Toplantı ve gösteri yürüyüşü başladıktan sonra idarenin elinde bulundurduğu en önemli yetki, kanuna aykırı toplantı ve gösteri yürüyüşünü dağıtma yetkisidir. Dağıtma yetkisi toplantı ve gösteri yürüyüşlerine yapılan en esaslı müdahaleyi oluşturmaktadır.

Toplantı ve gösteri yürüyüşü başladıktan sonra yapılan müdahalelerden diğerleri ise, göstericiler hakkında uygulanan yakalama ve gözaltı işlemleridir. Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) ile TVGYK doğrultusunda yapılacak olan yakalama ve gözaltı işlemelerinin öngörülen usul ve esaslara uygun yapılması gerekmektedir. Bu işlemler somut yasal gerekçelere dayanmalı ve eylemle orantılı olmalıdır. Hakkında bu tedbirler uygulanan kişinin yakalanması ve gözaltına alınması için öngörülen şartlar oluşmadan bu işlemlere muhatap olması toplantı ve gösteri yürüyüşü hakkının ihlali niteliğinde olacaktır.

Toplantı ve gösteri yürüyüşünün dağıtılmasına karar verilmesi halinde kolluğun kuvvet kullanması gündeme gelmektedir.

Toplumsal Olaylarda Kuvvet Kullanımı

Toplantı ve gösteri yürüyüşü hakkı yönünden devletlerin temel yükümlülükleri, bireylerin toplantı ve gösteri yürüyüşü hakkını kullanmaları için gerekli ortamı sağlamaktır. Bununla birlikte, zaman zaman kanuna aykırı nitelik kazanmış toplantı ve gösteri yürüyüşünün bir kısmına ya da tamamına kuvvet kullanarak müdahale bulunma ihtiyacı doğmaktadır. Kuvvet kullanma ihtiyacı toplantı ve gösteri yürüyüşünün tamamının veya bir kısmının dağıtılması, yakalama ve gözaltı işlemlerinin uygulanması gibi durumlarda kendisini göstermektedir.

Genel olarak barışçıl nitelikte olmayan toplumsal olaylarda kuvvet kullanılmasını gerektiren şartların varlığını belirlemek daha kolay olmakla birlikte, bu halde genellikle kuvvet kullanımının orantılılığı sorunu daha çok tartışma konusu olmaktadır. Bu halde şiddet hareketinin toplantı ve gösteri yürüyüşünün geneline şamil olup olmadığı, şiddete yönelen grubun izolasyonu ile sorunun çözülüp çözülemeyeceğinin belirlenmesi de diğer bir sorunu oluşturmaktadır.

Barışçıl nitelikteki kanuna aykırı toplantı ve gösteri yürüyüşlerine yönelik kuvvet kullanılmasını gerektiren nedenlerin oluştuğunun belirlenmesi ise, daha karmaşık şartların varlığını gerektirmektedir. Bu halde, kuvvet kullanımının, kanuni dayanağının ve meşru amacının varlığı, meşru amacı destekleyen somut bulguların bulunması, kuvvet kullanımının demokratik toplumda gerekliliği ve ölçülülüğü, takdir payının kullanımı, hoşgörü gösterilmesi gibi birçok bileşenin gözetilmesi gerekmektedir. Bu tespitlerden, barışçıl nitelikteki toplantı ve gösteri yürüyüşlerine hiç bir şekilde zor kullanılamayacağı gibi bir anlam çıkarılmamalıdır. Bu husus AYM tarafından, “Yasal düzenlemelere aykırı olarak gerçekleştirilen bir toplantı veya gösteri yürüyüşünün barışçıl olsa dahi dağıtılmasının toplantı ve gösteri yürüyüşü hakkını kural olarak ihlal ettiği söylenemez. Ancak polisin makul ve itidalli davranışıyla yasadışı toplantı veya gösteri yürüyüşünü sonlandırılması ve yasadışı barışçıl gösteriye müdahalenin aşırı ve ölçüsüz olmaması gereklidir. Bununla birlikte, katılımcılar açısından derhal tepki verilmesinin haklı olduğu özel durumlarda ve protesto barışçıl yöntemlerle yapıldığında, bir eylemin, sadece bildirim yükümlülüğünün yerine getirilmediği gerekçesiyle dağıtılması ise barışçıl toplantı hakkına ölçüsüz bir sınırlama olarak değerlendirilebilmektedir” şeklinde belirtilmiştir (Osman Erbil Başvurusu).

Kolluk görevlilerinin, görevini yaparken direnişle karşılaşması hâlinde bu direnişi kırmak amacıyla ve direnişi kıracak ölçüde; fiilî bir saldırının varlığı hâlinde ise meşru savunma kapsamında zor kullanma yetkisine sahip oldukları, bununla birlikte kuvvet kullanımının yalnızca zorunlu hâllerde başvurulabilecek bir yol olduğu ve başvurulacak gücün ölçülü ve kademeli olması gerektiği AYM tarafından kabul edilmektedir. Kuvvet kullanımının orantılılığına dair kişiselleştirme yapılması ve kişinin kendi davranışından veya tutumundan dolayı fiziksel güce başvurulması kesinlikle zorunlu hâle gelmedikçe bu neviden fiillerin prensip olarak ihlal oluşturacağı gözetilerek kuvvet kullanımının genele değil hedefe yönelik olması gerekmektedir (Alp Altınörs Başvurusu).

Toplumsal olaylara kuvvet uygulanması halinde, müdahaleye neden olan davranışları sergilemeyen göstericiler ile özellikle 3. kişilerin bu müdahaleden etkilenmemesi için gerekli özenin gösterilmesi gerekmektedir. Bu durum özellikle basınçlı su, göz yaşartıcı gaz ve spreyler gibi yöntemlerin kullanıldığı müdahaleler yönünden önemlidir. AYM birçok kararında, toplumsal bir olayda yaşanan kargaşa ortamında kolluk görevlilerinin kontrollü hareket etme ve müdahaleyi gerektiren duruma yol açan kişiler dışındakilerin müdahaleden mümkün olduğunca etkilenmemesi için gerekli tedbirleri alma yükümlülükleri bulunduğunu belirtmektedir (İbrahim Akan; Alp Altınörs Başvuruları).

Bu noktada, toplumsal olaylarda kuvvet kullanımının orantısız olması halinde, AİHM ve AYM’nin toplanma hakkı yanında kişi güvenliği, kötü muamele ve yaşam hakkı gibi diğer yönlerden de müdahaleyi değerlendirdiğini ve bu yönlerden de hak ihlali kararı verebildiğini belirtmekte fayda görüyoruz.

Uygulanan kuvvet kullanımının meşru olup olmadığını belirlemede, kuvvet kullanmadan önce göstericilerin şiddete başvurup başvurmadığı, şiddetin grubun geneline yaygın olup olmadığı, sadece şiddete yönelen gruba kuvvet kullanılmasının yeterli olup olmayacağı, yakalama, gözaltı işlemi ya da kuvvet kullanımına muhatap olan kişilerin şiddet içeren davranışlar gösterip göstermediği gibi hususlar önemli göstergeleri oluşturmaktadır.

Bir toplantı ve gösteri yürüyüşünün kanuna uygun başlayıp sonradan kanuna aykırı hale gelmesi hali ile baştan itibaren kanuna aykırı olması halindeki dağıtma prosedürü birbirinden farklılık göstermektedir. Bu farklılıklar ve izlenmesi gereken prosedür TVGYK’nun 24. maddesinde ayrıntılı olarak düzenlenmiştir.

TVGYK kolluğa, toplantı ve gösteri yürüyüşü kanuna uygun başlayıp sonradan kanuna aykırı hale gelmiş olsa bile, güvenlik kuvvetlerine karşı fiili saldırı veya mukavemette bulunulması ya da güvenlik kuvvetlerinin korudukları yerlere ve kişilere karşı fiili saldırıda bulunulması halinde kanunda öngörülen prosedür uygulanmadan ve ihtar yapılmadan zor kullanılarak müdahalede bulunulup dağıtma yetkisini de vermiştir (TVGYK m. 24/3).

Toplantı ve gösteri yürüyüşüne TVGYK’nın 23/b maddesinde sayılan silah, araç, alet veya maddeler veya sloganlarla katılanların bulunması halinde, bu kişilerin güvenlik kuvvetlerince alandan uzaklaştırılarak toplantı ve gösteri yürüyüşüne devam edilmesi, bununla birlikte bu kişilerin sayıları ve davranışlarının toplantı veya gösteri yürüyüşünün kanuna aykırı addedilerek dağıtılmasını gerektirecek derecede yoğun olması halinde toplantı ve gösteri yürüyüşüne müdahalede bulunularak dağıtma işlemi yapılabileceğine de kanuni düzenlemede yer verilmiştir (TVGYK m.24/4).

Kanuni düzenlemelere göre, ister kanuna uygun başlayıp sonradan kanuna aykırı hale dönüşsün isterse baştan itibaren kanunsuz olsun –TVGYK 24/3. madde saklı kalmak kaydıyla- topluluğa yapılan ihtardan sonra makul süre verilerek topluluğun dağılması beklenmelidir. Toplantı ve gösteri yürüyüşünün yapıldığı yerin fiziki özellikleri, konumu, katılımcı sayısı gibi hususlar gözetilerek makul sürenin ne kadar olacağı belirlenmeli ve bu süre göstericilere alanı boşaltmaları imkanını sağlayacak yeterlilikte olmalıdır.

Toplantı ve gösteri yürüyüşlerinin kuvvet kullanılarak dağıtılmasının şartlarının oluşması halinde, kuvvet kullanımının kademeli olması en temel esası oluşturmaktadır. Kademeli güç kullanımın esasları, Polis Vazife ve Selahiyet Kanunu’nun (PVVSK) 16. ve Polis Çevik Kuvvet Yönetmeliği’nin (PÇKY) 4. maddesinde düzenlenmiştir. PVSK’ya göre, kolluk zor kullanma yetkisi kapsamında, direnmenin mahiyetine ve derecesine göre ve direnenleri etkisiz hale getirecek şekilde kademeli olarak artan nispette bedenî kuvvet (direnen kişilere karşı veya eşya üzerinde doğrudan doğruya kullanılan bedenî güc), maddî kuvvet (direnen kişilere karşı veya eşya üzerinde bedenî kuvvetin dışında kullanılan kelepçe, cop, basınçlı ve/veya boyalı su, göz yaşartıcı gazlar veya tozlar, fizikî engeller, polis köpekleri ve atları ile sair hizmet araçları) ve kanunî şartları gerçekleştiğinde ateşli silah kullanılabilme yetkisine sahiptir.

PÇKY’nin 4. maddesinde ise, zor kullanma; kanunsuz toplu hareket haline gelen bir toplumsal olayın etkisiz hale getirilmesi veya önlenmesi veya dağıtılması için; toplu hareketin niteliğine veya dağıtma sırasında meydana gelen cebir ve şiddet veya saldırı veya direnişin derecesine ve gereğine göre kademeli şekilde artan ölçüde bedeni kuvvet, maddi güç ve silah kullanılması hali olarak tanımlanmıştır.

Hakim/Bam Üyesi Eyüp KARA

---

>> TOPLANTI VE GÖSTERİ YÜRÜYÜŞÜ HAKKI VE BU HAKKA KAMU MÜDAHALESİNİN SINIRLARI - 1

---

>> TOPLANTI VE GÖSTERİ YÜRÜYÜŞÜ HAKKI VE BU HAKKA KAMU MÜDAHALESİNİN SINIRLARI - 2

---

>> TOPLANTI VE GÖSTERİ YÜRÜYÜŞÜ HAKKI VE BU HAKKA KAMU MÜDAHALESİNİN SINIRLARI - 3

---

>> TOPLANTI VE GÖSTERİ YÜRÜYÜŞÜ HAKKI VE BU HAKKA KAMU MÜDAHALESİNİN SINIRLARI - 4

-----------------

* Bu çalışma yazarın “Toplumsal Olaylarda Adli Sorunlar” (Kara, Eyüp, Toplumsal Olaylarda Adli Sorunlar, Adli Bil. ve Kriminalistik Ansiklopedisi, 7. Cilt, s. 3639-3656, Adalet Yayınevi, 2023) adlı makalesinden yararlanılarak hazırlanmıştır.

Atıf yapılan kararlar:

Alp Altınörs Başvurusu, https://www.hukukihaber.net/sorusturma-veya-kovusturmanin-makul-surede-sonuclandirilmasi-kotu-muamele-yasagina-dair-usuli-yukumlulukler

Osman Erbil Başvurusu, https://www.hukukihaber.net/aymnin-20132394-basvuru-numarali-karari

Yargıtay

1. Ceza Dairesi

2026/243 E., 2026/1475 K.

"İçtihat Metni"

MAHKEMESİ :Ağır Ceza Mahkemesi
SAYISI : 2025/43 E., 2025/355 K.
SUÇ : Kasten öldürmeye teşebbüs
HÜKÜM : Beraat
TEBLİĞNAME GÖRÜŞÜ : Düzeltilerek Onama

Sanık hakkında bozma üzerine kurulan hükmün; 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun (5271 sayılı Kanun) 286/1. maddesi uyarınca temyiz edilebilir olduğu, 260/1. maddesi gereği temyiz edenlerin hükmü temyize hak ve yetkilerinin bulunduğu, 291/1. maddesi gereği temyiz istemlerinin süresinde olduğu, 294/1. maddesi gereği temyiz dilekçelerinde temyiz sebeplerine yer verildiği, 298/1. maddesi gereği temyiz istemlerinin reddini gerektirir bir durumun bulunmadığı yapılan ön inceleme neticesinde tespit edilmekle, gereği düşünüldü:

I. HUKUKÎ SÜREÇ
1. İnegöl Ağır Ceza Mahkemesinin, 28.04.2022 tarihli ve 2020/475 Esas, 2022/194 Karar sayılı kararı ile sanık hakkında verilen beraat hükmüne yönelik Cumhuriyet Savcısı ve katılan vekilinin istinaf başvurusu üzerine, Bursa Bölge Adliye Mahkemesi 1. Ceza Dairesinin, 07.09.2022 tarihli ve 2022/2182 Esas, 2022/1861 Karar sayılı kararı ile İlk Derece Mahkemesince kurulan hükme yönelik istinaf başvurularının 5271 sayılı Kanun’un 280/1-a maddesi uyarınca esastan reddine karar verilmiş, bu kararın katılan vekili tarafından temyizi üzerine Yargıtay 1. Ceza Dairesinin 09.12.2024 tarihli 2023/13 94... /8196 Karar sayılı ilâmı ile "eksik inceleme" nedeniyle bozulmasına ve dava dosyasının 5271 sayılı Kanun’un 304/2-a maddesi uyarınca İlk Derece Mahkemesine gönderilmesine karar verilmiştir.

2. İnegöl 1. Ağır Ceza Mahkemesinin, 23.09.2025 tarihli ve 2025/43 Esas, 2025/355 Karar sayılı kararı ile sanık hakkında; katılana yönelik kasten öldürmeye teşebbüs suçundan, 5271 sayılı Kanun'un 223/2-e maddesi uyarınca beraatine, karar verilerek dava dosyası 5271 sayılı Kanun'un 307/3. maddesi uyarınca doğrudan temyiz merciine gönderilmiştir.

II. TEMYİZ SEBEPLERİ
1. Katılan vekilinin temyiz sebepleri özetle; atılı suçun sabit olduğuna, mahkumiyet kararı verilmesi gerektiğine,
2. Sanık müdafinin temyiz sebepleri özetle; vekalet ücretine, ilişkindir.

III. GEREKÇE
1. Yargılama sürecindeki işlemlerin usûl ve kanuna uygun olarak yapıldığı, aşamalarda ileri sürülen iddia ve savunmaların toplanan ve dosya kapsamına göre yeterli olduğu anlaşılan delillerle birlikte gerekçeli kararda gösterilip tartışıldığı, hükme esas alınan ve reddedilen delillerin açıkça gösterildiği, vicdani kanının dosya içindeki belge ve bilgilerle uyumlu olarak kesin verilere dayandırıldığı, hükme esas alınan adlî raporların yeterli olduğu, eksik inceleme bulunmadığı, mahkemenin yargılama sonuçlarına uygun şekilde oluşan inanç ve takdirine, incelenen dava dosyası içeriğine göre, sanığın üzerine atılı suçu işlediğine dair her türlü şüpheden uzak, kesin ve inandırıcı delil bulunmadığından şüphe sanık lehine değerlendirilerek atılı suçtan beraat kararı verilmesinde bir isabetsizlik görülmediği anlaşıldığından katılan vekili ve sanık müdafinin temyiz sebeplerinin incelenmesinde hükümde düzeltme nedeni dışında hukuka aykırılık bulunmamıştır.

2. Yargıtay Ceza Genel Kurulu'nun 22.04.2025 tarihli ve 2025/10-67 Esas, 2025/184 Karar sayılı ilamında detayları açıklandığı üzere; 5271 sayılı Kanun'un 150/3.maddesi uyarınca yargılama merciinin talebi üzerine Baro tarafından kendisine zorunlu müdafii görevlendirilen ve fakat yargılama sonucunda beraat eden sanık lehine Hazineden alınan ücretin mahsubu suretiyle vekalet ücretine hükmedilmemesi suretiyle oluşan hukuka aykırılık Yargıtay tarafından giderilmiştir.

IV. KARAR
Gerekçe bölümünde (2) numaralı paragrafta açıklanan nedenle sanık müdafinin temyiz istemi yerinde görüldüğünden, İnegöl 1. Ağır Ceza Mahkemesinin, 23.09.2025 tarihli ve 2025/43 Esas, 2025/355 Karar sayılı kararının 5271 sayılı Kanun’un 302/2. maddesi gereği BOZULMASINA, bu husus yeniden yargılamayı gerektirmediğinden aynı Kanun’un 303/1.maddesi gereği hüküm fıkrasının mahsus bölümüne; "5320 sayılı Kanun'un 13., ilgili Yönetmelik'in 8 ve 9. maddeleri ile A.A.Ü.T.'nin 14/4. maddesi gereğince, beraat eden ve dava dosyasında müdafi ile temsil edilen sanık yararına 48.000,00 TL maktu avukatlık ücretinin Hazine'den alınarak sanık ...'e verilmesine, bu hükmün, kovuşturma için Hazineden alınan ücretin mahsubu suretiyle uygulanmasına" ibaresinin eklenmesine karar verilmesi suretiyle, Tebliğame’ye uygun olarak, oy birliğiyle TEMYİZ İSTEMLERİNİN ESASTAN REDDİ İLE HÜKMÜN DÜZELTİLEREK ONANMASINA,

Dava dosyasının, 5271 sayılı Kanun’un 304/1. maddesi uyarınca İnegöl 1. Ağır Ceza Mahkemesine, Yargıtay ilâmının bir örneğinin ise Bursa Bölge Adliye Mahkemesi 1. Ceza Dairesine gönderilmek üzere Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığına TEVDİİNE,

02.03.2026 tarihinde karar verildi.

---

T.C.

Yargıtay

Ceza Genel Kurulu

2025/67 E., 2025/184 K.

"İçtihat Metni"

İtirazname No : 2024/24183

KARARI VEREN

YARGITAY DAİRESİ : 10. Ceza Dairesi

MAHKEMESİ :Ağır Ceza

SAYISI : 401-37

I. HUKUKÎ SÜREÇ

Uyuşturucu madde ticareti yapma suçundan sanığın, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 188/3-4(a), 62, 52/2-4, 53, 54 ve 63. maddeleri uyarınca 12 yıl 6 ay hapis ve 25.000,00 TL adli para cezası ile cezalandırılmasına, taksitlendirmeye, hak yoksunluğuna, müsadereye ve mahsuba ilişkin İstanbul Anadolu 5. Ağır Ceza Mahkemesince verilen 30.10.2019 tarihli ve 455-494 sayılı hükmün, sanık müdafii tarafından istinaf edilmesi üzerine, dosyayı inceleyen İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 5. Ceza Dairesince 04.06.2020 tarih ve 5269-892 sayı ile istinaf başvurusunun esastan reddine karar verilmiştir.

Söz konusu hükmün sanık müdafii tarafından temyiz edilmesi üzerine dosyayı inceleyen Yargıtay 10. Ceza Dairesince 29.11.2021 tarih ve 5262-12659 sayı ile; "...1) CMK'nın 160. maddesinin 2. fıkrasına aykırı olarak Cumhuriyet savcısına haber verilmeden görevlilerce soruşturmaya başlanarak, sanığın şifahi ifadesinin alındığı, yapılan aramaya ilişkin herhangi bir önlem araması ya da adli arama emri/kararı olmadığı; dosya içerisinde 'Adli arama' kararı ya da Cumhuriyet savcısından alınan 'Yazılı arama emri' bulunmadığı gibi olay yeri ve tarihini kapsayan 2559 sayılı PVSK'nın 9. maddesine göre verilmiş 'önleme araması' kararı da bulunmadığı, 09.05.2019 tarihli tutanakta 'sanığın yakalandığı 'kapısı açık bina' olarak ifade edilen yerin', mahkemenin gerekçesinde sanığın ikamet ettiği bina olarak belirtildiği, iddianamede ise sanık ...'nın binada geçici olarak çalıştığının belirtildiğinin anlaşılması karşısında;

09.05.2019 tarihli olay, yakalama, muhafaza altına alma, Cumhuriyet savcısı görüşme talimat alma, teslim ve tesellüm tutanağını düzenleyen kolluk görevlileri de hazır bulundurulmak suretiyle mahallinde keşif yapılarak; olay tarihi itibarıyla binanın kaç katlı olduğunun, diğer katlarda ikamet eden kişiler olup olmadığının ve olay sırasında sanığın yakalandığı yerin vasfının kesin olarak tespit edilmesinden sonra; sanığın hukuki durumunun belirlenmesi gerekirken eksik araştırma ile hüküm kurulması,

2) Adli emanetin 2019/13384 sırasında kayıtlı uyuşturucu maddeler ile şahit numunenin TCK'nun 54/4. maddesi ve suçta kullanılan hassas terazi ile tüm ambalajların TCK'nın 54/1. maddesi uyarınca müsaderesi yerine fıkra belirtilmeksizin tamamının TCK'nın 54. maddesine göre müsaderesine karar verilmek suretiyle CMK'nın 232/6. maddesine aykırı davranılması," isabetsizliklerinden bozulmasına karar verilmiştir.

Dosyanın gönderildiği İstanbul Anadolu 5. Ağır Ceza Mahkemesince 09.09.2022 tarih ve 113-389 sayı ile; sanığın eyleminin kullanmak için uyuşturucu madde bulundurma suçunu oluşturduğu kabul edilerek, sanık hakkında açılan kamu davasının 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 223. maddesinin 8. fıkrası uyarınca düşmesine karar verildiği, bu hükmün de sanık müdafii tarafından temyiz edilmesi üzerine dosyayı inceleyen Yargıtay 10. Ceza Dairesince 03.05.2023 tarih ve 16080-3943 sayı ile; "...İhbar ve diğer sanık...'ın yakalanmasından sonra verdiği beyan ile sanık ...'ın açık kimliği ve adresi tespit edildikten sonra sanık ... hakkında suç şüphesinin doğduğu ve bu andan sonra sanık üzerinde ve bulunduğu binada arama yapılabilmesi için Cumhuriyet savcısının yazılı emri veya adli arama kararının gerektiği, bu yönde alınmış yazılı emir veya adli arama kararı bulunmaksızın sanığın üzerinde ve bozma ilamı doğrultusunda yapılan keşif ile iş yeri olduğu tespit olunan binada yapılan aramanın hukuka aykırı olduğu ve bu arama ile hukuka aykırı yöntemle elde edilen delilin yasak delil niteliğinde olduğu anlaşıldığından hükme esas alınamaz.

Sanık açısından hukuka uygun olarak elde edilmiş bir uyuşturucu veya uyarıcı madde olmadığından, suçun maddi konusunun da bulunmadığı kabul edilmelidir. Bu durumlara bağlı olarak, isnat olunan suçun unsurları oluşmadığından, sanık hakkında uyuşturucu madde ticareti suçundan beraat kararı verilmesi gerekirken, sanığın yargılamaya konu eylemi kullanma suçu olarak sabit görülüp, bu eylemin ise ihlal mahiyetinde olduğu kabul edilerek kamu davasının düşmesine karar verilmesi," isabetsizliğinden bozulmasına karar verilmiştir.

Bozmaya uyan İlk Derece Mahkemesince yapılan yargılama neticesinde 30.01.2024 tarih ve 401-37 sayı ile; sanığın CMK'nın 223. maddesinin 2. fıkrasının (e) bendi uyarınca beraatine karar verildiği, söz konusu hükmün sanık müdafii tarafından temyiz edilmesi üzerine dosyayı inceleyen Yargıtay 10. Ceza Dairesince 26.06.2024 tarih ve 3686-21095 sayı ile hüküm fıkrasına "Sanık kendisini 04.12.2004 tarihli ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu gereğince görevlendirilen zorunlu müdafii ile temsil ettirdiğinden, karar tarihinde yürürlükte bulunan Avukatlık Asgari Ücret Tarifesinin II. Kısmının II. Bölümü gereğince kovuşturma için ödenen 29.800,00 TL maktu vekalet ücretinden, Ceza Muhakemesi Kanunu Gereğince Görevlendirilen Müdafii ve Vekillere Yapılacak Ödemelere İlişkin Tarife uyarınca ödenen ücretin mahsubu ile bakiye kalan vekalet ücretinin hazineden alınıp sanığa verilmesine," ibaresinin eklenmesi suretiyle düzeltilerek onanmasına karar verilmiştir.

II. İTİRAZ SEBEPLERİ

Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı 12.07.2024 tarih ve 24183 sayı ile; "...1136 sayılı Avukatlık Kanunun 168. maddesine göre; 'Baronun yönetim kurulları, her yıl Eylül ayı içerisinde, yargı yerlerindeki işlemler ile diğer işlemlerden alınacak avukatlık ücretinin asgarî hadlerini gösteren birer tarife hazırlayarak Türkiye Barolar Birliğine gönderirler.

Türkiye Barolar Birliği Yönetim Kurulunca, baro yönetim kurullarının teklifleri de göz önüne alınmak suretiyle uygulanacak tarife o yılın Ekim ayı sonuna kadar hazırlanarak Adalet Bakanlığına gönderilir. Şu kadar ki hazırlanan tarifede; genel bütçeye, il özel idareleri, belediye ve köylere ait vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlülükler ve bunların zam ve cezaları ile tarifelere ilişkin davalar ve 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanunun uygulanmasından doğan her türlü davalar için avukatlık ücreti tutarı maktu olarak belirlenir. Bu tarife Adalet Bakanlığı'na ulaştığı tarihten itibaren bir ay içinde Bakanlıkça karar verilmediği veya tarife onaylandığı takdirde kesinleşir. Ancak Adalet Bakanlığı uygun bulmadığı tarifeyi bir daha görüşülmek üzere, gösterdiği gerekçesiyle birlikte Türkiye Barolar Birliğine geri gönderir. Geri gönderilen bu tarife, Türkiye Barolar Birliği Yönetim Kurulunca üçte iki çoğunlukla aynen kabul edildiği takdirde onaylanmış, aksi halde onaylanmamış sayılır; sonuç Türkiye Barolar Birliği tarafından Adalet Bakanlığına bildirilir. 8 inci maddenin altıncı fıkrası hükümleri kıyasen uygulanır.

Avukatlık ücretinin takdirinde, hukukî yardımın tamamlandığı veya dava sonunda hüküm verildiği tarihte yürürlükte olan tarife esas alınır.',

Görüldüğü üzere vekaletnameli avukatlara ödenecek asgari avukatlık ücretini belirleme yetkisi Türkiye Barolar Birliğine aittir. Türkiye Barolar Birliği tarafından hazırlanan tarife Adalet Bakanlığına gönderilir ve bir ay içinde Bakanlıkça karar verilmediği takdirde veya tarife onaylandığı takdirde tarife kesinleşir.

Zorunlu müdafilik ücretine ilişkin kanun düzenlemesi ise 5320 sayılı Ceza Muhakemesi Kanununun Yürürlük ve Uygulama Şekli Hakkında Kanun'un 13. maddesinde yazılıdır. Bu hükme göre; '1) Ceza Muhakemesi Kanunu gereğince soruşturma ve kovuşturma makamlarının istemi üzerine baro tarafından görevlendirilen müdafi ve vekile, avukatlık ücret tarifesinden ayrık olarak, Türkiye Barolar Birliğinin görüşü de alınarak Adalet ve Maliye bakanlıkları tarafından birlikte tespit edilecek ücret, Adalet Bakanlığı bütçesinde bu amaçla yer alan ödenekten ödenir. Bu ücret, yargılama giderlerinden sayılır.

2) Bu madde uyarınca yapılacak ödeme ve uygulamaya ilişkin usûl ve esaslar Türkiye Barolar Birliğinin görüşü de alınmak suretiyle Adalet Bakanlığı tarafından çıkarılacak yönetmelikle belirlenir.'

Görüldüğü üzere baro tarafından görevlendirilen zorunlu müdafi ve vekile, 1136 sayılı Kanun'un 168. maddesinde belirlenen tarifeden ayrık olarak, Türkiye Barolar Birliğinin görüşü de alınarak, Adalet ve Maliye Bakanlıkları tarafından birlikte tespit edilecek ücretin Adalet Bakanlığı bütçesinden ödeneceği ve bu ücreti yargılama giderlerinden sayılacağı hüküm altına alınmıştır. Dolayısıyla kanun koyucu, zorunlu müdafinin ücretinin belirlenmesinde Adalet ve Maliye Bakanlıklarını yetkili kılmıştır. Buradaki amacın zorunlu müdafi için sanığa ödenecek ücretin belirlenmesinde, bütçe dengelerini korumak olduğu anlaşılmaktadır. 1136 sayılı Kanun kapsamında düzenlenecek Avukatlık Ücret Tarifesinin belirlenmesinde ise Maliye Bakanlığının söz hakkı bulunmamaktadır.

5320 sayılı Ceza Muhakemesi Kanununun Yürürlük ve Uygulama Şekli Hakkında Kanun'un 13. maddesinde belirtildiği şekliyle, her yıl tarifeler belirlenmekte ve Resmî Gazetede yayınlanmaktadır. Nitekim 2024 yılına ait Ceza Muhakemesi Kanunu Gereğince Görevlendirilen Müdafi ve Vekillere Yapılacak Ödemelere İlişkin 2024 yılı Tarifesi 13.01.2024 günlü, 32428 sayılı Resmî Gazete yayınlanmış ve yürürlüğe girmiştir.

1136 sayılı Avukatlık Kanunu'nun 168. maddesi uyarınca düzenlenen Avukatlık Ücret Tarifelerinde, 2024 yılı için özel bir düzenleme yoluna gidildiği ve daha önceki yıllar uygulamasından ayrılındığı görülmektedir. Şöyle ki 03.09.2022 günlü, 31942 sayılı Resmî Gazetede yayınlanan Avukatlık Asgari Ücret Tarifesinin 14. maddesine göre, '1) Kamu davasına katılma üzerine, mahkumiyete ya da hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilmiş ise vekili bulunan katılan lehine bu Tarifenin ikinci kısmın ikinci bölümünde belirlenen avukatlık ücreti sanığa yükletilir.

(4) Beraat eden ve kendisini vekil ile temsil ettiren sanık yararına Hazine aleyhine maktu avukatlık ücretine hükmedilir.' hükmüne yer verilmişken ve önceki yıllarda da benzer tarife hükümleri uygulanmışken,

1136 sayılı Avukatlık Kanunu'nun 168. maddesi uyarınca düzenlenen ve 21.09.2023 günlü, 32316 sayılı Resmî Gazetede yayınlanan Avukatlık Asgari Ücret Tarifesinin 14. maddenin 14. maddesine göre; '1) Kamu davasına katılma üzerine, mahkumiyete ya da hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilmiş ise vekil ile temsil edilen katılan lehine bu Tarifenin ikinci kısmının ikinci bölümünde belirlenen avukatlık ücreti sanığa yükletilir. Bu hüküm, katılanın 4/12/2004 tarihli ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu gereğince görevlendirilen vekili bulunması durumunda kovuşturma için ödenen ücret mahsup edilerek uygulanır.

4) Beraat eden ve vekil veya müdafi ile temsil edilen sanık yararına Hazine aleyhine maktu avukatlık ücretine hükmedilir. Bu hüküm, sanığın 4/12/2004 tarihli ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu gereğince görevlendirilen müdafii bulunması durumunda kovuşturma için Hazineden alınan ücretin mahsubu suretiyle uygulanır.' hükmüne yer verilmiştir.

Dolayısıyla 2024 yılı Avukatlık Asgari Ücret Tarifesinde, önceki yıllardan farklı olarak zorunlu müdafilerle ilgili olarak yeni bir düzenlemeye gidilmiş ve 5320 sayılı Kanun hükümlerine aykırı olarak zorunlu müdafiiler Avukatlık Asgari Ücret Tarifesine dahil edilmiştir. Bununla birlikte yukarıda yer verilen yasal düzenlemeler karşısında, bu hususun kanuna aykırı olduğu ve zorunlu müdafiler yönünden Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi ile ücret belirlenmesinin hukuka aykırı olduğu," görüşüyle itiraz yoluna başvurmuştur.

CMK'nın 308. maddesi uyarınca inceleme yapan Yargıtay 10. Ceza Dairesince 04.12.2024 tarih ve 6608-25607 sayı ile itiraz nedenlerinin yerinde görülmediğinden bahisle Yargıtay Birinci Başkanlığına gönderilen dosya, Ceza Genel Kurulunca değerlendirilmiş ve açıklanan gerekçelerle karara bağlanmıştır.

III. UYUŞMAZLIK KAPSAMI VE KONUSU

İtirazın kapsamına göre inceleme sanık hakkında kurulan beraat hükmüyle sınırlı olarak yapılmıştır.

Özel Daire ile Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı arasında oluşan ve Ceza Genel Kurulunca çözümlenmesi gereken uyuşmazlık; CMK gereğince görevlendirilen zorunlu müdafii tarafından temsil edilen ve yargılama sonucunda beraat eden sanık lehine, Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi uyarınca maktu avukatlık ücretine hükmedilip hükmedilmeyeceğinin belirlenmesine ilişkindir.

IV. OLAY VE OLGULAR

İncelenen dosya kapsamından;

İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığının 06.08.2019 tarihli ve 43342-4219 sayılı iddianamesi ile; sanığın uyuşturucu madde ticareti yapma suçundan TCK’nın 188/3-4, 53, 54 ve 63. maddeleri uyarınca cezalandırılması istemiyle kamu davası açıldığı,

Sanığa isnat edilen uyuşturucu madde ticareti yapma suçunun alt sınırı, beş yıldan fazla hapis cezası gerektirdiğinden, İstanbul Anadolu 5. Ağır Ceza Mahkemesince 09.08.2019 tarihli tensip tutanağı ile; sanık adına CMK’nın 150. maddesinin 3. fıkrası uyarınca zorunlu müdafii görevlendirilmesi amacıyla İstanbul Baro Başkanlığına yazı yazılması yönünde ara karar kurulduğu, İstanbul Baro Başkanlığı tarafından da Av. ...’ın, sanık müdafii olarak görevlendirildiği,

İstanbul Anadolu 5. Ağır Ceza Mahkemesince 30.01.2024 tarih ve 401-37 sayı ile; sanığın CMK’nın 223. maddesinin 2. fıkrasının (e) bendi uyarınca beraatine karar verildiği, söz konusu hükmün sanık müdafii tarafından temyiz edildiği, sanık müdafiinin temyiz isteminin; beraat eden sanık lehine ve Hazine aleyhine olmak üzere, maktu avukatlık ücretine karar verilmesi gerektiği istemine hasredilerek yapıldığı,

Anlaşılmaktadır.

V. GEREKÇE

A. İlgili Mevzuat ve Uyuşmazlık Konusuna İlişkin Açıklamalar

Konu ile ilgili hukuki düzenlemeler:

i. CMK’nın "Müdafiin Görevlendirilmesi" başlıklı 150. maddesi şöyledir;

"(1) Şüpheli veya sanıktan kendisine bir müdafi seçmesi istenir. Şüpheli veya sanık, müdafi seçebilecek durumda olmadığını beyan ederse, istemi halinde bir müdafi görevlendirilir.

(2) Müdafii bulunmayan şüpheli veya sanık; çocuk, kendisini savunamayacak derecede malul veya sağır ve dilsiz ise, istemi aranmaksızın bir müdafi görevlendirilir.

(3) Alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlardan dolayı yapılan soruşturma ve kovuşturmada ikinci fıkra hükmü uygulanır.

