10.12.1948 tarihinde yayınlanan Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi ile özellikle ceza hukuku ve ceza yargılamasına ilişkin bazı ilkeler ortaya konulmuştur.

Sanık haklarının korunması amacıyla beyannamenin 5. maddesinde işkence veya insanlık dışı veya küçültücü muamele yasağı; 9. md. de keyfi bir şekilde tutuklama veya kişiyi hapsetme yasağı; 11. md. de suçsuzluk karinesi ve suçta cezada kanunilik prensibi; 10. md. de gerek medeni gerekse ceza yargılamasında bağımsız - tarafsız mahkeme önünde hakkaniyete uygun (adil) duruşma hakkı öngörülmüştür.

            Yukarıda belirtilen beyannameden sonra 4.11.1950 tarihili Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin 6. maddesinde genel olarak hakkaniyete uygun (adil) yargılanma hakkı, özel olarak ta bu kapsamdaki sanık haklarına yer verilmiştir.

            Türkiye Cumhuriyeti 10.03.1954 tarih ve 6366 Sayılı Kanunla Sözleşmeyi onaylamış, 11.01.1987 tarih ve 87/11439 sayılı Bakanlar Kurulu Kararıyla (Komisyona) Bireysel başvuru hakkını, 12.12.1989 tarih ve 89/14866 sayılı Bakanlar Kurulu Kararıyla da (Divanın ) yargı yetkisini tanımıştır.

Anayasamızın 3.10.2001 tarih ve 4709 S.Y.ile değişik 38. md. de adil yargılanma hakkı çerçevesinde;

- Kanuna aykırı elde edilmiş bulguların delil olarak kabul edilmemesi,

- Suçsuzluk karinesi,

— Kişinin kendisi yada yasada öngörülen yakınlarını suçlayan beyanda veya delil göstermeye zorlanamaması,

— Vatandaşın suç sebebi ile yabancı ülkeye verilmemesi, ilkelerine yer verilmiştir.

            Aynı şekilde 138.md. de mahkemelerin bağımsızlığı, 139.md. de Hâkimlik teminatına, 141.md. de duruşmaların aleniyeti ve kararların gerekçeli olması gibi anayasal kurallar mevcuttur.

Adil yargılanma hakkına ilişkin güvenceler hem medeni uyuşmazlıklarda hem de suç isnadını içeren ceza yargılamasında gerçek ve tüzel kişiler tarafından hem ilk derece yargı yerlerinde hem de temyiz mahkemelerinde ileri sürülebilir.

Dolayısı ile sözleşmeyi kabul eden Türkiye Cumhuriyeti Sözleşmede öngörülen birtakım temel hak ve özgürlükleri ülkesinde yaşayan bireylere tanımak yükümlüğü altına girmiştir.

Yani âkit devlet, sözleşmede yer alan temel hak ve özgürlüklerin ihlali halinde, ülkesinde yaşayan bireylere aleyhine başvuruda bulunmak hakkını tanımış durumdadır. Bu çerçevede Türkiye Cumhuriyeti milli mevzuatını sözleşmedeki ilkelere uygun hale getirmek yükümlülüğü altına girmiştir. Ancak AİHM bir temyiz mahkemesi niteliğinde olmayıp kararlarında sözleşmeye aykırılığı tespite ve gerektiği takdirde hakkaniyete uygun bir surette zarar görenin zararını tazmine yetkilidir.

            Sözleşmenin 46.md. sine göre âkit devletler mahkemenin nihai kararlarına uymayı taahhüt eder. Mahkemenin nihai kararının uygulanmasının denetlenmesi de Bakanlar Komitesine aittir. Bakanlar Komitesi üçte iki çoğunlukla karar vererek insan haklarını ihlal eden devlete belirli yaptırımlar uygulayabilir.

            Nitekim İHM.’nin kararları sonucunda iç hukukumuzda bir takım olumlu değişiklerde söz konusudur. Özellikle 18.11.1992 tarihli 3842 sayılı kanunla CMUK’da yapılan değişiklikler 01.10.1998 tarihli Yakalama, Gözaltına Alma ve İfade Alma Yönetmeliğinin hazırlanıp yürürlüğe konulması, ayrıca DGM.’nde sadece sivil hâkimlerin görev yapmasına yönelik Anayasal ve Yasal düzenlemeler[4], ölüm cezasının kaldırılması, Kamulaştırma Yasasının değiştirilmesi, İHM.’nin kararlarının iç hukukumuzda yargılamanın yenilenmesi sebebi sayılması[5] bunlara örnek gösterilebilir.

