Türkiye'de anayasa inşa süreci ve Güney Afrika örneği (2)

Ümit Kardaş

MS 100'den önce Afrika'nın merkezinden göç edenlerden sonra 1488'de Portekizliler, 1652'de Hollandalılar, ardından Fransızlar, Almanlar ve daha sonra Khoikhoi, Avrupalı ve Asyalılardan oluşan apartheid terminolojisine göre colouredes (renkliler) olarak kategorize edilen 3,2 milyon insan. Yine kökenleri Hollanda'ya uzanan 3 milyon kadar Afrikaan. Afrikaan çiftçilerinin göç etmesi sonucu Zulular ile aralarında başlayan çatışma birlikte İngilizlere karşı mücadeleye dönüşüyor. 1910'da İngiliz kolonisi olan Güney Afrika'da anayasa ile politik güç beyazların eline geçiyor, 1948'de ise Ulusal Parti'nin iktidara gelmesiyle ırkçı apartheid rejimi resmîleşiyor. 1960'ların başında Afrika Ulusal Kongresi Başkanı Mandela ve diğer liderler tutuklanıyor. Yasaklar 1990'ların başında kalkıyor ve Mandela serbest kalıyor.

1994 yılında yapılan seçimlerden sonra 1995 Ocak ayında başlatılan anayasa inşa süreci daha önceki yazımda (6 Mayıs 2011/Zaman) anlatılmıştı. 10 aylık süreç sonunda 22 Kasım 1995'te ilk anayasa taslağının yayınlanmasından sonra ikinci aşamaya geçilmiştir. İkinci süreçte müzakereler öncelikli olarak tartışma yaratan ve çok seçenekli ele alınan maddeler üzerine yoğunlaşmıştır. Halkın katılımını kolaylaştırmak ve taslağın içeriğini anlaşılabilir kılmak için "Siz ve Yeni Anayasanın İnşası" başlıklı bir kitapçık dağıtılmış, eğitici posterler hazırlanmış, anayasal diyalog bülteni çoğaltılmış ve "Anayasalar ve Demokrasi" başlıklı broşürler dağıtılmıştır. Sürecin sonuna doğru ölüm cezası, mülkiyet, resmi diller, yargıç atamaları, nispî temsil gibi bazı temel maddeler üzerinde kesin bir karar verilmemiş olmasına rağmen genel bir uzlaşmaya varılarak yeni anayasanın metni, 8 Mayıs 1996 tarihinde Kurucu Meclis tarafından kabul edilmiştir. Ancak süreç burada bitmemiş, kabul edilen metin onaya sunulmak üzere Anayasa Mahkemesi'ne (AYM) gönderilmiştir. AYM, temel hak ve özgürlüklerin bazı noktalarda AYM'nin denetiminden çıktığı, ombudsmanın yeterince bağımsız olmadığı ve yerel yönetimlerin yeterli yetkilere ve finansmana sahip olmadığı gerekçesiyle metni Kurucu Meclis'e geri göndermiştir. AYM'nin onay sürecinde dahi, dilekçe sunulmasına imkân verilmiş, reklamlara "Haklarınızın Güvencesi Anayasa" ve "Bütün Bir Ulus İçin Tek Bir Yasa: Anayasa" gibi sloganlarla devam edilmiş, eğitim amaçlı toplantılar düzenlenmiş. Anayasa metni, ikinci kez onaya sunulduğunda yeni metin AYM'ce kabul edilmiş ve 10 Aralık'ta Cumhurbaşkanı Mandela tarafından imzalanmıştır.

Anayasanın 4 Şubat 1997'de yürürlüğe girmesinden sonra anayasayı anlatma, benimsetme ve uygulama süreci başlamıştır. On bir resmî dilde 7 milyon kopya basılan anayasanın dört milyonu okullara gönderilmiş, iki milyonu postane bürolarında halka sunulmuş, beş yüz bini polis teşkilatı ve ordu içinde dağıtılmış, beş yüz bini ise sivil toplum kurumlarına ulaştırılmıştır. Okullara ve kütüphanelere insan hakları çizgi-romanı dağıtılmış, görme engelliler için özel kaset sürümleri hazırlanmıştır.