(4) Zorunlu müdafilikle ilgili diğer hususlar, Türkiye Barolar Birliğinin görüşü alınarak çıkarılacak yönetmelikle düzenlenir."

ii. 5320 sayılı Ceza Muhakemesi Kanununun Yürürlük ve Uygulama Şekli Hakkında Kanun'un "Müdafi ve vekil ücreti" başlıklı 13. maddesi de şu şekildedir;

"1) Ceza Muhakemesi Kanunu gereğince soruşturma ve kovuşturma makamlarının istemi üzerine baro tarafından görevlendirilen müdafi ve vekile, avukatlık ücret tarifesinden ayrık olarak, Türkiye Barolar Birliğinin görüşü de alınarak Adalet ve Maliye bakanlıkları tarafından birlikte tespit edilecek ücret, Adalet Bakanlığı bütçesinde bu amaçla yer alan ödenekten ödenir. Bu ücret, yargılama giderlerinden sayılır.

2) Bu madde uyarınca yapılacak ödeme ve uygulamaya ilişkin usûl ve esaslar Türkiye Barolar Birliğinin görüşü de alınmak suretiyle Adalet Bakanlığı tarafından çıkarılacak yönetmelikle belirlenir."

iii. Ceza Muhakemesi Kanunu Gereğince Müdafi ve Vekillerin Görevlendirilmeleri İle Yapılacak Ödemelerin Usul ve Esaslarına İlişkin Yönetmelik'in "Ücret" başlıklı 8. maddesi;

"1) Ceza Muhakemesi Kanunu gereğince baro tarafından görevlendirilen müdafi veya vekile Avukatlık Ücret Tarifesinden ayrık olarak hazırlanacak Ceza Muhakemesi Kanunu Gereğince Görevlendirilen Müdafi ve Vekillere Yapılacak Ödemelere İlişkin Tarife gereğince ödenecek meblağ Adalet Bakanlığı bütçesinde bu amaçla ayrılan ödenekten karşılanır.

2) Müdafi veya vekilin görevi gereği yaptığı zorunlu yol giderleri ile kendisi tarafından karşılanması durumunda temyiz, istinaf ve itiraz harçları ayrıca ödenir.

3) Müdafi veya vekile Tarife gereğince ödenen meblâğ, zorunlu yol giderleri ve müdafi veya vekil tarafından ödenen temyiz, istinaf ve itiraz harçları yargılama giderlerinden sayılır.",

iiii. Aynı yönetmeliğin "Tarife" başlıklı 9. maddesi; "Ceza Muhakemesi Kanunu gereğince baro tarafından görevlendirilen müdafi veya vekile ödenecek meblâğ, Türkiye Barolar Birliğinin görüşü de alınmak suretiyle Adalet ve Maliye Bakanlıkları tarafından her yıl Aralık ayında hazırlanan ve 1 Ocak tarihinden geçerli olmak üzere düzenlenen Tarifede gösterilir. Tarife ayrıca Resmî Gazete’de yayımlanır.",

iiiii. CMK'nın 150/4, 5320 sayılı Kanun'un 13. ve anılan Yönetmeliğin "Ücret" başlıklı 8 ve "Tarife" başlıklı 9. maddelerine istinaden düzenlenip 13.01.2024 tarihli ve 32428 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren ve karar tarihinde uygulanması gereken Ceza Muhakemesi Kanunu Gereğince Görevlendirilen Müdafi ve Vekillere Yapılacak Ödemelere İlişkin 2024 Yılı Tarifesi’nin "Ücret" başlıklı 1. maddesin; "Bu Tarifenin amacı, 4/12/2004 tarihli ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu gereğince soruşturma ve kovuşturma makamlarının talebi üzerine görevlendirilen müdafi veya vekillere ödenecek meblağları belirlemektir.", "Kapsam" başlıklı 2. maddesi ise; "Bu Tarife, Ceza Muhakemesi Kanunu gereğince görevlendirilen müdafi veya vekillerin yapacakları hukuki yardımlar için uygulanır.",

AAÜT'nin 14. maddesinin 4. bendine göre ise; "Beraat eden ve vekil veya müdafi ile temsil edilen sanık yararına Hazine aleyhine maktu avukatlık ücretine hükmedilir. Bu hüküm, sanığın 4/12/2004 tarihli ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu gereğince görevlendirilen müdafii bulunması durumunda kovuşturma için Hazineden alınan ücretin mahsubu suretiyle uygulanır."

iiiiii. 1136 sayılı Avukatlık Kanunu'nun "Avukatlık ücret tarifesinin hazırlanması" başlıklı 168. maddesi ise şöyledir;

"Baronun yönetim kurulları, her yıl Eylül ayı içerisinde, yargı yerlerindeki işlemler ile diğer işlemlerden alınacak avukatlık ücretinin asgarî hadlerini gösteren birer tarife hazırlayarak Türkiye Barolar Birliğine gönderirler.

Türkiye Barolar Birliği Yönetim Kurulunca, baro yönetim kurullarının teklifleri de göz önüne alınmak suretiyle uygulanacak tarife o yılın Ekim ayı sonuna kadar hazırlanarak Adalet Bakanlığına gönderilir. Şu kadar ki hazırlanan tarifede; genel bütçeye, il özel idareleri, belediye ve köylere ait vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlülükler ve bunların zam ve cezaları ile tarifelere ilişkin davalar ve 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanunun uygulanmasından doğan her türlü davalar için avukatlık ücreti tutarı maktu olarak belirlenir. Bu tarife Adalet Bakanlığına ulaştığı tarihten itibaren bir ay içinde Bakanlıkça karar verilmediği veya tarife onaylandığı takdirde kesinleşir. Ancak Adalet Bakanlığı uygun bulmadığı tarifeyi bir daha görüşülmek üzere, gösterdiği gerekçesiyle birlikte Türkiye Barolar Birliğine geri gönderir. Geri gönderilen bu tarife, Türkiye Barolar Birliği Yönetim Kurulunca üçte iki çoğunlukla aynen kabul edildiği takdirde onaylanmış, aksi halde onaylanmamış sayılır; sonuç Türkiye Barolar Birliği tarafından Adalet Bakanlığına bildirilir. 8 inci maddenin altıncı fıkrası hükümleri kıyasen uygulanır.

Avukatlık ücretinin takdirinde, hukukî yardımın tamamlandığı veya dava sonunda hüküm verildiği tarihte yürürlükte olan tarife esas alınır.".

Yer verilen düzenlemeler birlikte değerlendirildiğinde şu sonuçlara uluşmak mümkündür;

a. Kural olarak yargı yerlerindeki işlemler ile diğer işlemlerden alınacak avukatlık ücretinin asgarî hadlerini gösteren tarifeyi hazırlamak görev ve yetkisi Türkiye Barolar Birliği Yönetim Kuruluna aittir. Bu tarife, Adalet Bakanlığınca onaylandığında veya yasada öngörülen sürede bakanlıkça karar verilmediği ya da bakanlıkça geri gönderildiği durumda Türkiye Barolar Birliği Yönetim Kurulunca üçte iki çoğunlukla aynen kabul edildiği hâllerde onaylanmış sayılmakla kesinleşir (1136 syk madde 168).

b. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu gereğince soruşturma ve kovuşturma makamlarının talebi üzerine baro tarafından görevlendirilen müdafi veya vekillere yapacakları hukuki yardımların karşılığı olarak ödenecek meblağlar hakkında 5320 sayılı Ceza Muhakemesi Kanununun Yürürlük ve Uygulama Şekli Hakkında Kanun'un 13. maddesinde özel bir düzenlemeye yer verilmiştir. Anılan madde sarahatine göre bu ücret/meblağ, "...avukatlık ücret tarifesinden ayrık olarak...", Türkiye Barolar Birliğinin görüşü de alınarak Adalet ve Maliye Bakanlıkları tarafından birlikte tespit edilecektir.

c. Aynı Kanun maddesinin 2. fıkrasında, bu madde uyarınca yapılacak ödeme ve uygulamaya ilişkin usûl ve esasların Türkiye Barolar Birliğinin görüşü de alınmak suretiyle Adalet Bakanlığı tarafından çıkarılacak yönetmelikle belirleneceği hüküm altına alınmış, Bakanlık da buna istinaden "Ceza Muhakemesi Kanunu Gereğince Müdafi ve Vekillerin Görevlendirilmeleri İle Yapılacak Ödemelerin Usul ve Esaslarına İlişkin Yönetmelik" çıkarmıştır.

d. Anılan Yönetmeliğin "Ücret" başlıklı 8. maddesinde, 5320 sayılı Kanun'un 13. maddesinde yer alan hüküm tekrar edilmiş, "Tarife" başlıklı 9. maddesinde ise görevlendirilen müdafi veya vekile ödenecek meblâğla ilgili tarifenin Türkiye Barolar Birliğinin görüşü de alınmak suretiyle Adalet ve Maliye Bakanlıkları tarafından her yıl Aralık ayında hazırlanan ve 1 Ocak tarihinden geçerli olmak üzere düzenlenen tarifede gösterileceği öngörülmüştür. Ancak kural olarak yargı yerlerindeki işlemler ile diğer işlemlerden alınacak avukatlık ücretinin asgarî hadlerini gösteren tarifeyi hazırlamak görev ve yetkisi 1136 sayılı Kanun'un 168. maddesi gereğince

Türkiye Barolar Birliği Yönetim Kuruluna ait olduğundan, uygulamanın zikredilen yönetmeliğin 9. maddesi değil ve fakat 1136 sayılı Kanun'un 168. maddesi gereğince istikrarlı biçimde süregeldiği üzere devam ettirildiği görülmektedir. Yani Barolar Birliği Yönetim Kurulunca hazırlanan tarifeye eklenen bu meblağlar (İlgili tarife madde 14/4) Adalet Bakanlığına gönderilmekte, her iki bakanlıkça uygun görüldüğü için Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmektedir. Bu haliyle, özellikle anılan düzenlemelerle ilgili iptal başvurusundan da bahsedilmediğine göre Adalet ve Maliye Bakanlıklarının kanun metnine, yönetmeliğe göre öncelik tanıyarak gönderilen tarifedeki meblağla ilgili uygunluk takdir ve değerlendirmesi yapmakla yetindiği söylenebilir. Netice itibarıyla ödenecek meblağ üzerinde kamu maliyesi bakımından takdir hakkının bakanlıklarda olduğu kanuni bir mekanizmanın kurulduğu ve sistemin 2025 yılı için de bu suretle işlemeye devam ettiği görülmektedir.

e. Tarifede belirlenen ve onaylanan ücret, sanığın 4/12/2004 tarihli ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu gereğince görevlendirilen müdafii bulunması durumunda kovuşturma için Hazineden alınan ücretin mahsubu suretiyle ödenecektir (İlgili tarife madde 14/4).

f. Tarifesine göre ödenmesi gereken avukatlık ücretleri yargılama giderlerindendir. Hüküm ve kararda yargılama giderlerinin kimlere yükletileceği gösterilir (CMK madde 324/1-2, Yönetmelik madde 8/3).

g. Dava sonunda, kararla tarifeye dayanılarak karşı tarafa yüklenecek vekâlet ücreti avukata aittir (1136 syk madde 164/4). 1136 sayılı Kanun'un 169. maddesinde yer alan "karşı tarafa yükletilme" kuralının ceza muhakemesi bakımından ilgili normu, CMK'nın 324. maddesi olup bu maddenin birinci fıkrasında belirtilen; "tarifesine göre ödenmesi gereken avukatlık ücretleri" ifadesi ile CMK'da yargılama gideri olarak kabul edilen avukatlık ücretinin Asgari Ücret Tarifesi'ne göre ödeneceği kabul edilmelidir.

h. Zikredilen düzenlemelerin, normlar hiyerarşisi bağlamında bir üst norma aykırılığı ileri sürülüp gereğine tevessül edilmedikçe uygulayıcıları bağlayacağı her türlü tartışmadan varestedir.

Diğer taraftan, müdafii; "Şüpheli veya sanığın ceza muhakemesinde savunmasını yapan avukatı" ifade etmektedir (CMK madde 2). Bu avukatın seçilmiş ya da görevlendirilmiş olmasının hak ve sorumlulukları itibarıyla bir fark bulunmamaktadır. Avukatlık Asgari Ücret Tarifesinin kanuni dayanağı olan 1136 sayılı Kanun'un 168. maddesinde, asgarî ücret belirleme hususunda zorunlu müdafi ile seçilmiş/vekâletnameli müdafi arasında herhangi bir ayrım yapılmamıştır. Kural olarak tarifeler, müdafie icra ettiği hukuki yardımın karşılığı olarak ödenmesi gereken asgarî veya maktu ücret tutarını belirlerler. Bu miktarın, ülkenin ekonomik koşulları ve ihtilaf bağlamında bütçe dengeleri gözetilerek belirlenmesi gerektiğinde şüphe yoktur.

Ancak unutulmamalıdır ki; avukatlık, kamu hizmeti ve serbest bir meslektir. Avukat, yargının kurucu unsurlarından olan bağımsız savunmayı serbestçe temsil eder (1136 sayılı kanun madde 1). İHAS'ın 6. maddesinden daha geniş bir teminat alanı oluşturarak kanunda öngörülen cezanın asgarî haddi kriterine göre müdafiin hukuki yardımını zorunlu kılan hukuk sisteminin, bu hakkın etkin biçimde kullanılmasını da garanti ettiği söylenmelidir. Bu cümleden olarak, seçilmiş müdafii ile aynı görevi, aynı şartlarda eda eden, hatta bazı durumlarda (CMK madde 188 gibi) daha fazlasını yapmak mecburiyeti bulunan zorunlu/görevlendirilmiş müdafiin alacağı ücretin, seçilmiş müdafii ile eşit olması beklenmese de, yargının kurucu unsurlarından olan bağımsız savunmayı serbestçe temsil edebilmesi adına, sarf edilen emek ve mesai ile orantılı ve meslek onuruna yaraşır bir miktara tekabül etmesi gerekir. İlgili Bakanlıkların ihtilaf konusu uygulamayı 2025 yılında da sürdüregelmesi, bu bilinç ve tercihin tezahürü olarak değerlendirilmelidir.

B. Somut Olayda Hukuki Değerlendirme

Uyuşturucu madde ticareti yapmak suçundan eylemine uyan TCK’nın 188/3-4, 53, 54 ve 63. maddeleri uyarınca cezalandırılması iddia ve talebiyle düzenlenen iddianameye istinaden yargılanan, CMK'nın 150. maddesinin 3. fıkrası gereğince yargılama merciinin talebi üzerine Baro tarafından kendisine zorunlu müdafii görevlendirilen ve fakat yargılama sonucunda beraat eden sanık lehine; 5320 sayılı Kanun'un 13., ilgili Yönetmelik'in 8 ve 9. maddeleri ile AAÜT'nin 14/4. maddesi gereğince, "beraat eden ve vekil veya müdafi ile temsil edilen sanık yararına Hazine aleyhine maktu avukatlık ücretine hükmedilmesine, bu hükmün, sanığın 4/12/2004 tarihli ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu gereğince görevlendirilen müdafii bulunması durumunda kovuşturma için Hazineden alınan ücretin mahsubu suretiyle uygulanmasına" ilişkin Özel Daire kararında hukuki isabetsizlik bulunmadığından;

Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı itirazının reddine karar verilmelidir.

Çoğunluk görüşüne katılmayan dört Ceza Genel Kurulu Üyesi; itirazın kabul edilmesi gerektiği düşüncesiyle karşı oy kullanmışlardır.

VI. KARAR

Açıklanan nedenlerle;

1- Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı itirazının REDDİNE,

2- Dosyanın, mahalline gönderilmek üzere Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığına TEVDİİNE, 09.04.2025 tarihinde yapılan birinci müzakerede yasal ve yeterli çoğunluk sağlanamadığından, 22.04.2025 tarihinde yapılan ikinci müzakerede oy çokluğuyla karar verildi.

Rekabet Kurulu (“Kurul”), 4 Nisan 2024 tarihli ve 24-16/390-148 sayılı kararıyla, Param Holdings International Coöperatief U.A (“Param”) tarafından Kartek Holding AŞ’nin (“Kartek”) kontrolünün devralınmasına ilişkin işlemin, Kurul izni alınmaksızın fiilen gerçekleştirilmiş olduğunu tespit etmiş ve devralan konumundaki işlem tarafı olan gerçek kişiler Emin Can Yılmaz ve Mustafa Serhan Yılmaz’a (“Yılmaz Ailesi”) idari para cezası uygulamıştır[1].

İşlem taraflarının, izin öncesi süreçte fiili kontrol devri gibi sonucu doğuran eylemlerde bulunması rekabet hukuku ihlali teşkil etmektedir. Bu karar, izin öncesi süreçte işlem taraflarının hangi adımlardan kaçınması gerektiğini açık şekilde ortaya koyması nedeniyle önem arz etmektedir.

Bu bilgi notunda, Kurul'un Param/Kartek kararı özetlenmekte ve izin öncesi süreçte işlem taraflarının dikkat etmesi gereken hukuki yükümlülükler değerlendirilmektedir.

Param/Kartek Kararı: Kronoloji ve İzin Öncesi Süreçte Fiili Kontrole Dair Bulgular

Param tarafından Kartek’in tek kontrolünün hisse devri yoluyla devralınmasına ilişkin birleşme işlemi, 29 Ağustos 2023 tarihinde Rekabet Kurumu’na (“Kurum”) bildirilmiştir. Kurum’un inceleme süreci devam ederken, Kurum kayıtlarına 15 ve 19 Şubat 2024 tarihlerinde gizli şikayet başvuruları intikal etmiştir. Şikayetlerde, Param’ın Kurul izni alınmadan Kartek üzerinde fiili kontrol kurmaya başladığı, Kartek yöneticilerinin değiştirildiği, Param’ın Kartek'in müşteri ilişkilerine müdahale ettiği, Paycore markasının Param tarafından kullanılmaya başlandığı ve Masterpass gibi rekabete hassas verilere erişim sağlandığı iddialarına yer verilmiştir.

Bu şikayetler üzerine Kurul, 27 Şubat 2024 tarihli toplantısında 24-11/171-M sayılı kararı ile Param, Kartek ve bağlı teşebbüslerinde yerinde inceleme yapılmasına karar vermiştir. Yerinde incelemeler 29 Şubat 2024 tarihinde gerçekleştirilmiş ve incelemeler sonucunda, izin öncesi süreçte fiili kontrolün gerçekleştiğine ilişkin çok sayıda bulgu elde edilmiştir.

Gerekçeli karar metninde yer alan toplam 49 bulgu dikkate alındığında, bunlardan 8 bulgunun Kurum’a işlem bildirimi dahi yapılmasından önceki döneme ait olduğu görülmektedir. Bu durum, işlem taraflarının Kurul’un değerlendirme süreci başlamadan önce dahi fiili kontrolü devralmaya yönelik eylemlerde bulunduğunu göstermektedir.

Param’ın, Kartek üzerindeki insan kaynakları süreçlerine fiili müdahalesi, çeşitli belgelerle ortaya konulmuştur. 21.08.2023 tarihli bir e-postada, Kartek çalışanlarına yönelik ücret iyileştirme çalışmasının, Param yöneticilerinin talimatları doğrultusunda gerçekleştirildiği tespit edilmiştir. İlgili e-posta içeriğinde, ücret iyileştirme oranlarının Param yöneticilerinin talimatı üzerine hazırlandığı ve onaya sunulduğu görülmektedir.

Bunun yanı sıra, Kartek’te görev yapan çalışanların pozisyon değerlendirme süreçlerine de Param'ın doğrudan müdahil olduğu anlaşılmaktadır. 10–11.09.2023 tarihli yazışmalarda, Kartek İnsan Kaynakları birimi tarafından hazırlanan mevcut çalışan pozisyon değerlendirme raporunun Param yöneticilerine iletildiği, bu rapor doğrultusunda Param yöneticilerinin terfi, unvan değişikliği ve organizasyon yapısında değişiklik yapılmasına ilişkin yönlendirmede bulunduğu belgelenmiştir. Bu süreçlerin, Kurul izni beklenmeden yürütülmesi, fiili kontrol devrinin önemli göstergeleri arasında yer almaktadır.

Ayrıca, yıllık performans değerlendirme süreçlerinin de Param’ın yönlendirmesiyle yapıldığı saptanmıştır. 03.11.2023 tarihli yazışmalarda, Kartek İnsan Kaynakları yetkililerinin, Param İnsan Kaynakları departmanı ile görüşme yaparak, çalışan performanslarının Param’ın belirlediği değerlendirme kriterleri esas alınarak yapılmasını kararlaştırdığı tespit edilmiştir. Performans değerlendirme sisteminde kullanılan kriterlerin tamamen Param tarafından belirlenmiş olması, kontrolün fiilen devralındığını göstermektedir.

Müşteri ilişkileri bakımından da Param’ın aktif müdahalesi açık şekilde belgelenmiştir. 03.08.2023 tarihli e-posta yazışmalarında, Kartek Satış Genel Müdür Yardımcısı tarafından, Paycore Pipeline dosyasının Param ve E-Çözüm yöneticilerine iletildiği görülmektedir. Bu dosyada, mevcut ve potansiyel müşterilere ilişkin detaylı bilgiler yer almakta olup, bu müşterilerle yürütülecek iş fırsatlarının değerlendirilmesi ve yönetimi için Param ile iş birliği yapılması planlanmıştır.

Buna ek olarak, Paycore ürünlerinin geliştirilmesine ilişkin strateji toplantılarının Param katılımıyla organize edildiği, 04.08.2023 tarihinde gerçekleştirilen toplantıda, ürünlerin yol haritalarının ve satış stratejilerinin belirlendiği anlaşılmıştır. Param’ın henüz devralmadığı bir şirketin ürün geliştirme ve stratejik yönlendirme toplantılarına bu düzeyde dahil olması, işlem tarafları arasındaki entegrasyonun boyutunu göstermektedir.

Finansal süreçlerde de Param’ın belirleyici rolü somut bulgularla desteklenmektedir. 19.08.2023 tarihli yazışmada, Kartek müşterileri ile yapılacak ödeme planlarının Param’ın onayı doğrultusunda belirlendiği tespit edilmiştir. Param yöneticileri, söz konusu ödeme planı taslağının içeriğine doğrudan müdahale etmiş ve revizyonlar yapmıştır.

IT sistemleri ve bilgi teknolojileri alanında da Param’ın Kartek üzerindeki fiili kontrolü gözlemlenmiştir. Eylül 2023 döneminde, Param çalışanlarına Kartek’in sistemlerine SSL VPN üzerinden erişim sağlandığı; belirli sunuculara doğrudan erişim yetkisi verildiği ve bazı bilgi güvenliği uygulamalarının Param’ın yönlendirmesiyle değiştirildiği yerinde inceleme sırasında belgelenmiştir.

Yapılan değerlendirmede; (i) çalışanların terfi ve zam süreçlerine Param yöneticilerinin doğrudan müdahale ettiği, (ii) çalışan performans değerlendirmelerinin Param’ın belirlediği kriterler üzerinden yapıldığı, (iii) Kartek müşterilerine ilişkin iş geliştirme faaliyetlerinin ve teklif süreçlerinin Param ile birlikte yürütüldüğü, (iv) Paycore markasının Param çatısı altında kullanıldığı, (v) müşterilerle yapılacak ödeme planlarının Param yöneticilerinin yönlendirmesi ile oluşturulduğu, (vi) Param çalışanlarına Kartek’in bilgi sistemlerine erişim sağlandığı, (vii) Kartek çalışanlarına Param tarafından talimat verildiği, (viii) Kartek’in IT süreçlerinin Param tarafından yönetildiği, (ix) Kartek’in operasyonlarının Param yöneticileri tarafından yönlendirildiği tespit edilmiştir. Tüm bu bulgular, birleşme bildirimi yapılmadan önce başlayan ve Kurul’un izni alınmadan devam eden bir fiili devralma sürecinin varlığını göstermektedir. İnsan kaynakları, müşteri ilişkileri, ürün geliştirme, finansal yönetim ve IT altyapısı gibi temel yönetim alanlarında Param’ın etkin kontrol sağlamış olması, Rekabet Kurulu tarafından fiili devralma olarak değerlendirilmiş ve 4054 sayılı Kanun’un 7. ve 16. maddeleri uyarınca ihlal tespiti yapılmasına yol açmıştır. İhlal üzerine, devralan taraf konumundaki Yılmaz Ailesi’ne 2022 yılı Türkiye'de elde edilen gayri safi gelirinin binde biri oranında idari para cezası uygulanmıştır.

Kurul, Kartek’in Param’a devrine 27.12.2024 tarihinde Param tarafından sunulan taahhütler kapsamında koşullu olarak izin vermiştir. Dosya kapsamında sunulan taahhütler; (i) KARTEK ve PARAM grubunda yer alan şirketlerin farklı tüzel kişilikler altında faaliyet göstermesi ve söz konusu şirketlerin yönetim kurullarının ayrıştırılması, (ii) KARTEK’in stratejik müşteri bilgilerine PARAM’ın veya herhangi bir çalışanının erişmemesini temin eden hukuki ve bilişim sistemleri bakımından teknik yeterlilik gerektiren birtakım taahhütler ve (iii) ve potansiyel müşterilerle sözleşmelerin belirli koşullar altında akdedilmesi ve devamlılığının gözetilmesine yönelik taahhütler olarak özetlenebilir[2].

Kurul’un İzin Kararı Öncesinde Yapılmaması Gerekenler

Birleşme/devralma süreci yürüten teşebbüslerin, Rekabet Kurulu tarafından söz konusu işleme izin verilmeden önce dikkat etmeleri gereken yükümlülükler bulunmakta olup, Param/Kartek kararında da görüldüğü üzere bu yükümlülüklere aykırılık ciddi yaptırımlara yol açabilmektedir.

Bu kapsamda, Rekabet Kurulu, henüz izin verilmeden önce işlem taraflarının bağımsız iki ayrı teşebbüs gibi hareket etmeye devam etmesini beklemektedir. Kurul izni alınmadan taraflar arasında kontrol değişikliği fiilen ya da hukuken gerçekleştirilmemelidir.

Nitekim, 2010/4 sayılı "Rekabet Kurulundan İzin Alınması Gereken Birleşme ve Devralmalar Hakkında Tebliğ" 5. maddesinin 2. fıkrasında da açıkça belirtildiği üzere, kontrol değişikliği sadece hukuken hak sahibi olmakla değil, fiilen bir teşebbüs üzerinde belirleyici etki kurmakla da meydana gelebilmektedir. Bu nedenle, fiili kontrol kurulması, Rekabet Kurulu'ndan izin alınmadan önce kesinlikle kaçınılması gereken bir davranıştır.

Rekabet Kurulu uygulamasında aşağıdaki eylem ve davranışlar, henüz izin verilmeden teşebbüs üzerinde fiili kontrol tesis edildiği yönünde değerlendirmeye sebep olabilecek unsurlar olarak kabul edilmektedir:

- Devralınan teşebbüsün temel iş kararlarının devralan teşebbüsün yazılı veya sözlü talimatına/onayına bağlanması. Müşterilere verilecek teklif ve indirim ile personele ilişkin kararları (devralınan teşebbüs çalışanlarının atama, terfi ve zam kararlarında aktif rol alınması vb.) içerecek şekilde yönetim ve operasyonların devralan teşebbüse bırakılması. Müşterilerle yapılacak sözleşmelerin devralan teşebbüs tarafından incelenmesi, gözden geçirilmesi ve onaylanması;

- Devre konu teşebbüsün günlük işlemlerine müdahale edilmesi (telefon numaraları ve yayın abonelikleri seçimi, çalışanların toplantı saatlerinin belirlenmesi gibi). Müşteri paylaşım listelerinin hazırlanması, ortak çalışmalar yapılması, üretim kaynaklarının paylaşılması. Bkz. Ajans Press/PR Net Kararı[3]),

- Teşebbüsler arasında müşterilerle sözleşmelerdeki fiyat, sözleşme şartları, indirimler vb. hassas bilgilerin paylaşılması;

- Üst düzey stratejik pozisyonlara (genel müdür, genel müdür yardımcısı vb.) atamalarda devralanın rol alması, satış ekiplerinin birleşmesi, çalışan transferi yapılması;

- Ar-Ge faaliyetlerinin devralan teşebbüs tarafından durdurulması veya ilerlemesinin engellenmesi;

- Devralınan teşebbüsün varlıklarının devralan tarafından kullanılması/varlıklardan yararlanılması;

- Devre konu teşebbüsün ofisinin devralanın binasına taşınması (Bkz. Ajans Press/PR Net Kararı),

- Kurul’un izni henüz alınmadan birleşme/devralma işleminin kamuoyuna duyurulması veya izin alınacağına yönelik beyanlarda bulunulması ve piyasayı yanıltıcı şekilde reklam yapılması. Teşebbüslerin müşterilere birbirleri adına hareket ettiklerini bildirmeleri.

Sonuç

Param/Kartek kararı, Rekabet Kurulu izni alınmadan fiili kontrol tesis edilmesinin rekabet hukuku açısından ağır sonuçlar doğurabileceğini açık bir şekilde göstermektedir. Bu karar, Türk rekabet hukuku pratiğinde “gun jumping” kavramının sınırlarının net bir şekilde çizildiği önemli bir örnektir. İşlem taraflarının birleşme/devralma süreçlerinde sadece Kurum’a başvuru yükümlülüklerinin gerçekleştirilmesine değil, fiili uygulamalara da titizlikle dikkat etmeleri gerekmektedir. İzin alınmadan gerçekleştirilen her türlü yönetimsel müdahale, Kurul nezdinde ağır ihlal değerlendirmesine ve idari para cezasına yol açabilecektir. Bu doğrultuda, teşebbüslerin izin öncesi dönemde tam bağımsızlık ilkesine sıkı sıkıya bağlı kalmaları zorunludur.

Av. Baran BAŞ

Av. Gülce KORKMAZ

-------------

[1] Kurul'un 4 Nisan 2024 tarihli ve 24-16/390-148 sayılı gerekçeli kararı için bkz: https://www.rekabet.gov.tr/Karar?kararId=2300bafc-f3fe-4423-806a-c62670b26993

[2] Rekabet Kurumu, Rekabet Haber, “Kartek’in Kontrolünün Param’a Devrine Taahhütler Kapsamında Koşullu İzin Verilmiştir”, 10.01.2025. bkz: https://haber.rekabet.gov.tr/haber/kartekin-kontrolunun-parama-devrine-taahhutler-kapsaminda-kosullu-izin-verilmistir

[3] Kurul'un 21 Ekim 2010 tarihli ve 10-66/1402-523 sayılı gerekçeli kararı için bkz: https://www.rekabet.gov.tr/Karar?kararId=557e4fc0-191c-4043-ae01-f1510b19f8cc

14 Nisan 2026 - Genel Kurul Gündemi

16 Nisan 2026 - Genel Kurul Gündemi

Son on yıl içinde “gittikçe büyüyen bir endüstri” haline gelen Türk Cezaevlerine özgü stratejiler ve beklentilerin neler olduğu? Toplumdaki kişi ve meskenlerin güvenliği için etkili cezaevi hizmetler yelpazesi nasıl olmalıdır? soruları her ülke gündeminde güncelliğini korumaktadır. İşte bu sorulara özgü bir paket oluşturmak üzere yedi başlık altında toplanan aşağıdaki ilkeler dizinine yer verilmiştir.

1. Suçluların hukuka uyarlı vatandaş olmalarını aktif bir şekilde teşvik ederek toplumsal savunuya katkı sağlanması:

· Hükümlülerin yeniden topluma entegre olması için kişiye özgü potansiyelleri değerlendirme;

• Suçluda davranış değişimini hedefleyen programlara yer verilmesi;
• Suçluların salıverilmesine yönelik ciddi hazırlıkların yapılması; ve
• Salıverilen hükümlünün denetimli serbesti rejiminde hukuka uyarlık içinde topluma entegre edilmesidir.

2. Suçluların kurumda makul, güvenli ve insanca kontrolü:

• Mahpusluğun elverdiğince en az kısıtlayıcı düzeyde geçirilmesi ilkesi ışığında suçluların güven- li bir ortamda muhafazası;
• Suçluların sağlık, korunma ve güvenliğini sağlayıcı bakım ve gözetime önem verilmesi;
• Kapsamlı bir şekilde toplum merkezli cezaevi hizmetlerine ağırlık verilmesi; ve
• Hükümlü ve tutuklu nüfusun etkili bir şekilde yönetimine odaklanılmasıdır.

3. Cezaevlerinde hukuka saygınlığın gerçekleşmesi:

• Kurumdaki işlemlerin ceza ve infaz hukukuna uygunluğu denetlenmeli;
• İç denetim kanalları açık tutulmalı; ve
• İzleme kurullarının raporları ciddiye alınmalıdır.

4. İnfaz hizmetlerinin ceza adaleti sisteminin (CAS) aktif bir öğesi olduğu bilincinin yer etmesi:

• Halka danışılma yanında halkın katılımı da sağlanmalı;
• İnfaza ilişkin deneyim ve sonuçların halkla paylaşılması; ve
• İlkelere ve beklentilere uyarlılık içerisinde saydam ve sorumlu bir yönetim anlayışı ve kültürü- nün yer etmesi için çalışılmasıdır.

5.Sağlıklı bir çevre oluşturulması:1

• Suçluların fiziki ve akıl sağlığına yönelik kapsamlı sağlık bakım stratejisi oluşturulması;
• Bulaşıcı hastalıklar, uyuşturucu madde/ilaç suiistimaline karşı kapsamlı, bütünleşmiş bir strateji geliştirilmesi;
• Personel ve hükümlü/tutuklular için güvenli ve sağlıklı bir çevre oluşturulması; ve
• Kadın hükümlüler için özel ihtiyaçlarının gerektirdiği bakım ve barınma sağlanmasıdır.2

6.Güvenli ve emniyetli infaz kurumları oluşturulması:

• Mahpusların elverdiğince en az kısıtlayıcı güvenlik seviyesinde muhafazası;
• Ranzaların önemli ölçüde azaltılması;
• Şiddet olaylarında azalma sağlanması;
• Personel, suçlu ve ziyaretçilerde güvenlik duygusunun geliştirilmesi;
• Personel-mahpus oranı üzerinde durulması; ve
• Zamanlıca yapılacak “risk değerlendirmesi”3 ile müdahalelerin belirlenmesidir.

7.Salıverilme sonrası topluma güvenli uyumun hedeflenmesi:4

• Kurumlarda güvenli bir şekilde topluma intibakı sağlayıcı nitelikte program çeşitlemelerine ağırlık verilmesi;
• Hükümlülerin salıverilme öncesi topluma hazırlayıcı nitelikli çalışmalar yapılması ve bu çalışmalara katılım için motive edilmeleridir.

Özetle, cezaevi ilkeleri, insan onuruna, güvenliğine ve rehabilitasyonuna öncelik verir; mahkumların kaynaklarından bağımsız olarak saygıyla muamele görmelerini, işkenceden korunmalarını ve insani koşullara sahip olmalarını zorunlu kılmakta; temel standartlar arasında ayrımcılık yapmama, savunmasız grupların ayrılması ve yeniden entegrasyonu kolaylaştırmak için cezaevi yaşamının toplum normlarıyla uyumlu hale getirilmesi yer almaktadır.

Bu ilkeler doğrultusunda cezaevlerinde hükümlülere uygulanacak tretman açısından öncelikli (yeniden suç işleme riski en yüksek) olanlar ile tretman modalitesini saptamak için aşağıda yoğunluk derecesine göre sıralanan gereksinme kategorileri (kriminojenik faktörler) göz ününe alınmalıdır.

Yukarıdaki tablo uyarınca kapsamlı, psiko-sosyal bir hükümlü profili inşa edilerek suçlu davranışa katkısı olan ve yeniden suç işlemeye (mükerrirliğe) yöneltici sorun alanları belirlenmeli; risklere ve gereksinmelere odaklanan zorunlu bir infaz planı hazırlanmalıdır.