            İç hukukumuzun bir parçası olan İHAS ,özgürlükler ve haklar bağlamında hukuk sistemimizi,giderek daha fazla  şekillendiren bir belge haline gelmektedir.

            Nitekim daha sonraki aşamalarda 5271 S.CMK’nun 250.maddesindeki düzenlemeyle Devlet Güvenlik Mahkemeleri tamamen kaldırılarak özel görevli ağır ceza mahkemelerine dönüştürülmüştür

      Aynı şekilde;5271 S.CMK’nun 311 (2)-f, (3) .md.ne göre bir Ceza hükmünün, İHAS veya eki protokollerin ihlâli suretiyle verildiğinin ve hükmün bu aykırılığa dayandığının, AİHM ‘nin kesinleşmiş kararıyla tespit edilmiş olması, yargılamanın yenilenmesi sebebi olara öngörülmüştür.Yargılamanın yenilenmesi talebi , AİHM kararının kesinleştiği tarihten itibaren bir yıl içinde ileri sürülebilir[6].

Ancak, bu olağan üstü kanun yolunun AİHM ‘nin 4.2.2003 tarihinden önce kesinleşmiş kararları ile, 04.02.2003 tarihinden sonra Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine yapılan başvurular üzerine verilecek kararlar hakkında uygulanacağı belirtilerek kısmi bir sınırlama getirilmiştir.

Daha açık bir ifade ile, 4.2.2003 tarihinden önce henüz kesinleşmemiş eski tarihli başvurularla ilgili olarak (sonuçta ihlal tespit edilse dahi) yargılamanın yenilenmesi istenemeyecektir.

            a) Medeni haklara ilişkin uyuşmazlıklar

            Kişilerin haksız fiilden kaynaklanan tazminat istemleri, sözleşmelerden kaynaklanan hak ve yükümlülükleri, mülkiyete ve aile hukukuna ilişkin anlaşmazlıklar gibi özel hukuk uyuşmazlıkları adil yargılama ilkelerinin güvencesi altındadır.

            Bu gibi uyuşmazlıklarla ilgili olarak adil yargılanma hakkı çerçevesinde Türkiye Cumhuriyeti aleyhine açılan ve karara bağlanan Akkuş[8] ve Aka[9]  davaları örnek verilebilir.

            09.07.1997 tarihli Akkuş/Türkiye davasına konu olayda Sâriye Akkuş isimli bayanın eşinden kalan arazisi D.S.İ. tarafından istimlâk edilirken kamulaştırma bedelinin düşük tutulduğu iddiası ile Durağan Asliye Hukuk Mahkemesine açılan davada istimlâk tarihinden itibaren işletilecek % 30 faiz oranı ile ek bir bedel ödenmesine karar verilmiş, karar temyiz edilmiş, Yargıtay‘ın onama kararından 17 ay sonra kendisine ödeme yapılmıştır.

            Divan, devletin kendi alacaklarına % 84 oranında faiz uygularken, yıllık enflasyon oranının % 70 olduğu bir durumda kamulaştırma bedelinin % 30 temerrüt faizi ile ödenmesini mülkiyet hakkının korumasına ilişkin ek protokolün ihlali olarak tespit etmiş, ayrıca tazminata da hükmetmiştir.

            Benzer özellikteki 23 Eylül 1998 tarihli Aka/Türkiye davasında İnsan Hakları Mahkemesi, Akkuş davasındaki gerekçeleri de tekrar ederek sözleşmeye aykırılığı tespit etmiş ve yüksek miktarda tazminata hükmetmiştir.

            Bu kararların iç hukukumuza bir nebze olumlu etkisi olmuş 01.01.1998 tarihinden geçerli olmak üzere 3095 sayılı yasadaki % 30 olan temerrüt faizi Bakanlar Kurulu kararı ile % 50’ ye yükseltilmiştir.[10] Ayrıca 15.12.1999 tarih 4489 sayılı yasa ile 3095 sayılı yasada değişiklik yapılarak kamu borçlarının gecikmeli ödenmesi halinde merkez bankasının bir önceki yılın 31 Aralık tarihinde uyguladığı ikinci kırdırma (reeskont ) oranları üzerinden ödeme yapılması öngörülmüş,24.4.2001 tarih 4650 sayılı yasa ile Kamulaştırma Yasasında esaslı bir değişiklik yapılarak, idareye tescil ve bedel tespiti davası açma yükümlüğü yüklenmiştir.[11]

Kanaatimizce ülkemizden yapılan benzer bir başvuruya rastlanmamış olmakla beraber, 2918 sayılı K.T.K.nun 115/son maddesinde idarece kesilen para cezalarının kesin olduğunun belirtilmesi sözleşmenin sağladığı güvencelere aykırıdır.[16]

            İHAS’nin 6/1 maddesinde kanunla kurulmuş bağımsız ve tarafsız mahkeme tanımına yer verilmiş ise de, mahkemeden maksat sadece yargı erki içinde yer almaları değildir.