Halka erişim oranı yüzde 73'leri bulmuştur. Sürece katılan taraflardan her biri en zor anlarda bile mümkün olduğu kadar müzakereci bir tutum sergilemiştir. Müzakere, demokrasi ve temel hak ve özgürlükler dışında kalan konularda katılan her bir tarafın zaman zaman ödünler vermesi anlamında cereyan etmiştir. Süreçte danışma, katılım, müzakere, uzlaşma önemli olmuştur. Anayasa, toplumsal barışı sağlayacak bir proje olarak ele alınmıştır. Bu süreci yönetenler intikam duygusundan anayasa ile kurtulduklarını belirtiyorlar. Güney Afrika Anayasası'nın yapım süreci, halkın katılımının üst seviyede olduğu en önemli yasama süreci olarak gösterilmektedir. Müzakerelerin sonuçlanması için kesin bir süre tayin edilmiş olması da kilitlenilen noktalarda tartışmaların uzamasını engelleyip, uzlaşmayı teşvik etmiştir. İnsanların kendi gelecekleri üzerine alınacak kararlarda söylediklerinin dikkate alınması onları hak ve özgürlükleri kullanmada ve korumada daha istekli kılmıştır. Bu bakımdan Güney Afrika'nın anayasa inşa süreci önemli bir örnektir.

Güney Afrika'nın yönetim şekli

Yasama organı, 400 üyeden oluşan Ulusal Meclis ve 90 üyeden oluşan Bölgeler (Eyaletler) Ulusal Konseyi'nden (Senato) oluşur. Başkan Ulusal Meclis'in kendi üyeleri arasından seçilir. İki dönemden fazla görev yapamaz. Devlet başkanı kabinenin diğer üyeleriyle birlikte yürütme erkini kullanır. Yüzde 20'den fazla oy alan partiye de başkan yardımcılığı verilir ve bu partiden kabineye bakan seçilir. Yüksek yargı organı olarak AYM ve Temyiz Mahkemesi görev yapmakta, ayrıca Hâkimler Kurulu bulunmaktadır. Güney Afrika'nın üç başkenti bulunmaktadır. Yasama başkenti Cape Town, yürütme başkenti Pretoria, yargı başkenti Bloemfontein. Güney Afrika'da otonomi kullanan 9 bölgesel (eyalet) yönetim bulunuyor. Her bölgenin yasama ve yürütme organı var. Bölgelerin yetkilerinde sürekli genişlemeler oluyor. Tarım, eğitim, sağlık, konut, ulaşım, polis, spor, turizm, çevre, geleneksel liderlerin rollerinin belirlenmesi bölgelerin yetki alanında bulunuyor. Bölgelerin belediye kurma yetkileri de bulunuyor. Güney Afrika polisi taşrada bölgeler düzeyinde örgütlenmiş durumda.

Anayasanın 'Başlangıç Metni' ise şöyledir: "Biz, Güney Afrika halkı, geçmişimizdeki adaletsizliklerin bilincinde olarak; vatanımızda adalet ve özgürlük için mücadele edenleri saygıyla anarak; ülkemizi kuran ve geliştirmek için çalışanlara saygı göstererek ve Güney Afrika'nın, orada yaşayan halkına ait olduğuna, [onun] çeşitlilik içindeki birliğine inandık. Böylelikle biz, özgürce seçilmiş temsilcilerimiz vasıtasıyla, bu anayasayı cumhuriyetin temel kanunu olarak kabul etmekle, geçmişin ayrılıklarını ıslah etmek ve demokratik değerler, sosyal adalet ve temel insan hakları üzerine kurulu bir toplum oluşturduk; Hükümetin halkın iradesiyle oluştuğu ve her vatandaşın kanun tarafından eşit olarak korunduğu demokratik ve açık bir toplumun temellerini attık; Tüm vatandaşların yaşam kalitesini geliştirerek her bireyin potansiyelinin ortaya çıkarmasını sağladık ve milletler ailesi içerisinde egemen bir devlet olarak hak ettiği yeri alabilmesi için birleşik ve demokratik bir Güney Afrika kurduk. Tanrı Güney Afrika'yı korusun."


Zaman
Avatar
Adınız
Yorum Gönder
Kalan Karakter:
Yorumunuz onaylanmak üzere yöneticiye iletilmiştir.×
Dikkat! Suç teşkil edecek, yasadışı, tehditkar, rahatsız edici, hakaret ve küfür içeren, aşağılayıcı, küçük düşürücü, kaba, pornografik, ahlaka aykırı, kişilik haklarına zarar verici ya da benzeri niteliklerde içeriklerden doğan her türlü mali, hukuki, cezai, idari sorumluluk içeriği gönderen Üye/Üyeler’e aittir.