Bu konuda cezaevindeki kişilerin temel haklarına saygıyı değerlendirmeyi amaçlayan karma bir endeks olarak Cezaevi Yaşam Endeksi referans alınabilir. Hürriyetten yoksunluğa özgü uluslararası belgelere dayanmakta olan bu endeks cezaevindeki kişilerin yaşam koşullarıyla ilgili 61 göstergeyi içerir ve bunlar beş boyuta ayrılmıştır: “Yemek, uyku, duş”, “Tıbbi bakım”, “Korunma”, “Aktif olma” ve “Bağlantı kurma”.5

Mart 2026-CİSST*

Kuşkusuz, hükümlülere uygulanan infaz planındaki tretman programlarının kalite ve etkinlik açısından irdelenmesi; araştırma bulguları ile kanıtlanan programlara ağırlık verilmesi; uygulanan programların izlenmesi ve değerlendirilmesi siyaseti benimsenmelidir. Bu konuda şu dört temel ilke göz önünde bulundurulmalıdır:

1. Risk ilkesi: Bu ilke mükerrirlik riski en yüksek olan suçlular, en fazla tretmana ihtiyacı olanlar ile bu müdahaleden yararlanma olasılığı en fazla olanları ifade etmektedir. Tretman kaynakları yüksek risk grubunda yer alan hükümlülere tahsis edilmelidir. Bu ilkenin önemi tretman kaynaklarının hiçbir zaman sınırsız olmaması ile planlamacı ve siyaset yapımcılarının kaynakların etkili bir şekilde kullanılması gereğinde saklı bulunmaktadır. Araştırma bulguları, mükerrirlik riski düşük hükümlülerin sorunları için tüketilen tretman kaynaklarının etkili olmadığını göstermiştir. Bu söylemin en rasyonel çıkarımı bu gruptaki hükümlüler için tahsis edilen kaynakların minimum ölçüde olmasıdır.6

2. Gereksinme ilkesi: İnfaz sisteminde yalnızca kriminojen ihtiyaçlara odaklanılmasını ifade eden bu ilke uyarınca mükerrirliği önlemek üzere suçluluk eylemine ilişkin dinamik risk faktörleri hedeflenmelidir. Diğer faktörler, tretmana özgü olası hedefler gibi gözükse de suçlunun mükerrirliğini azaltmakta etkili olmayacaktır. İşte gereksinme ilkesi de kriminojen etmenlerin bir değerlendirilmesini içermektedir. Bu etmenlere ait cetvele aşağıda yer verilmiştir:

3. Denklik ve duyarlık ilkesi: Bu ilke tretmanın suçluya en uygun biçimde sunulmasını içermektedir. Bu önerme, tretman stilinin hükümlünün öğrenim ihtiyaçları ile uyumlu ve onun alışık olduğu stilde olmasıdır. Temel postulat, insanların özel öğrenim stilleri olduğu ve tretmanın etkinliği için bu öğrenim stillerinin göz önüne alınması gerektiğidir. Bu doğrultuda ülkemizde uygulanan algısal davranış programları en etkili olanlarıdır. Bu programlarda kullanılan öğrenim stili suçluların öğrenim stili ile uyum içerisinde, katılımcı öğrenim pratikleri, yetenek geliştirme ile tekrara dayalı bulunmaktadır.

4. Profesyonel takdir: Bu ilke, hükümlülerin gözlem ve sınıflandırılmaya tabi tutulması sürecinde uygulanan test/enstrümanların her suçlu için geçerli olamayacağı göz önüne alınarak, gerektiğinde birey veya durumun özelliklerinin alınacak kararda göz önünde bulundurulmasına yöneliktir. Yalnız bu takdirin keyfi nitelikte olmayıp, dikkatlice kullanılması ve gerekçelendirilmesi gerekmektedir.

Bu siyasete ışık tutmak açısından tretman ölçütlerine özet olarak aşağıda yer verilmiştir:

1. Araştırma bulguları ile desteklenen belirgin bir değişim modeli (programın suçlunun gelecekte- ki davranışında değişim yaratmak üzere kanıta dayalı gerçekçi bir model) olması;
2. Uygun suçluların seçilmesi (programa değişim ihtiyacı olan ve riski azaltılabilecek hükümlülerin alınması);
3. Dinamik risk faktörlerinin hedeflenmesi (programın ihtiyaç duyulan ve etkilenebilecek risk alanlarını öngörmesi);
4. Bir hedefler dizinin (odaklanılacak risk alanlarının) seçimi;
5. Etkili yöntemlerin belirlenmesi (çalıştığı kanıtlananların kullanılması);
6. Yetenek geliştirmeye odaklanılması (suçtan uzak bir yaşam sürdürmek için yeteneklerin öğretilmesi);
7. Sıralama, yoğunluk ve süresinin saptanması (riskin azaltılması doğrultusunda maksimum etki için zaman çizelgesinin hazırlanması);
8. Meşguliyet ve motivasyon sağlanması (kişinin olumlu yanıtlar vermek üzere cesaretlendirilmesi);
9. Program ve hizmetlerde devamlılığın sağlanması (tretman ve izlemenin etkilerini maksimize etmek üzere etkinliklerin koordine edilmesi);
10. Programların devamlı olarak izlenmesi (uygulanan programın kontrol edilmesi); ve
11. Değerlendirmenin yapılması (hangi programın çalıştığının kontrol edilmesi ve geliştirilmesidir).

İşte yukarıdaki ilkeleri göz önüne alan kaliteli infaz programlarının kullanılması sonucu hükümlülerin üretken vatandaş olmasına yardımcı olunması ve suçların genelde azalması mümkün görülmektedir. Nitekim, etkili infaz programlarının, hükümlülerin yeniden cezaevi konuğu olmaları olasılığını azalttığını göstermiştir. Bu konuda yabancı ülke tretman programlarını kopyalamak yerine ülkemize özgü kültürel normları entegre eden programlar üzerine yapılacak araştırmalarla, hükümlülere yönelik programların etkisini anlamak ve olumlu sonuçlar veren bileşenlerin belirlenerek programların niteliğini geliştirme amaçlanmalıdır.

Performans Göstergeleri

Şimdi sizlerle 1978 yılında geliştirip uygulamaya koyduğum (merkezi) güvenlik amaçlı arama timi ile cezaevlerinde yıllık performans ölçümlemelerine değinmek istiyorum. O tarihte Afyon merkezli olarak oluşturulan elektronik destekli arama timi ile cezaevlerinde gerçekleştirilen aramalar, kurumsal güvenlik için bunun ne derece gerekli olduğunu kanıtlamıştır. Kurum personelince yapılan aramalar korku, tehdit veya menfaat gibi çeşitli nedenlerle istenilen sonucu sağlamaktan uzak olduğundan kurumla hiçbir ilişkisi olamayan/mahpusları tanımayan arama timi kurum personeli için de güvence olmakta; kurum personelince görülmesine karşın bildirilmeyen uyuşturucu madde/ilaç, kesici alet veya silahın yaratacağı riskler giderilmektedir. Etkili olduğuna inandığım ve uzun yıllardır İsveç’te uygulaması olan bu arama timlerinin şimdilerde bölgesel olarak oluşturulması kurum güvenliği için yerinde bir tedbir olacaktır.

Cezaevlerine özgü ilkeler bağlamında önemli bir öğe de hizmette kalite için kurumsal performansın ölçülmesi ve bu konuda kamuya hesap verilmesidir. Vergilerle beslenen bu kurumlar hakkında halkın bilgi edinme hakkı gereği bu değerlendirme yapılmalıdır.7 Bu amaçla aşağıda açık uçlu faktörlere özgü amaçlanan hedefler ile gerçekte var olanın saptanması ve üçüncü kolonda da sonuç değerlendirmesine yer verilmesi planlanmış bulunmaktadır (Cezaevlerinde kontrol endeksi). Önceden vurgulandığı üzere, amaç, her zaman, kurumdaki hizmetin ne derece verildiğinin önemli birer göstergesi olan müessir fiil, adam öldürme veya firar gibi olayların etkili proaktif eylemlerle sıfıra indirgenmesi olmalıdır.

Hedef Gerçek Sonuç

· Tehlikeli suçluların kurumlardan firarını önlemek 0

· Kapalı cezaevleri ile nakil sırasında firar edenlerin cezaevleri nüfusuna oranı % 0.05

· Firarların açık cezaevlerindeki 1.000 hükümlüye oranı <1/1.000

· Disiplin cezasını gerektirir nitelikte personel, mahpus ve diğerlerine karşı işlenen müessir fiillerin cezaevleri nüfusuna oranı %9.0

· İlaç/uyuşturucu madde Suiistimalindeki pozitif test oranı %8-10

· E/F/L tiplerinde oda/koğuş kapasitesinden fazla hükümlü/tutuklu barındıranların nüfusa oranı %15

· Mahpusların amaçlı faaliyetler için bir haftalık sürede geçirdiği zaman dilimi 24 saat

· Salıverilen hükümlülerden matematikte dört işlemi bilmeyenlerin oranı %1

· Salıverilen hükümlülerden okuma yazma %1 bilmeyenlerin oranı

· Sanat/eğitim türü meslek edinme programlarını tamamlayan hükümlülerin toplam hükümlüye oranı %20

· Çalışan hükümlülerin toplam hükümlü nüfusuna oranı %50

· Her personel üyesinin bir yılda hasta olarak geçirdiği gün ortalaması 15

· Mahpusların 20 iş gününde yanıt verilen %75 dilekçeleri ortalama oranı

İşte yukarda taslak olarak verilen bu göstergeler gelişmelere göre güncelleştirilmeli ve çıtanın olabildiğince yükseltilmesi amaçlanmalıdır. Bu bağlamda infaz sisteminin meşruiyeti de konu edinilmelidir. Meşruiyet, kuşkusuz, bireysel kararlardan ziyade sistemin veya tümden infaz rejiminin ahlaki olarak kabul görülebilirliğidir. Bu nitelik de toplumdaki değerler sistemi ile yakından ilişkili olup; infaz sisteminin meşruiyeti bu değerlere göre irdelenmelidir.

Hükümlülerde Risk Ölçümü

Risk değerlendirilmesi odağında yatan soru, salıverilecek hükümlünün toplumda tehlikeli bir davranış gösterip göstermeyeceğidir. “Tehlike/ tehlikeli” terimi kişinin zarar görme riskinde olduğunu göstermek için kullanılırken, “tehlikelilik” terimi, karşıt olarak, bazı eylem, durum veya kişileri tasvir için kullanıl- makta ve halk zarar görme riskiyle karşı karşıya gelmektedir.

Hükümlülere özgü risk değerlendirilmesinde, cezaevinden salıverilme (şartlı/bihakkın) sonrası kişinin topluma uyumunu riske atabilecek içsel/ dışsal faktörlerin belirlenmesi (örneğin iş olanakları, maddi/ manevi destek sistemleri, yeni suç işleme eğilimi, tehlikelilik v.s.) gerekmektedir. Bu bağlamda “tehlikelilik” faktörlerden yalnızca biri olarak belirmektedir.

Risk değerlendirilmesinde, bazı potansiyel risk faktörleri ile tehlikelilik arasında ilişkisel illüzyona da tanık olunmaktadır. Bunun en belirgin örneği de akıl hastası kişilerin, şiddet ve tehlikeli olmalarının akıl hastası olmayanlara göre fazla olduğuna çoğu insanların inanmalarıdır. Ne var ki, bu türden kuvvetli bir ilişkiye işaret eden çok az kanıt vardır.

Davranışları tahmin etmek her zaman aynı derecede kolay olmamaktadır. Eğer davranış toplumda sıkça var olan bir davranış türü ise, örneğin çay içme, o davranışa özgü tahmin yapılması çok kolay olurken; bir şahsın çay içip içmediğini tahmin etmeniz istenildiğinde verilecek yanıtın “evet” olmasının doğruluk derecesi oldukça yüksek olurken, sıkça görülmeyen davranış türlerinde tahmin olasılığı düşük olmaktadır. Nitekim kasten öldürme oranı Türkiye’de yaklaşık 100.000’de 34 ise,8 kimin katil ve kimin maktul olacağını tahmin etmek oldukça zor ve belki de imkânsız görülmektedir.

Tehlikeli davranış gösterisini tahmine özgü değişkenler/tahmin cetvelleri arasında Webster tarafından geliştirilen TKR-20 9 projesi güvenilir bir nitelik sergilemektedir. Tarihsel, klinik ve risk değişkenleri, tehlikelilik ve risk değerlendirilmesi sürecinde yararlı görülmektedir. Tarihsel değişkenler hükümlünün öz geçmişindeki sabit veya statik olanlarıdır. Klinik değişkenler, kişinin içinde bulunduğu mevcut faktörlere ilişkin beden ve ruh sağlığı uzmanlarının değerlendirmeleri; risk değişkenleri (dinamik) ise, uzmanların salıverilecek hükümlülerin farklı ortamlarda riskin üstesinden nasıl gelebileceklerini tahmin etmelerine yardımcı olanlardır.

İşte bu üç gruptaki değişkenler sırasıyla şöyledir:

I.Evre: Tarihsel/Statik Değişkenler

(1) Önceki şiddet olgusu. Gelecekteki şiddet eyleminin en iyi belirleyicilerinden biri kişinin geçmişteki şiddet içeren davranışlardır. Bir kişinin gelecekte saldırgan bir davranışta bulunma olasılığı bu türden geçmişteki her olgu oranında artış göstermektedir. Bu nedenle, kişinin geçmişte şiddet eylemleri gösterisine ait kanıt güçlü olduğunda tehlikeli davranışta bulunma olasılığı da fazla olacaktır.

(2) Yaş: Birincisi, yaşla gelecekteki şiddet gösterimi arasında ters bir ilişki vardır. Suçlu genç yaşta olduğunda suçlunun gelecekte şiddete başvurma olasılığı da fazladır. İkincisi ise, ilk şiddet olgusunda kişi ne kadar genç ise, şiddet suçlusu olma veya olmaya devam etmesi olasılığı da o derece fazladır. Şiddet olgusunun gelecekteki şiddet gösterimi için dayanak olmasındaki güçlük, çoğu suçlunun genç olmasından kaynaklanmaktadır. Bu nedenle, dikkatler özellikle şiddet eylemin biçimine odaklanmalıdır. Genelde, sıkça işlenen oldukça yoğun ölçekli şiddet eylemleri serisi, ara sıra işlenen şiddet olgularına göre fazlaca tahmine esas olmaktadır.

(3) Dengeli bir yaşam stili: İstikrarlı bir iş hayatı, aile bağları ve sosyal desteğe sahip hükümlüler şartla salıverme süresince düşük bir risk oluşturmaktadır.10 Yalnız yaşam stilindeki dengenin şiddet eylemleri için düşük bir risk oluşturması karşısında doğrudan bir ilişkisi olduğu pek açık değildir.

(4) Alkol veya uyuşturucu madde/ilaç suiistimali: Madde suiistimali ile şiddet eylemleri arasında genelde bir ilişki vardır. Gelecekteki şiddet veya tehlikeli davranışı tahmin bakımından kişinin geçmişteki şiddet eylemlerinin ne ölçüde uyuşturucu maddeye ilişkili olduğu özellikle önemli görülmektedir. Şiddetin kendisini kontrol etmenin ne kadar zor olduğu göz önüne alındığında, suçluların hem şiddet eğilimleri ve hem de madde suiistimali sorunlarının üstesinden gelebilmesinin ne derece zor olduğunu düşünmek hiç de abartı olmayacaktır.

(5) Akıl hastalığı: Genelde kişilik bozuklukları ve özelde psikopatlık, şiddet riskine ilişkili görülmekte iken, diğer akıl hastalıkları örneğin şizofreni gerçekte şiddetle ters ilişki içinde olabilir.11 Genelde çoğu akıl hastası kişilerin şiddet eylemleri için bir risk oluşturmadığı veya en kötüsünden, aralarında ilişkinin çok zayıf bir ilişki olduğu söylenebilir. Bu nedenle, akıl hastalığı geçmişi olan bir kişinin ilerde saldırgan olup olmayacağını tahmin etmek üzere geçmişte işlediği şiddet eylemi ile akıl hastalığı arasında bir ilişkisi olup olmadığına bakılmalıdır.

(6) Psikopatlık: Geçmişinde şiddet yoğunlaşmasına tanık olunan psikopat kişilerin mükerrir şiddet suçlusu olma riski oldukça fazladır. Psikopat suçlunun yaşamında tanık olduğu toplumsal tepki, işlediği suçun sosyal, kişisel ve ailevi sonuçları, çekilen hürriyeti bağlayıcı ceza ve sonrasındaki sosyal tecrit gibi ikincil faktörler, onun anormal kişiliğini daha da anormal yapmaktadır.12

(7) Okuldaki uyumsuzluklar: Kişinin ilk/orta öğretimdeki (a) Akademik yeteneksizliği ve başarısızlığı (b) Sınıftaki davranışı ve okuldaki genel uyumsuzluğu şiddet eylemleri için artan derecede bir risk oluşturabilmektedir. Bu iki faktörü özellikle okul döneminde tam olarak değerlendirmek zor görülmekte ise de ilerdeki şiddet eylemleri için güçlü bir ilişkiye işaret ettikleri bilinmelidir.

(8) Kişilik bozuklukları: Kişilik bozuklukları şiddet açısından artan derecede bir riske işaret etmektedir. Bu durum özellikle anti-sosyal kişilik bozukluğu (psikopatlık) ve sınırdaki kişilik bozuklukları için geçerlidir.

(9) Hükümlünün salıverilme sonrası başarısızlığı: Daha önce işlediği bir suçtan şartla salıverilen hükümlünün başarısızlığı, özellikle sergilediği şiddet eylemleri, bu kez de yeni bir suçtan cezaevinde bulunan hükümlünün salıverilmesi sonrası başarısız olacağını gösteren güvenilir bir faktördür.

(9) Ebeveynden ayrılık: Dengeli bir yaşam ve okuldaki uyuma ilişkili olarak, on beş yaş öncesi ebeveyninden ayrılmış bulunan suçlular genelde şiddet eylemleri için artan bir risk oluşturmaktadırlar. Bu durum yalnızca ölüm dışı nedenlerle ebeveyninden soyutlanmış kişiler için geçerli görülmektedir.

II. Evre: Klinik/Mevcut Değişkenler

(11) İç görü: Bu faktör kişinin kendi akıl hastalığına ait iç görüsüdür. Bu faktör daha genel bir anlatımla, suçlunun işlediği suçtan sorumluluğu kabul etmesine ve ne ölçüde suçlu davranışının ciddiyetini takdir etmesine ilişkin bulunmaktadır. Bu nedenle, işlediği bir suçtan dolayı suçu, toplumda/ceza adaleti sisteminde/davranışın diğer dış nedenlerinde arama yaklaşımı önemlidir.

(12) Düşünceler: Suçlunun taşımakta olduğu düşüncelerin toplumsal veya toplum karşıtı olup olmadığı belirlenmelidir. Suçlunun ne ölçüde düşmanca, empulsif, tutarsız, sorumsuz, saldırgan v.s. olduğuna dikkat edilmelidir. Burada sözü edilen “şiddet eylemine özgü risk” olduğundan suçlunun önceki şiddet eylemi hakkındaki düşüncelerini saptamak önemlidir. Suçlu kişi üzüntü ve nedamet duymakta mıdır? Veya eylemlerini küçümsemekte, şiddet ve niteliğini yadsımakta mıdır?

(13) Semptomlar: İstisnai bir görüntü sergileyen şiddet veya saldırgan davranışlara ait semptomlara değinilmektedir: Suçlu özellikle dehşet saçan bir davranış sergiledi mi? Suçlunun beslediği şiddete yönelik fantezileri var mı? Suçlunun sergilediği şiddetin herhangi bir şekilde bazı algısal veya muhakeme yetersizliğine ilişkisi var mıdır?

(14) Duygusal denge: Duygusal dengesizlik, şiddet olgusu için klinik risk faktörü olarak görülmektedir. Bu nedenle, suçlunun ne ölçüde duygusal denge sergilediği veya güven içinde olduğunu değerlendirmek önemlidir. Ek olarak, suçlunun geçmişindeki şiddet eylemine ilişkin risk faktörlerinin önemini göz önüne alarak, kişinin duygusal dengesizliğinin önceki şiddet gösterisine ilişkin olup olmadığı ciddi bir şekilde değerlendirilmelidir.

(15) İyileşmeye yatkınlığı: Bu faktör suçlu kişinin geçmişte ve şimdiki iyileştirme girişimlerine ne derece yanıt verdiğine ilişkin bulunmaktadır. Bu bağlamda, hükümlünün risk faktörlerinden (örneğin uyuşturucu madde/ilaç suiistimali, beslediği düşüncelerden) kaynaklanan sorunları halletmek için cezaevlerinde yürütülen programlara katılma/ kullanma yeteneği dikkatlice değerlendirilmelidir.

III. Evre: Risk/Gelecekteki Değişkenler

(16) Geçerli plan/programlar: Geçmişte şiddet eylemi sergilemiş bir suçlunun yaşamında hiçbir şeyin değişmemiş olması halinde gelecekte benzer eylemleri sergilememesi için hiçbir neden yoktur. Salıverilen hükümlülerin özel gereksinmelerine (uyuşturucu madde suiistimali, duygusal dengesizlik v.s.) uyarlı programlarla risk faktörleri etkisi azaltılırken, maddi/manevi destek sistemleri artırılmalıdır. Aksi takdirde mükerrir suçluluk kaçınılmaz olmaktadır. Mükerrirlik olgusuna ait verilere bakıldığında görülen tablo şöyledir: 1/6/2000 tarihi itibariyle ülkemiz Adli Sicil veri tabanı taramasında 1994 yılında hakkında ceza fişi oluşturulan 480.289 hükümlüden %19,5 inin (94.074) 1994-1999 yıllarında birden çok suç işlediği ve ortalama suç sayısının 2 olduğu saptanmış; bunların %6,7 si hapis ve para cezasına, %52,6’sı para cezasına ve %40,5’i de hürriyeti bağlayıcı cezaya mahkûm edildiği görülmüştür.

Engin Avcı ve Aslıhan Kovancı tarafından bu konuda yapılan çalışmada şartlı salıverilen tüm mahkûmların %61'inin (452.346) üç yıllık takip süresi boyunca yeniden suç işlediği ve bu suçların toplam suçların %19'unu (8.143.240) oluşturduğu sonucuna varılmıştır. Bu hükümlülerin %31'i ilk 6 ay içinde, %49'u bir yıl içinde, %73'ü iki yıl içinde ve %87'si üç yıl içinde yeniden tutuklandı.

Bu çalışma, Covid-19 pandemisi önlemleri nedeniyle şartlı tahliye edilen mahkumlar baz alınarak, üç yıllık takip süresi için Türkiye'deki genel yeniden suç işleme oranının %61 olduğunu; hırsızlık, dolandırıcılık ve uyuşturucuyla ilgili suçların en çok yeniden işlenen suç türleri olduğunu; ayrıca, tahliye edilen mahkumların takip süresi boyunca suç oranlarında %20'lik bir artışa neden olduğunu ortaya koymuştur.13 Bu doğrultudaki araştırmalar periyodik olarak UYAP veri tabanında kolaylıkla yapılabilir.

(17) Temas imkânı: Yukardaki 16’ıncı faktördeki bilgiyi takiben, salıverilen suçlunun şiddete yönelme riski, kendisini riske sokacak veya uyuşturucu maddeyi sağlayacak kişilerle teması ölçüsünde artacaktır: Suçlunun olası mağdurlar, silahlar, birlikte suç işleyeceği kişilerle teması olabilecek mi? Suçlunun yeniden uyuşturucu madde/ ilaç suiistimal etme riski var mı? Suçlunun suiistimali kontrol konusundaki düşünce ve planları var mı?

(18) Destek: Suçluların şiddete yönelme riskini azaltmasında yardımcı olacak bir destek sisteminin varlığı oldukça önemlidir. Destek sistemi bir eş, aile ve dürüst arkadaşları kapsamakta ise de yalnız onlarla da sınırlı olmayıp; gerektiğinde profesyonel destek sağlanabilmelidir.

(19) Duyarlı olabilme: Suçlu kendisine sunulan programlara, verilen destek veya yardıma ilgisiz kaldığında dünyadaki tüm plan ve destek sistemleri kendisi için yetersizlik ifade edecektir. Cezaların infazı sırasında hükümlülerin davranışlarını değiştirmeye istekli olması ve programlardan yararlanması gerekmektedir-iş birliği. Programların gerçekçi olmaması veya hükümlünün isteksiz olması halinde risk faktörlerinin devreye gireceğine kuşku duyulmamalıdır.

(20) Stres: Bu faktör, saldırgan kişide var olan şiddet eylemi riskini artırmaktadır. Bazı stres faktörlerini (örneğin iş, ihtiyaç duyulan hizmetlerin varlığı) tahmin etmek nispeten kolay ise de diğerlerini (örneğin destek sağlayan bir kişinin ölümü) tahmin etmek zor veya imkânsız görülmektedir. Yalnız, stres ve şiddet arasındaki ilişki kadar suçlunun yaşamındaki olası stres faktörlerine ait incelemeler suçlunun cezaevinden salıverilme sonrası şiddet riski oluşturmasını belirlemede yardımcı olabilecektir.

İşte TKR-20 değişkenler serisi ile edinilen bilgi psiko-metrik bir ölçümleme vasıtası olmak yerine tehlike ve şiddete ilişkin güvenilir nitelikte bir tahmine rehberlik yapmaktadır (risk ve ihtiyaçlara duyarlık).

Bu nedenle, bu tahmin işleminde yapılan toplama işlemi, bir puanlama saptamak yerine belli bir hükümlüye özgü değişkenlerin ne ölçüde yoğunluk sergilediğini belirlemektir. Bu süreçte, tüm değişkenlerin her suçlu için aynı derece de önemli olmadığı bilinmelidir: Okuldaki uyumsuzluk veya ebeveyninden ayrılık bazı suçlularda özellikle yararlı bilgi sağlarken, diğerlerinde bu bilgi suçlunun geneldeki duygusal ve davranış sorunlarını anlama da yararlı olabilir. Aşağıda tarihsel (T), klinik (K) ve risk(R) değişkenlerini içeren tabloya yer verilmiştir.

TKR-20 Değişkenler Dizini

İnsanlık Onuru

Kuşkusuz, tüm soyut değerler gibi, insanlık onuru da yeşerdiği mekânda anlam kazanacaktır. Anayasa’- da yer alan insanlık onuru, özgürlük, eşitlik, hukuk devleti demokrasi ve sosyal devlet ilkeleri, moral tonu içeren pozitif hukuk ilkeleridir. Optimize edici emirler olan bu ilkelerin olabildiğince gerçekleştirilmesi gerekmektedir. Bu ilkeler birlikte hukuki bir ideale (demokratik sosyal hukuk devletine) yönelmişlerdir.

· Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun (5275)

6(1)b. Hürriyeti bağlayıcı cezanın zorunlu kıldığı hürriyetten yoksunluk, insan onuruna saygının korunmasını sağlayan maddî ve manevî koşullar altında çektirilir.

· Birleşmiş Milletler Mahpusların Islahı için Asgari Standart Kurallar Nelson Mandela Kuralları Temel İlkeler

Kural 1. Bütün mahpuslar, doğuştan sahip oldukları insanlık onuru ve değeri gözetilerek saygı ile muamele görecektir.

· Avrupa Cezaevi Kuralları

49. Cezaevinde iyi düzen, emniyet, güvenlik ve disiplin gereklerinin hesaba katılması, aynı zamanda 25. Kural gereğince mahpuslara, insanlık onurlarına saygı gösteren yaşam koşulları sağlanması ve dolu bir faaliyetler programı sunulması yoluyla sürdürülmelidir

Özgürlükten yoksun bırakarak hapsetmenin kendisi bir ceza olup, kurumda hükümlülere uygulanan rejim hapsetmenin doğasında var olan sıkıntıyı daha da ağırlaştırmamalıdır. Özgürlikten yoksunluğun var olduğu her mekânda uygulanan gayri insani muamele/işkence bir tretman öğesi olarak kabul edilemez. Burada temel ilgi alanı insanlık onurudur. İnsanlık onuru hukukun zımni olarak kabul ettiği temel varsayımlardan biridir. Hukuk düzeni işlevlerini yerine getirebilmesi için varsayımlara mutlaka gereksinim duymaktadır.

İşte insanlık onuru ceza infaz sisteminin temel ve düzenleyici ilkesi olmalıdır. Bu ilkeyi sadece bir özlem vizyonu veya yasal güvence olarak değil, düzenleyici bir ilke olarak benimseyerek, hapis cezasının amacından tutun da hapisteki günlük yaşam deneyimine kadar her yönü kapsamalıdır.

İnsanlık onuru kavramını yalnızca aşırı adaletsiz davranışları önleyen bir kavram olmaktan çıkarıp, bir cezaevi sisteminin tepeden tırnağa nasıl örgütlenmesi gerektiğini belirleyen temel bir ilkeye dönüştürmesi; infaz sisteminin uyması gereken bir standart ve tüm cezaevi siyaseti ve uygulamalarının sınırlarını belirleyen bir kılavuz haline getirmelidir. Önemli olan, insan onuruna bağlılığın, güvenlik ve emniyet gibi temel cezaevi önceliklerini baltalamamasıdır. Aslında, insan onuru, duvarların ardındaki herkesin-hem personelin hem de mahkumların- güvende tutulmasını gerektirmektedir.

Pratik anlamda, hapis cezasını yönetmek için insan onurunu yol gösterici ideal olarak benimsemek, cezaevi yaşamının ve yönetiminin birçok yönünün değişmesini gerektirecektir; buna personel eğitimi ve felsefesi, tutuklulara sunulan programlar ve tedavi, mahkumların yaşadığı maddi koşullar ve hatta kurumun fiziksel tasarımı ve düzeni de dahildir. Cezaevleri, insan onuruna saygıyı kolaylaştıran, aynı zamanda onu zedeleyebilecek diğerlerini en aza indiren veya bunlardan kaçınan politikalar ve uygulamalar oluşturmak, iyileştirmek veya genişletmek zorunda kalacaktır.

Almanya gibi yalnızca birkaç ülke, cezaevi politikalarını ve uygulamalarını olumlu bir şekilde şekillendirecek biçimde insan onuruna bağlılık göstermektedir. Orada, sadece gözaltı tesislerinin değil, aynı zamanda cezaevi yöneticilerinin ve personelinin de uyması gereken standartları belirleyen Alman Cezaevi Yasası, açıkça şunu öngörüyor: “(1) Cezaevlerindeki yaşam, genel yaşam koşullarına mümkün olduğunca yakın olmalıdır, (2) Hapis cezasının olumsuz etkileri ortadan kaldırılmalıdır ve (3) Hapis cezası, mahkûmun özgür hayata yeniden entegre olmasına yardımcı olacak şekilde tasarlanmalıdır.”

İnsanlar toplumdan uzaklaştırılmak üzere hapse mahkûm edilirler; ideal amaç, tahliye olduktan sonra üretken ve yasalara uygun bir yaşam sürmeleri için rehabilite edilmeleridir. Ne yazık ki, cezaevi ortamları her zaman bu amaca uygun değildir. Bazı kurumlarda standartların altında ve güvensiz yaşam koşulları tanık olunmaktadır.

İskandinav Ülkeleri ve Almanya

Cezaevlerindeki kültürü dönüştürebilecek, daha rehabilitasyon odaklı ortamlar yaratabilecek ve herkes için daha fazla güvenlik sağlayabilecek modeller bulmak amacıyla Batı Avrupa ve İskandinav ülkelerine yönelime tanık olunmaktadır. Danimarka, Almanya,14 Norveç ve İsveç gibi ülkeler, cezaevini rehabilitasyon ve topluma başarılı bir dönüşü teşvik etme fırsatı olarak görmektedir. Amaç, daha fazla ceza vermek olmayıp, cezaevi dışındaki yaşama mümkün olduğunca benzeyen destekleyici bir ortam yaratmaktır. Bu, yoğun rehabilitasyon hizmetleri, iyi eğitimli bir cezaevi personeli ve daha insancıl cezaevi koşulları aracılığıyla gerçekleştirileceğine vurgu yapılmaktadır.

Örneğin Norveç'te, cezaevi görevlileri, gözetim ve bakımları altındaki kişilerin rehabilitasyonunda aktif rol oynamak üzere eğitilir; bu eğitim, sağlık odaklı programlara katılımlarını, yoğun mentorluk sağlamayı ve olumlu sosyalleşmeyi modellemeyi içerir. Görevliler, bireyleri güçlü yönlerini kabul etmeye ve bunlardan yararlanmaya, olumsuz ve zararlı davranışlara yol açan düşünce biçimlerini yeniden gözden geçirmeye yönlendirmek için tasarlanmış bir danışmanlık yöntemi olan teşvikler ve motivasyonel görüşme tekniklerini kullanırlar.

Oslo Üniversitesi'nde doktora sonrası araştırmacı ve İskandinavya Hapishane Projesi değerlendirme sinin baş araştırmacılarından Synøve Andersen'e göre, İskandinavya'nın ıslah politikalarına yönelik artan küresel ilgi, kısmen ülkenin %20-30 gibi ABD'dekinden önemli ölçüde daha düşük olan mükerrir suçluluk oranlarına ve Norveç'in Bastøy ve Halden hapishanelerine yönelik medya ilgisine bağlanabilir.

Kanıta Dayalı Denetim

Suçlunun değerlendirilmesi, etkili toplum denetiminin temel taşı olmalıdır. Denetim süresi boyunca, görevliler sürekli olarak risk, ihtiyaç ve yanıt verme değerlendirmesi yapmalı ve başarıyı teşvik eden bireyselleştirilmiş denetim stratejileri geliştirmelidir. Denetim süreci, kuşkusuz, dinamiktir. Görevliler, motivasyonu artırmak ve suçla bağlantılı faktörleri hedeflemek için temel ıslah uygulamaları olarak bilinen bir dizi beceri edinmelidir.

Temel Ceza İnfaz Uygulamaları, mükerrirlik riskini azaltmayı amaçlayan beceri veya tekniklerdir. Bunlar arasında ilişki kurma becerileri, suçlu düşünce kalıplarını değiştirme teknikleri ve bireylerin sosyal becerilerini ve sorun çözme yeteneklerini geliştirmelerine yardımcı olmak yer almaktadır.

Risk değerlendirmelerinde daha yüksek puan alan bireyler genellikle daha yoğun hizmetlere ihtiyaç duyarken, daha düşük puan alanlar ise daha az ilgiye ihtiyaç duyabilir ve mahkeme veya denetimli serbestlik memuruyla sınırlı bir etkileşim içinde olabilirler. Her bireyin risk seviyesini dikkate alarak, görevliler düşük riskli bireyleri aşırı denetlemekten kaçınarak zamanlarını ve kaynaklarını en çok desteğe ihtiyaç duyan kişilere yöneltebilirler.

İhtiyaç İlkesi -Müdahaleler, bilişsel süreçler (düşünme kalıpları), madde kullanımı ve suç davranışıyla ilgili bağlantılar ve faaliyetler gibi, özellikle suçlulukla bağlantılı faktörlere göre uyarlandığında en başarılı sonuçları verir.

Kuşkusuz, bugün karşılaştığımız sorunlarla mücadele 80 yıl önce karşılaştığımızın aynısıdır: Kuşkusuz, sorunlarla başa çıkabilmek için doğru seçenekler yaratılmalı; “güçlü olan haklıdır” ideolojisine seçenek- ler gündeme getirilmelidir. Önemli olan ekonomik ve sosyal sorunları (işsiz/fuzuli insan kabarıklığı) olan bu insanlara ne yapıldığıdır. Bunlara ya sosyal yardım desteğini arttırırsınız ya da açlıktan ölmele- rine izin verirsiniz. Ya da şehir varoşlarına toplar ya da cezaevlerine kapatırsınız. Bizler son iki seçeneği seçmiş gibi mi gözükmekteyiz? Bazı araştırmacılara göre, varoş ve cezaevlerinin çok benzer yönleri vardır (Wacquaint, 2001). İnsanlara başarılı olmalarına yardım konusunda bildiklerimiz onlar başarısız olduklarında değişimleri için bildiklerimiz den daha fazlasıdır. Bu nedenle kanıta dayalı koruyucu önlemlerin etkili olmanın ötesinde de ekonomik oldukları dikkate alınmalıdır. Bu nedenle aşağıda yer verilen 6 K formülü suçlulukla mücadele (suçluluğu önleyici hizmetler ile cezaevlerindeki tretman uğraşları) için önemli parametreler olarak göz önünde bulundurulmalıdır:

1.K: Kişiye özel tanı,

2.K: Kestirimci/tahmine yönelik cetveller,

3.K: Koruyucu önlemler,

4.K: Kapsayıcı-kişi ötesinde ailenin de tretman kapsamına alınması,

5.K: Katılımcılık-hedefteki kişilerin tretman sürecine motive edilmesi ve iş birliği,

6.K: Kanıta dayalı yaklaşım.