            Mahkemece, bağımsızlık kriteri olarak hâkimlerin atanması, görev süresi ve dış baskılara karşı yeterince korunup korunmadığı gibi konular esas alınmaktadır.

            İHAS’nin  6/1 maddesinde öngörülen gereklerin yerine getirilmesi bakımından kurul kararlarına karşı yargı yolunun açılması gerekir.

            Bu konuda AİHM’ne yapılan bir başvurunun halen mahkeme gündeminde olduğu belirtilmektedir[19].

Halen gündemdeki başvurunun sonunda sözleşmeye aykırılığın tespit edilmesi halinde iç hukukta yeni düzenlemelerin yapılması gereği açıktır.

            Hâkimler Savcılar Yüksek Kurulunun yapısı ve kararlarına karşın yargı yolunun kapalı olması sebebi ile mahkemenin bağımsız olmadığı iddiası ile Türkiye den yapılan bir başvurunun (İnsan Hakları Komisyonu tarafından) hükümete bildirilmeden ret edildiği belirtilmiş[20] ise de başvurunun içeriği bilinmemektedir.

            Benzer gerekçelerle açılan Kızılöz/Türkiye ve M. Ali Yılmaz/Türkiye  kararlarında AİHM  sıkıyönetim mahkemelerindeki 2 sivil hakimin bağımsızlık ve tarafsızlığına tartışma konusu yapmamış, buna karşılık askeri yargıçların Genel Kurmay Başkanlığı Personel Başkanı, Adli müşaviri ile atanacakların mensup olduğu kuvvet komutanlığının personel başkanı ile adli müşaviri ve Milli Savunma Bakanlığı Askeri Adalet işleri başkanından oluşan kurul tarafından seçildiği, Genel Kurmay Başkanlığının görüşü alınarak Savunma Bakanı, Başbakan ve Cumhurbaşkanınca imzalanan üçlü kararname ile atanmasına dikkat çekmiştir.

            Devlet Güvenlik Mahkemelerinde askeri hakim görev yaptığı dönemde Türkiye aleyhine yapılan başvurularla ilgili olarak İHAS’nin  6/1 maddesinin ihlal edildiği yönünde kararlar verilmiştir.

            Incal[23], Çıraklar[24], Sürek 1-2-3[25], Sürek 4[26], Sürek-Özdemir[27], Okçuoğlu[28] davalarında mahkemelerin yapısı sözleşmeye aykırı bulunmuştur.

            Somut olayda Av. İncal bir partinin İzmir il yönetim kurulu üyesi olarak gecekondu yıkımlarını kınamak için dağıttığı bildirinin içeriğinden dolayı İzmir DGM.’de TCK.’nun 312 maddesi sevki ile yargılanıp mahkûm olmuştur.

            Başvuran, askeri hâkim üyenin varlığından dolayı mahkemenin bağımsız olmadığını iddia etmiştir.

            Anılan karar 8’e karşı 12 oy ile verilmiştir.

            Somut olayda başvuran Ege Üniversitesinde öğrenci olup izinsiz gösteride polise mukavemetten yargılanmış ve İzmir DGM. tarafından mahkum edilmiştir.

            İlk olarak İncal, 2. olarak Çıraklar davasında belirtilen gerekçelere atıfta bulunularak benzer gerekçelerle Sürek 1-2-3-4, Sürek–Özdemir, Okçuoğlu davalarında da sözleşmenin 6/1.maddesinin ihlal edildiği belirtilerek Türkiye aleyhine tazminata hükmedilmiştir.

            Ne yazık ki benzer gerekçelerle açılıp yine ayın gerekçelerle Türkiye Cumhuriyetinin mahkûmiyetine karar verilen bu davalara rağmen gerekli mevzuat değişikliği zamanında yapılamamıştır.

            Ancak örgüt lideri Öcalan’ın yargılanması sırasında o zamanki konjonktürün sonucu olarak 18.06.1999 tarih 4388 sayılı yasa[29] ile Anayasamızın 143. maddesinde değişiklik yapılarak askeri hâkimlerin yerine sivil hâkimlerin görevlendirilmesi sağlanmış bu doğrultuda 2845 S.Y. da değişiklik yapılmıştır. Sonuçta, CMK’nun 250.md.deki düzenleme ile Özel Görevli Ağır Ceza Mahkemeleri  sistemdeki yerini almıştır.

            Kişiler nitelikleri yukarıda belirtilen yargı organları önünde haklarını aramak (bu konuda bir engelle karşılaşmamak) hakkına sahiptirler.

            Yani âkit devletler gerek özel hukuk gerekse ceza hukuku alanında kişilerin yargı organına başvurmasını engellememek ve başvuruyu kolaylaştırmak yükümlülüğü altındadırlar.

İHAS’nin 6/1 md.si uyarınca âkit devletler, yargı teşkilatını davaları makul sürede sonuçlandıracak şekilde yapılandırmak ve düzenli çalışmalarını sağlamakla yükümlüdürler. Makul süre kavramının, her davanın içeriği, özelliği, kapsamı nazara alınarak ayrı ayrı değerlendirilmesi gerekir.

            Türkiye ile ilgili olarak genelde ceza yargılamasına ilişkin başvurular yapılmaktadır. Bir kısmı mahkûmiyetle sonuçlanmıştır.

Anılan davada[33] yargılama 4 yıl 8 ay sürmüştür. Hükümetçe sanık sayısının çokluğu (16 sanık) dosyanın kapsamı,  çok sayıda avukatla savunulmuş olması, avukatların güvenlik tedbirlerini protesto ederek mahkemece verilen mehillere uymayarak davanın uzamasına sebebiyet verdikleri yönündeki savunmalar yeterli görülmeyerek sonuçta sözleşmenin 6 /1 md. nin ihlal edildiğini tespit etmiştir.

Bu davaya[34] konu olayda İran vatandaşı iken sonradan Türk vatandaşı olan başvuran, uyuşturucu ithal etmekten dolayı Yunan adli makamlarınca mahkûm edilmiş ve cezası infaz edilmiştir.

Adı geçen hakkında gıyabında Türkiye’den Yunanistan’a uyuşturucu madde ihraç ettiği iddiasıyla 16.04.1984 tarihinde Edirne 1.Ağır Ceza Mahkemesinde kamu davası açılmıştır.

Türkiye’ye dönüşünde 1.11.1984 tarihinde İstanbul’da yakalanmasını müteakip Edirne C. Başsavcılığınca ilk davadan habersiz Edirne 2. Ağır Ceza Mahkemesine ikinci bir dava açılmıştır.

Her iki dava birbirinden habersiz olarak sürmüş 6.5.l987 tarihinde 1.Ağır Ceza Mahkemesinde birleştirilmiş 19.02.l991 tarihinde 30 yıl Ağır Hapse mahkum edilmiş karar Yargıtay’ca 30.04.1991 de onanmıştır.

Başvuran bu süre içinde tutukludur.  Ve tahliye istemleri her defasında benzer gerekçelerle reddedilmiştir. Ancak 765 S.TCK. nun 403 md. sindeki ceza miktarını indiren 3756 Sayılı Yasa’nın 6.md.si ile yapılan değişiklikten sonra 1.7.1991 tarihinde 647 S.Y.’ya göre tahliye edilmiştir.

Hükümet davanın karmaşık olduğunu ve delillerin ikmalindeki güçlük sebebi ile uzun zaman aldığını savunmuştur.

Yargılama 16 Yıl 7 Ay sürmüştür. Türkiye Cumhuriyeti başvurudaki iddialara karşı yorum yapmamıştır.

            AİHM gerek ilk derece yargılamasında gerekse temyiz süresindeki gecikmelere işaretle sözleşmenin 6/1 md.’ne aykırılığı tespit ederek tazminata hükmetmiştir.

            Somut olayda başvuran, cezaevinde hükümlü iken Ağustos 1987’de gazetecilerle yaptığı röportajda PKK. terör örgütünü övmüş ve bu açıklamalar 30 Ağustos 1987 tarihinde Cumhuriyet gazetesinde yayınlanmıştır.