Çıkarım olarak, ceza adaleti ve siyasetinde yeni projelerin önemi vurgulanmalıdır. Eskimiş, şimdiye kadar sonuç alınmamış programlara körü körüne bağlı kalmak kadar yanlış olan bir şey yoktur. Yeni yaklaşımlara yelken açılmalı ve başarısızlık riski de göz önüne alınmalı; her zaman geleneksel yaklaşımı seçme eğilimine karşı savaş da açılmalıdır: Ceza adaletine özgü oldukça müşterek bir başarısızlık kaynağının da farklı bir şey denememek isteksizliği olduğu bilinmelidir. Motive edici başlıca sorular şunlar olmalıdır:

1. CAS’ta gözlediğimiz mevcut sonuçlar normatif anlamda “en iyi” midirler? Sonuçların kamu güvenliğini sağlamada ne derece adil ve ne derece etkili olduğu irdelenmelidir.15
2. Sorunlar ısrarlı ve girift nitelikli midir? ve sosyal yenilikçi yaklaşımları gerektirmekte midir?
3. Veriler ölçülmeden ve analiz edilmeden mi kararlar alınmaktadır?16

Sonuç

İnfaz sistemine “standartlaşma” ve “muteberlik” olarak iki strateji egemen olmalıdır. Standartlaşmanın amacı, aynı kriminojenik risk faktörlerine maruz kalan hükümlülere aynı tretman olanağının tüm yurtta sağlanması; muteberlikte ise, sağlanan infaz rejiminin etkili tretman için teorik ve ampirik temelli ölçütleri karşılamasıdır.17 Nihai amaç hükümlülere sağlanacak “sorunlarla baş edebilme yeteneği” ile doğru yola girmelerini sağlamak/mükerrir olmalarını önlemektir.18 Bu doğrultuda aynı derecede etkili infaz sonrası bakım ve rehberlik hizmetleri de geliştirilmelidir. Kuşkusuz, zaman ve çaba önemli iki parametredir: İnsanın düşünce ve davranış stillerini değiştirmesi zaman ve devamlı çabayı gerektirmek- tedir. Bunun en çarpıcı örneği sigara içmeyi terk kararıdır. Bazı insanlar karar sonrası hemen terk edebilirken, diğerleri arasında 4-5 terk kararı girişiminden sonra terke tanık olunmakta, bir grup insanın da ölüm riskine karşın terk etmediği görülmektedir. Benzer gelişmeye mükerrir/itiyadı suçlularda da tanık olunmakta; suçtan arınma zamanla gerçekleşmektedir. Araştırma bulgularına göre, 25-35 yaşlar arasındaki eski hükümlüler arasında bu gelişmeyi tetikleyen faktörler arasında; sorunlu arkadaşlardan uzak kalmak, içki/uyuşturucu madde sorunun üstesinden gelebilmek, ciddi bir işe başlamak, anlamlı ve duygusal açıdan devamlı (yeni) bir beraberlik, evlilik veya sonuçta bir aile oluşturabilmek yer almakta- dır.

Bu doğrultuda Avrupa Konseyi/Avrupa Birliği Ortak Programı bağlamında yer alan “Türkiye’de Model Cezaevi Uygulamalarının Yaygınlaştırılması ve Cezaevi Reformunun Desteklenmesi Projesi” nin 19önemli olduğunu, hürriyeti bağlayıcı cezaların infazının ve mahpuslara yönelik muamelenin güvenlik ve disiplin şartlarını dikkate almayı gerektirdiği, cezaevi koşullarının insan onurunu rencide etmeyecek ve mahpuslara anlamlı meslekî faaliyetler ile tedavi programları sunacak, onları tekrar topluma entegre olmaya hazırlayacak mahiyette olmasını sağlamak gerektiğini vurgulamak isterim.

“Hiç kimsenin bir ulusun cezaevlerine düşene kadar söz konusu ulusu tanıyamayacağı söylenir. Uluslar en üst düzeydeki üyelerine değil, en alt düzeydeki üyelerine nasıl davrandıklarıyla ölçülmelidir.” N. Mandela.
Long Walk to Freedom, Little Brown, 1994, London.

Ceza infaz kurumlarında bulunan kişi sayısı, 31 Aralık- 2012-2024

Prof. Mustafa Tören Yücel

-----------------

1 Adalet Bakanlığı Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğü. Sağlık Hizmetleri El Kitabı, Ank., 2006. Ayrıca bkz. Z. Kıraç ve M. Eren. “Türkiye Hapishaneleri ve Hasta Mahkumlar” Güncel Hukuk, Mayıs 2014/5-125, ss.14-17. Bkz. A. Liebling and H. Arnold, Prisons and their Moral Performance: A Study of Values, Quality and Prison Life, Oxford: Clarendon Press, 2011. Avrupa Cezaevi Kuralları- Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi Rec (2006)2-rev Tavsiye Kararı.

2 Bkz. United Nations. Cezaevi Müdürleri ve Politika Yapıcıları için Kadınlar ve Hapsedilme Üzerine El Kitabı, New York, 2008; United Nations Rules for the Treatment of Women Prisoners and Non-custodial Measures for Women Offenders (The Bangkok Rules)

3 Gözlem ve Sınıflandırma Merkezleri ile Hükümlülerin Değerlendirilmesine Dair Yönetmelik- Risk değerlendirme ölçeği

MADD 30– (1) Hükümlü hakkında hazırlanacak iyileştirme programlarına, yapılacak iyi hâl değerlendirmelerine ve salıverilme sonrasına dair değerlendirmelere esas olmak üzere, nesnel bir risk değerlendirme ölçeği geliştirilerek(!?) hükümlülere uygulanır ve sonuçları risk değerlendirme raporunda gösterilir. UNODC. Handbook on the Management of High-Risk Prisoners, 2016. Yüksek riskli mahkumların yönetimi, s. 141: Risk değerlendirmeleri, hükümlülerin kaçma riskini, kaçmaları durumunda halka oluşturacakları riski, cezaevindeki düzen ve disipline oluşturacakları riski ve cezaevindeyken halka sürekli olarak oluşturabilecekleri riski kapsamalıdır. Hüküm Sonrası Risk Değerlendirmesi (PCRA) adı verilen bilimsel bir araç kullanırlar. The Federal Post Conviction Risk Assessment (PCRA): A Construction and Validation Study: Değerlendirme aracını oluşturmak ve ilk doğrulamayı yapmak için geniş veri bankası oluşturulmalıdır. Gözetim personeli tarafından saptanan vaka örneklerinden elde edilen verilerle beslenmelidir. Analizler ile değerlendiriciler arası uyum oranlarının yüksek olmasına yönelik hizmet içi eğitimlere öncelik verilmeli ve gelecekteki araştırmalar ve politika çıkarımları için öneriler sunulmalıdır.

4 Adalet Bakanlığı-Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğü. Salıverilme Öncesi Mahkûm Gelişim Programı Ank., 2006.

5 Bkz. Prison Insider: The Prison Life Index; Mustafa T. Yücel. https://hukukihaber.net/Cezaevi-Paradoksu Cezaevlerindeki Hastalıklar- Ölümler-İntiharlar TÜRK CEZAEVLERİ RAPORU (2016-2024)

* Ceza İnfaz Sisteminde Sivil Toplum Derneği

6 Bkz. Breaking the Cycle: Government Response, Cm.8070, Ministry of Justice, June 2011, London. Önceki bir mahkûmiyet zamana dayalı bir risk faktörüdür. Yapılan araştırmalar, yetişkinlerde suç işlemeksizin geçirilen 10 yıl (çocuklarda 5 yıl) sonrası risk faktörü bakımından genel nüfustakilerden anlamlı bir farklık sergilemediğini göstermekte; salıverilmeyi takip eden bir veya iki yıllık süre ise kritik bir nitelik sergilemektedir.

7 Bkz. A. Cangür. Ceza İnfaz Personelinin Örgüt Sorunsalında Performans Yönetimi TODEİ Kamu Yönetimi Lisans Üstü Uzmanlık Programı, Ank.,2002; 1999 yılında İngiltere’de İç İşleri Bakanlığınca kurulan, suçluların yeniden suç işleme olasılığını azaltmak için uygulanan tretman programlarının yüksek nitelikli ve etkili olmasını sağlamakla görevli İnfaz Hizmetleri Değerlendirme Kurulu için bkz. Home Office. Accrediting Offender Programmes: A process-based evaluation of the Joint Prison/ Probation Services Accreditation Panel. Nr.273, London, Nov.2003. Ayrıca bkz. A. Liebling and H. Arnold, Prisons and their Moral Performance: A Study of Values, Quality and Prison Life, Oxford: Clarendon Press, 2011. Ayrıca bkz. İ. Saymaz. “Telefonda Cezaevinde Linç İtirafı” Hürriyet (29/12/2017), s.17. Cezaevlerindeki Hastalıklar- Ölümler-İntiharlar Türk Cezaevleri Raporu (2016-2024), Stichting Justice Square Yayınları, 2025. Ayrıca bkz. Suat Çalışkan. “Hükümlü ve Tutukluların Cezaevinde İntihar Etmesi: Önlemler, yaklaşım ve müdahale ilkeleri” Hukuki Haber

8 Adalet İstatistikleri 2024. 2024 yılında kasten öldürme 29,388 olup, geçen yıldan devirle toplam 79 562’dir. 2023-2024 yılında ceza mahkemelerinde kasten öldürmeden (TCK 81-83) açılan dosya endeksi de +%8’ dir. Ayrıca bkz. Mustafa T. Yücel. https://hukukihaber.net/Adam-Öldürme-Suçu-Anatomisi. Tolga Şardan. “Yoktan yere ölüm”ün kol gezdiği ülke” T24 (6/03/ 2026).

9 Risk değerlendirilmesi: Risk faktörlerini kullanarak bir nüfustaki olasılığı tahmin sürecidir. Sonuç: Örneğin suç, şiddet suçu, cinsel suç işleyenlerin değerlendirilmesi Uygulanan nüfus: Örneğin sanıklara ceza tayini, şartla tahliye, denetimli serbestideki hükümlü grubu olabilir. Çıkarım olarak, “insan yargısını ne zaman bir formülle ikame edebilirsek, en azından onu düşünmeliyiz.” Sigorta şirketlerindeki risk derecelendirilmesi infaz alanında yer alabilir. Bu tür risk değerlendirme cetvelleri uygun şekilde kullanılması halinde hiç olmamasından çok iyidir.

Webster & D. Eaves. The HCR-20: A Scheme for the Assessment of Dangerousness and Risk. 1993. Bu türden tahmin cetvelinin ne kadar gerekli olduğunu saptamak için bkz. Ç. Aydın “İyi halden izinliymiş” Hürriyet (10/09/2019), s.3:Açık cezaevinde iken izinli olarak İstanbul’a gelen katil E.Y’nin gasp, yaralama, uyuşturucu, ateşli silah bulundurmak ve hırsızlık olmak üzere 19 sabıka kaydı varmış (!?).

10 “Engelli ve Eski Hükümlülere Hibe” Sözcü (4/06/2019) s.10: Eski hükümlülere proje- leri için 50 bin TL’ye kadar hibe desteği verilmektedir. Yüksek risk grubundaki suçluyu düşük risk grubundaki suçlulardan ayırmak için ayrıca bkz. LSI-R:SV: LSI-R:SV değerlendirmesi, suçlu niteliklerine ve suçlu durumlarına ilişkin nicel bir ankettir. Hükümlülerin gözetim ve tretman seviyeleri hakkında karar vermekle ilgilidir. Bu tahmin cetvelleri kısa sürede risk derecesini saptama, kaynakların tahsisinde yardımcı olmayı, sınıflandırma ve denetimli serbestlik uygulamaları, uygun güvenlik seviyesi sınıflandırmaları yapma ve tretmanı değerlendirmek üzere kullanılmaktadır. Jehle, Lewis ve diğerleri. “Avrupa'da Tehlikeli Suçlularla Başa Çıkma: İngiltere ve Galler, Almanya, Hollanda, Polonya ve İsveç'teki Düzenlemelerin Karşılaştırmalı Bir İncelemesi”, Ceza Hukuku Forumu (Criminal Law Forum) Cilt 32, 2021, ss. 181–245.

11 M.T. Yücel. Adalet Psikolojisi, Ank. 2013, ss.39-62.

12 İki olay:1) Kocaeli Gebze ilçesi’nde öldürülen Pippa Bacca adıyla tanınan İtalyan sanatçının katili Murat Karataş bir psikopat, iki çocuk babası eşinden ayrı yaşayan-sabıkası oldukça kabarık/hakkında poliste çokça şikâyet kaydı olan ve çevresinde de ‘psikopat’ olarak bilinen (sık sık olay çıkaran saldırgan bir kişi olarak tanınan) bir suçlu idi. 2) 7 ay önce 18 yaşından küçük olan kız arkadaşını kaçırmaktan tutuksuz yargılanmak üzere serbest bırakılan İ. Çakmak iki ay askerlik yaptıktan sonra psikolojik sorunu nedeniyle çürük raporu almış; en son evine zorla girerek tecavüz girişiminde bulunduğu öğretmenin direnmesi üzerine eşarpla boğarak öldürmüş. “Bana direnince eşarpla boğdum” Hürriyet (16/01/2012) s.6. Bu tür kişiler, topluma aykırı düşünce ve eylemlerini alışkanlık haline getirmişlerdir. Deneyimlerden ders almasını bilmezler, asla kaygı duymazlar; yani, bunların duygu tellerinde bozukluk vardır. Duygu körlüğü olan bu psikopatlar, nabızları düşük olup, amigdale’leri (korku, saldırı ve sosyal etkileşimde yer alan beynin bir kısmı) aktive olmuyor. Ayrıca bkz. K. Dutton. Olağan Psikopatlar (The Wisdom of Psychopaths) Çev. C. Duran, domingo, 12. Baskı, 2018.

13 E. Avcı, A. Kovancı. Türkiye’de Mükerrer Suçluluk: Şartlı Tahliye Edilen Tutuklu ve Hükümlüler Üzerine Bir Araştırma. ETÜ Sentez İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi. Sayı: 14, 2024, ss. 45-63; Ayrıca bk. https://hukukihaber.net/Mükerrir-Suçluluk-Olgusu; A. Çetin. Türkiye’deki Cezaevlerinin Durumu, Jandarma Dergisi, Sayı 110, Haziran 2006, pp. 20- 24. Heinz Zipf, Die Behandlung des R¸ckfalls und der Vorstrafen nach Aufhebung des ß 48 StGB, in FESTSCHRIFT F‹R TR÷NDLE 439 (1989).

14 Alman cezaevlerinin kapasitesi oldukça düşüktür. En büyük cezaevi 1,200 kapasiteli Tegel Cezaevidir. Çoğu Alman cezaevleri kapasitesi 300-500 kişiliktir. Her mahpusun kendi müstakil hücresi olup (100 m2lik); telefonu ile tuvalet olanakları yanında yemeklerini mahpuslar kendi hücresinde yapmaktadır. Cezası altı ay ve az olanlar açık cezaevlerine sınıflandırılmak- tadır. Tek kişilik hücreler olduğu için şiddet olayları da oldukça az olmaktadır. Personelin yetkinliği açısından gardiyanların çok iyi bir eğitim geçmişi olan kişiler arasından seçilmiş olmasıdır. Bu mesleğe giriş üniversite giriş sınavlarında en zorlu üniversitelere girmek gibidir. Alman Anayasa’sı 1. md. “İnsanlık onuruna saygı gösterilmesi, korunması tüm devlet otoritelerinin görevidir.”

15 Bkz.Mustafa T.Yücel. https://hukukihaber.net/Sosyal-Adalet-ve-Ceza-Adaleti - https://hukukihaber.net/Tutukama-Enflasyonu

16 Ulvi Saran “Tahliyelere rağmen, cezaevi nüfusumuz dünyada ilklerde...” Karar (9/01/2026), Ulvi Saran. “Aşırı cezaevi doluluğu, hangi gerçeklerin aynası? Af çözüm mü?” Karar (25/07/2025). Deniz Zeyrek. Cumhurbaşkanı Erdoğan Gürlek’e neden “sus” dedi? Nefes 27 Mart 2026

Güne BİRTEK-SEN Genel Başkanı Mehmet Türkmen’in NEFES’e gönderdiği mektubu okuyarak başladım. Türkmen dokuz gündür yaşamak zorunda kaldığı ortamı şöyle anlatıyor:

“25 kişilik koğuşta 63 kişi kalıyoruz. Mutfak kısmından tuvaletin ağzına kadar serilen yerlerdeki yataklarda yatıyoruz. Haftada sadece 2 gün sıcak su var ve 1 gün duş sırası geliyor. O da 10 dakika. 63 kişi tek bir tuvalet ile tek bir banyoyu kullanıyor. Tek yatakta iki kişi uyuyoruz. Çarşaflar leş gibi. Oturacak yer yok. Hem çok soğuk hem hijyen koşulları çok kötü. Geçici koğuştan gelenlerin hepsi yara bere içinde, çünkü tahta kurusu var.”

Belli ki son çıkan infaz düzenlemesiyle 100 binden fazla mahkûm salıverildiği halde cezaevlerimiz hâlâ istiap haddinden fazla mahkûma ev sahipliği yapıyor. Cezaevlerindeki aşırı kalabalık, dünya genelinde kötü cezaevi koşullarının en önemli nedenlerinden biridir. Cezaevi sistemlerinin karşı karşıya olduğu en büyük sorunlardan biri olduğu söylenebilir; sonuçları en kötü ihtimalle hayatı tehdit edebilir, en iyi ihtimalle ise cezaevlerinin işlevlerini yerine getirmesini engelleyebilir.

17 S. Pişkinsüt Filistin Askısından Fezlekeye Bilgi yayınevi, Ank., 2001, s.419; M. Türker. “Türk Cezaevlerinde İnsan Haklarının Korunması için Adalet Bakanlığına Pratik bir Öneri” Manisa Barosu Dergisi Y.17, S.66(Temmuz 1998) s.25 vd.

18 Ayrıca bkz. E. Zamble&V.L. Quinsey. The Criminal Recidivism Process. Cambridge, M.A.: Cambridge University Press, 1997; P. Gendreau “The principle of effective intervention with offenders” Choosing correctional options that work: Defining the demand and evaluating the supply (Ed. By A.T. Harland) Thousand Oaks, CA:Sage Publications, 1996, pp.117-130; N.James. Risk and Needs Assessment in the Criminal Justice System, Congressional Research Service, Oct. 13, 2015. Siyaset oluşturanlar, cezaevi müdavimlerini mükerrirlikten uzaklaştırmaya ilişkin sonuçlara ve denetimli serbest rejiminde bulunan hükümlülerin sosyal bütünleşmesine ilişkin sonuçlara (geri besilere) dayanmalıdır (Yazarın notu). Mustafa T. Yücel https://hukukihaber.net/Ceza-Yaptırımı-İlkeleri

19 2009/15487 Türkiye'de Model Cezaevi Uygulamalarının Yaygınlaştırılması ve Cezaevi Reformunun Desteklenmesi Projesi (01/03/2009-30/09/2012). Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi’nin Ceza ve İnfaz Alanındaki Tüm Tavsiye Kararları, 2011, Ankara. Tihek. İnsan Hakları ve Ceza Adaleti Sistemi Açısından Ceza İnfaz Kurumlarının İzlenmesi Sempozyumu www.tihek.gov.tr Tebliğ Kitabı. "Türkiye’deki Tutuklu ve Hükümlülere Yönelik Disiplin ve Ödül Uygulamalarının İyileştirilmesi Projesi”. Z.Öztek (Ed.). Ceza İnfaz Kurumlarında Sağlık Hizmetleri El Kitabı, İkinci baskı, TC Adalet Bakanlığı ve Avrupa Konseyi Ortak Yayını, Şen Matbaa, Ankara, 2012. "Türkiye’deki Tutuklu ve Hükümlülere Yönelik Disiplin ve Ödül Uygulamalarının İyileştirilmesi Projesi” “Türkiye’de Sivil İzleme Kurullarının Etkinliğinin Avrupa Standartları Doğrultusunda Artırılması Projesi”. Bu bağlamda 647 sayılı Cezaların İnfazı Kanunu (1965) ile Cezaevleri Genel Müdürlüğünce yayınlanan 1978 yılı Genelgeler “infaz sistemi” adına önemli gelişmelerdir.

Bu yazıda yalnızca genel çerçeveyi, hakkın ne zaman ve nasıl doğduğunu, kimleri kapsadığını ve izin sürelerinin nasıl belirlendiğini ele alınacaktır.

I. Anayasal Zemin: Madde 50 ve ‘‘Vazgeçilemezlik’’ İlkesi

1982 Anayasası'nın ‘‘Çalışma şartları ve dinlenme hakkı’’ alt başlıklı 50. maddesinin üçüncü fıkrası şu şekildedir: "Dinlenmek, çalışanların hakkıdır." Ardından dördüncü fıkra devreye girer: "Ücretli hafta ve bayram tatili ile ücretli yıllık izin hakları ve şartları kanunla düzenlenir." Bu iki fıkra birbirinden ayrı okunamaz. Birincisi hakkın varlığını, ikincisi ise bu hakkın yalnızca kanun güvencesiyle şekilleneceğini ortaya koyar. Yönetmelikle daraltılamaz, genelgeyle kısıtlanamaz, idari yazıyla ertelenemez. Kısıtlama ancak kanun yoluyla ve Anayasa'nın 13. maddesi çerçevesinde mümkündür.

Peki bu anayasal konumlanmanın pratik yansıması nedir? İşçinin kendi rızasıyla bile bu haktan feragat etmesi geçersizdir. Sözleşmeye ‘‘işçi yıllık iznini talep etmeyecektir.’’ hükmü konulsa bile o hüküm hükümsüzdür; varlığından söz edilemez. Yargıtay da bu yönde yerleşik bir tutum sergilemektedir: yıllık ücretli izin, iş sözleşmesi devam ederken ücrete dönüşmez ve tarafların rızasına bırakılmış bir tercih değil, kanunun işçiye tanıdığı emredici bir korumadır. Anayasa'nın 50. maddesi sadece bir ilke normu değildir. 4857 sayılı İş Kanunu'nun 53. maddesinin ikinci fıkrasında yer alan "Yıllık ücretli izin hakkından vazgeçilemez" ifadesi, bu anayasal güvencenin kanun düzeyindeki doğrudan yansımasıdır. Uygulamada ne kadar çok görmezden gelinirse gelinsin, hukuki gerçeklik değişmez.

II. 4857 Sayılı İş Kanunu Kapsamında Genel Çerçeve

A. Kapsam: Hangi İşçi, Hangi İşyeri?

4857 sayılı Kanun'un 53. maddesi, yıllık ücretli izni iş kanunu kapsamındaki bütün işçileri kapsayacak biçimde düzenlemiştir. Ne var ki hemen aynı maddede önemli bir istisna öngörülmüştür: "Niteliklerinden ötürü bir yıldan az süren mevsimlik veya kampanya işlerinde çalışanlara bu Kanunun yıllık ücretli izinlere ilişkin hükümleri uygulanmaz." Buradaki ölçüt, mevsimlik ya da kampanya işinin işyerinin niteliğiyle bağlantılıdır; yani işçinin değil, yürütülen işin mevsimlik karakteri belirleyicidir.

Kısmi süreli çalışan işçiler ile çağrı üzerine iş sözleşmesiyle çalışan işçiler bu haktan tam süreli çalışanlarla eşit koşullarda yararlanır. Yıllık Ücretli İzin Yönetmeliği'nin 13. maddesi bu eşitliği açıkça güvence altına almakta, kısmi süreli çalışanlar ve çağrı üzerine iş sözleşmesiyle çalışan işçiler ile tam süreli çalışanlar arasında izin süresi veya izin ücreti bakımından herhangi bir ayrım yapılmasını yasaklamaktadır. Geçici iş ilişkisiyle çalışanlar için ise yönetmelik hükümleri, geçici iş sözleşmesinde aksi öngörülmediği sürece uygulanır.

B. Hakkı Kazanmak: Bir Yıllık Süre Koşulu ve İncelikleri

Kanun'un 53. maddesinin birinci fıkrası belirleyici eşiği şu şekilde çizmiştir: "İşyerinde işe başladığı günden itibaren, deneme süresi de içinde olmak üzere, en az bir yıl çalışmış olan işçilere yıllık ücretli izin verilir." Deneme süresinin açıkça sayılması rastlantı değildir. Kanun koyucu, deneme dönemini sanki ayrı bir statüymüş gibi dışarıda tutabilecek yorumların önünü baştan kapatmıştır.

Aynı işverene ait birden fazla işyerinde çalışılmış olması hâlinde, bu işyerlerinde geçen süreler toplanarak bir yıllık eşik hesaplanır. Yani bir işçi aynı işverenin A şubesinde altı ay, B şubesinde de altı ay çalışmışsa izne hak kazanmış demektir; bu sürelerin ardışık ya da kesintili olması sonucu değiştirmez. Kanun'un 54. maddesi de bunu açıklamaktadır.

Peki iş sözleşmesinin türü bu hesabı etkiler mi? Hayır. Belirli süreli ya da belirsiz süreli sözleşme ayrımının yıllık izin hakkının doğumu üzerinde herhangi bir etkisi yoktur. Sözleşme belirliyse ve bir yılı doldurursa, o işçi de aynı güvenceden yararlanır.

C. Çalışılmış Sayılan Haller: Madde 55'in Gerçek Önemi

Uygulamada en çok ihmal edilen hükümlerden biri 55. maddedir. Bu madde, fiilen çalışılmamış olsa da yıllık ücretli izin hakkının hesabında çalışılmış sayılacak süreleri belirler. Bu liste, işçinin korunma ihtiyacının en belirgin olduğu hâllere karşılık gelir:

— İş kazası veya meslek hastalığı nedeniyle işe devam edilemeyen günler (ancak 25/I-b kapsamı dışındaki kısım),

— Kadın işçilerin 74. madde uyarınca doğum öncesi ve sonrasında çalıştırılmadıkları süreler,

— Muvazzaf askerlik dışındaki ödevler nedeniyle işe gidilemeyen günler (yılda 90 güne kadar),

— Zorlayıcı sebepler yüzünden işin aralıksız bir haftadan uzun süre durması hâlinde bu sürenin ilk on beş günü,(Burada işçinin yeniden işe başlaması şartı mevcuttur.)

— Kanun'un 66. maddesi kapsamındaki çalışma süresinden sayılan zamanlar,

— Hafta tatili, ulusal bayram, genel tatil günleri,

— İlgili mevzuat uyarınca, radyoloji çalışanlarına pazar gününe ilaveten haftalık mesai süresi içinde bir yarım günlük dinlenme süresi,

— Arabuluculuk ve kanunda sayılan kurulların toplantılarına katılım ile sendika temsilciliği ve işçi kuruluşlarının toplantılarına katılım,

— İşverenin verdiği ücretli izinler ile kısa çalışma halleri.

Bu listeye dahil edilmeyen ve uygulamada zaman zaman tartışma yaratan konu ise uzun süreli ücretsiz izinlerdir. Kanun bu süreleri 55. madde kapsamına almadığından, iş sözleşmesi devam etse bile uzun süreli ücretsiz izinde geçen zamanlar kural olarak kıdem hesabına katılmaz. Yargıtay'ın bu noktadaki tutumu da bu yönde istikrar kazanmıştır.

D. İzin Süreleri: Kıdeme Göre Kademelendirme ve Özel Haller

4857 sayılı Kanun'un 53. maddesi, hak edilen yıllık izin süresini işçinin aynı işyerinde ya da aynı işverendeki toplam kıdemine göre belirlemiş ve asgari süreleri kesin biçimde çizmiştir:

— 1 yıldan 5 yıla kadar (beş yıl dahil): en az 14 gün,

— 5 yıldan fazla, 15 yıldan az: en az 20 gün,

— 15 yıl ve daha fazla: en az 26 gün.

Bu eşikler, Kanun'un emredici hükmünden kaynaklanır; azaltılamaz. Artırılmaları ise iş sözleşmesi veya toplu iş sözleşmesiyle mümkündür. Uygulamada çoğunlukla toplu iş sözleşmelerinin bu süreleri belirgin biçimde artırdığı görülmektedir. Fakat bu artışın yokluğunda dahi işveren, Kanun'da öngörülen asgari süreleri kullandırmak zorundadır; bu bir tercih değil, hukuki yükümlülüktür.

Kanun ayrıca iki özel güvenceye daha yer vermiştir. Birincisi yaşa dayalı güvence: onsekiz ve daha küçük yaştaki işçilerle elli ve daha yukarı yaştaki işçilere, kıdemleri ne olursa olsun en az yirmi gün izin verilmesi zorunludur. Dolayısıyla kıdemi henüz bir yılı aşan genç bir işçi ya da elli yaşına gelmiş bir çalışan, genel tablodaki 14 günlük eşiğe takılmadan doğrudan 20 gün hak kazanır. İkincisi yer altı güvencesi: maden ve benzeri yer altı işlerinde çalışan işçilerin izin süreleri kıdeme bakılmaksızın dörder gün artırılarak uygulanır. Bu artış, ağır ve tehlikeli çalışma koşullarının işçi bünyesinde bıraktığı yükün dolaylı bir kabulüdür.

Yine borçlar kanunu 422. madde ‘‘İşveren, en az bir yıl çalışmış olan işçilere yılda en az iki hafta ve onsekiz yaşından küçük işçiler ile elli yaşından büyük işçilere de en az üç hafta ücretli yıllık izin vermekle yükümlüdür.’’ şeklinde düzenlenmiş olup onsekiz yaşından küçük işçiler ile elli yaşından büyük işçilere yönelik lehe bir düzenleme olarak değerlendirilmelidir.

III. Yıllık Ücretli İzin Yönetmeliği: Kanunun Uygulamaya Taşınması

4857 sayılı Kanun'un 60. maddesi, yıllık ücretli izinlerin kullandırılması, izin kurulunun oluşturulması ve izin defterinin tutulmasına ilişkin usul ve esasları düzenleyecek bir yönetmelik çıkarılmasını öngörmüştür. Bu yetkiye dayanılarak hazırlanan Yıllık Ücretli İzin Yönetmeliği, 3 Mart 2004 tarihli ve 25381 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.

Yönetmeliğin 5. maddesi, işverene izin dönemini belirleme yetkisi tanımaktadır; ancak bu yetki sınırsız değildir. İşveren, izin kuruluna ya da işçi temsilcisine danışmak ve belirlenen dönemi işyerinde ilan etmek zorundadır. Keyfi bir saptama yapılması, Kanun'a ve yönetmeliğe aykırılık oluşturur.

Toplu izin konusu ise 10. maddede ele alınmıştır. İşveren, Nisan başı ile Ekim sonu arasındaki dönemde tüm işçilerini ya da bir bölümünü kapsayan toplu izin uygulayabilir. Bu noktada dikkat edilmesi gereken bir ayrıntı vardır: toplu izin kapsamı, henüz yıllık izin hakkı kazanmamış işçileri de içerebilir; ancak bu işçiler ilerleyen dönemlerde hak kazandıklarında, önceki toplu izin genel kurallara göre hesaplamalara yansıtılır.

İzin süresinin bölünmesi meselesi, uygulamada sık karıştırılan başka bir konudur. Kanun'un 56. maddesi ve Yönetmelik'in 6. maddesi uyarınca yıllık izin işveren tarafından bölünemez; öngörülen süreler içinde sürekli biçimde kullandırılmak zorundadır. Bununla birlikte taraflar anlaşırsa bölünmüş kullanım mümkündür; ancak bölümlerden en az birinin on günden aşağı olmaması şartı burada zorunlu alt sınırı oluşturur. Bölünmüş kullanım, işverenin tek taraflı kararıyla değil, ancak işçiyle karşılıklı mutabakata varılmasıyla gerçekleşebilir.

Yönetmeliğin bir diğer önemli düzenlemesi, yıl içinde verilen diğer izinlerin yıllık izne mahsup edilemeyeceğidir. İşveren, işçiye hastalık izni, ücretli özel izin ya da ücretsiz izin vermiş olsa da bunlar yıllık izin hakkından düşülemez. İki farklı hakkın birbirinin yerine geçirilmesi, hem Kanun'a hem de Yönetmelik'e aykırıdır.

Son olarak, izin kayıt defteri tutma yükümlülüğüne değinmek gerekir. Yönetmelik'in 20. maddesi, işverenlere her işçinin kullandığı izin sürelerini gösterir bir kayıt belgesi düzenleme ve saklama yükümlülüğü getirmektedir. Bu belge, olası iş uyuşmazlıklarında ispat yükünü doğrudan etkiler. Kayıt düzeni olmayan işverenin izni kullandırdığını kanıtlaması güçleşir; bu güçlük, çoğu zaman işçi lehine sonuçlanır.

Yönetmelik yine birçok konuyu detaylandırmış olmakla birlikte hepsine değinmek bu yazının hacmini aşacaktır.

IV. Sonuç Yerine:

Yıllık ücretli izin, Anayasa'dan Kanun'a, Kanun'dan Yönetmelik'e uzanan sağlam bir hukuki zemine oturmaktadır. Ancak bu zemin, işçinin hakkını fiilen bilmediği ya da talep edemediği koşullarda işlevini yitirir. Hakkın bilinci olmadan koruma olmaz. Uygulamada en sık karşılaşılan sorun, hakkın tanınmaması değil; kullandırılmaması, eksik kullandırılması ya da başka izinlerle karıştırılmasıdır. İzni hiç kullandırmayan veya eksik kullandıran işveren ya da işveren vekili, 4857 sayılı Kanun'un 103. maddesi uyarınca idari yaptırımla karşılaşabilir; bu yaptırım, izni kullandırılmayan her işçi için ayrı ayrı uygulanır.

Av. Lokman ÇETİN

Başvurulan Mevzuat

— Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, m. 13, m. 50 (RG: 9.11.1982 / S. 17863 Mükerrer)

— 4857 Sayılı İş Kanunu, m. 53, 54, 55, 56, 57, 59, 60, 103 (RG: 10.6.2003 / S. 25134)

— Yıllık Ücretli İzin Yönetmeliği, m. 5, 6, 9, 10, 11, 12, 13, 20 (RG: 3.3.2004 / S. 25381)

— Türk Borçlar Kanunu, m. 422 vd. (RG: 4.2.2011 / S. 27836)

Yargıtay

3. Hukuk Dairesi

2020/559 E., 2020/2465 K.

"İçtihat Metni"

MAHKEMESİ :ASLİYE HUKUK MAHKEMESİ

Taraflar arasındaki davacı hakkında uygulanan uyarılma ve cezai şart bedellerinin tahsili yönündeki işlemin iptali, yargılama sırasında kesinti yoluyla tahsilat yapılması halinde bedelin istirdadı davasının mahkemece yapılan yargılaması sonucunda davanın kabulüne yönelik olarak verilen hükmün süresi içinde davalı tarafından temyiz edilmesi üzerine; temyiz dilekçesinin kabulüne karar verildikten sonra, dosya içerisindeki bütün kağıtlar okunup gereği düşünüldü:

Y A R G I T A Y K A R A R I

Davacı; kendisinin eczacı olduğunu, davalı kurum tarafından 2012 yılı protokolünün 5.3.10 maddesinin ve 2009 yılı ... Protokolünün 6.3.3, 6.3.10 maddelerinin ihlal edildiği gerekçesiyle aleyhinde uyarılma ve cezai işlem uygulandığını ancak ihlal sonucu doğuracak bir fiilinin olmadığını, işleme konu ilaçların hastaların kullanması gereken ilaçlar olduğu ve hastalar veya yakınları tarafından teslim alındığını, ayrıca 2012 protokolünün 6.17. maddesi gereğince bir reçete ile ilgili birden fazla usulsüz fiil olması halinde cezai şartın en yüksek olanının uygulanacağı belirtilmesine rağmen aleyhinde birden fazla cezai şart uygulandığını, zeyilname ile sözleşmenin 11.3.6 maddesinde öngörülen hüküm gereğince, bir fatura dönemindeki işlemlerle ilgili uygulanacak cezai şart toplamının ilgili fatura döneminden önceki son bir yıl içerisinde kuruma Medula üzerinden iletilen toplam tahakkuk tutarına göre hesaplanacak aylık ortalama tutarın %5 ‘ini geçemeyeceğini ileri sürerek, kurum işleminin haksız ve hukuka aykırı olduğunu ileri sürerek, davalı kuruma cezai şart bedeli toplamı 184.722,40 TL tutarında borçlu olmadığının tespitine ve cezai şartın ödenmesine ilişkin işlemin iptaline, yargılama sürecinde cezai şartın hak edişlerinden kesilmesi halinde, bedelin iadesine karar verilmesini istemiştir.

Davalı; Özel Anadolu ... Tıp Merkezine hiç gitmemiş hak sahibi sigortalılara sağlık hizmeti sunulmadığı halde adlarına sahte reçete düzenlendiğini ve reçetede belirtilen ilaçların eczaneden karşılandığını, ilaçların hastalara teslim edilmediğini, teslim edilirken eksik teslim edildiğini, hastayı görmeden hastanın bilgisi dışında eczanenin yönlendirmesi ile düzenlenen reçetelerin sahte reçete olarak değerlendirildiğini savunarak, davanın reddini dilemiştir.

Mahkemece; alınan bilirkişi raporu doğrultusunda, davacı hakkında 2009 yılı ... Protokolünün 6.3.3, 6.3.10 ve 2012 yılı ... Protokolünün 5.3.10 maddeleri uyarınca yapılan davalı kurum işleminin yerinde olmadığı gerekçesiyle, davanın kabulü ile, Kahramanmaraş Sosyal Güvenlik İl Müdürlüğü Sağlık Sosyal Güvenlik Merkez Müdürülüğünün 08/07/2013 tarih ve 83770546/11283276 sayılı işlemine istinaden davacıya uygulanan 12/02/2014 tarih ve 83770546/2/437272 sayılı işlemin iptaline, davacıların kesintiler yönünden istirdat davası açmakta muhtariyetine karar verilmiş; hüküm, davalı tarafından temyiz edilmiştir.