Tahkikatta hazırlık dosyası İstanbul C.Başsavcılığınca yetkisizlikle Diyarbakır C.Başsavcılığına, oradan aynı yer DGM. Cumhuriyet Başsavcılığı’na, oradan da – açıklamayı askeri cezaevinde yaptığı ve asker statüsünde olduğu gerekçesiyle – aynı yer askeri savcılığına gönderilmiştir.

Dava 765.S.TCK. nun 312.md.si sevki ile Diyarbakır Askeri Mahkemesine açılmış, sanık mahkemenin görevli olmadığını belirterek savunma yapmayı reddetmiştir.

Bu arada Eskişehir sivil cezaevine nakledilmiş, talimat üzerine Eskişehir Hava Kuvvetleri Komutanlığı Mahkemesindeki ilk duruşmaya açlık grevi yaparak katılmamış, bilahare katıldığı duruşmada mahkemenin görevsizliğini ileri sürerek savunma yapmamıştır.

18.04.1998 tarihinde dosya görevsizlikle Diyarbakır DGM.’ne gönderildikten sonra talimat üzerine Aydın Ağır Ceza Mahkemesindeki duruşmasında Türkçe bildiği halde savunmasını kendi diliyle yapmakta ısrar etmesi üzerine mahkemece savunma yapmaktan vazgeçmiş sayılacağı kendisine ihtar edilmiş ve bu tutum tutanağa geçirilmiştir.

Sanığın 12 Ay hapis cezası ile mahkûmiyetine karar verildiği davada yargılama 3 yıl 11 ay sürmüştür.

Divan özellikle yetkisizlik süreçlerinde geçen sürelerin uzunluğuna da dikkat çekerek sözleşmenin 6/1 md. nin ihlal edildiğini tespit etmiş ve tazminata hükmetmiştir.

İHAS’nin 6/1 md.’de yargılamanın açık olması hükmünde açık verilmesi öngörülmüştür.

Bu genel kuralın istisnaları genel ahlak, kamu düzeni, milli güvenlik, küçüklerin korunmasına dair kurallar tarafların özel hayatlarının gizliliğinin korunması veya adaletin selametinin zarar görebileceği hallerde mahkemenin zorunlu göreceği ölçüde kısmen veya tamamen yargılamanın basına ve dinleyicilere kapatılması olarak belirtilmiştir.

Yargılamanın aleniyeti ilkesi yargılamanın taraflarına yönelik bir güvence olduğu kadar kamuoyunun yargıya olan güven ve saygısını da arttıran bir durumdur.[37]

Anayasamızın 141.md.’de aleniyet ilkesi vurgulanmış olup düzenleme esas itibariyle sözleşmenin 6/1 md.si ile paraleldir. Ayrıca CMK.182.md.’de genel olarak duruşmaların herkese açık olması, Genel ahlâkın veya kamu güvenliğinin kesin olarak gerekli kıldığı hâllerde, duruşmanın bir kısmının veya tamamının kapalı yapılabileceği öngörülmüştür. Ayrıca CMK.185 md.’deki “Sanık, onsekiz yaşını doldurmamış ise duruşma kapalı yapılır; hüküm de kapalı duruşmada açıklanır” şeklindeki düzenlemede de sözleşmenin 6/1 md. ile paraleldir.

Anayasamızın 141.md.’de bütün mahkeme kararlarının gerekçeli olması öngörülmüştür. Buna paralel düzenleme CMK’nun 230 (1) md’de yer almaktadır

Mahkemelerin taraflarca sunulan delilleri tarafsız bir şekilde tartışıp değerlendirmesi gerekir. Çünkü mahkeme, kararı ile yargılamaya konu olayları ciddi bir şekilde incelediği hususunda tarafları tatmin etmekle yükümlüdür.

İHEB’nin 11/1 md.de ve İHAS’nin 6/2.md.de bir suç ithamı altındaki kişinin suçluluğu kanıtlanana kadar masum sayılacağı bir hak olarak öngörülmüştür.

Anayasamızın 38.md. de sözleşmede öngörülen düzenlemeye paraleldir.

Ceza yargılaması önyargı ile ve itham edilen kişinin suçu işlediği varsayımı ve inancı ile başlamamalıdır. Şüphe sanık lehine yorumlanmak gerekir.

Bu karinenin doğal sonucu olarak suçüstü sırasında yakalanmış olsa dahi bir sanık basın tarafından suçlu olarak nitelendirilemez. Çünkü şüphelinin hakkında henüz kamu davası açılmadan aleyhinde basın yoluyla yoğun kampanya başlatılması hâkimi de bu ilkeden (suçsuzluk karinesinden ) sapmaya sevk edebilir.

Nitekim aşamalarda yürürlüğe giren 5237 S.TCK’nun 285 md.si  adil yargılamayı etkilemeye teşebbüs fiilini bağımsız bir suç olarak düzenlemiş ,bunun basın yoluyla işlenmesini ise daha ağır bir cezai yaptırıma bağlamıştır.

AİHM Fransa ile ilgili bir başvuruda, eski bir bakanın öldürüldüğü bir olayda zamanın içişleri bakanının yanına yüksek dereceli bir polis görevlisini de alarak (başvuranı) olayın tertipçisi olarak itham etmesiyle, halkın haber alma hakkı ile suç ithamı altındaki kişinin lehindeki masumluk karinesi arasındaki hassas dengenin korunmadığını tespit etmiştir. [40]

Masumiyet Karinesi sadece bir yargıç veya mahkeme tarafından değil,başka kamu makamları tarafından da çiğnenebilir.

Masumiyet karinesinin doğal sonucu olarak,bir caza davasında delil yetersizliğinden verilen beraat kararının kesinleşmesinden sonra açılan tazminat davasında da kişinin suçluluk durumunun irdelenmesine girişilemez.[42]  Aksi yorum İHAS 6/2 maddesinin getirmiş olduğu güvenceleri  konusuz bırakabilir.

Masumiyet karinesi esas itibariyle ceza yargılamasında geçerli bir ilke ise de, bu karinenin özel kişiler tarafından ihlalinin(özellikle kitle iletişim araçları ile yapıldığında) özel hukuk alanında sonuçlar doğurması mümkündür[43]

Uygulamada Türk Ceza Yargılamasında suçlanan kişi hakkında soruşturma genellikle kolluk makam ve memurlarına bırakılmakta, deliller genellikle eksik toplanmakta, evrak bir şekilde Adliye ye sevk edilmektedir.

Bir hazırlık tahkikatında delillerin gereği gibi ve hukuka uygun olarak toplanması, olayların aydınlatılmasındaki başarı veya başarısızlıklar zabıta makam ve memurlarının terfiinde, sicilinde,  atanmasında dikkate alınmamaktadır.

VII- İHAS’NİN 6/3 MD.’NDE DÜZENLENEN TEMEL SANIK HAKLARI

Sözleşmenin 6/3-a bendinde öngörülen aydınlatılma hakkı son soruşturma aşamasında söz konusudur. Ancak sözleşmenin 5/2 md.ne göre suç şüphesi ile yakalanan kişi de aynı hakka sahiptir.

Ancak son soruşturmadaki aydınlatılma hakkı hazırlıktakinden daha önemli ve ayrıntılı bir husustur. Öyle ki son soruşturmada şüpheli kişi işlediği iddia edilen suç, suçlamanın sebepleri, suçun niteliği, ceza hukukundaki yeri hakkında ayrıntılı bir şekilde bilgilendirilmelidir.

Suçlanan kişi o ülkedeki kullanılan dili bilmiyorsa bu bilgiler ana dilinde yada anladığı bir dilde kendisine verilmelidir. Suçlananın durumuna göre eğer olayı kavradığı veya kavrayabileceği anlaşılabiliyorsa bu bilgilerin sözlü olarak verilmesi mümkündür.

Sözleşmenin 6/3-a bendine paralel olarak CMK. 202.md.ne göre de Türkçe bilmeyenlere tercüman vasıtası ile haklarının bildirilmesi gerekir. Aksine tutum hakim tarafından alınan ifadelerin dahi hukuka aykırı olması sonucunu doğurur.

İsnadın geciktirilmeksizin bildirilmesine işaret edildiği halde bunun süresi açık değildir. Özellikle hazırlık aşamasındaki ön soruşturmalarda isnadın hemen bildirilmesi delillerin kaybına veya karartılmasına sebebiyet verebilir. Hatta bu durumda sanık kaçmaya tevessül edebileceğinden çoğu kere bir an önce tutuklanmasını da gerektirebilir.  Bu durum sanığın aleyhine sonuç doğurabileceğinden sözleşmenin amacına da ters düşer.

Buna karşılık aşamalarda yürürlüğe giren CMK’nun 176 (1) md.ile  iddianamenin, çağrı kâğıdı ile birlikte sanığa tebliğ olunacağı  mutlak bir kural olarak düzenlenmiştir

Müdafaa hakkı, ceza yargılamasının başlangıcından beri sanığa tanınması gereken bir haktır.  Savunmayı hazırlamak için yeterli imkana sahip olma hakkı öncelikle müdafii ile görüşme ve dosyayı inceleme hakkını da içerir.