Dava; davalı Kurum tarafından 2012 yılı ... Protokolünün 5.3.10. maddesi ve 2009 yılı ... protokolünün 6.3.3, 6.3.10 maddeleri uyarınca davacı hakkında uygulanan uyarılma ve cezai şart bedellerinin tahsili yönündeki işlemin iptali, yargılama sırasında kesinti yoluyla tahsilat yapılması halinde bedelin istirdadı istemine ilişkindir. Davaya konu işlemin dayanağının Kurum müfettişlerince hazırlanan inceleme raporu olduğu anlaşılmaktadır. Davalı, Kurum işleminin hukuka uygun olduğunu savunarak, davanın reddini dilemiş; Mahkemece, alınan 03/08/2015 havale tarihli bilirkişi raporu doğrultusunda; davalı kurum tarafından tesis edilen cezai işlemin yerinde olmadığı gerekçesiyle davanın kabulüne karar verilmiştir.

Ne var ki, cezai işlemin düzenlenmesine esas teşkil eden idarece düzenlenmiş soruşturma raporu sonrasında savcılığa suç duyurusunda bulunulduğu, bu kapsamda karar tarihi itibariyle Kahramanmaraş Cumhuriyet Başsavcılığı'nca yürütülen bir soruşturma bulunduğu anlaşılmaktadır.

Ceza Mahkemesi kararlarının, Hukuk Mahkemesindeki davaya etkisini düzenleyen TBK'nın 74.maddesinde; hakimin, zarar verenin kusurunun olup olmadığı, ayırt etme gücünün bulunup bulunmadığı hakkında karar verirken, ceza hukukunun sorumlulukla ilgili hükümleriyle bağlı olmadığı, ceza hakimi tarafından verilen beraat kararıyla bağlı bulunmadığı, aynı şekilde, ceza hakiminin kusurun değerlendirilmesine ve zararın belirlenmesine ilişkin kararının da, hukuk hakimini bağlamadığı düzenlenmiştir.

Bu açık hüküm karşısında, ceza mahkemesince verilen beraat kararı, kusur ve derecesi, zarar tutarı, illiyet gibi esasların hukuk hakimini bağlamayacağı konusunda duraksama bulunmamaktadır.

Hukuk hakiminin ceza mahkemesi kararındaki maddi olgularla bağlılığının ölçüsü; beraat kararında suçun sanık tarafından işlenip işlenmediğinin kesin olarak, delilleriyle tespit edilip edilmediğidir. Ceza mahkemesinin, kusurun ve zarar miktarının takdiri hususundaki kararı, yani, fiilin işlendiği sabit olduğu halde, kusurluluğa ya da kusursuzluğa ilişkin saptaması, hukuk hakimini bağlamaz.

Maddi olayları ve yasak eylemleri saptayan ceza mahkemesi kararı, taraflar yönünden kesin delil niteliğini taşır.

Beraat kararının tespit ettiği vakıa bakımından kesin delil teşkil edebilmesi için, beraat kararında o vakıanın mevcut olup olmadığının delillerle kesin biçimde tespit edilmiş olması gerekir.

Buna göre hukuk hakimi, ceza mahkemesinin kusura ilişkin değerlendirmesiyle ve buna etkili tespit edilen olgularla bağlı kalmaksızın, taraflarca ileri sürülen delilleri toplayıp, tümünü birlikte değerlendirerek bir sonuca varmalıdır.

Ayrıca hukukumuzda koğuşturmaya yer olmadığına dair kararın hukuk mahkemesindeki davaya etkisini düzenleyen özel bir hüküm bulunmamakta ise de; maddi olayın ne şekilde meydana geldiği, eylemin hukuka aykırılığı ve eylem ile meydana gelen sonuç arasında nedensellik bağı bulunup bulunmadığı noktalarını kesin olarak delillerle ortaya koyan kararların mahkemeyi bağlayacağını söylemekte bir sakınca bulunmamaktadır. Zira, koğuşturmaya yer olmadığına dair kararlar da tıpkı ceza yargılaması neticesinde verilen kararlar gibi taraf delilleri ile bağlı olmaksızın re’sen yapılan araştırma neticesinde edinilen kanaate göre verilen kararlar olup, kesinleşen maddi olguların hukuk yargılamasına etkisi bakımından aralarında bir farklılık bulunmamaktadır. O halde; yukarıda ceza mahkemesi kararlarının hukuk yargılaması bakımından bağlayıcılığına ilişkin açıklamalar koğuşturmaya yer olmadığı kararları bakımından da geçerlidir.

Somut uyuşmazlıkta; dosya kapsamında davacı aleyhinde dava konusu idari işleme konu olayla ilgili ceza soruşturması başlatıldığı, ancak sonucunun ne olduğunun ilişkin dosya kapsamında bilgi ve belge bulunmadığı anlaşılmaktadır. Oysa davacı eczacının, kurumu zarara uğratmak kastıyla hareket edip etmediği, bir başka ifadeyle hakkında uygulanan cezai şartın unsurlarının oluşup oluşmadığı ceza soruşturması sonucunda saptanabilecektir. Bu nedenle aleyhinde işlem yapılacak kişi hakkında başlatılan bir ceza soruşturması veya açılan bir ceza davası var ise sonucunun beklenmesi gerekir. Mahkemece, dosya kapsamında yer alan bilgi ve belgelerden soruşturma dosyasının sonucu beklenerek hasıl olacak sonuca uygun karar verilmesi gerekirken, soruşturma dosyasının sonucu beklenmemesi doğru olmamış, kararın bu sebeple bozulması gerekmiştir.

Kabule göre ise;

Mahkemece; alınan 03/08/2015 tarihli bilirkişi raporu doğrultusunda davalı kurumun davacı aleyhinde tesis ettiği 2009 ve 2012 protokolü ilgili hükümlerine göre; yazılı uyarılma ve cezai şart işlemlerinin yerinde olmadığı gerekçesiyle, davanın kabulüne karar verilmiştir.

6100 sayılı HMK'nın 266. maddesi hükmüne göre, çözümü özel veya teknik bir bilgiyi gerektiren konularda bilirkişi oy ve görüşünün alınması zorunludur. Genel hayat tecrübesi ve kültürünün sonucu olarak herkes gibi hakimin de bildiği konularda bilirkişi dinlenmesine karar verilemeyeceği gibi, hakimlik mesleğinin gereği olarak hakimin hukuki bilgisi ile çözümleyebileceği konularda da bilirkişi dinlenemez. Her halde seçilecek bilirkişinin mesleği itibarıyla konunun uzmanı olması gerekir.
HMK’nun 281. maddesinde, tarafların, bilirkişi raporunda eksik gördükleri hususların, bilirkişiye tamamlattırılmasını; belirsizlik gösteren hususlar hakkında ise bilirkişinin açıklama yapmasının sağlanmasını veya yeni bilirkişi atanmasını mahkemeden talep edebilecekleri; mahkeme, bilirkişi raporundaki eksiklik yahut belirsizliğin tamamlanması veya açıklığa kavuşturulmasını sağlamak için, bilirkişiden ek rapor alabileceği; ayrıca gerçeğin ortaya çıkması için gerekli görürse, yeni görevlendireceği bilirkişi aracılığıyla, tekrar inceleme yaptırabileceği açıklanmıştır.

Bilirkişiler, raporlarını hazırlarken raporun dayanağı olan somut ve özel nedenleri bilimsel verilere uygun olarak göstermek zorundadır. Bilirkişi raporu aynı zamanda Yargıtay denetimine de elverişli olacak şekilde bilgi ve belgeye dayanan gerekçe ihtiva etmelidir. Ancak bu şekilde hazırlanmış raporun denetimi mümkün olup, hüküm kurmaya dayanak yapılabilir.

Bilirkişi raporu kural olarak hâkimi bağlamaz. Hâkim, raporu serbestçe takdir eder. Hâkim, raporu yeterli görmezse, bilirkişiden ek rapor isteyebileceği gibi gerçeğin ortaya çıkması için önceki bilirkişi veya yeniden seçeceği bilirkişi vasıtasıyla yeniden inceleme de yaptırabilir. Bilirkişi raporları arasındaki çelişki varsa hâkim çelişkiyi gidermeden karar veremez.

Somut uyuşmazlıkta; mahkemece farklı bilirkişilerden iki rapor alınmıştır. Mahkemece gerekçesi açıklanmaksızın atıfla birbirinin aksi yönde görüş içeren raporlardan sonuncusuna itibar edilerek hüküm kurulmuştur. Oysa dosyadaki bilirkişi raporları çelişkili oldukları gibi, davacı aleyhinde başlatılan ceza soruşturması sonucu dosyaya kazandırılmadan hazırlandıklarından eksiktirler. Dava konusu kurum işleminin dayanağı olan müfettiş inceleme raporu hasta ve yakınlarına ait ifadeler, hasta kayıtları ve reçete dökümü medula ekran dökümü şekilndeki belgelerin CD olarak dosyaya sunulduğu ancak her iki bilirkişi raporunda da ayrıntılı şekilde mevzuat hükümleri çerçevesinde değerlendirilmedikleri, ilk alınan bilirkişi raporunun mevzuat hükümlerinin değerlendirilmesi bakımında da yetersiz olduğu anlaşılmıştır.

O halde mahkemece yapılması gereken; tereddüde yer vermeyecek şekilde, ayrıntılı, açıklayıcı, hüküm kurmaya elverişli ve Yargıtay denetimine uygun bir ek rapor yahut yeni bir bilirkişi heyetinden rapor aldırılarak, varılacak sonuç dairesinde bir hüküm kurulması gerekirken, ilk rapor ile çelişen ve yetersiz olan bilirkişi raporu benimsenerek ve ikinci raporun benimsenme sebebi dahi açıklanmaksızın sadece bilirkişi raporuna atıfla yazılı şekilde karar verilmiş olması da doğru görülmemiştir.

SONUÇ: Yukarıda açıklanan esaslar gözönünde tutulmaksızın yazılı şekilde hüküm tesisi isabetsiz, davalının temyiz itirazları bu nedenle yerinde olduğundan kabulü ile hükmün HUMK'nın 428.maddesi gereğince davalı yararına BOZULMASINA 6100 sayılı HMK'nun geçici madde 3 atfıyla 1086 sayılı HUMK.nun 440.maddesi gereğince kararın tebliğinden itibaren 15 günlük süre içerisinde karar düzeltme yolu açık olmak üzere, 01/06/2020 tarihinde oy birliğiyle karar verildi.

Yargıtay

Hukuk Genel Kurulu

2011/17-50 E., 2011/231 K.

"İçtihat Metni"

MAHKEMESİ : Kayseri 2.Asliye Hukuk Mahkemesi
TARİHİ : 24.11.2009
NUMARASI : 2009/400 E- 2009/429 K.

Taraflar arasındaki “tazminat” davasından dolayı yapılan yargılama sonunda; Kayseri 2.Asliye Hukuk Mahkemesince maddi tazminat yönünden davanın kabulüne, manevi tazminat yönünden ise kısmen kabulüne dair verilen 11.09.2008 gün ve 2006/192 E., 2008/402 K. sayılı kararın incelenmesi davalılar M.. M..ve K. A... Sigorta A.Ş. vekili tarafından istenilmesi üzerine, Yargıtay 17.Hukuk Dairesinin 21.04.2009 gün ve 2009/76-2580 sayılı ilamı ile;

(“...Davacı vekili, davalıların işleteni-sürücüsü, trafik ve ihtiyari mali mesuliyet sigortacısı olduğu aracın neden olduğu kaza sonucunda müvekkilinin daimi maluliyete uğrayacak şekilde yaralandığını ileri sürerek, ıslah dilekçesi ile 82.699,09 YTL maddi ve 15.000,00 YTL manevi tazminatın davalılardan sigorta şirketleri maddi tazminattan sorumlu olmak üzere müteselsilen tahsiline karar verilmesini talep ve dava etmiştir.

Davalı M..M..vekili, kazanın meydana gelmesinde müvekkilinin kusuru bulunmadığını ve talep edilen tazminatın fahiş olduğunu savunarak, davanın reddini istemiştir.
Davalı K. A... Sigorta A.Ş vekili, müvekkilinin temerrüdü söz konusu olmadığını, poliçe limiti ile sorumlu olacağını savunarak, davanın reddini istemiştir.
Davalı Yapı Kredi Sigorta A.Ş vekili, davanın reddini istemiştir.

Mahkemece, iddia, savunma ve benimsenen bilirkişi raporuna göre, kazanın meydana gelmesinde davalı araç sürücüsünün tam kusurlu olduğu, kaza sonucunda davacının Adli Tıp Kurumu raporuna göre % 34,2 oranında daimi maluliyete uğradığının anlaşıldığı gerekçesi ile, bilirkişi raporu hükme esas alınarak, davanın kısmen kabulüne, 82.699,09 YTL maddi tazminatın davalılardan sigorta şirketleri poliçe limiti ile sorumlu olacak şekilde kaza tarihinden itibaren işleyecek faizi ile ve 12.000,00 YTL manevi tazminatın davalı M.. M..’ten kaza tarihinden itibaren işleyecek faizi ile tahsiline karar verilmiş; hüküm, davalı M.. M..vekili ve davalı K. A... Sigorta A.Ş vekili tarafından temyiz edilmiştir.

1-Dava, trafik kazasından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat tazmini istemine ilişkindir.
BK.nun 53.maddesine göre; ceza mahkemesi tarafından belirlenen kusur oranı hukuk mahkemesi için bağlayıcı değildir. Bu nedenle mahkemece, ceza dosyasındaki maddi olgular da değerlendirilmek suretiyle, İTÜ ya da Karayolları Genel Müdürlüğü Trafik Fen Heyeti gibi kurumlardan seçilecek trafik konusunda uzman bilirkişi heyetinden kusur durumunun belirlenmesi için ayrıntılı, gerekçeli, denetime açık rapor alınarak, sonucuna göre karar verilmesi gerekirken, kesinleşmemiş ceza mahkemesi ilamının dayanağı olan bilirkişi raporunun hükme esas alınması doğru görülmemiştir.

Bozma neden ve şekline göre, davalı M.. M... vekilinin, maddi ve manevi tazminata ve faiz başlangıç tarihine ilişkin diğer temyiz itirazlarının bu aşamada incelenmesine gerek görülmemiştir.

2-Davalı K.A... Sigorta A.Ş vekilinin temyiz itirazlarına gelince;
Kabule göre de:

a-Davalı kazaya neden olan aracın, zorunlu mali sorumluluk sigortacısıdır. TTK'nun 1299/1.maddesi yollamasıyla aynı kanunun 1292/1, 2918 sayılı KTK'nun 98/1, 99/1.maddeleri ile Zorunlu Mali Sorumluluk Sigorta Poliçesi Genel Şartları’nın B-2-b.maddesi uyarınca rizikonun, bilgi ve belgeleri ile birlikte sigortacıya ihbar edildiği tarihten itibaren 8 iş günü içinde sigortanın tazminatı ödeme yükümlülüğü bulunmakta, bu sürenin sonunda ödememe halinde temerrüt gerçekleşmektedir. Bu nedenle mahkemece, öncelikle davalı sigorta şirketine ihbar yapılıp yapılmadığı araştırılmalı, ihbar yapılmış ise, hükmedilen maddi tazminattan sigorta poliçe limiti olan 40.000 YTL’nin belirlenecek temerrüt tarihinden itibaren işleyecek faizi ile davalıdan tahsiline karar verilmesi, dava açılmadan önce ihbar yapılmamış ise, dava dilekçesi ile talep edilen tazminat yönünden dava tarihinden, poliçe limitinin bakiye kısmı yönünden ise ıslah tarihinden itibaren faize hükmedilmesi gerekirken anılan düzenleme gözardı edilerek, kaza tarihinden itibaren faize hükmedilmesi doğru olmamıştır.

b-Ayrıca, sigorta genel şartlarının B.2 maddesi 5.fıkrası uyarınca, hükmolunan tazminat sigorta bedelini geçerse, sigortacı yargılama giderleri ile avukatlık ücretini sigorta bedelinin tazminata oranı dahilinde ödemekle yükümlüdür. Mahkemece anılan düzenleme dikkate alınmadan davalı sigorta şirketinin diğer davalılar aleyhine hükmolunan yargılama gideri ve vekalet ücreti miktarı ile müteselsilen sorumluluğuna karar verilmesi de doğru görülmemiştir.

c-Yine davalı sigorta şirketi aleyhine manevi tazminata hükmedilmediği halde, yargılama ve harç giderlerinin tamamından diğer davalılar ile birlikte sorumlu tutulması da isabetli değildir...”)
gerekçesiyle bozularak dosya yerine geri çevrilmekle, yeniden yapılan yargılama sonunda, mahkemece önceki kararda direnilmiştir.

TEMYİZ EDENLER: Davalılar M.. M.. ve K. A.. Sigorta A.Ş. vekili

HUKUK GENEL KURULU KARARI

Hukuk Genel Kurulu’nca incelenerek direnme kararının süresinde temyiz edildiği anlaşıldıktan ve dosyadaki kağıtlar okunduktan sonra gereği görüşüldü;
Dava, trafik kazasından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat istemine ilişkindir.

Mahkemenin; “Ceza dosyasında bulunan Adli Tıp Kurumu Başkanlığı Trafik İhtisas Dairesi’nce düzenlenen rapora göre, davalı sürücünün tam kusurlu olduğunun anlaşıldığı” gerekçesiyle maddi tazminat talebinin kabulüne, manevi tazminat talebinin ise kısmen kabulüne dair verdiği karar; hem davalı M.. M... hem de K. A.. Sigorta A.Ş. vekili tarafından temyiz edilmiştir. Özel Dairece her davalının temyiz istemi ayrı başlık altında incelenerek yukarıya başlık bölümüne aynen alındığı üzere iki ayrı bent halinde açıklanan nedenlerle hüküm bozulmuştur.

Yerel mahkemece bozma ilamının (1) nolu bendi yönünden hüküm bozulmuş; (2) nolu kabule göre açıklaması ile başlayan bendine ise uyulmuştur.
Hükmü davalı ... vekili direnme kararı yönünden, davalı ... Sigorta A.Ş. vekili ise uyulduğu ifade edilen kısım yönünden ayrı ayrı temyiz etmişlerdir.

1-Davalı M.. M...vekilinin bozma ilamının (1) nolu bendinde yer alan bozma nedenine karşı verilen direnme kararına ilişkin temyiz itirazlarının incelenmesinde:
Özel Daire ile yerel mahkeme arasındaki uyuşmazlık; mahkemece ceza dosyasındaki kusur raporu esas alınarak kusur oranının tespit yönteminin yerinde olup olmadığı ve yeniden bilirkişi raporu alınmasının gerekip gerekmediği noktasında toplanmaktadır.
Öncelikle, Ceza mahkemesi kararlarının hukuk davasına etkisi, eş söyleyişle;ceza mahkemesinin hangi kararlarının hukuk mahkemelerini bağlayacağı konusu üzerinde durulmasında yarar vardır:

Ceza mahkemesi kararlarının hukuk mahkemesine (davasına) etkisi, hukukumuzda Borçlar Kanunu’nun 53.maddesinde düzenlenmiş olup; hukuk hakimi, ceza mahkemesinin kesinleşmiş kararları karşısında ilke olarak bağımsız kılınmıştır.

Bu ilke, ceza kurallarının kamu yararı yönünden bir yasağın yaptırımını; aynı uyuşmazlığı kapsamına alan hukuk kurallarının ise, kişi ilişkilerinin Medeni Hukuk alanında düzenlenmesi ve özellikle tazmin koşullarını; öngörmesi esasına dayanmaktadır.

818 sayılı Borçlar Kanunu (BK)’nun “Ceza Hukuku İle Medeni Hukuk Arasında Münasebet” başlıklı 53.maddesinde: “ Hakim, kusur olup olmadığına yahut haksız fiilin faili temyiz kudretini haiz bulunup bulunmadığına karar vermek için ceza hukukunun mesuliyete dair ahkamiyle bağlı olmadığı gibi, ceza mahkemesinde verilen beraet karariyle de mukayyet değildir. Bundan başka ceza mahkemesi kararı, kusurun takdiri ve zararın miktarını tayin hususunda dahi hukuk hakimini takyit etmez.” hükmü yer almaktadır.

Bu açık hüküm karşısında, ceza mahkemesince verilen, beraat kararı, kusur ve derecesi, zarar tutarı, temyiz gücü ve yükletilme yeterliği, illiyet gibi esasların hukuk hakimini bağlamayacağı konusunda duraksama bulunmamaktadır.
Yargısal uygulamada; ceza davası açılan hallerde, ceza davasında alınan kusur raporu ile karar verilip, karar kesinleşse dahi, bu raporun hukuk hakimini kusur yönünden bağlamayacağı istikrarla kabul edilmektedir (Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 25.02.2004 gün ve 2004/11-115 E.2004/108 K; 12.5.2004 gün ve 2004/4-290 E, 289 K; 14.12.2005 gün ve 2005/10-680 E, 733 K sayılı ilamları).

Hemen belirtilmelidir ki, hukuk hakiminin yukarıda açıklanan bu bağımsızlığı sınırsız değildir. Gerek öğretide ve gerekse Yargıtay’ın yerleşmiş içtihatlarında, ceza hakiminin tespit ettiği maddi olaylarla ve özellikle “fiilin hukuka aykırılığı” konusu ile hukuk hakiminin tamamen bağlı olacağı kabul edilmektedir. Diğer bir anlatımla, maddi olayları ve yasak eylemlerin varlığını saptayan ceza mahkemesi kararı, taraflar yönünden kesin delil niteliğini taşır (Y.HGK.10.1.975 gün ve 1971/T-406 E. 1975/1 K. sayılı ilamı; Y.HGK.23.1.1985 gün ve 1983/10-372 E.ve 1985/21 K.sayılı ilamları ve yukarıda yer alan ilamları).

Bundan ayrı, hukuk mahkemesinin, ceza mahkemesinde görülmekte olan bir ceza davasının sonuçlanmasını bekletici sorun yapması halinde, ceza mahkemesinin bu konuda vereceği kararı peşinen kabul etmiş olacağından, bekletici sorun yapılan ceza davası hakkında verilen karar, hukuk davasında kesin delil teşkil eder (Prof.Dr.B.. K.. Hukuk Muhakemeleri Usulü 6.Baskı 2001, cilt:V, s:5153).

Bilindiği gibi kesin hüküm, ilişkin olduğu konuda uyuşmazlığı ortadan kaldırır. Bu yüzdendir ki, açılan bir dava hakkında kesin hüküm bulunmaması bir yargılama koşuludur. Özellikle bir ceza mahkemesinin, uyuşmazlık konusu olayın tespitine; diğer bir söyleyişle, olayın varlığına ve sanık tarafından işlendiğine ilişkin maddi olgulara ilişkin kesinleşmiş saptaması, aynı konudaki hukuk mahkemesinde de kesin hüküm oluşturur. Bunun nedeni, ceza yargılamasındaki ispat araçları bakımından ceza hakiminin hukuk hakiminden çok daha elverişli bir konumda olmasıdır.

Vurgulamakta yarar vardır ki, hukuk usulü bir şekil hukukudur. Davanın açılması, itirazların ileri sürülmesi, tanıkların ve diğer delillerin bildirilmesi belirli süre koşullarına bağlı kılındığı gibi, ikinci tanık listesi verilememesi, iddia ve savunmanın genişletilmesi yasağı gibi, yargılamanın süratle sonuçlandırılması gayesi ile belirli kısıtlamalar getirilmiştir. Bunun sonucunda, hukuk hakimi şekli gerçeği arayacak, maddi gerçek öncelikli hedef olmayacaktır. Ancak ceza hakimi bunun tersine öncelikli hedef olarak maddi gerçeğe ulaşmaya çalışacaktır. O halde ceza mahkemesinin maddi nedensellik bağını (illiyet ilişkisi) tespit eden kesinleşmiş hükmünün hukuk hakimini bağlamasına, Borçlar Yasasının 53.maddesi bir engel oluşturmaz (Y.HGK.16.9.1981 gün 1979/1-131 E. ve 1981/587 K. sayılı ilamı, M..Ç..., Hukuk Davalarında Kesin Hüküm. 1965 s.22 vd.).

Yargıtay’ın yerleşik uygulamasına ve öğretideki genel kabule göre, maddi olgunun tespitine ilişkin ceza mahkemesi kararı hukuk hakimini bağlar. Ceza mahkemesinde bir maddi olayın varlığı ya da yokluğu konusundaki kesinleşmiş kabule rağmen, aynı konunun hukuk mahkemesinde yeniden tartışılması olanaklı değildir(Y.HGK.11.10.1989 gün ve 1989/11-373-472 sayılı ilamı).

Ceza mahkemesinde bir tarafın kusurlu olduğu maddi vakıa olarak kabul edilmişse, artık hukuk mahkemesinde o kişinin kusursuz olduğuna hükmedilemez. Ne var ki, hukuk hakiminin yeni bir bilirkişi incelemesi yaptırarak kusur oranını incelemesi olanaklıdır. Bu iki durumun birbirinden iyi ayırt edilmesi gerekir.
Görüldüğü üzere, hukuk mahkemesi az yukarıda bağlayıcılık yönü belirtilen ayrık durumlar dışında ceza mahkemesi kararları karşısında ilke olarak bağımsız kılınmıştır.

Bu noktada, ceza mahkemesi kararının hukuk mahkemesini bağladığı hallerde, kesin delilin etkisi nedeniyle, ceza mahkemesi kararında dayanılmış olan bilirkişi raporunun hukuk mahkemesini bağlayacağı; buna karşılık, ceza mahkemesi kararının hukuk mahkemesini bağlamadığı hallerde, ceza mahkemesinde alınmış olan bilirkişi raporunun, hukuk mahkemesini bağlamayacağı, eş deyişle hukuk mahkemesinin yeni bir bilirkişi incelemesi yaptırabileceği, kuşku ve duraksamaya yer olmaksızın kabul edilmektedir (Prof.Dr.B.. K.. Hukuk Muhakemeleri Usulü 6.Baskı 2001, cilt:V, s:5154-5155).

Özellikle tarafların, iddia ve savunmalarını ispat için, mahkemeden bilirkişi incelemesi yapılmasını istemeleri halinde; hukuk hakiminin, uyuşmazlığı kendi tespit ve takdirine, “Medeni Hukuk” alanı kurallarına göre çözümlemesi gerekir.

Tüm açıklamalar ışığında somut durum değerlendirildiğinde;

Davacının içerisinde bulunduğu dava dışı İbrahim Kaçmaz'ın sevk ve idaresindeki aracın, 22.01.2004 tarihinde, davalılardan M...M...in sevk ve idaresindeki araçla çarpıştığı, davalının bu kaza nedeniyle Kayseri 4.Asliye Ceza Mahkemesinin 2005/174 Esas sayılı dosyasıyla yargılandığı, M.. M..'in kullandığı aracın davalılardan K.A.. Sigorta A.Ş tarafından zorunlu trafik sigortası yapıldığı, davalı Yapı Kredi Sigorta A.Ş tarafından da kasko sigortalı olduğu, kaza nedeniyle davacının yaralanması üzerine eldeki davanın açıldığı dosya kapsamıyla belirgindir.Kesinleşmeyen Kayseri 4.Asliye Ceza Mahkemesinin kararında, davalı M. M..’in kırmızı ışıkta geçerek kazanın oluşumunda tam kusurlu kabul eden Adli Tıp Kurumu Başkanlığı Trafik İhtisas Dairesi raporu esas alınarak mahkûmiyetine karar verilmiş; ceza mahkemesinde görülmekte olan davanın sonucu, eldeki hukuk davası için bekletici sorun yapılmamıştır.

Esasen davacı, davalılardan M..M..’in kırmızı ışıkta geçtiğini, davalı M.. M.. ise, kırmızı ışıkta geçenin davacının içinde bulunduğu araç olduğunu iddia etmişler; mahkemece de ceza dosyasında dinlenen tanık beyanları dikkate alınarak davalı M.. M..’in kırmızı ışıkta geçtiği kabul edilerek, kırmızı ışıkta geçme olgusu bu şekilde kabul edildikten sonra, yine anılan Ceza Mahkemesince alınan Adli Tıp Kurumu raporu dikkate alınarak davalı ... tam kusurlu kabul edilmiş ve dava bu deliller ile sonuçlandırılmıştır. Davalı M.. M.. hem ceza dosyasında, hem de görülmekte olan davada kırmızı ışıkta kendisinin geçtiği olgusuna ve alınan kusur raporlarına karşı çıkmıştır.

Hukuk hâkimi, ceza mahkemesi kararı, kusur durumu ve bu dosyada alınan kusur bilirkişi raporları ile bağlı değil ise de, ceza mahkemesi kararındaki maddi olgular ile bağlıdır.

Kırmızı ışıkta geçme olgusu uyuşmazlığın temelini oluşturduğundan, öncelikle bu olgunun tespit edilmesi ve çözümlenmesi gerekmektedir.

Bu durumda mahkemece, ceza mahkemesinin kesinleşmemiş mahkumiyet kararı, bu karara esas alınan bilirkişi raporu ve diğer delillere dayanılarak hüküm verilemeyeceği göz önüne alınarak; öncelikle ceza mahkemesi kararının kesinleşmesinin beklenilmesi, bundan sonra maddi olguların nasıl gerçekleştiğinin saptanması ,tarafların talepleri de gözetilerek uyuşmazlığın “Medeni Hukuk” kurallarına göre çözümlenmesi gerekir.

O halde yerel mahkemece, aynı yönlere işaret eden Özel Daire bozma kararına uyularak; ceza davasının sonucunun beklenmesi, davalılardan M. M..’e izafe edilen kusur oranının tespit edilen maddi olgular çerçevesinde uzman bilirkişi aracılığı ile ayrıca tespit edilmesi ve sonucuna göre karar verilmesi gerekirken, yerinde olmayan gerekçelerle önceki kararda direnilmesi usul ve yasaya aykırıdır.

Bu nedenle direnme kararı bozulmalıdır.

2-Davalı K. A... Sigorta A.Ş. vekilinin Özel Daire bozma ilamının (2) .bendinde yer alan “Kabule göre” başlığı altında yapılan eleştirilere uyulmasına ilişkin karara yönelik temyizine gelince;

Hemen belirtmelidir ki, bozma ilamlarında “ kabule göre de” veya “kaldı ki” gibi söz dizinleriyle başlayan, bozma sebebine göre inceleme sırası gelmemekle birlikte sadece mahkemenin hükmündeki hatanın varlığına işaret eden, hükmü o yönden eleştiren, mahkemenin aynı hataya düşmemesi için ona bir tavsiye ve yol gösterme amacına yönelik bulunan ifade ve açıklamalar; usul hukuku anlamında “bozma” niteliği taşımamaktadır. Dolayısıyla, yerel mahkemelerin, bozma ilamında yer alan bu tür ifade ve açıklamalara ilişkin direnme ya da uyma kararı veremeyecekleri belirgindir. Yargıtay’ın kararlılık kazanmış uygulaması da bu yöndedir (Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 6.3.1996 gün ve 1995/14-966 E.,1996/124 K. sayılı ; 28.02.2007 gün ve 2007/2-91 E., 2007/85 K. sayılı kararları ).

Mahkemece, bozma ilamının (2) nolu bendinde yer alan ve “kabule göre” açıklamasıyla başlayan, tavsiye niteliğinde bulunan açıklamaları bozma nedeni gibi kabul edilerek uyulmuş ve bu karar temyize konu edilmişse de; usuli anlamda bozma niteliği taşımayan bu hususlara uyulması da olanaklı olmadığından; davalı ... Sigorta A.Ş. vekilinin temyiz itirazlarının bu aşamada incelenmesine yer olmadığına karar verilmiştir.

S O N U Ç :

1-Yukarıda (1) nolu bentte açıklanan nedenlerle davalılardan M.. M.. vekilinin temyiz itirazlarının kabulü ile, direnme kararının Özel Daire bozma kararında ve yukarıda gösterilen ilave nedenlerden dolayı HUMK.nun 429.maddesi gereğince BOZULMASINA, bozma nedenine göre bu davalının sair temyiz itirazlarının şimdilik incelenmesine yer olmadığına, istek halinde temyiz peşin harcının geri verilmesine,

2-Yukarıda (2) nolu bentte açıklanan nedenlerle ortada yasal anlamda bir bozma ve uyma kararı bulunmadığından, hukuki varlık taşımayan bu karara karşı davalı K. A.. Sigorta A.Ş. vekilinin temyiz itirazlarının incelenmesine yer olmadığına,

27.04.2011 oybirliğiyle karar verildi.

Günümüz yargılama pratiğinde, mahkemelerin çözümü teknik, bilimsel veya özel uzmanlık bilgisi gerektiren uyuşmazlıklarda bilirkişi incelemesine başvurmasını yalnızca pratik bir kolaylık olarak görmek mümkün değildir. Doğru ve sağlıklı bir yargılama yapılabilmesi için, çözümü uzmanlık gerektiren teknik konularda bilirkişiye başvurulması çoğu zaman bir zorunluluktur. Zira hâkimin sahip olduğu bilgi ve yetkinlik, esas itibarıyla hukuki değerlendirme ve normların somut olaya uygulanması alanına ilişkindir; buna karşılık mühendislik, tıp, finans, sigorta veya benzeri teknik alanlara ilişkin maddi vakıaların tam ve doğru biçimde ortaya konulması, uzmanlık gerektiren bir bilgi birikimini zorunlu kılmaktadır.

Diğer yandan, bilirkişinin bu fonksiyonu, yargı yetkisinin özüne dokunmayacak şekilde sınırlandırılmıştır. Nitekim yargı yetkisi, Anayasa gereği bizzat ve münhasıran hâkim tarafından kullanılmalı; bilirkişi, hâkimin yerine geçerek hukuki nitelendirme ve değerlendirme yapma yetkisini üstlenmemelidir.

Bu çerçevede, Türk hukuk sisteminde son yılların en yoğun tartışma alanlarından birini, “bilirkişilerin kusur değerlendirmesi yapıp yapamayacağı” sorunu oluşturmaktadır. Özellikle trafik kazaları, iş kazaları ve teknik inceleme gerektiren diğer uyuşmazlıklarda bilirkişilerin raporlarında kusur oranı belirlemesi, “asli kusur”, “tali kusur” gibi nitelendirmelerde bulunması, teknik kanaat ile hukuki değerlendirme arasındaki sınırın nerede başlayıp nerede sona erdiği sorusunu gündeme getirmiştir. Bu tartışmayı yalnızca uygulamaya ilişkin bir yöntem meselesi olarak görmek doğru değildir; çok daha derin bir boyutu olan, aynı zamanda yargı yetkisinin devredilmezliği, hâkimin rolü ve bilirkişilik kurumunun işlevi bakımından temel ilkeleri doğrudan ilgilendiren yapısal bir sorun olarak değerlendirmek gerekir.

Söz konusu tartışma, Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu’nun 07/01/2026 tarihli kararıyla yeni bir boyut kazanmış ve önemli ölçüde açık ve belirgin bir çerçeveye kavuşturulmuştur. DİDDK’nın kararıyla birlikte, bilirkişinin kusur değerlendirmesi yapıp yapamayacağı meselesi, yalnızca doktrinsel bir tartışma olmaktan çıkarak, bağlayıcı yargısal içtihat düzleminde yeniden ele alınmıştır.

Bu makalede, idari yargıda bilirkişilik müessesesinin teorik temelleri ortaya konulacak; ardından söz konusu DİDDK kararı ayrıntılı biçimde analiz edilerek, bilirkişinin görev alanı ile yargı yetkisinin sınırları arasındaki hassas denge değerlendirilecektir.

1. Teorik Çerçeve: Bilirkişiliğin Hukuki Mahiyeti ve Temel İlkeler

Bilirkişilik kurumu, Türk hukukunda 6754 sayılı Bilirkişilik Kanunu ile 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun (CMK) ilgili hükümlerinde düzenlenmiştir. Bu yönüyle bilirkişilik, farklı yargı kollarında ortak ilkelere dayanan, çözümü özel veya teknik bilgi gerektiren uyuşmazlıklarda mahkemeye yardımcı olan bir ispat aracıdır. Nitekim 6754 sayılı Kanun’un 2. maddesinde bilirkişi, “çözümü uzmanlığı, özel veya teknik bilgiyi gerektiren hâllerde oy ve görüşünü sözlü veya yazılı olarak vermesi için başvurulan gerçek veya özel hukuk tüzel kişisi” olarak tanımlanmıştır. Aynı doğrultuda HMK’nın 266. maddesinde, “Mahkeme, çözümü hukuk dışında, özel veya teknik bilgiyi gerektiren hâllerde, taraflardan birinin talebi üzerine yahut kendiliğinden, bilirkişinin oy ve görüşünün alınmasına karar verir” hükmüne yer verilmiştir. Benzer şekilde CMK’nın 63. maddesinde de, “Çözümü uzmanlığı, özel veya teknik bilgiyi gerektiren hâllerde bilirkişinin oy ve görüşünün alınmasına ... karar verilebilir” düzenlemesi ile ceza yargılamasında da aynı ilkenin benimsendiği görülmektedir.

İdari yargılama usulünde bilirkişilik kurumu ise 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu’nda (İYUK) ayrıntılı şekilde düzenlenmemiş; bunun yerine genel bir yollama sistemi tercih edilmiştir. Nitekim İYUK’un 31. maddesinde, “Bu Kanunda hüküm bulunmayan hususlarda, ... bilirkişi ... gibi hususlarda Hukuk Muhakemeleri Kanunu hükümleri uygulanır” denilmek suretiyle, bilirkişiliğe ilişkin usul ve esasların HMK hükümleri çerçevesinde uygulanacağı açıkça hüküm altına alınmıştır. Bu yönüyle idari yargıda bilirkişilik, HMK sistemine tabi olmakla birlikte, re’sen araştırma ilkesi gibi idari yargıya özgü ilkelerle birlikte şekillenen kendine has bir uygulama alanına sahiptir.

Bilirkişilik kurumunun hukuki mahiyeti, onun bir “yardımcı ispat aracı” olmasında kendini gösterir. HMK’nın 282. maddesinde açıkça ifade edildiği üzere, “Hâkim, bilirkişinin oy ve görüşünü diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirir.” Bu düzenleme, bilirkişi raporunun mahkemeyi bağlayan bir delil olmadığını; nihai değerlendirmenin ve kararın hâkime ait olduğunu açıkça ortaya koymaktadır.

Bilirkişiliğin sınırlarının ise doğrudan doğruya Anayasa’dan kaynaklandığı açıktır. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 9. maddesinde, “Yargı yetkisi, Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır” hükmüne yer verilmiştir. Bu anayasal düzenleme, yargı yetkisinin münhasıran mahkemelere ait olduğunu ve devredilemeyeceğini ortaya koymakta; dolayısıyla bilirkişinin, yargı yetkisini kullanır şekilde hukuki nitelendirme ve değerlendirmelerde bulunmasının kabul edilemeyeceğini açıkça göstermektedir.

Bu anayasal ilkenin kanun düzeyindeki en belirgin yansıması ise HMK’nın 266. maddesinde görülmektedir. Söz konusu hükümde, “Genel bilgi veya tecrübeyle ya da hâkimlik mesleğinin gerektirdiği hukukî bilgiyle çözümlenmesi mümkün olan konularda bilirkişiye başvurulamaz” denilmek suretiyle, bilirkişiliğin sınırları açık ve kesin bir biçimde çizilmiştir.

Diğer taraftan HMK’nın 279. maddesinde de, “Bilirkişi, raporunda ... çözümü uzmanlığı, özel veya teknik bilgiyi gerektiren hususlar dışında açıklama yapamaz; hâkim tarafından yapılması gereken hukukî nitelendirme ve değerlendirmelerde bulunamaz” hükmüne yer verilerek, bilirkişinin hukuki değerlendirme yapmasının açıkça yasaklandığı görülmektedir.

2. Uyuşmazlık Konusu: Bilirkişilik Rehber İlkeleri Madde 27

Adalet Bakanlığı Bilirkişilik Daire Başkanlığı, 07/09/2020 tarihinde yayımladığı "Bilirkişilerin Uyacağı Rehber İlkeler ve Bilirkişi Raporlarında Bulunması Gereken Standartlar" ile bilirkişilerin rapor yazım standartlarını belirlemiştir. Tartışmanın odağını oluşturan ve iptali talep edilen 27. madde şu düzenlemeyi içermektedir:

“Kusurun tespiti normatif bir değerlendirmeyle mümkündür ve sadece hâkimin yetkisindedir. Bilirkişi münhasıran hâkimin yetkisinde olan, kusurluluk konusunda (asli/tali kusurlu, kusursuz, yüzdelik kusur oranı) herhangi bir değerlendirme yapamaz. Aksi yöndeki tutum bilirkişilik görevinin sınırlarını aşmayı ve hâkimin yerine geçmeyi ifade eder.”

3. Danıştay Onuncu Dairesi’nin İptal Gerekçesi

Danıştay 10. Dairesi uyuşmazlığı ilk derece mahkemesi sıfatıyla incelemiş ve bu düzenlemenin kanuna aykırı olduğu sonucuna varmıştır. Daire’ye göre bilirkişinin teknik bilgisini somut olaya uygulayarak bir kanaat bildirmesi, bilirkişilik kurumundan beklenen faydanın bir gereğidir.

Daire, kararında Anayasa’dan başlayarak 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) ve 6754 sayılı Bilirkişilik Kanunu'nun ilgili maddelerine kapsamlı atıflar yapmıştır. Daire, öncelikle bilirkişiliğin anayasal ve yasal sınırlarını çizmiştir. Kararda, bilirkişiye başvurulmasının Anayasa'nın 9. maddesinde yer alan yargı yetkisinin bir parçası olduğu, ancak bu yetkinin devri anlamına gelmemesi gerektiği vurgulanmıştır.

Daire, 6100 ve 6754 sayılı Kanunların lafzını, amacını ve gerekçesini birlikte değerlendirerek, kusur tespitinin bilirkişinin teknik bilgisini somut olaya uygulaması olduğunu savunmuştur. Kararda şu ifadelerle bu durum açıklanmıştır:

“...bilirkişinin hukuk bilimi dışındaki özel ve teknik bilgisini mahkemece yöneltilen sorular çerçevesinde somut olaya uygulaması suretiyle ulaştığı sonucu ifade eden 'kusurluluk (asli/tali kusurlu, kusursuz, yüzdelik kusur oranı)' tespitinin, bilirkişiye 6100 ve 6754 sayılı Kanunlar ile verilip ilgili mahkemece dosya bazında tevdi edilen görev tanımı ve yetki sınırları dahilinde kaldığı...”.

Daire'ye göre, bilirkişinin kusura dair görüş belirtmesinin yasaklanması, yargılamanın amacına zarar verecektir:

“...aksi durumda bilirkişilik kurumundan beklenen faydanın sağlanmasına, yani uyuşmazlığın çözümüne etki eden özel ve teknik bilgiye tam olarak ulaşıldığından bahsedilmesine olanak bulunmadığı...”.

Daire, bilirkişinin "hukuki nitelendirme yapma yasağı" ile "vardığı kanaati açıklama yetkisi" arasında net bir ayrım yapmıştır. Bilirkişinin vardığı teknik sonuçları aktarmasının yasak kapsamına girmediğini ve “...bilirkişinin, hukuki nitelendirme ve değerlendirmelerde bulunamamasının, sahip olduğu özel ve teknik bilgiyi somut uyuşmazlığa uygulayarak vardığı kanaati ortaya koyamayacağı anlamına gelmediği...”ni belirtmiştir.

Daire ayrıca, bilirkişinin kusur tespiti yapmasının yargı yetkisini gasp etmediğini, çünkü son sözün her zaman hâkimde olduğunu vurgulamıştır. HMK'nın 282. maddesine dayanarak bilirkişi raporlarının bir "delil" niteliğinde olduğunu, ancak bağlayıcı olmadığını belirtmiştir.

Danıştay 10. Dairesi, kapsamlı bir kanun incelemesi ile konuyu ele alıp, kanun koyucunun bilirkişiye "oy ve görüş bildirme" görevi verdiğini (HMK m. 266, 269), kusur tespitinin de bu "görüş"ün doğal bir parçası olduğunu ve hâkimin bu raporu zaten serbestçe değerlendirebileceği için yargı yetkisinin devrinden söz edilemeyeceğini savunarak ilgili düzenlemeyi iptal etmiştir.

4. Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu’nun (DİDDK) Analizi

Adalet Bakanlığı'nın temyizi üzerine dosyayı inceleyen DİDDK, Onuncu Dairenin kararını bozarak kusur tespiti yasağını hukuka uygun bulmuştur. Kurulun kararı, kusur kavramının "teknik" değil "normatif" olduğu doktrinine dayanmaktadır.

A. Kusurun Normatif Niteliği

DİDDK, kusur belirlemenin bir matematik işlemi değil, hukuk normunun olaya uygulanması süreci olduğunu vurgulamıştır. Kararda aynen şu tespit yapılmıştır:

“Kusurun tespiti normatif bir değerlendirmeyle mümkündür ve sadece hâkimin yetkisindedir.”,.

Bu yaklaşımı, hem özel hukuk hem de ceza hukuku ilkeleriyle desteklemiştir. DİDDK kararında, Türk Ceza Kanunu’nun 22. maddesinin gerekçesine atıf yaparak; “taksirden dolayı kusurluluğun matematiksel olarak ifadesi mümkün değildir. Ancak, normatif değerlendirmeyle hâkim tarafından belirlenen kusurluluk göz önünde bulundurulmak suretiyle, suçun cezasında belli bir oranda indirim yapılabilir” demiştir.

B. Teknik Bilgi ve Hukuki Değerlendirme Ayrımı

Kurul, bilirkişinin görevinin sadece "teknik ihlalleri" saptamak olduğunu, bu ihlallerden "kusur" sonucu çıkarmanın hâkime ait olduğunu belirtmiş ve “...bilirkişinin yapacağı inceleme, işin tekniği ile sınırlı olmalıdır. Bunun dışında, bilirkişi tarafından münhasıran hâkimin yetkisinde bulunan kusurluluk konusunda herhangi bir değerlendirme yapılmamalıdır. Aksi yöndeki tutum, bilirkişilik görevinin sınırını aşmayı ve hâkimin yerine geçmeyi ifade edeceğini” belirtmiştir.

Örneğin, bir ameliyat hatasında bilirkişinin, müdahalenin tıp tekniğine uygun olup olmadığını tespit etmesi gerektiğini ancak hekimin "asli kusurlu" olup olmadığına karar verecek olan makamın yargı merci olduğu değerlendirmesinde bulunmuştur.

5. Mevzuat ve İçtihat Işığında Değerlendirme

DİDDK kararının, HMK’nın 279/4 maddesi ve 6754 sayılı Kanun’un 3/2 maddesindeki “Bilirkişi... hâkim tarafından yapılması gereken hukuki nitelendirme ve değerlendirmelerde bulunamaz” emredici hükmünün bir yansımasıdır diyebiliriz.

Keza Yargıtay içtihatlarında da, kusur tespitinin nihai olarak hâkime ait olduğu yönünde istikrarlı bir yaklaşım benimsemektedir. Her ne kadar teknik inceleme gerektiren hallerde bilirkişiden rapor alınması zorunlu ise de, bu raporun bağlayıcı olmadığı ve kusur oranının belirlenmesinin yargısal bir değerlendirme olduğu kabul edilmektedir. Nitekim Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 27.04.2011 tarih, E.2011/17-50, K.2011/231 sayılı kararında, “hukuk hâkiminin yeni bir bilirkişi incelemesi yaptırarak kusur oranını incelemesinin mümkün olduğu” açıkça belirtilerek, kusur değerlendirmesinin hâkime ait olduğu vurgulanmıştır.

Benzer şekilde Yargıtay uygulamasında, bilirkişi raporlarının hâkimi bağlamadığı ve hâkimin raporu serbestçe değerlendireceği yönündeki ilke sürekli olarak tekrar edilmektedir. Nitekim Yargıtay 3. Hukuk Dairesi’nin 2020/559 E., 2020/2465 K. sayılı kararında, “bilirkişi raporu kural olarak hâkimi bağlamaz; hâkim, raporu serbestçe takdir eder” denilmek suretiyle bu husus açıkça ifade edilmiştir.

Öte yandan Yargıtay’ın özellikle trafik ve tazminat hukukuna ilişkin kararlarında, kusur oranının belirlenmesine ilişkin değerlendirmelerin teknik bir hesaplama faaliyeti olarak değil, hukuki nitelendirme kapsamında ele alınması gerektiği belirtilmektedir. Bu çerçevede, “kusur oranlarının belirlenmesi teknik değil hukuki bir konudur” yönündeki tespit, Yargıtay’ın yerleşik yaklaşımını yansıtan temel bir ilke haline gelmiştir.

Sonuç

Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu’nun bu kararının, bilirkişilik kurumunun sınırlarının yeniden belirlenmesi bakımından önemli bir dönüm noktası niteliği taşıdığını söylemek mümkündür. Kararda, bilirkişiliğin “teknik bilgi sunma” fonksiyonu özellikle vurgulanmış; bu çerçevede bilirkişinin, yargı yetkisinin kullanım alanına giren hukuki nitelendirme ve değerlendirmelerden kaçınması gerektiği açık bir şekilde ortaya konulmuştur. Bu kapsamda, kusur isnadı ve kusur oranına ilişkin nihai değerlendirmenin de münhasıran hâkime ait olduğu hususu açıkça ifade edilmiştir.

DİDDK’nın kararında, bilirkişi raporlarında “asli kusurlu”, “tali kusurlu”, “kusursuz” ya da belirli oranlarda kusur isnadı içeren değerlendirmelerin, artık bilirkişinin görev sınırlarını aşan ve hukuki nitelendirme yasağını ihlal eden işlemler olarak değerlendirilmesi gerektiği ortaya konulmuştur. Keza, 6754 sayılı Bilirkişilik Kanunu’nun 3. maddesinde yer alan “hukuki değerlendirme yasağı”, bu kararla birlikte uygulamada daha somut ve yaptırıma bağlanabilir bir içerik kazanmıştır.

Kararın dikkat çekici yönlerinden biri de, bu ilkenin soyut bir sınır çizimiyle sınırlı kalmayıp, uygulamadaki karşılığının da açıkça ortaya konulmuş olmasıdır. Nitekim kararın “Maddi Olay” kısmında, kusur durumuna göre rapor düzenleyerek hukuki nitelendirme yaptığı ileri sürülen bir bilirkişi hakkında, “Bilirkişilik Kanunu’nun 3. maddesinin 2. fıkrasına ve 13. maddesinin 1. fıkrasının (ç) bendine aykırılık teşkil edecek şekilde hukuki nitelendirme ve değerlendirmelerde bulunduğu” gerekçesiyle disiplin süreci işletildiği ve anılan Kanun’un 13. maddesi uyarınca uyarma yaptırımı uygulandığı açıkça ifade edilmiştir. Bu durum, söz konusu sınırın yalnızca teorik bir çerçeve değil, aynı zamanda doğrudan yaptırıma bağlanmış bir norm haline geldiğini göstermektedir.

Bu itibarla, bilirkişinin görev alanını aşarak hâkimin yerine geçecek şekilde kusur isnadı ve hukuki değerlendirmelerde bulunması, somut olayın niteliğine göre “uyarma”, “geçici olarak listeden çıkarma” veya “sicilden tamamen çıkarılma” gibi ağır disiplin yaptırımlarını gündeme getirebilecek bir ihlal olarak karşımıza çıkmaktadır.

Belirtilmesi gereken önemli bir husus ise, DİDDK’nın kararın etkisini yalnızca idari yargılama alanı ile sınırlı görmek doğru bir değerlendirme olmayacaktır. Zira DİDDK’nın değerlendirmesi, 2577 sayılı İYUK’a özgü bir düzenlemeye değil; doğrudan 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu ve 6754 sayılı Bilirkişilik Kanunu’nda yer alan genel ilkelere dayanmaktadır. Bu yönüyle karar, bilirkişinin hukuki nitelendirme yapamayacağı ve görev sınırlarını aşması hâlinde disiplin yaptırımları ile karşılaşabileceği yönündeki yaklaşımı, tüm yargı kolları bakımından geçerli olabilecek bir çerçevede ortaya koymaktadır.

Nitekim bilirkişilik kurumu, hukuk, idare ve ceza yargılamasında ortak ilkelere tabi olup; özellikle “hukuki değerlendirme yasağı” ve “yargı yetkisinin devredilemezliği” ilkeleri, yargılamanın türüne göre değişmeyen temel esaslar arasında yer almaktadır. Bu nedenle DİDDK kararı, her ne kadar idari yargı uyuşmazlığı üzerinden verilmiş olsa da, ortaya koyduğu ilkeler itibarıyla bilirkişilik kurumuna ilişkin genel bir sınır çizmekte ve tüm yargılamalar bakımından yol gösterici bir içtihat niteliği taşımaktadır.

Av. Ayfer BAYER

---

>> BİLİRKİŞİ, HÂKİMİN YETKİSİNDE OLAN KUSURLULUK ORANINI BELİRLEYEMEZ

Bu kurgunun en yıkıcı tarafı, ticari faaliyetlerini tamamen yasal çerçevede yürüten iyiniyetli vatandaşların, olağan hayat akışları içerisinde hiç beklemedikleri bir adli süreçle ve "nitelikli dolandırıcılık" gibi ağır bir suçlamayla muhatap olmalarıdır. Oysa ceza adalet sistemi peşinen cezalandırmayı hedefleyen bir yapı değil; masumiyet karinesini gözeterek maddi gerçeği arayan bir mekanizmadır. Ticari hayatın olağan akışı ve ceza hukukunun prensipleri de bu noktada son derece nettir: Dolandırıcılık suçu işleyen bir şahsın, elde ettiği bu haksız gelirle gidip bir kuyumcudan altın alması o kuyumcuyu nasıl fail yapmıyorsa ve kuyumcunun bu paranın kaynağını bilme yükümlülüğü yoksa; kripto platformunda yasal varlığını satan kişinin de hesabına gelen havalenin suç geliri olup olmadığını bilmesi fiilen imkânsızdır. Sırf asıl failler suç gelirini yasal bir ilan üzerinden aklamaya çalıştı diye, sistem üzerinden sadece sattığı varlığın bedelini alan iyiniyetli üçüncü kişiyi fail olarak nitelendirmek hukuka açıkça aykırıdır. Ancak olası bir soruşturmada adli makamlar ilk etapta doğrudan banka dekontlarına odaklanabildiği için, arka planda işleyen yasal ticareti ve "kastın yokluğunu" ispatlamak tamamen bireylerin alacağı önlemlere ve bırakacakları dijital izlere bağlı olmaktadır.

Tüm bu hukuki risklerden korunmak, adaletin tecellisini beklemeden proaktif davranmak ve siber faillerin kurduğu bu sistemi boşa çıkarmak adına bireysel güvenlik tedbirlerinin eksiksiz uygulanması yegâne yoldur. IBAN numaranızı bir kişiye verirken onun platformda doğrulanmış, güvenilir bir kullanıcı olduğundan kesinlikle emin olunmalı ve şüpheli durumlarda işlem derhal reddedilmelidir. Unutulmamalıdır ki, dijital dünyada gerçekleştirilen her işlem ve veri transferi, lehinize kullanabileceğiniz silinmez bir "dijital ayak izi" oluşturur. Bu nedenle, sistemsel olarak bu tuzağa düşmemenin ve dolandırıcıların kurgusunu anında çökertmenin en kesin kuralı şudur: İşlem sırasındaki referans numarasını veya platform sipariş numarasını, banka havalesinin "Açıklama" bölümüne mutlaka yazın ve karşı taraftan da o parayı gönderirken bu kodu yazmasını zorunlu tutulması gerekmektedir. Herhangi bir adli soruşturmada, açıklama kısmına işlenmiş tek bir referans numarası, o ödemenin bir dolandırıcılık eylemine değil, meşru bir ticari işleme ait olduğunu kanıtlayacak ve haksız suçlamalara karşı en aşılmaz hukuki kalkanınız olacaktır.

Av. Yunus Utku ORANCA

Bir çekin iptaline karar verilebilmesi için öncelikle, gerçek bir çekin zayi edilmesi gerekir. Bu kapsamda, hesap sahibinin imzaladığı lüzumlu unsurları sonradan üçüncü kişiler tarafından doldurulabilecek çek yaprağının da iptaline karar verilebilmelidir. Zira, sadece imzalandıktan sonra zayi edilen çek yaprağının doldurulmasıyla gerçek bir çek ortaya çıkma ihtimali söz konusu olacaktır. Böyle bir durumda, muhatap banka ve iyi niyetli üçüncü kişilerin zarara uğrama tehlikesi ortaya çıkacaktır. Keşidecinin de, böyle bir çekin ödenmesi halinde kendi kusuru ile yarattığı hukuki görünüşten sorumlu olması gerekir. Bu durumda, lüzumlu unsurları tam olmasa bile keşideci tarafından imzalandıktan sonra zayi edilen çeklerin iptal edilmesine imkan tanınması uygun olacaktır Ancak boş çek yaprakları için ise bu durum daha farklı bir hal alacaktır.

Doktrin ve yargı kararları, imzalı/tedavüle çıkmış çekler ile henüz imzalanmamış ‘boş’ çek yaprakları arasında keskin bir ayrım yapmaktadır. Aşağıda izah edeceğimiz üzere de henüz imzalanmamış, sadece banka tarafından bastırılmış imzasız boş çek yapraklarının zayi olması durumunda TTK’daki iptal hükümlerinin uygulanıp, uygulanmayacağına değinilecek ve ‘kıymetli evrak’ vasfı şartları değerlendirilecektir.

1. Çekin "Kıymetli Evrak" Niteliği ve Zorunlu Unsurlar

Bir belgenin "çek" vasfı kazanabilmesi ve kanunen korunabilmesi için TTK Madde 708 uyarınca belirli unsurları taşıması gerekir:

· "Çek" kelimesi,

· Kaydı şartsız belirli bir bedelin ödenmesi için havale emri,

· Ödeyecek bankanın (muhatabın) ismi,

· Banka tarafından verilen seri numarası ve karekod,

· Keşide günü ve düzenleyenin imzası.

Önemli Not: İmzasız ve boş bir çek yaprağı, hukuk tekniği açısından henüz bir "kambiyo senedi" niteliğinde değildir. Bu durum, açılacak davaların türünü ve sonucunu doğrudan etkilemektedir.

2. Boş Çek İçin İptal Davası Açılabilir mi?

Hukuk sistemimizde kıymetli evrakın iptali davası açma hakkı, kural olarak hamile (elinde bulundurana) veya lehtara tanınmıştır. Keşidecinin (çekin sahibi/düzenleyen) kendi yazdığı veya yazacağı çek için iptal davası açma yetkisi bulunmamaktadır.

· Usulden Red: Uygulamada keşideciler, ispat kolaylığı olması adına boş çek yaprakları için iptal davası açsalar da, Yargıtay bu davaların "aktif husumet yokluğu" veya "belgenin kambiyo senedi vasfı taşımaması" nedeniyle usulden reddine karar vermektedir.

· Boş Kağıt Niteliği: Henüz imzalanmamış bir çek yaprağı, hukuken bir "kağıt" parçasıdır. Bu nedenle, kanunda düzenlenen kıymetli evrak iptali prosedürüne konu edilemez. Zira, lüzumlu unsurları tamamlanmış olsa dahi çek hesabı sahibi tarafından imzalanmayan bir senet olduğundan gerçek veya gerçek olması ihtimali olan çek ortada yoktur. Mahkemenin iptal kararı verebilmesi için hesap sahibinin kusuru ile gerçek çek olduğuna dair yaratılmış veya yaratılması ihtimali olan hukuki görünüş bulunması gerekir. Hesap sahibinin imzası bulunmayan boş çek yapraklarının iptaline karar verilmesi, maddi olarak doğmamış kambiyo senedi yerine geçen bir kararın ihdası olur ki hukuken savunulması mümkün değildir.

3. Kaybolma Halinde Atılması Gereken İlk Adımlar

Boş çek yapraklarının kaybedilmesi halinde yetkisiz kişilerin bunları imzalamaları suretiyle şeklen de olsa ortaya sahte bir çek çıkabilecektir. Böyle bir durumda, sahte çekin ibrazı halinde muhatap banka bu çeki ödeme riski ile karşı karşıya kalacaktır. Boş çek yapraklarının ziyaı halinde, mülga TTK m. 711/III gereğince keşideciye tanınan geçici önleyici tedbir mahiyetindeki ödemeden men kararı ile iptal davası, çekin ibraz edilmesinden önceki süreçte kullanılacak bir yöntem iken, Yargıtay kararlarında belirtilen menfi tespit davası sahte çekin ibraz edilmesinden sonraki bir süreçte açılabilecek olan davadır. Bu nedenle, menfi tespit davası açılması sahte çekin ibraz edilmesinden önce geçici önleyici tedbir alınmasını sağlamaktan uzaktır. Bu durum, muhatap banka ile hesap sahibinin menfaatlerini korumasız bırakmaktadır.

Boş çek yapraklarının çalınması veya kaybolması durumunda, keşidecinin hukuki sorumluluktan kaçınmak için gecikmeksizin şu adımları atması önerilir:

1. Bankaya İhbar: İlgili banka şubesine vakit kaybetmeden bilgi verilmelidir.

2. Noter İhtarnamesi: İspat kolaylığı ve resmiyet açısından ilgili bankaya noter aracılığıyla bir ihtar çekilerek çeklerin rıza dışı elden çıktığı bildirilmelidir. İlgili bankaya çek hesabının kapatılması talep edilmesi gerektiği ciddi bir önem teşkil etmektedir.

3. Suç Duyurusunda Bulunulması: Çek, hukuken resmi belge sayıldığı için eğer çek; tamamen rıza dışı doldurulmuşsa, imza taklit edilmişse, yetkisiz kişi tarafından düzenlenmişse TCK m.204 gündeme gelecek ve suçun gerçekleşme şartları hasıl olmuş ise resmi belgede sahtecilik suçu vücut bulacaktır.

4. Çekin Kötü Niyetli Kişilerce Doldurulması ve Takibe Konulması

Eğer boş çeki ele geçiren kötü niyetli bir üçüncü kişi, çeki doldurup imzalar ve tedavüle sokarsa (icra takibi başlatırsa), keşidecinin başvurabileceği yollar şunlardır:

· Menfi Tespit Davası: İcra İflas Kanunu Madde 72 uyarınca, borçlu olunmadığının tespiti ve sahtecilikten doğan durumun menfi tespit davası ile borçlu olunmadığı yönünde dava açılması gerekecektir.

· İmza İtirazı: Eğer imza keşideciye ait değilse, icra takibine karşı "imza itirazında" bulunulabilir. Bu şekilde boş çek yaprağında bulunan imzanın sahte olup, olmadığı yönünde tespitin yapılmasıyla bir çözüme kavuşabileceğini belirtmek isteriz.

5. Yargıtay Kararları Işığında Değerlendirme

Yargıtay bir kararında yer alan emsal karara göre; bir araçtan çalınan 44 adet boş çek yaprağı için açılan iptal davasında mahkeme şu sonuca varmıştır:

"Boş çek yaprağının kambiyo senedi niteliğinde olmadığı ve iptalinin istenemeyeceği gerekçesiyle, davanın reddine karar verilmiştir."

Bununla birlikte başka bir kararında; ‘Hesap sahibinin zayi nedeniyle iptal davası açmasında hukuki yararı bulunmadığı, boş çek yapraklarının üçüncü kişiler tarafından doldurulması ihtimaline karşı da borçlu olmadığının belirlenmesi amacıyla bir menfi tespit davası açabileceği’ sonucuna varmıştır. ((11. HD, 25.10.1993, E. 519/ K. 6809; 11. HD, 29.05.2006, E. 2005/5775, K. 2006/6299; 11. HD, 12.07.2010, E. 2009/2193, K. 2010/8233; 19. HD, 24.01.2008, E.)

Yargıtay bu kararları onamış ve boş çeklerin rıza dışında elden çıkmasının tespitine yönelik taleplerin, kambiyo hukuku çerçevesinde "iptal davası" konusu yapılamayacağını tescillemiştir.

Sonuç olarak;

Kanun koyucu hamiline de düzenlenebilen çekin bankaya ibrazında derhal ödenmesi konusunda bir mecburiyet bulunmaktadır. Hesapta para olmasına rağmen ödeme yapılmayan veya ödemekle zorunlu olan tutarı ödemeyen banka görevlisine hapis cezası sorumluluğu getirilmiştir (Çekk m. 7/5). Bu zorlayıcı hükümler, sahte çeklerin ödenmesi riskini artırmaktadır. Diğer riski ise, çeklerin takas sistemi ile tahsilidir. Bu nedenle, çalınmış ya da sahte imzalı çeklerin muhatap bankalar tarafından ödenmesi, uygulamada çok rastlanan rizikodur (Bu konuda bkz. Karayalçın, 1970, s. 299; İnan, Riziko 1981, s. 21; Öztan, 1997, 1116; Kendigelen, 2007, s. 254). Zayi edilen boş çek yapraklarının kullanılması ile ortaya çıkan sahte çekin iyi niyetli müktesibe ödenmesinde bankanın kusursuz sorumluluğu söz konusu olacaktır (TTK m. 812). Ancak, bankanın zararın tümünden sorumlu tutulabilmesi için hesap sahibinin göstermekle yükümlü olduğu özen borcunun bir gereği olarak boş çek yapraklarını zayi ettiğini derhal bankaya bildirmesi gerekir. Bu itibarla, boş çek yapraklarının kullanılmasıyla ortaya çıkan sahte çeklerin ödenmesinden doğan zararların tümüne bankaların katlanması, bankaları müşkül durumda bırakabilir. Bankanın, hata ile ödediği çek bedelini sebepsiz zenginleşme hükümlerine dayanarak iyi niyetli hamilden talep edilebileceği düşünülebilir. Ancak, böyle bir ihtimalde iyi niyetli hamilin sebepsiz zenginleşmesinden de söz edilemeyecektir (BK m. 61). Ayrıca, muhatabın sahte çeki ödemekle yapmış olduğu hatalı işlem nedeniyle keşideci ve diğer çek borçlularına karşı rücu hakkını da yitirecektir. Bu itibarla, çek hesabı sahibinin kusuruna rağmen muhatap bankanın hatalı işleminden kaynaklanan zararın tek başına yüklenmesi de doğru olmayacaktır. Böyle bir durumda, mahkemeler, sahte çekin ödenmesinden doğan zararı, BK m. 114/II’nin yaptığı atıf gereğince, kusuru oranında çek hesabı sahibine de yüklemektedir (11. HD, 23.06.2011, E. 2009/14253, K. 2011/7629). Ayrıca, bu durum iktisadi yönden de çek hesabı sahibinin menfaatlerine zarar vermektedir.

Boş çek yaprağının kaybolması, çekin henüz bir borç ikrarı içermemesi nedeniyle doğrudan bir borç doğurmaz; ancak sahtecilik yoluyla doldurulması durumunda ciddi yargılama süreçlerine yol açar. Bu durumda izlenecek en güvenli yol, bankaya resmi bildirim yükümlülüğünü yerine getirmek, ilgili savcılığa suç duyurusunda bulunmak ve olası bir icra takibinde imza itirazı ile menfi tespit yollarını kullanmak olacaktır

Av. Onur Erhan DUVA

Türkiye’nin deprem kuşağında yer alması ve mevcut yapı stokunun büyük bir kısmının güvenli olmaması, kentsel dönüşüm sürecini bir tercihten ziyade zorunluluk haline getirmiştir. Bu sürecin en temel hukuki dayanağı olan 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun, mülkiyet hakkı ile yaşam hakkı arasında hassas bir denge kurmaktadır. Kentsel dönüşüm uygulamalarında en sık tercih edilen yöntem ise, mülkiyet sahiplerinin (arsa paydaşlarının) arsa paylarını bir yükleniciye devretmeyi, yüklenicinin ise bunun karşılığında bağımsız bölüm inşa etmeyi taahhüt ettiği "Arsa Payı Karşılığı İnşaat Sözleşmeleri" dir.

Ancak 6306 sayılı Kanun’un kendine özgü (sui generis) yapısı, genel hükümlere (Türk Borçlar Kanunu) göre düzenlenen sözleşmelere nazaran çok daha teknik ve riskli süreçler barındırmaktadır. Bu makalede, güncel yasal değişiklikler ışığında, kentsel dönüşüm sürecinde tarafların dikkat etmesi gereken kritik hususlar incelenecektir.

1. Karar Alma Süreci ve Yeni "Salt Çoğunluk" Dönemi

6306 sayılı Kanun’da 9 Kasım 2023 tarihinde yapılan en radikal değişikliklerden biri karar yeter sayısı ile ilgilidir. Daha önce "2/3 çoğunluk" ile alınan kararlar, sürecin tıkanmaması adına artık paydaşların payları oranında salt çoğunluğu (yüzde 50 + 1) ile alınabilmektedir.

- Dikkat Edilmesi Gereken Husus: Sözleşme akdedilirken bu çoğunluğun usulüne uygun sağlandığından emin olunmalıdır. Karara katılmayan azınlığın paylarının satışı süreci, sözleşmenin ifa takvimini doğrudan etkilemektedir. Salt çoğunlukla alınan kararın, azınlıkta kalan maliklere noter vasıtasıyla usulüne uygun şekilde tebliğ edilmesi ve teklife katılmaları için 15 günlük süre verilmesi, sözleşmenin geçerliliği ve ileride açılacak iptal davalarının önlenmesi açısından hayati öneme sahiptir.

2. Sözleşmenin Şekil Şartı ve Noter Onayı

Arsa payı karşılığı inşaat sözleşmeleri, içinde taşınmaz satış vaadi ve arsa payı devri unsurlarını barındırdığı için Türk Medeni Kanunu ve Noterlik Kanunu uyarınca "düzenleme şeklinde" noter huzurunda yapılmak zorundadır. Adi yazılı şekilde veya sadece imzaların notere onaylatılması suretiyle yapılan sözleşmeler hukuken geçersizdir.

Kentsel dönüşüm özelinde, tapu kütüğüne "6306 sayılı Kanun uyarınca riskli yapıdır" şerhi işlendikten sonra yapılacak tüm işlemlerin harç ve vergi muafiyetlerinden yararlanabilmesi için sözleşmenin bu maddeye atıf yapması gerekmektedir.

3. Teknik Şartname

Sözleşmenin eki niteliğinde olan teknik şartname, binanın kalitesini, kullanılacak malzemelerin markalarını, asansörden dış cephe yalıtımına kadar tüm detayları belirler. Uygulamada en çok dava konusu olan "eksik ve kusurlu işler" (ayıp), genellikle muğlak hazırlanan teknik şartnamelerden kaynaklanmaktadır.

- Öneri: Teknik şartnamede "veya muadili" gibi esnek ifadelerden kaçınılmalı; kullanılacak malzemelerin sınıfı (örneğin C35/45 beton sınıfı gibi) ve markaları net bir şekilde belirtilmelidir. Ayrıca, ortak alanların (otopark, sığınak, sosyal alanlar) m2 bazında detayları ve teslim standartları şartnamede yer almalıdır.

4. Teslim Süresi, Mücbir Sebepler ve Gecikme Tazminatı

Kentsel dönüşümde süreci en çok etkileyen dışsal faktör idari izinlerdir (ruhsat süreçleri). Sözleşmede teslim süresi belirlenirken "ruhsat tarihinden itibaren" mi yoksa "sözleşme tarihinden itibaren" mi olduğu açıkça yazılmalıdır.

- Gecikme Tazminatı (Kira Tazminatı): Yüklenicinin temerrüde düşmesi halinde maliklere ödeyeceği aylık kira tazminatı miktarı, piyasa rayiçlerinin altında kalmayacak şekilde güncellenebilir formüllerle (örneğin TÜFE oranı) belirlenmelidir.

- Cezai Şart: Sadece kira tazminatı yeterli olmayabilir; yükleniciyi zamanında teslime zorlamak adına "maktu bir cezai şart" maddesi eklenmesi maliklerin lehinedir.

5. Sözleşmenin Feshi ve 6/A Maddesi Kapsamında Tahliye

6306 sayılı Kanun, sözleşmenin ifasının imkansız hale geldiği veya yüklenicinin işi durdurduğu durumlarda "sözleşmenin feshi" sürecini genel hükümlere göre kolaylaştırmıştır.

- İdari Fesih: Yapım işine belirli bir süre başlanamaması veya işin durması halinde, maliklerin başvurusu üzerine Başkanlık tarafından sözleşmenin feshi yoluna gidilebilmektedir.

- Tahliye Süreci: Kanunun 6/A maddesi uyarınca, riskli yapıların tahliyesi için verilen sürelerin dolmasıyla birlikte idarece doğrudan tahliye ve yıkım işlemleri yapılabilmektedir. Sözleşmede, bu tahliye sürecinde maliklerin taşınma ve kira yardımı haklarının yüklenici tarafından mı yoksa devlet tarafından mı sübvanse edileceği netleştirilmelidir.

6. Finansal Güvenceler: Teminat Mektubu ve İpotek

Yüklenicinin inşaatı yarım bırakma riskine karşı en etkili koruma mekanizması "Kat Karşılığı Teminat Mektubu" veya "İnşaat Teminat İpoteği"dir.

- Kademeli Tapu Devri: Maliklerin arsa paylarının tamamını işin başında devretmemesi, inşaatın ilerleme seviyesine göre (su basmanı seviyesi, kaba inşaat bitimi, iskan alımı vb.) kademeli olarak tapu devri yapılması, en güvenli yöntemdir. Şayet tapu devri en başta yapılacaksa, yükleniciye devredilen paylar üzerine mutlaka arsa sahipleri lehine "İnşaat Teminat İpoteği" tesis edilmelidir.