Türk Ceza Yargılamasında  (CMK149 (3) md.) gerek soruşturma gerekse kovuşturma evresinde müdafiin, yakalanan kişi veya sanıkla görüşme, ifade alma veya sorguda yanında bulunma, hukuki yardımda bulunma hakkı engellenemez, kısıtlanamaz. CMK’nun yürürlüğünden önceki dönemde DGM.’nin görev alanına giren suçlarda sanığın C.Savcılığının gözaltı süresi vermesinden itibaren müdafii ile görüşmesi mümkündü.[48]DGM’nin yerini alan özel görevli Ağır Ceza Mahkemelerinin soruşturma ve kovuşturma usulleri bakımından da müdafi yardımını engelleyen düzenlemeler tamamen terkedilmiştir. (CMK’nun 250 ve devamı)

Sanığa duruşma açılmazdan önce iddianame tebliğini müteakip savunmasını hazırlaması için yeterli süre tanınmalıdır. CMK.’nun, 176 (4) md. ne göre çağrı kâğıdının tebliğiyle duruşma günü arasında en az bir hafta süre bulunması gerekir.

Sanık kendi kendisini savunabileceği gibi bir avukatın yardımından faydalanmak ve gerekirse avukat tutmak için yeterli mali imkânlara sahip değilse ve adaletin selameti gerektiriyorsa mahkemece tayin edilecek bir avukatın ücretsiz yardımından faydalanabilir. Bu hak hazırlık, son soruşturma, kanun yolları da dâhil yargılamanın tüm aşamalarında geçerlidir.

Almanya aleyhine yapılan bir başvuruda; Türk vatandaşı olan Lütfü Pekelli ilk derece mahkemesinde mahkûm olmasından sonra Federal Yargıtay’a başvurmuş ve avukatı’ da temyiz dilekçesini hazırlamış ancak resmi müdafii olarak atanma talebi reddedilerek sanığın ve avukatının yokluğunda temyiz incelemesi yapılarak cezası onaylanmıştır.

Ayrıca, suç türlerine göre, yargılama usullerine savunma hakkını kısıtlayan istisnaların getirilmesi sözleşmenin 6/3-c md.’nin ihlali anlamına gelir. Nitekim İngiltere aleyhine açılan (Murray) davasında; sanığın terör suçuna iştirak ettiği şüphesi ile 48 saat müdafii ile görüştürülmemiş olması sözleşmeye aykırı bulunmuş, müdafiin hukuki yardımından faydalanma hakkının polis tarafından ifade alınırken de geçerli olduğu vurgulanmıştır. [52] Ülkemizde DGM’nin görev alanına giren suçların soruşturulması sırasında şüpheli veya sanığın müdafi yardımından faydalanmasını engelleyen düzenlemeler terk edilerek sözleşmeye uygunluk açısından önemli bir adım atılmıştır[53].

a) Genel olarak silahların eşitliği ilkesi

Sözleşmenin 6/3-d bendine göre sanık iddia tanıklarını sorguya çekmek, veya çektirmek, savunma tanıklarının da iddia tanıkları ile aynı şartlar altında çağrılmasını ve dinlenmesini istemek hakkına sahiptir. Tanıkların aynı şartlar altında davet edilmesini talep etme hakkı adil yargılama hakkı çerçevesinde öngörülen silahların eşitliği ilkesinin bir sonucudur. Böylece iddia makamı ile savunmanın eşit koşullar altında karşı karşıya gelmeleri amaçlanmıştır.

Ülkemizin de dâhil olduğu “Kara Avrupa’sı Hukuk Sistemi”nde gerek savcılık ve gerekse sanık lehte ve aleyhte tanık gösterme hakkına sahip olup, mahkemelerde esasa ilişkin konularda aleyhte veya lehte resen tanık dinleyebilirler.

CMK’nun 179(1) md. ne göre; sanığın, doğrudan doğruya davet ettireceği veya duruşma sırasında getireceği bilirkişi ve tanıkların ad ve adreslerini Cumhuriyet savcısına makul süre içinde bildirmesi gerekir.

Aynı Şekilde; cumhuriyet savcısı da, iddianamede gösterilen veya sanığın istemi üzerine davet edilen tanık ve bilirkişiler dışında gerek mahkeme başkanı veya hâkim kararıyla, gerek kendiliğinden başka kimseleri davet ettirecek ise bunların ad ve adreslerini sanığa yine makul süre içinde bildirmekle yükümlüdür.