7. Vergi, Harç Muafiyetleri ve Masraflar

6306 sayılı Kanun kapsamında yapılan sözleşmelerde; noter harçları, tapu harçları, damga vergisi ve belediyelerce alınan bazı harçlardan muafiyet söz konusudur. Ancak bu muafiyetlerin kapsamı "ilk satış" ve "dönüşüm aşaması" ile sınırlıdır. Sözleşmede; belediye ruhsat harçları, İSKİ katılım payları, otopark harçları gibi "kimin ödeyeceği" belirtilmeyen kalemlerin yükleniciye ait olduğu açıkça yazılmalıdır. Aksi takdirde, bu masraflar paylaşım aşamasında ciddi birer ihtilaf noktasına dönüşmektedir.

Sonuç

6306 sayılı Kanun çatısı altında akdedilen Arsa Payı Karşılığı İnşaat Sözleşmeleri, sadece basit bir inşaat yapım işi değil, aynı zamanda mülkiyetin kaderini belirleyen bir ortaklık protokolüdür. Kasım 2023 değişiklikleri ile hızlanan kentsel dönüşüm sürecinde, "salt çoğunluk" ile hareket ederken azınlık haklarının korunması, teknik şartnamenin titizlikle hazırlanması ve yüklenicinin finansal yeterliliğinin teminatlar ile güvence altına alınması elzemdir.

Gayrimenkul sahiplerinin ve hukukçuların, kanunun sunduğu hızlı çözüm mekanizmalarını kullanırken, aynı zamanda Yargıtay içtihatlarını ve güncel yönetmelikleri de göz önünde bulundurarak sözleşme metinlerini hazırlamaları, sürecin yargı koridorlarında değil, şantiyelerde tamamlanmasını sağlayacaktır.

Av. Yusuf Şamil TÜREN

YALOVA ÜNİVERSİTESİ SÜREKLİ EĞİTİM UYGULAMA VE ARAŞTIRMA MERKEZİ YÖNETMELİĞİ

BİRİNCİ BÖLÜM

Başlangıç Hükümleri

Amaç

MADDE 1- (1) Bu Yönetmeliğin amacı; Yalova Üniversitesi Sürekli Eğitim Uygulama ve Araştırma Merkezinin amacına, faaliyet alanlarına, yönetim organlarına, yönetim organlarının görevlerine ve çalışma şekline ilişkin usul ve esasları düzenlemektir.

Kapsam

MADDE 2- (1) Bu Yönetmelik; Yalova Üniversitesi Sürekli Eğitim Uygulama ve Araştırma Merkezinin amacına, faaliyet alanlarına, yönetim organlarına, yönetim organlarının görevlerine ve çalışma şekline ilişkin hükümleri kapsar.

Dayanak

MADDE 3- (1) Bu Yönetmelik, 4/11/1981 tarihli ve 2547 sayılı Yükseköğretim Kanununun 7 nci maddesinin birinci fıkrasının (d) bendinin (2) numaralı alt bendi ile 14 üncü maddesine dayanılarak hazırlanmıştır.

Tanımlar

MADDE 4- (1) Bu Yönetmelikte geçen;

a) Danışma Kurulu: Merkezin Danışma Kurulunu,

b) Merkez (YÜSEM): Yalova Üniversitesi Sürekli Eğitim Uygulama ve Araştırma Merkezini,

c) Müdür: Merkezin Müdürünü,

ç) Rektör: Yalova Üniversitesi Rektörünü,

d) Senato: Yalova Üniversitesi Senatosunu,

e) Üniversite: Yalova Üniversitesini,

f) Yönetim Kurulu: Merkezin Yönetim Kurulunu,

ifade eder.

İKİNCİ BÖLÜM

Merkezin Amacı ve Faaliyet Alanları

Merkezin amacı

MADDE 5- (1) Merkezin amacı; örgün, uzaktan ve karma olmak üzere ön lisans, lisans ve yüksek lisans programları dışında verilecek tüm eğitim programlarını açmak; ilgili standartlara uygun olarak ulusal ve uluslararası alanlarda her türlü belgelendirme yapmak; TS EN ISO/IEC 17024 ve uluslararası ilgili standartlara uygun olarak personel belgelendirmesi yapmak, danışmanlık hizmeti vermek, seminerler, konferanslar, kongreler, çalıştaylar, alan araştırmaları, sınav organizasyonları, her türlü eserin yayını ve ulusal düzeyde Avrupa Birliği normlarına uyum sağlamak amacıyla meslek standartları geliştirmeye yönelik çalışmaları düzenlemek ve Üniversitenin kamu, özel sektör ve uluslararası kuruluşlarla iş birliğini geliştirmesini sağlamaktır.

Merkezin faaliyet alanları

MADDE 6- (1) Merkezin faaliyet alanları şunlardır:

a) Bilimsel bilgiyi yetişkinler ve kurumlarla paylaşarak, kuramsal bilgiyi uygulama ile bütünleştirerek toplum yararına sunmak ve bu süreçleri geliştirerek bireysel ve toplumsal sorunların çözümüne katkıda bulunmak.

b) Kamu, özel sektör ve uluslararası kuruluş ve kişilere ihtiyaç duydukları her türlü alanda, ulusal ve uluslararası düzeyde eğitim programları, kurslar, seminerler, konferanslar planlamak, düzenlemek veya düzenletmek.

c) Rektörlüğe bağlı bölümlerde bu amaçla yürütülen her türlü etkinliğin koordinasyonunu sağlamak.

ç) Öğrencilerin yanı sıra, sanayi ve hizmet kuruluşlarının çalışanlarına yönelik olarak, eğitim programları veya danışmanlık sunmak veya sunulmasına aracılık etmek.

d) Bölümler ve bağlantılı olduğu diğer programlarda mezuniyet sonrası öğrencilerin yetişmesini sağlamak.

e) İlgili mevzuat hükümleri kapsamında bölümlere destek olacak alanlarda yapılacak sertifika programları ile öğrencileri çoklu becerilerle donatmak.

f) İlgili mevzuat hükümleri çerçevesinde amaçları doğrultusundaki tüm etkinliklerini, yaşam boyu öğrenme, meslek içi eğitim, kurumlara eğitim, sertifika programları, önceden programlanmış seminerler, çeşitli kesimlere yönelik konferanslar gibi yollarla gerçekleştirmek.

g) Üniversite sonrası farklı bilgi alanlarında kendilerini geliştirmek isteyen gençlere yeni eğitim programları sunmak.

ğ) Görsel, işitsel, uzaktan veya doğrudan eğitim modelleriyle daha geniş kesimlere eğitim verilmesini sağlamak; bu amaçla yurt içi, yurt dışı kuruluşlarla iş birliği yapmak.

h) Üst seviyede bilgi ve becerilere sahip, yurt içi ve yurt dışında istihdam imkânı bulabilecek vasıflı elemanlar yetiştirmek, tam donanımlı insan gücünü yetiştirmek için gerekli çalışmaları yapmak.

ı) Hayat boyu öğrenme çerçevesinde eğitim programları düzenlemek, eğitim imkânı bulamamış kişilere kendini geliştirme ve yenileme ortamı sağlamak.

i) Gönüllülük esasına uygun çalışma alanlarında görev alabilecek bireyleri yetiştirerek bu alandaki çalışmaları teşvik etmek.

j) Engelli bireylerin hayatını kolaylaştıracak ve onları topluma kazandıracak etkinlikler düzenlemek.

k) Faaliyet alanları ile ilgili olarak ilgili taraflarla görüşmeler yapmak, projeler hazırlamak.

l) Merkezin amaçları doğrultusunda ilgili mevzuat hükümlerine göre şubeler açmak.

m) Yurt içi ve yurt dışındaki üniversiteler ile Merkezin amaçlarına uygun iş birliği yapmak.

n) Faaliyet alanları ile ilgili her türlü danışmanlık hizmeti vermek veya almak.

o) Genel katılıma açık dersler ve ilgiye dayalı kurslar düzenlemek.

ö) İnternet veya karma eğitim yoluyla her yaş ve gruplara yönelik elektronik eğitim programları sunmak.

p) Ulusal ve uluslararası seminerler, konferanslar, kongreler, çalıştaylar ve alan araştırmalarını organize etmek veya ettirmek.

r) Ara eleman yetiştirmeye yönelik kurslar açmak veya her tür yöntemle eğitim hizmeti sunmak.

s) İlgili mevzuat hükümleri uyarınca Üniversitede iş yeri hekimliği ve iş güvenliği uzmanlığı ve iş sağlığı ve güvenliği konusunda eğitimleri her tür yöntemle düzenlemek, eğitime katılanlara eğitim katılım belgesi düzenlemek, yayın hazırlamak ve danışmanlık yapmak.

ş) Ulusal ve uluslararası belgelendirme sertifikasyonu eğitimlerini her tür yöntemle düzenlemek, sınavlar yapmak, belge, sertifika ve katılım belgesi vermek.

t) ISO 17024 şartlarına, Türk Akreditasyon Kurumu tarafından öngörülen akreditasyon gerekliliklerine ve Mesleki Yeterlilik Kurumu tarafından belirlenen esaslarla uyumlu olarak ulusal ve uluslararası personel belgelendirme sertifikasyonu eğitimleri düzenlemek, sınavlar yapmak, belge, sertifika ve katılım belgesi vermek.

u) Ulusal ve uluslararası her türlü eserin süreli-süresiz basım ve yayınını her türlü yöntem ile yapmak veya yaptırmak, gerektiğinde kitaplık ve arşiv oluşturmak.

ü) İhtiyaç duyulan her konuda ve her yaş grubuna cevap verebilecek eğitici, ruh ve beden sağlığını geliştirecek, katılımcı bir toplum yapısının oluşumuna katkı sağlayacak programlar geliştirmek.

v) Ulusal düzeyde Avrupa Birliği normlarına uyum sağlamak amacıyla meslek standartları geliştirmeye yönelik çalışmaları gerçekleştirmek.

y) Gerek görüldüğü durumlarda Bologna sürecine uyumlu, Avrupa Kredi Transfer Sistemi (AKTS) temelli kredi sistemine uygun olarak ilgili mevzuat hükümleri kapsamında eğitim, sertifika ve benzeri programları gerçekleştirmek, ilgili programın tamamlanmasına yönelik önceden kazanılmış yeterlilikleri tanımak.

z) Yurt içi ve yurt dışındaki üniversite, eğitim, belgelendirme, basın-yayın, danışmanlık ve diğer kurum ve kuruluşlarla iş birliği yaparak, ortak veya onlar adına eğitim, proje, danışmanlık, sempozyum, kongre, çalıştay ve benzeri her türlü organizasyonu gerçekleştirmek veya gerçekleştirilmesine aracılık etmek.

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

Merkezin Yönetim Organları ve Görevleri

Merkezin yönetim organları

MADDE 7- (1) Merkezin yönetim organları şunlardır:

a) Müdür.

b) Yönetim Kurulu.

c) Danışma Kurulu.

Müdür

MADDE 8- (1) Müdür; Merkezin faaliyet alanları ile ilgili çalışmaları bulunan Üniversitenin tam zamanlı öğretim elemanları arasından Rektör tarafından üç yıl süre ile görevlendirilir. Süresi biten Müdür aynı usulle yeniden görevlendirilebilir. Müdürün kesintisiz altı aydan fazla görevi başında bulunamaması durumunda yeni bir Müdür görevlendirilir.

(2) Müdüre çalışmalarında yardımcı olmak üzere Yönetim Kurulu üyeleri arasından bir kişi Müdürün önerisi üzerine Rektör tarafından üç yıllık süre için müdür yardımcısı olarak görevlendirilir. Müdür, görevi başında bulunmadığı durumlarda yardımcısını vekil olarak bırakır.

Müdürün görevleri

MADDE 9- (1) Müdürün görevleri şunlardır:

a) Merkezi temsil etmek.

b) Merkezin amaçlarını gerçekleştirmeye yönelik faaliyetler planlamak ve yürütmek.

c) Yönetim Kuruluna ve Danışma Kuruluna başkanlık etmek.

ç) Yönetim Kurulunun gündemini belirlemek ve alınan kararları uygulamak.

d) Merkez bünyesindeki birimler arasında koordinasyon ve denetimi sağlamak.

e) Merkezin amaçları çerçevesinde ulusal ve uluslararası kuruluşlarla iletişim kurmak ve çalışmalar yapmak.

f) Merkez ve Merkeze bağlı birimlerin yıllık faaliyet raporunu hazırlayarak Rektörlüğe sunmak.

g) Merkezin yıllık bütçesini hazırlayarak Yönetim Kurulunun onayına sunmak.

ğ) Merkezin, amaçlarını gerçekleştirmeye yönelik yeni birimler kurmak.

h) Merkezin faaliyet alanları ile ilgili olarak taraflarla görüşmeler yapmak, projeler hazırlamak ya da hazırlatmak ve buna ilişkin diğer faaliyetleri yerine getirmek.

Yönetim Kurulu

MADDE 10- (1) Yönetim Kurulu; Müdürün başkanlığında, Merkezin faaliyet alanları ile ilgili çalışmaları bulunan Üniversitenin tam zamanlı öğretim elemanları arasından Rektör tarafından üç yıllık süre için görevlendirilen dört üye olmak üzere toplam beş üyeden oluşur.

(2) Görev süresi biten üye yeniden görevlendirilebilir. Görev süresinin bitiminden önce ayrılan ya da altı aydan daha fazla Üniversite dışında görevlendirilenlerin yerine, kalan süreyi tamamlamak üzere yeni üye görevlendirilir.

(3) Yönetim Kurulu, yılda en az bir kez olmak üzere Müdürün çağrısı üzerine toplanır. Yönetim Kurulu salt çoğunlukla toplanır ve kararlar toplantıya katılanların oy çokluğu ile alınır. Oyların eşitliği halinde Müdürün oyu yönünde çoğunluk sağlanmış kabul edilir.

Yönetim Kurulunun görevleri

MADDE 11- (1) Yönetim Kurulunun görevleri şunlardır:

a) Merkezin çalışma programını hazırlaması ve yürütülmesinde, ihtiyaçlar doğrultusunda yapılan hazırlıkların Rektörlüğe sunulmasında Müdüre yardımcı olmak.

b) Merkez bünyesinde proje ve araştırma gruplarını oluşturması ve çalışmalarında Müdüre yardımcı olmak.

c) Kurs, staj, sertifika ve benzeri programlarda görevlendirilecek, Merkezin faaliyet alanlarıyla ilgili konularda iş birliği yapılacak Üniversite birimleri, ulusal ve uluslararası kişi, kurum ve kuruluşlarla iş birliğine yönelik esasların tespitinde Müdüre yardımcı olmak.

ç) Merkezin yıllık faaliyet raporunu görüşerek karara bağlamak.

Danışma Kurulu

MADDE 12- (1) Danışma Kurulu; Müdürün başkanlığında, Üniversitenin ya da diğer üniversitelerin öğretim elemanları ile Merkezle ilgili konularda faaliyet gösteren özel ya da istekleri halinde kamu kuruluşlarında görev yapan uzman kişiler arasından, Rektör tarafından üç yıllık süre için görevlendirilen en fazla on beş üyeden oluşur. Süresi biten üye yeniden görevlendirilebilir.

(2) Danışma Kurulu; yılda bir kez ve bunun dışında gerektiğinde Müdürün çağrısı üzerine toplanır.

Danışma Kurulunun görevleri

MADDE 13- (1) Danışma Kurulunun görevleri şunlardır:

a) Merkez tarafından yürütülen çalışmaların etkinliğinin ve verimliliğinin arttırılması için Müdüre değerlendirmelerini aktarmak.

b) Merkezin amacı doğrultusunda görüş ve önerilerini Müdüre sunmak.

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

Çeşitli ve Son Hükümler

Personel ihtiyacı

MADDE 14- (1) Merkezin akademik, teknik ve idari personel ihtiyacı, 2547 sayılı Kanunun 13 üncü maddesi uyarınca Müdürün önerisi üzerine Rektör tarafından görevlendirilen personel tarafından karşılanır.

Hüküm bulunmayan haller

MADDE 15- (1) Bu Yönetmelikte hüküm bulunmayan hallerde, 2547 sayılı Kanun ve ilgili diğer mevzuat hükümleri uygulanır.

Yürürlükten kaldırılan yönetmelik

MADDE 16- (1) 30/7/2009 tarihli ve 27304 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Yalova Üniversitesi Sürekli Eğitim Uygulama ve Araştırma Merkezi Yönetmeliği yürürlükten kaldırılmıştır.

Yürürlük

MADDE 17- (1) Bu Yönetmelik yayımı tarihinde yürürlüğe girer.

Yürütme

MADDE 18- (1) Bu Yönetmelik hükümlerini Yalova Üniversitesi Rektörü yürütür.

İSTANBUL OKAN ÜNİVERSİTESİ SANAT VE TASARIM UYGULAMA VE ARAŞTIRMA MERKEZİ YÖNETMELİĞİ

BİRİNCİ BÖLÜM

Başlangıç Hükümleri

Amaç

MADDE 1- (1) Bu Yönetmeliğin amacı; İstanbul Okan Üniversitesi Sanat ve Tasarım Uygulama ve Araştırma Merkezinin amacına, faaliyet alanlarına, yönetim organlarına, yönetim organlarının görevlerine ve çalışma şekline ilişkin usul ve esasları düzenlemektir.

Kapsam

MADDE 2- (1) Bu Yönetmelik; İstanbul Okan Üniversitesi Sanat ve Tasarım Uygulama ve Araştırma Merkezinin amacına, faaliyet alanlarına, yönetim organlarına, yönetim organlarının görevlerine ve çalışma şekline ilişkin hükümleri kapsar.

Dayanak

MADDE 3- (1) Bu Yönetmelik; 4/11/1981 tarihli ve 2547 sayılı Yükseköğretim Kanununun 7 nci maddesinin birinci fıkrasının (d) bendinin (2) numaralı alt bendi ile 14 üncü maddesine dayanılarak hazırlanmıştır.

Tanımlar

MADDE 4- (1) Bu Yönetmelikte geçen;

a) Danışma Kurulu: Merkezin Danışma Kurulunu,

b) Merkez: İstanbul Okan Üniversitesi Sanat ve Tasarım Uygulama ve Araştırma Merkezini,

c) Müdür: Merkezin Müdürünü,

ç) Rektör: İstanbul Okan Üniversitesi Rektörünü,

d) Senato: İstanbul Okan Üniversitesi Senatosunu,

e) Üniversite: İstanbul Okan Üniversitesini,

f) Yönetim Kurulu: Merkezin Yönetim Kurulunu,

ifade eder.

İKİNCİ BÖLÜM

Merkezin Amacı ve Faaliyet Alanları

Merkezin amacı

MADDE 5- (1) Merkezin amacı; sanat, tasarım ve mimarlık alanlarında disiplinler arası akademik ve uygulamalı çalışmaları destekleyerek ulusal ve uluslararası ölçekte proje ve iş birliklerine öncülük etmektir.

Merkezin faaliyet alanları

MADDE 6- (1) Merkezin faaliyet alanları şunlardır:

a) Sanat, tasarım ve mimarlık alanlarında çok disiplinli araştırmalar yapmak ve desteklemek.

b) Öğrenci ve akademisyenlerin yaratıcı projelerini geliştirme ve prototipleme süreçlerini yürütmek.

c) Tasarım ve üretim atölyeleri, laboratuvarlar ile sergi ve konferans salonlarını kullanarak akademik ve uygulamalı faaliyetler organize etmek.

ç) Ulusal ve uluslararası kurumlar ile iş birliği yaparak projeler geliştirmek ve fon desteği sağlamak.

d) Genç tasarımcıların sektöre adaptasyonunu kolaylaştırmak ve Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmeler (KOBİ) ile iş birlikleri kurmak.

e) Sanat, tasarım ve mimarlık kültürünü toplumun geniş kesimlerine ulaştırmak ve farkındalık yaratmak.

f) İstanbul Okan Üniversitesi Sanat, Tasarım ve Mimarlık Fakültesine tahsis edilen ofis, atölye ve laboratuvar alanları, sergi salonları, konferans salonları ve teknolojik amaçlı alanların eğitim, araştırma, üretim, sergi ve etkinlik gibi çeşitli amaçlara yönelik kullanılmasını sağlamak ve bu alanların kullanım, güvenlik, bakım ve ekipman yönetimini planlamak ve uygulamak.

g) Ulusal ve uluslararası destek fonlarına resmi başvurular yapmak ve sağlanan fonlar kapsamında projelerin yürütülmesini sağlamak ile bu projelerde kaynakların kullanımını, şeffaf raporlama ve sürekli izleme süreçlerine tabi tutmak.

ğ) Bilgi paylaşımını ve kültürel gelişimi teşvik eden, öğrencilerin teorik bilgilerini pratik uygulamalar ile pekiştirmelerini sağlayan seminer, çalıştay, konferans ve sergileri düzenli olarak organize etmek.

h) İnovasyon ve sürdürülebilirlik ilkelerini esas alarak, sanayi kuruluşları, yerel yönetimler, diğer üniversiteler ve uluslararası kurumlar ile ortak tasarım projeleri geliştirmek.

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

Merkezin Yönetim Organları ve Görevleri

Merkezin yönetim organları

MADDE 7- (1) Merkezin yönetim organları şunlardır:

a) Müdür.

b) Yönetim Kurulu.

c) Danışma Kurulu.

Müdür

MADDE 8- (1) Müdür, Merkezin faaliyet alanları ile ilgili çalışmaları bulunan Üniversitenin aylıklı ve devamlı statüdeki öğretim elemanları arasından Rektör tarafından üç yıllık süre için görevlendirilir. Görev süresi sona eren Müdür aynı usulle yeniden görevlendirilebilir. Müdür, görevlendirildiği usul ile Rektör tarafından görevden alınabilir.

(2) Müdüre çalışmalarında yardımcı olmak üzere, Yönetim Kurulu üyelerinin arasından bir kişi müdür yardımcısı olarak Rektör tarafından görevlendirilir. Müdürün görevi başında bulunmadığı zamanlarda kendisine müdür yardımcısı vekâlet eder.

(3) Müdürün, kesintisiz altı aydan fazla bir süre için görevi başında bulunamaması durumunda yerine aynı usulle yeni bir Müdür Rektör tarafından görevlendirilir.

Müdürün görevleri

MADDE 9- (1) Müdürün görevleri şunlardır:

a) Merkezi temsil ve Yönetim Kuruluna başkanlık etmek.

b) Yönetim Kurulu kararlarını bu Yönetmelik çerçevesinde uygulamak.

c) Merkezin idari işlerini yürütmek, gerekli eşgüdüm ve denetimi sağlamak, yazışmaları yapmak.

ç) Yönetim Kurulunun hazırladığı yıllık faaliyet raporunu Rektörlüğe sunmak.

Yönetim Kurulu

MADDE 10- (1) Yönetim Kurulu; Müdürün başkanlığında, Merkezin faaliyet alanları ile ilgili çalışmaları bulunan Üniversitenin öğretim elemanları arasından Rektör tarafından üç yıllık süre için görevlendirilen dört üye olmak üzere beş kişiden oluşur. Görev süreleri dolan üyeler yeniden görevlendirilebilir. Görev süresi bitmeden ayrılan veya altı aydan fazla Üniversite dışında görevlendirilen üyelerin yerine kalan süreyi doldurmak üzere yeni üyeler aynı usulle görevlendirilir.

(2) Yönetim Kurulu, Müdürün çağrısı üzerine ayda en az bir kez veya gerekli olduğunda daha sık olarak salt çoğunlukla toplanır ve kararlar katılanların oy çokluğu ile alınır.

Yönetim Kurulunun görevleri

MADDE 11- (1) Yönetim Kurulunun görevleri şunlardır:

a) Merkezin çalışma programını hazırlamak ve yürütmek.

b) Merkezin yıllık faaliyet raporunu hazırlamak.

c) Merkezin bünyesinde kurulacak bilimsel çalışma gruplarında görevlendirilecek öğretim elemanlarının seçimini yapmak ve görevlendirilmeleri için Rektörün onayına sunmak.

ç) Sanat, tasarım, uygulama ve araştırma projelerine katkıları değerlendirmek.

d) Üniversite dışı ulusal ve uluslararası kurum ve kuruluşlar ile iş birliği esaslarını belirlemek, protokol taslaklarını hazırlamak ve Rektörlüğe sunmak.

e) Merkezde görevlendirilecek idari ve teknik personelin seçimini yaparak Rektörün onayına sunmak.

Danışma Kurulu ve görevleri

MADDE 12- (1) Danışma Kurulu; Müdürün başkanlığında, Merkezin faaliyet alanları ile ilgili çalışmaları bulunan uzman kişiler arasından üç yıllık süre için Rektör tarafından görevlendirilen en fazla on kişiden oluşur. Görev süresi dolan üye aynı usulle yeniden görevlendirilebilir.

(2) Merkez ile sanayi kuruluşları, yerel yönetimler, diğer üniversiteler ve uluslararası kurumlar ile ilişkileri sağlayacak Danışma Kurulu, yılda en az bir kez Müdürün çağrısı üzerine toplanarak, Merkezin çalışmaları ile ilgili değerlendirmeler yapar ve önerilerde bulunur.

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

Çeşitli ve Son Hükümler

Personel ihtiyacı

MADDE 13- (1) Merkezin akademik, teknik ve idari personel ihtiyacı 2547 sayılı Kanunun 13 üncü maddesi uyarınca Rektör tarafından görevlendirilen personel tarafından karşılanır.

Harcama yetkilisi

MADDE 14- (1) Merkezin harcama yetkilisi Mütevelli Heyet Başkanıdır. Başkan yetkisini gerekli gördüğü ölçüde Rektöre veya Müdüre devredebilir.

Ekipman ve demirbaşlar

MADDE 15- (1) Merkez tarafından yürütülen çalışmalar ve araştırmalar kapsamında alınan her türlü alet, donanım ve demirbaşlar Merkez hizmetlerinin kullanımına tahsis edilir.

Yürürlük

MADDE 16- (1) Bu Yönetmelik yayımı tarihinde yürürlüğe girer.

Yürütme

MADDE 17- (1) Bu Yönetmelik hükümlerini İstanbul Okan Üniversitesi Rektörü yürütür.

AKDENİZ ÜNİVERSİTESİ LİSANSÜSTÜ EĞİTİM VE ÖĞRETİM YÖNETMELİĞİ

BİRİNCİ BÖLÜM

Başlangıç Hükümleri

Amaç

MADDE 1- (1) Bu Yönetmeliğin amacı, Akdeniz Üniversitesine bağlı enstitüler tarafından yürütülen lisansüstü eğitim ve öğretim ile sınavlara ilişkin usul ve esasları düzenlemektir.

Kapsam

MADDE 2- (1) Bu Yönetmelik, Akdeniz Üniversitesine bağlı enstitülerde yürütülen lisansüstü programlara öğrenci kabul, kayıt, bu programlarda yürütülecek eğitim ve öğretim ile araştırma, uygulama ve sınavlara ilişkin hükümleri kapsar.

Dayanak

MADDE 3- (1) Bu Yönetmelik, 4/11/1981 tarihli ve 2547 sayılı Yükseköğretim Kanununun 14 üncü ve 44 üncü maddelerine dayanılarak hazırlanmıştır.

Tanımlar

MADDE 4- (1) Bu Yönetmelikte geçen;

a) AKTS: Avrupa Kredi Transfer Sistemini,

b) ALES: Akademik Personel ve Lisansüstü Eğitimi Giriş Sınavını,

c) Ana bilim/ana sanat dalı: İlgili enstitüde lisansüstü programı bulunan ana bilim/ana sanat dalını,

ç) Ana bilim/ana sanat dalı başkanı: İlgili enstitüde lisansüstü programı bulunan ana bilim/ana sanat dalı başkanını,

d) Ana bilim/ana sanat dalı kurulu: Tek bilim veya sanat dalı bulunan ana bilim/ana sanat dallarında ana bilim/ana sanat dalı başkanının başkanlığında o ana bilim/ana sanat dalındaki tüm öğretim üyeleri ile öğretim görevlilerinden, birden fazla bilim/sanat dalı bulunan ana bilim/ana sanat dallarında ise ana bilim/ana sanat dalı başkanının başkanlığında başkan yardımcıları ile bilim/sanat dalı başkanlarından oluşan kurulu,

e) Bilim/sanat dalı: Ana bilim/ana sanat dalında lisansüstü programı olan bilim/sanat dalını,

f) Bilim/sanat dalı başkanı: Ana bilim/ana sanat dalında lisansüstü programı bulunan bilim/sanat dalı başkanını,

g) Bilimsel hazırlık: Lisansüstü programlara kabul edilen öğrencilerin gerektiğinde eksikliklerini gidermek için en çok iki yarıyıl süren tamamlama eğitimini,

ğ) Danışman: Lisansüstü bir programa kayıtlı öğrencilere, akademik çalışmalarda rehberlik etmek üzere atanan öğretim üyesini,

h) Doktora yeterlik komitesi: Yeterlik sınavlarını düzenlemek ve yürütmek üzere ilgili ana bilim dalı öğretim üyelerinden oluşan komiteyi,

ı) Dönem projesi: Tezsiz yüksek lisans eğitimi sırasında araştırılan ve/veya incelenen bilimsel bir konunun, araştırma raporu biçiminde sunulmuş şeklini,

i) DUS: Diş Hekimliğinde Uzmanlık Eğitimi Giriş Sınavını,

j) Enstitü: Akdeniz Üniversitesinde lisansüstü eğitim veren ilgili enstitüyü/enstitüleri,

k) Enstitü kurulu: İlgili enstitü müdürünün başkanlığında, müdür yardımcıları ile enstitü ana bilim/ana sanat dalı başkanlarından oluşan kurulu,

l) Enstitü yönetim kurulu: İlgili enstitü müdürünün başkanlığında, müdür yardımcıları ile enstitü kurulu tarafından üç yıl için seçilen üç öğretim üyesinden oluşan kurulu,

m) Genel ağırlıklı not ortalaması (GANO): Öğrencilerin almış oldukları tüm derslerden hesaplanan ağırlıklı not ortalamasını,

n) İntihal: Başkalarının fikirlerini, metotlarını, verilerini veya eserlerini bilimsel kurallara uygun biçimde atıf yapmadan kısmen veya tamamen kendi eseri gibi göstermeyi,

o) Kredi: Bir ders saati teorik ders veya iki ders saati uygulama karşılığı bir kredi olan ulusal kredi sistemini,

ö) Lisans derecesi ile doktora: Yüksek lisans ile doktora programlarının birleştirildiği ve kesintisiz eğitimin sürdürüldüğü lisansüstü programını,

p) Lisansüstü program: Tezli yüksek lisans, tezsiz yüksek lisans, doktora, lisans derecesi ile doktora, sanatta yeterlik unvanlarına yönelik belirli sayıda, belirli içerikte zorunlu ve seçmeli dersler ile doktora yeterlik/sanatta yeterlik sınavı, tez, dönem projesi ve uygulamalarını,

r) Müfredat: Bir programı bitirmek ya da bir alanda uzmanlaşmak için okunması gereken ders ve konuları kapsayan programı,

s) Öğrenci: Lisansüstü eğitim yapmak üzere enstitüde eğitim-öğretim faaliyetlerine katılan kişiyi,

ş) Rektör: Akdeniz Üniversitesi Rektörünü,

t) Rektörlük: Akdeniz Üniversitesi Rektörlüğünü,

u) Seminer: Lisansüstü öğrencilerin bilimsel bir konunun incelenip irdelenmesine dayanan sözlü sunum ve yazılı metin çalışmasını,

ü) Senato: Akdeniz Üniversitesi Senatosunu,

v) Tez: Lisansüstü eğitimin amacına yönelik hazırlanan bilimsel/sanatsal bir çalışmayı ve tez yazım kurallarına göre oluşturulmuş yazılı bir dokümanı,

y) Tez izleme komitesi: Doktora öğrencisinin tez önerisini değerlendirmek ve tez çalışmalarına rehberlik etmekle oluşturulan komiteyi,

z) TUS: Tıpta Uzmanlık Eğitimi Giriş Sınavını,

aa) Uluslararası öğrenci: Türkiye Cumhuriyeti uyruğunda bulunmayan öğrencileri,

bb) Üniversite: Akdeniz Üniversitesini,

cc) Yabancı dil sınavı: Merkezi yabancı dil sınavı veya ÖSYM Başkanlığı tarafından eş değerliği kabul edilen uluslararası yabancı dil sınavlarını,

çç) Yarıyıl: Senato tarafından kabul edilen bir akademik takvim yarıyılını,

dd) Yetenek sınavı: Ana sanat dallarına kabul edilecek öğrenciler için düzenlenen sınavı,

ee) YÖK: Yükseköğretim Kurulunu,

ifade eder.

İKİNCİ BÖLÜM

Programların Açılması, Kontenjanların Belirlenmesi ve İlanı

Programların açılması

MADDE 5- (1) Programların açılması veya değişiklik önerileri, bilim/sanat dalı ve/veya ana bilim/ana sanat dalı kurulunun talebi, enstitü kurulunun olumlu görüşü, Senatonun kararı ve YÖK’ün onayı ile gerçekleşir.

(2) Program açma teklifleri; YÖK’ün belirlediği esaslar çerçevesinde, yeni açılacak programda yarıyıllar itibarıyla okutulacak dersler, kredileri, zorunlu veya seçmeli statüleri, içerikleri ve dersleri verecek öğretim elemanlarının öz geçmişleri ve yayın listeleri ile birlikte yapılır.

(3) Bir enstitüdeki disiplinler arası programların açılması teklifi programda görev alacak öğretim üyeleri tarafından birden fazla enstitüyü ilgilendiren disiplinler arası programların açılması teklifi ise ilgili enstitü müdürleri tarafından birlikte yapılır. Bu programların açılması enstitü kurullarının olumlu görüşü, Senato kararları ve YÖK’ün onayı ile gerçekleşir.

(4) Açılan programlar enstitü ana bilim/ana sanat dalları ile aynı adları taşır. Ancak, Rektörlüğün önerisi ve YÖK’ün kararı ile bir enstitü ana bilim/ana sanat dalında, o enstitü ana bilim/ana sanat dalından farklı bir ad taşıyan lisansüstü program açılabileceği gibi disiplinler arası lisansüstü programlar da açılabilir. Aynı usulle yurt içindeki ve yurt dışındaki yükseköğretim kurumlarıyla ortak lisansüstü eğitim ve öğretim programları da açılabilir.

Kontenjanların belirlenmesi ve ilanı

MADDE 6- (1) Enstitülerdeki lisansüstü programlara öğrenci alınıp alınmaması, alınacak öğrenci sayısı ve aranan şartlar, bilim/sanat dalı ve/veya ana bilim/ana sanat dalı kurulunun önerisi üzerine enstitü yönetim kurulunun kararı ve Senatonun onayı ile belirlenir.

(2) Öğrenci kabul edilecek lisansüstü programların adları, kontenjanları, son başvuru tarihi, sınav tarihleri ile başvuru ve sınavlara ilişkin diğer bilgiler Rektörlük tarafından her yıl akademik takvimde belirtilen başvuru tarihinden en az on beş gün önce ilan edilir.

(3) Üniversitede öğrenim gördükleri lisans programından ilk 3 (üç) derece ile mezuniyetlerini tamamlayan adaylar kontenjan dışı lisansüstü programlara başvurabilir. Başvuru ve kayıtlar ile ilgili hususlar Senato tarafından belirlenir.

(4) Kontenjanların belirlenmesi Senato tarafından kabul edilen usul ve esaslara göre yürütülür.

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

Programlara Başvuru, Eş Değerlikler, Kesin Kayıt ve

Öğrenci Kabulüne İlişkin Esaslar

Başvuruda ortak hükümler

MADDE 7- (1) Lisansüstü programlara başvuruda aranan ortak hükümler şunlardır:

a) Adayların, ilgili bilim/sanat dalı ve/veya ana bilim/ana sanat dalı kurulu tarafından önerilen ve enstitü yönetim kurulunca onaylanan bir bilim/sanat dalında lisans ve/veya yüksek lisans derecesine sahip olmaları ya da mezuniyet aşamasında olmaları gerekir.

b) Lisansüstü programlara başvuru yapacak adayların Senato tarafından belirlenen ALES standart puanına sahip olmaları gerekir. Ancak, konservatuvar programları ve güzel sanatlar fakültelerinin sadece özel yetenek sınavı ile öğrenci kabul eden programlarında ALES puanı aranmaz. Güzel sanatlar enstitüsündeki çok disiplinli ve disiplinler arası ana sanat/ana bilim dallarına öğrenci kabulünde özel yetenek sınavı dışında öğrenci kabul edilen programlarda ise en az 55 ALES sözel puan şartı aranır.

c) Lisansüstü programlarda; tezli yüksek lisans programı için yabancı dil sınavının puan kriteri, ana bilim dalı kurulunun önerisi doğrultusunda enstitü yönetim kurulunun teklifi üzerine Senatonun onayı ile belirlenir. Doktora/sanatta yeterlik programları için en az 55 yabancı dil puanına sahip olma şartı aranır. Doktora/sanatta yeterlik programına giriş için kullanılan yabancı dil sınavlarında asgari taban puan değerleri ana bilim/ana sanat dalı kurulunun önerisi doğrultusunda enstitü yönetim kurulunun teklifi üzerine Senatonun onayı ile arttırılabilir.