Bu durum iddia ve savunmanın eşitliği ilkesinin bir sonucu olmakla birlikte uygulamada gereği gibi işletilmemekte, soruşturma evrakı kapsamına göre mahkemece resen tanık dinleme yoluna gidilmekte, duruşma sırasında iddia ve savunma tarafından ileri sürülen tanık olursa dinlenilip dinlenilmeyeceği mahkemece değerlendirilmektedir.

Sözleşmeye göre savunma (Sanık veya müdafii ) davet edilen tanıkların sorguya çekilmesinde iddia ile aynı haklara sahiptir. Sanığın aleyhindeki bütün deliler, açık duruşmada ve sanığın huzurunda kendisine tanığı dinleme ve soru sorma hakkı da tanınarak ortaya konmalıdır.

Türk Ceza Yargılamasında ise doğrudan bir çapraz sorgu yerine (CMK 201) duruşma disiplinine uygun olarak; Cumhuriyet savcısı, müdafi veya vekil sıfatıyla duruşmaya katılan avukatın, sanığa, katılana, tanıklara, bilirkişilere ve duruşmaya çağrılmış diğer kişilere, doğrudan soru yöneltebilmeleri öngörülmüştür.

Heyet halinde görev yapan mahkemelerde, heyeti oluşturan hâkimlerde, sanığa, katılana, tanıklara, bilirkişilere ve duruşmaya çağrılmış diğer kişilere soru sorabilir.

.

Yargılama sırasında kullanılan dili anlamayan veya konuşamayan sanığın sadece son soruşturma da değil, soruşturmanın bütün aşamalarında kesin hükme kadar bir tercümanın yardımından ücretsiz faydalanma hakkı vardır.

Bu hak aynı zamanda yargılamada iddia ve savunma taraflarının eşitliğini sağlamaya yönelik bir düzenlemedir.

Tercüman dan faydalanma hakkı sanıkların olduğu kadar mahkemenin  dilini bilmeyen veya konuşamayan tanıklar içinde geçerlidir. Hatta bu tanıkların yeminlerini dahi kendi dili ile yapması mümkündür.

Nitekim Zana/Türkiye davasına konu olayda[60] başvuran 20.06.1990 tarihli Aydın Ağır Ceza Mahkemesindeki talimat duruşmasında Türkçe konuşmayı reddederek anadilinde savunma yapmak istemiş mahkemece kendini (Türkçe) savunmayı reddetmekte ısrar etmesi durumunda bu hakkından vazgeçmiş sayılacağını ihtar etmiş, Kürtçe konuşmakta ısrar etmesi üzerine savunma yapmaktan vazgeçtiği tutanağa geçirilmiştir.

Sonuçta Zana davasında yargılamanın uzunluğu ve yargılamada bulunmaması nedeniyle sözleşmenin 6/3-c,d benlerine aykırılık tespit edilmiş ise de, tercüman yardımından ücretsiz faydalanmaya ilişkin (e) bendine temas edilmemiştir.

Kanaatimizce AİHM bu kararıyla, örtülüde olsa, yargılama yapan organın dilini bildiği halde siyasal gösteri amaçlı anadilde savunma yapma talebini hakkın kötüye kullanılması olarak değerlendirmiştir.

Kanaatimizce duruşmada kullanılan dili bilmeyen tanıkların tercüman yardımı ile dinlenilmesi halinde de tercüman için ödenecek ücretin mahkum olan sanıktan istenilmemesi gerekir.

Buna karşılık medeni yargılamada tercüman yardımından ücretsiz faydalanma hakkı söz konusu olamaz.

            Yukarıda ana hatları ile anlatılmaya çalışılan Adil Yargılanma Hakkı hukuk devletinin temel güvencelerinden biridir. Devletin vatandaşı olsun olmasın ülkesinde yaşayan bireyleri korumak ve kollamak görevi vardır. Bu sebepten Adil Yargılanma Hakkı ceza yargılaması hukukunun en önemli ilkesidir. İHAS’nin 6.maddesi ile ön görülen bu ilkenin  iç hukukumuzda tam olarak hayata geçirilmesi ve gerekli yasal düzenlemelerin de buna uygun yapılması devlet organlarına düşen bir görevdir.

 
M. Reşat Koparan
Kayseri Hâkimi  

 -------------------------------------------------