ç) Başvurularda, YÖK tarafından ALES taban puanına karşılık gösterilen GMAT veya GRE, ÖSYM tarafından yabancı dil sınavı yerine eş değerliği kabul edilen ulusal ya da uluslararası bir sınavdan eş değer bir sınav sonucu da kabul edilir.

d) Sanatta yeterlik çalışmasına başvuracak adaylar için, güzel sanatlar fakülteleri ve konservatuvar mezunları ile diğer fakültelerin eş değer programlarından mezun olanlar haricinde başvuran adaylardan ALES sözel puanı aranır.

e) Lisansüstü programlara başvuru koşullarını sağlayan adaylar, akademik takvimde belirtilen süre içinde, Senato tarafından belirlenen belgelerle birlikte lisansüstü eğitim yapmak istedikleri programa çevrimiçi başvuru yaparlar.

Yatay geçiş yoluyla öğrenci kabulü

MADDE 8- (1) Üniversitenin lisansüstü programlarına, Üniversite içindeki başka bir enstitü ana bilim/ana sanat dalında veya başka bir yükseköğretim kurumunun lisansüstü programında bilimsel hazırlık dışında en az bir yarıyılı tamamlamış ve alınan tüm dersleri başarmış olmak, öğrenim gördüğü programdaki not ortalaması 100 üzerinden en az 80 ya da 4 üzerinden en az 3,00 veya eş değeri bir puana sahip olmak kaydıyla yatay geçiş yoluyla öğrenci kabul edilebilir. Yatay geçiş yoluyla başvuru ve öğrenci kabulüne ilişkin diğer hükümler Senato tarafından kabul edilen usul ve esaslara göre yürütülür.

(2) Tezsiz yüksek lisans programına devam edenler, Senato tarafından tezli yüksek lisans programı için belirlenmiş olan asgari şartları yerine getirmek kaydıyla, tezli yüksek lisans programına geçiş yapabilirler. Bu durumda tezsiz yüksek lisans programında alınan dersler enstitü yönetim kurulu kararıyla tezli yüksek lisans programındaki derslerin yerine sayılabilir.

Eş değerlikler

MADDE 9- (1) Üniversitenin lisansüstü programlarına başvuruda aranan ALES ve yabancı dil sınav puanları yerine geçecek puanlar aşağıdaki hususlar dikkate alınarak değerlendirilir:

a) YÖK tarafından ALES eş değerliliği kabul edilen sınavlardan alınan belgeler ALES belgesi yerine geçerli sayılır.

b) Adayların Avrupa ortak dil kriterlerine göre Türkçe yeterlik düzeyleri aşağıdaki tabloya göre değerlendirilir:

Türkçe Dil Yeterlik Düzeyleri Açıklamalar

C2 Eğitim-Öğretime başlar

C1 Eğitim-Öğretime başlar

B2 Türkçe öğretim programına katılır

B1 Türkçe öğretim programına katılır

A2 Türkçe öğretim programına katılır

A1 Türkçe öğretim programına katılır

c) YÖK tarafından burslu olarak yerleştirilen uluslararası öğrencilerden; Türkçe yeterlik belgesine (C2 ve C1 seviyesi) sahip olan adaylar öğrenimine başlar. Türkçe yeterlik belgesine (B2, B1, A2 ve A1 seviyesi) sahip olmayan adaylara, kayıt yaptırdıktan sonra yeterlik için öğrenime ara izni verilir. Bu durumda olan adaylar, Üniversitede uluslararası öğrencilere yönelik düzenlenen Türkçe öğretim programına katılır. Bir sonraki sınav döneminde yapılacak olan Türkçe yeterlik sınavı sonucuna göre başarılı olan adaylar öğrenime başlar. Türkçe yeterlik sınavı sonucunda başarısız olan adaylar kendi imkânlarıyla öğrenimlerine devam edebilirler. Bu durumda öğrenimlerine devam etmek isteyen adaylara Türkçe yeterliklerini sağlamaları için bir yıl ek süre verilir. Bu süre sonunda da Türkçe yeterliği sağlayamayanların enstitüyle ilişiği kesilir.

ç) YÖK tarafından kabul edilen merkezî yabancı dil sınavları ile ÖSYM tarafından eş değerliği kabul edilen uluslararası yabancı dil sınavlarından ilgili programın başvuru koşullarında ilan edilen yabancı dil puan ya da muadili bir puan alınması zorunlu olup, bu asgari puanların girilecek programların özelliklerine göre gerekirse yükseltilmesine Senatonun onayı ile karar verilir.

Uluslararası adayların kabulü

MADDE 10- (1) Uluslararası adaylar ile lisans eğitiminin tamamını yurt dışında tamamlayan Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı adayların lisansüstü eğitim programlarına kabul koşulları ve öğrenci kontenjanları, ilgili bilim/sanat dalı ve/veya ana bilim/ana sanat dalı kurulunun önerisi, enstitü yönetim kurulunun kararı ve Senatonun onayı ile belirlenir.

Başvuruların değerlendirilmesi

MADDE 11- (1) Enstitü yönetim kurulu, yüksek lisans ve doktora/sanatta yeterlik başvurularını değerlendirmek, yazılı olarak yapılacak bilimsel değerlendirme ve/veya mülakat sınavı yapmak için, bilim/sanat dalı ve/veya ana bilim/ana sanat dalı kurulunca önerilen öğretim üyeleri arasından en az üç asıl, iki yedek üye olmak üzere bir sınav jürisi oluşturur.

(2) Başvuruların değerlendirilmesinde ALES puanına ek olarak lisans, yüksek lisans not ortalaması, yabancı dil, yazılı ve/veya mülakat sınavının yapılıp yapılamayacağı ve değerlendirme ağırlıkları ile diğer hususlar, Senato tarafından kabul edilen usul ve esaslara göre yürütülür.

Kesin kayıt

MADDE 12- (1) Lisansüstü öğrencilik hakkı kazanan adayların, akademik takvimde belirtilen tarihlerde Senato tarafından belirlenen belgeleri teslim ederek kesin kayıtlarını yaptırmaları gerekir. Süresi içerisinde kesin kayıt yaptırmayan adaylar kayıt hakkından vazgeçmiş sayılır. Başvuru ve kayıt için istenen belgelerin aslı veya Üniversite tarafından onaylı örneği kabul edilir. Eksik veya yeterli olmayan belgelerle kayıt yapılmaz. Askerlik durumu ve adli sicil kaydına ilişkin olarak ise adayın beyanına dayanılarak işlem yapılır. Kayıt sırasında öğrencinin yazılı olarak beyan ettiği adres, tebligat adresidir.

(2) Lisansüstü programlara çevrimiçi başvuru yapıp kesin kayıt hakkı kazananlardan belgelerin asılları istenir.

(3) Kayıt için sahte veya tahrif edilmiş belge kullanan veya giriş sınavlarında sahtecilik yaptığı belirlenen adayların kayıt işlemleri iptal edilir ve gerekli kanuni işlem yapılır.

(4) Tezsiz yüksek lisans programları hariç, aynı anda birden fazla lisansüstü programa kayıt yaptırılamaz ve devam edilemez.

Bilimsel hazırlık

MADDE 13- (1) Lisansüstü eğitime kabul edilen, lisans veya yüksek lisans eğitimlerini başvurdukları yüksek lisans veya doktora/sanatta yeterlik programından farklı alanlarda almış olan adaylara; eksikliklerini gidermek amacıyla bilim/sanat dalı ve/veya ana bilim/ana sanat dalı kurulunun önerisi ve enstitü yönetim kurulunun onayı ile bilimsel hazırlık uygulanabilir.

(2) Bilimsel hazırlık ile ilgili devam, süre, sınavlar, dersler, kayıt silme ve diğer hususlar Senato tarafından kabul edilen usul ve esaslara göre yürütülür.

Özel öğrenci kabulü

MADDE 14- (1) Bir yüksek lisans, doktora ya da sanatta yeterlik programına kayıtlı olan öğrenciler, kayıtlı olduğu enstitünün onayı ile danışmanlık, uzmanlık alan dersi ve seminer dersleri hariç açılan derslere dersin sorumlusunun görüşü, başvuru yaptığı ana bilim/ana sanat dalı başkanlığının ve enstitü yönetim kurulunun onayı ile başvuru yaptığı lisansüstü programa özel öğrenci olarak kabul edilebilir. Bu statüdeki öğrenciler bir yarıyılda en çok iki ders alabilirler. Bu öğrenciler tam zamanlı öğrenciler gibi izledikleri derslerin bütün koşullarına uymak ve derslerin bütün gereklerini yerine getirmek zorundadırlar.

(2) Tam zamanlı öğrencisi bulunmayan derslere özel öğrenci kabul edilemez.

(3) Özel öğrencilik süresi iki yarıyılı geçemez.

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

Eğitim ve Öğretime İlişkin Esaslar

Dersler

MADDE 15- (1) Lisansüstü programın ders aşamasındaki toplam kredi miktarının yarısını geçmemek kaydıyla zorunlu dersleri kapsayan müfredat programı belirlenir. Bunun dışında seçmeli ve uygulamalı derslerle seminerlere ağırlık verilir. Bir lisansüstü programın müfredatında yer alacak zorunlu ve seçmeli dersler, her yıl mayıs ayı sonuna kadar bilim/sanat dalı ve/veya ana bilim/ana sanat dalı kurulunun önerisi, enstitü kurulunun kararı ve Senatonun onayı ile belirlenir.

(2) Lisansüstü düzeydeki dersler doktora veya eş değeri lisansüstü eğitim mezunu öğretim elemanları tarafından verilir. Lisansüstü düzeydeki derslerden hangilerinin 2547 sayılı Kanunun ek 46 ncı maddesi uyarınca görevlendirilen araştırmacılar tarafından verileceği, enstitü ana bilim/ana sanat dalı başkanlığının önerisi üzerine enstitü yönetim kurulu tarafından belirlenir.

(3) Lisansüstü düzeydeki dersler her bir yıl için güz ve bahar dönemi olmak üzere iki dönemde okutulur. Her dönemde okutulan derslerin toplamları en az 30 AKTS olmak zorundadır. Derslerin dönemleri eğitim-öğretim yılı başında belirlenir ve değiştirilemez.

(4) Bilimsel araştırma teknikleri ile araştırma ve yayın etiği konularını içeren en az bir dersin lisansüstü eğitim sırasında verilmesi zorunludur.

(5) Bir yarıyılda hangi lisansüstü derslerin açılacağı ve bu derslerin doktora veya eş değeri lisansüstü eğitim mezunu hangi öğretim elemanları tarafından verileceği, bilim/sanat dalı ve/veya ana bilim/ana sanat dalı kurulunun önerisi, enstitü yönetim kurulunun onayı ile belirlenir. Öğretim elemanlarının ders açması ile ilgili hususlar Senato tarafından kabul edilen usul ve esaslara göre yürütülür.

(6) Öğrenciler lisansüstü eğitim-öğretime başladıkları yılın müfredatına tabidir.

(7) Bir sonraki eğitim-öğretim yılına ait akademik takvim, enstitü kurulunun önerisi doğrultusunda Senato tarafından belirlenir.

(8) Enstitü yönetim kurulu tarafından uygun görülen hallerde Rektör onayıyla cumartesi ve/veya pazar günleri ders ve/veya sınav yapılabilir.

Danışman ataması

MADDE 16- (1) Her öğrenci için danışmanlık yapmak üzere bir öğretim üyesi en geç birinci yarıyılın sonuna kadar belirlenir. Danışman atanıncaya kadar öğrencinin danışmanlığı ana bilim/ana sanat dalı başkanı tarafından yürütülür. Danışman, bilim/sanat dalı ve/veya ana bilim/ana sanat dalı kurulunun önerisi ve enstitü yönetim kurulunun kararıyla atanır. Diş hekimliği, eczacılık, tıp ve veteriner fakülteleri ana bilim dalları hariç sanatta yeterlik/doktora danışman ataması için öğretim üyesinin en az dört yarıyıl lisans veya iki yarıyıl tezli yüksek lisans programında ders vermiş ve en az bir yüksek lisans tezi yönetmiş olması gerekir.

(2) Danışmanlar, ilgili bilim/sanat dalı ve/veya ana bilim/ana sanat dalının öğretim üyesi veya diğer birimlerde görev yapan ilgili bilim alanının öğretim üyelerinden atanır. 2547 sayılı Kanunun ek 46 ncı maddesi kapsamında kısmi zamanlı olarak Üniversitede görevlendirilen en az doktora derecesine sahip araştırmacılar da tez danışmanı olarak atanabilir. Ancak bu kişilerin danışman olarak görevlendirilebilmesi için öğrencinin talebi, ilgili araştırmacının yazılı muvafakati ve enstitü yönetim kurulunun kararı şarttır. Üniversitede, belirlenen niteliklere sahip öğretim üyesi bulunmaması halinde Senatonun belirlediği ilkeler çerçevesinde enstitü yönetim kurulu tarafından başka bir yükseköğretim kurumundan öğretim üyesi danışman olarak seçilebilir. Sanatta yeterlik ve tezsiz yüksek lisans programlarında Senato tarafından belirlenen niteliklere sahip doktora/sanatta yeterlik dereceli bir öğretim görevlisi de atanabilir. Ortak yürütülen programlar için ise diğer yükseköğretim kurumundan da danışman atanabilir.

(3) Gerekli hallerde öğrenci ve/veya mevcut danışmanın talebi, bilim/sanat dalı ve/veya ana bilim/ana sanat dalı kurulunun gerekçeli önerisi ve enstitü yönetim kurulunun onayı ile danışman değişikliği yapılabilir.

(4) Diş hekimliği, eczacılık, tıp ve veteriner fakülteleri ana bilim dalları hariç doktora/sanatta yeterlik programlarında öğretim üyelerinin tez yönetebilmesi için, başarı ile tamamlanmış en az bir yüksek lisans tezi yönetmiş olması gerekir.

(5) Tez çalışması için birden fazla tez danışmanı gerektiğinde, ilgili bilim/sanat dalı ve/veya ana bilim/ana sanat dalı kurulunun önerisi ve enstitü yönetim kurulunun onayı ile ikinci tez danışmanı atanabilir. İkinci tez danışmanı, Üniversite kadrosu dışından da en az doktora/sanatta yeterlik derecesine sahip kişilerden olabilir.

(6) Danışman, enstitü yönetim kurulunca atandığı tarihten itibaren her yarıyıl danışmanı olduğu öğrenciler için uzmanlık alan dersini açar.

(7) Yüksek lisans ve doktora/sanatta yeterlik programlarında öğretim üyesi başına düşen tez danışmanlığı üst sınırı 14’tür. Ancak, bu sınırın düşürülmesine veya sadece Öğretim Üyesi Yetiştirme Programı ve 2547 sayılı Kanunun 35 inci maddesi kapsamında görevlendirilenler, yabancı uyruklu öğrenciler, lisansüstü programdan ilişiğini kestirmediği için programa kayıtlı gözüken ancak ilgili dönemde kayıt yenilemeyen öğrenciler ile af kanunundan yararlanarak geri dönenleri gerekçe göstererek %50 artırılmasına enstitü kurulunun önerisi ve Senatonun onayı ile karar verilir. Bir öğrenciye tezi için birden fazla danışman atanması durumunda, iki adet ortak danışmanlığı olan öğretim üyesi, bir adet danışmanlığa sahip sayılır. Halihazırda üzerinde 14’ten fazla danışmanlık bulunan öğretim üyeleri, söz konusu sayı, belirlenen üst sınırın altına düşene kadar yeni danışmanlık alamaz.

(8) Danışmanlık yapabilecek öğretim üyelerine ve öğrenci kontenjanlarına ilişkin diğer hususlar, ana bilim/ana sanat dallarının özellikleri de dikkate alınarak enstitü kurulunun önerisi ve Senatonun onayı ile belirlenir.

Kayıt yenileme ve ders kaydı

MADDE 17- (1) Lisansüstü programlarda kayıt yenileme ve ders kaydı ile ilgili esaslar Senato tarafından kabul edilen usul ve esaslara göre yürütülür.

Ders ekleme ve bırakma

MADDE 18- (1) Ders ekleme ve bırakma işlemleri, akademik takvimde belirlenen süre içerisinde öğrenci tarafından danışman onayı ile yapılır.

Öğrenime ara izni

MADDE 19- (1) Öğrencilerin mazeretleri nedeniyle öğrenime ara izin işlemleri, izinli sayılmaları ile ilgili işlemler Senato tarafından kabul edilen usul ve esaslar çerçevesinde yürütülür.

Derslerde başarının değerlendirilmesi

MADDE 20- (1) Lisansüstü derslerin başarı değerlendirmesinde; öğrencilerin yarıyıl içinde yaptıkları çalışmalar ve/veya yarıyıl sonu/yarıyıl sonu ikinci sınavı ile birlikte, değerlendirilme şekli her yarıyıl başında dersin sorumlu öğretim elemanı tarafından öğrenci bilgi sistemi üzerinden öğrencilere duyurulur. Lisansüstü programlarda öğrencilerin başarı düzeyleri, devam durumları, sınavlar ile ilgili esaslar Senato tarafından kabul edilen usul ve esaslara göre yürütülür.

(2) Öğrenciler, enstitü yönetim kurulu kararı ile GANO’larını yükseltmek amacıyla başarılı oldukları dersleri tekrarlayabilir. Bu durumda alınan son not geçerlidir.

(3) Lisansüstü dersler için başarı notunun hesaplanmasında mutlak değerlendirme yöntemi esas alınır. Puanlar, enstitüye teslim edilip kesinleştikten sonra, aşağıdaki tabloda belirtilen değerler dikkate alınarak harf notuna çevrilir:

(4) Başarı notu; yıl/yarıyıl içi ölçme araçlarından elde edilen puanlar ve yıl/yarıyıl sonu sınavı, yıl/yarıyıl sonu ikinci sınavından alınan başarı puanından hesaplanır. Bu hesaplamada, öğrencinin her bir değerlendirme aracından aldığı puan, ilgili değerlendirme aracının başarı notuna katkı oranı (ağırlığı) ile çarpılarak, sonuçların toplanmasıyla elde edilir ve hesaplama sonucu tamsayıya yuvarlanır. Yuvarlama işlemi, virgülden sonraki ilk hane, beşten küçükse birler basamağı değiştirilmeden; beş veya beşten büyükse, birler basamağı bir artırılacak şekilde yapılır.

Sınav sonuçlarına itiraz

MADDE 21- (1) Öğrenciler, sınav sonuçlarının açıklanmasından, en geç beş iş günü içerisinde ana bilim/ana sanat dalına yazılı olarak itirazda bulunabilir. Ana bilim/ana sanat dalı başkanlığı, dersin sorumlu öğretim elemanının/elemanlarının görüşünü alarak sınav evraklarında ve sınav not çizelgelerinde maddi hata incelemesi yapılmasını sağlar. Maddi hata tespit edilmesi halinde ana bilim/ana sanat dalı başkanlığı tarafından enstitüye bildirilir, enstitü yönetim kurulu kararıyla hata düzeltilir. İtirazların en fazla on iş günü içerisinde sonuçlandırılması gerekir.

Akademik başarı not ortalaması

MADDE 22- (1) Bir öğrencinin bir dersten aldığı ağırlıklı puanı, dersin AKTS kredisi ile başarı notu katsayısının çarpımı sonucunda bulunur. Öğrencinin bir yarıyılda aldığı uzmanlık alan dersi, danışmanlık, seminer, tez ve dönem projesi hariç tüm derslerin, ağırlıklı puanlarının toplamı AKTS kredileri toplamına bölünerek dönem not ortalaması hesaplanır. Elde edilen ortalama, virgülden sonra iki basamak yürütülür; virgülden sonraki üçüncü hane, beşten küçükse virgülden sonraki ikinci hane değiştirilmeden; virgülden sonraki üçüncü hane beş veya beşten büyükse, virgülden sonraki ikinci hane bir artırılacak şekilde yapılır.

(2) GANO, dönem not ortalamasının hesaplanmasındaki yol izlenerek öğrencinin lisansüstü programa kabul edilmesinden itibaren almış olduğu derslerin tümü dikkate alınarak hesaplanır. Tekrar edilen derslerden alınan en son not geçerlidir.

(3) Bütün notlar transkript belgesinde gösterilir. Öğrencilerin GANO’ları transkript belgelerine ve diplomalarına 4’lük sisteme göre yazılır. Ayrıca transkript belgelerine GANO’ların Üniversite tarafından belirlenen 100’lük sistemdeki karşılığı da bilgi amaçlı eklenir.

Kayıt silme

MADDE 23- (1) Öğrencinin kayıt silme için ilişik kesme işlemlerini tamamlayarak yazılı başvuruda bulunması durumunda enstitü tarafından ilişiği kesilir.

BEŞİNCİ BÖLÜM

Tezli Yüksek Lisans Programı

Amaç ve esaslar

MADDE 24- (1) Tezli yüksek lisans programının amacı; öğrencinin bilimsel araştırma yöntemlerini kullanarak, bilgilere erişme, bilgiyi derleme, yorumlama ve değerlendirme yeteneğini kazanmasını sağlamaktır. Tezli yüksek lisans programına ilişkin esaslar şunlardır:

a) Tezli yüksek lisans programı, 21 ulusal krediden az olmamak koşuluyla en az 7 adet ders ile seminer dersi, uzmanlık alan dersi, danışmanlık ve tez çalışması/sanat eseri raporundan oluşur. Tezli yüksek lisans programı, bir eğitim-öğretim dönemi 60 AKTS kredisinden az olmamak koşuluyla, tüm derslerin toplamının en az 120 AKTS olması gerekir.

b) Yüksek lisans öğrencisinin alacağı derslerin en çok iki tanesi, lisans öğrenimi sırasında alınmamış olması koşuluyla, lisans derslerinden seçilebilir.

c) Dersler; öğrencinin talebi, danışmanın önerisi, ana bilim/ana sanat dalı başkanının olumlu görüşü ve enstitü yönetim kurulunun onayı ile diğer enstitülerin müfredat derslerinden de seçilebilir.

ç) Enstitü kurulu, disiplinler arası nitelikte zorunlu veya seçmeli, birbirini tamamlayan dersler açılmasına karar verebilir.

d) Her öğrenci, danışmanı tarafından açılan uzmanlık alanı dersini almakla yükümlüdür.

e) Öğrenci, danışmanın önereceği çalışma alanı ile ilgili en az bir semineri en geç dördüncü yarıyılın başına kadar almak zorundadır. Seminer çalışması dinleyicilere açık olarak yapılır ve değerlendirme formu enstitüye sunulur. Öğrenci, seminer konusunu aldığı dönemin başında en geç akademik takvimde belirlenen ders bırakma ve ders ekleme süresi (ekle-çıkar) içerisinde danışmanın onayı ile ana bilim dalı başkanlığınca enstitüye bildirir.

f) Sanat alanında yapılan yüksek lisans çalışmalarının eserleri kapsayan tez ve sanatsal çalışmayı içermesi gerekir.

g) Tezli yüksek lisans programında öğrenci danışmanıyla beraber tez konusunu en geç ikinci yarıyılın sonuna kadar belirler, en geç üçüncü yarıyıl başından itibaren tez çalışmasına başlar ve her yarıyıl tez çalışmasına kayıt yaptırılması zorunludur.

ğ) Seminer dersi ve tez çalışması kredisiz olup başarılı/yeterli veya başarısız/yetersiz olarak değerlendirilir.

Süre

MADDE 25- (1) Tezli yüksek lisans programının süresi; kayıt olduğu programa ilişkin derslerin verildiği dönemden başlamak üzere, her dönem için kayıt yaptırıp yaptırmadığına bakılmaksızın dört yarıyıl olup program en çok altı yarıyılda tamamlanır. Ancak Üniversiteden ilişiği kesildikten sonra aynı programa tekrar kayıt yaptırıp, daha önce alıp başarmış olduğu dersler ile birlikte geldiği ilk yarıyılın sonunda izlediği programın ders yükünü ve kredisini tamamlayan öğrenci en erken ikinci yarıyılın sonunda programı tamamlayabilir.

(2) Dört yarıyıl sonunda öğretim planında yer alan kredili derslerini ve seminer dersini başarıyla tamamlayamayan, azami süreler içerisinde tez çalışmasında başarısız olan veya tez savunmasına girmeyen veya bu süreler içerisinde Senatonun öngördüğü başarı koşullarını/ölçütlerini yerine getiremeyen öğrencinin enstitü ile ilişiği kesilir.

(3) Tezini dört yarıyılın sonunda başarı ile tamamlayamayanlar, ilgili döneme ait öğrenci katkı payı veya öğrenim ücretlerini ödemek koşulu ile öğrenimlerine devam etmek için kayıt yaptırabilir. Altıncı yarıyılının sonunda tezini enstitüye teslim etmeyen öğrencinin enstitü ile ilişiği kesilir.

Tez önerisi

MADDE 26- (1) Tez önerisi; danışmanın denetiminde öğrenci tarafından hazırlanır, bilim/sanat dalı ve/veya ana bilim/ana sanat dalı kurulunda değerlendirilir ve en geç ikinci yarıyılın sonuna kadar enstitüye teslim edilir.

(2) Tez önerisinin enstitü tarafından oluşturulan forma uygun olarak hazırlanması gerekir.

(3) Tez konusu enstitü yönetim kurulunun onayı ile kesinleşir.

(4) Tez konusunda ve tez başlığında yapılması istenen tüm değişiklikler, danışmanın gerekçeli görüşü, bilim/sanat dalı ve/veya ana bilim/ana sanat dalı kurulunun önerisi ve enstitü yönetim kurulunun onayı ile yapılır.

Tez savunması

MADDE 27- (1) Öğrencinin savunma sınavına girebilmesi için danışmanı tarafından alınan intihal yazılım programı raporu ile birlikte tez çalışması aşamasında elde ettiği sonuçları, Senato tarafından belirlenen enstitünün tez yazım kurallarına uygunluğuna ilişkin danışmanın yazılı görüşünü ve tezin ciltlenmemiş bir nüshasını ana bilim/ana sanat dalı başkanlığı aracılığıyla akademik takvimde belirtilen sürede enstitüye teslim etmesi gerekir.

(2) Yüksek lisans tez jüri önerisi, ilgili danışmanın görüşü, bilim/sanat dalı ve/veya ana bilim/ana sanat dalı kurulunun önerisi ile enstitüye bildirilir. Enstitü yönetim kurulu kararı ile tez jürisi ve tez savunma sınavı ve/veya eser sergileme tarihi, yeri ve saati belirlenir. Enstitü yönetim kurulunun karar tarihinden itibaren bir ay içerisinde tez savunma sınavının ve/veya eser sergilemenin yapılması ve tamamlanması gerekir.

(3) Yüksek lisans tez jürisi; öğrencinin danışmanı ve en az biri Üniversite dışından olmak üzere en az üç veya beş asıl ve iki yedek öğretim üyesinden oluşur. Yedek üyelerden biri de Üniversite dışından belirlenir. Jürinin üç kişiden oluşması durumunda ikinci danışman jüri üyesi olamaz.

(4) Yüksek lisans tezinin tez savunma sınavı ve sonuçlandırılması ile ilgili hususlar Senato tarafından kabul edilen usul ve esaslara göre yürütülür.

Tezin teslimi, mezuniyet ve diploma

MADDE 28- (1) Tez savunma sınavında başarılı olmak ve Senato tarafından belirlenen mezuniyet için gerekli diğer koşulları da sağlamak kaydıyla, yüksek lisans tezinin ciltlenmiş en az üç kopyasını, elektronik ortamda yazılmış kopyasını ve/veya bir adet eserle birlikte diğer belgeleri tez savunma sınavına giriş tarihinden itibaren bir ay içinde ilgili enstitüye teslim eden ve tezi şekil yönünden uygun bulunan yüksek lisans öğrencisine tezli yüksek lisans diploması verilir.

(2) Enstitü yönetim kurulu talep halinde teslim süresini en fazla bir ay daha uzatabilir. Bu koşulları yerine getirmeyen öğrenci, koşulları yerine getirinceye kadar diplomasını alamaz, öğrencilik haklarından yararlanamaz ve azami süresinin dolması halinde enstitü ile ilişiği kesilir.

(3) Tezli yüksek lisans diploması üzerinde öğrencinin izlemiş olduğu enstitü ana bilim/ana sanat dalındaki programın onaylanmış adı bulunur. Mezuniyet tarihi tezin sınav jüri komisyonu tarafından imzalı nüshasının teslim edildiği tarihtir.

(4) Tezin tesliminden itibaren üç ay içinde yüksek lisans tezinin bir kopyası elektronik ortamda, bilimsel araştırma ve faaliyetlerin hizmetine sunulmak üzere enstitü tarafından YÖK Başkanlığına gönderilir.

ALTINCI BÖLÜM

Tezsiz Yüksek Lisans Programı

Amaç ve esaslar

MADDE 29- (1) Tezsiz yüksek lisans programının amacı, öğrenciye meslekî konularda derin bilgi kazandırmak ve mevcut bilginin uygulamada nasıl kullanılacağını göstermektir.

(2) Tezsiz yüksek lisans programı, toplam 30 ulusal krediden az olmamak koşuluyla en az 10 ders ile bir dönem projesinden oluşur. Bu derslerin toplamının en az 90 AKTS olması gerekir.

(3) Eğitim-öğretim için gerekli koşulları sağlamak şartıyla uzaktan eğitim tezsiz yüksek lisans programı açılabilir. Bu programda yürütülecek eğitim-öğretim faaliyetleri YÖK tarafından belirlenen ilgili usul ve esaslara ve Senato kararlarına göre yürütülür.

Süre

MADDE 30- (1) Tezsiz yüksek lisans programını tamamlama süresi; kayıt olduğu programa ilişkin derslerin verildiği dönemden başlamak üzere, her dönem için kayıt yaptırıp yaptırmadığına bakılmaksızın üç yarıyıldır. Bu sürenin sonunda başarısız olan veya programı tamamlayamayan öğrencinin enstitü ile ilişiği kesilir. Ancak Üniversiteden ilişiği kesildikten sonra aynı programa tekrar kayıt yaptırıp daha önce alıp başarmış olduğu dersler ile birlikte izlediği programın ders yükünü ve kredisini tamamlayan öğrenci en erken birinci yarıyılın sonunda programı tamamlayabilir.

Dönem projesi

MADDE 31- (1) Tezsiz yüksek lisans programında dönem projesi en erken üçüncü yarıyılın başında alınabilir. Ancak Üniversiteden ilişiği kesildikten sonra aynı programa tekrar kayıt yaptırıp daha önce alıp başarmış olduğu dersler ile birlikte geldiği ilk yarıyılın sonunda izlediği programın ders yükünü ve kredisini tamamlayan öğrenci en erken birinci yarıyılın başında dönem projesini alabilir.

(2) Dönem projesinin kapsamı ve koşulları; danışmanın önerisi, bilim/sanat dalı ve/veya ana bilim/ana sanat dalı başkanının görüşü ve enstitü yönetim kurulunun kararı ile belirlenir. Dönem projesi dersi kredisiz olup başarılı/yeterli veya başarısız/yetersiz olarak değerlendirilir.

(3) Dönem projesi, ilgili ana bilim/ana sanat dalı kurulunun önerisi ve enstitü yönetim kurulunun onayı ile en az üç asıl ve iki yedek öğretim üyesinden oluşan dönem projesi komisyonu tarafından değerlendirilerek; dönem projesi başarı formu ile birlikte nihai karar enstitüye bildirilir.

(4) Öğrencinin dönem projesini aldığı yarıyılda, dönem projesine kayıt yaptırması dönem projesi konusunu aldığı dönem başında belirlemesi, enstitünün hazırlamış olduğu yazım kılavuzuna göre yarıyıl sonunda yazılı bir rapor oluşturması ve yeterli sayıda kopyasını ana bilim/ana sanat dalı aracılığıyla enstitüye vermesi gerekir. Dönem projesinin yürütülmesinden danışman öğretim elemanı sorumludur.

Mezuniyet ve diploma

MADDE 32- (1) Kredili derslerini ve dönem projesini başarıyla tamamlayan ve enstitü tarafından istenen diğer belgeleri enstitüye teslim eden öğrenci, enstitü yönetim kurulu kararı ile mezun kabul edilir ve diploma almaya hak kazanır.

(2) Tezsiz yüksek lisans diploması üzerinde öğrencinin izlemiş olduğu enstitü ana bilim/ana sanat dalındaki programın onaylanmış adı bulunur.

YEDİNCİ BÖLÜM

Doktora Programı

Amaç ve esaslar

MADDE 33- (1) Doktora programının amacı; öğrenciye bağımsız araştırma yapma, bilimsel problemleri, verileri geniş ve derin bir bakış açısı ile irdeleyerek yorum yapma, analiz etme ve yeni sentezlere ulaşmak için gerekli becerileri kazandırmaktır.

(2) Doktora çalışması sonunda hazırlanacak tezin; bilime yenilik getirme, yeni bir bilimsel yöntem geliştirme ve bilinen bir yöntemi yeni bir alana uygulama niteliklerinden en az birini yerine getirmesi gerekir.

(3) Doktora programı; tezli yüksek lisans derecesi ile kabul edilen öğrenciler için toplam 21 ulusal kredilik en az 7 ders, dört yıllık lisans derecesi ile kabul edilen öğrenciler için en az 42 ulusal kredilik 14 ders, seminer, uzmanlık alan dersi, danışmanlık, diğer öğrenim etkinlikleri, yeterlik sınavı, tez önerisi ve tez çalışmasından oluşur. Bu durumda toplam AKTS kredilerinin; bir eğitim-öğretim dönemi 60 AKTS’den az olmamak koşuluyla tezli yüksek lisans dereceli öğrenciler için en az 240 AKTS, dört yıllık lisans dereceli öğrenciler için ise en az 300 AKTS olması gerekir.

(4) Lisans dersleri ders yüküne ve doktora kredisine sayılmaz.

(5) Öğrenci en az iki seminer dersi almak zorundadır. Danışmanın önereceği çalışma alanı ile ilgili seminer konusunu aldığı dönem başında bildirmek koşulu ile ana bilim dalı başkanlığınca enstitüye bildirilir. Seminer çalışması dinleyicilere açık olarak yapılır ve değerlendirme formu enstitüye sunulur.

Süre

MADDE 34- (1) Doktora programını tamamlama süresi; tezli yüksek lisans derecesi ile kabul edilenler için kayıt olduğu programa ilişkin derslerin verildiği dönemden başlamak üzere, her dönem için kayıt yaptırıp yaptırmadığına bakılmaksızın sekiz yarıyıl olup azami tamamlama süresi on iki yarıyıl; lisans derecesi ile kabul edilenler için on yarıyıl olup azami tamamlama süresi on dört yarıyıldır. Ancak Üniversiteden ilişiği kesildikten sonra aynı programa tekrar kayıt yaptırıp, daha önce alıp başarmış olduğu dersler ile birlikte geldiği ilk yarıyılın sonunda izlediği programın ders yükünü ve kredisini tamamlayan ve programın diğer yükümlülüklerini yerine getirip tez aşamasından başlayan öğrenci en erken dört yarıyılda programı tamamlayabilir.

(2) Doktora programı, ders aşaması ve tez aşaması olmak üzere iki aşamada gerçekleşir. Ancak;

a) Doktora programı için gerekli kredili dersleri ve iki semineri başarıyla tamamlamanın azami süresi tezli yüksek lisans derecesi ile kabul edilenler için dört yarıyıl, lisans derecesi ile kabul edilenler için altı yarıyıldır. Bu süre içinde kredili derslerini ve iki semineri başarıyla tamamlayamayan öğrencinin enstitü ile ilişiği kesilir.

b) Kredili derslerini ve iki semineri başarıyla bitiren, yeterlik sınavında başarılı bulunan ve tez önerisi kabul edilen, ancak tez çalışmasını tezli yüksek lisans derecesi ile kabul edilenler için on iki, lisans derecesi ile kabul edilenler için on dört yarıyıl sonuna kadar tamamlayamayan öğrencinin enstitü ile ilişiği kesilir.

c) Lisans derecesi ile doktora programına başvurmuş öğrencilerden; kredili derslerini ve/veya azami süresi içinde tez çalışmasını tamamlayamayanlara, doktora tezinde başarılı olamayanlara, aynı programın tezsiz yüksek lisans programının açık olması durumunda, tezsiz yüksek lisans için gerekli kredi yükü, proje ve benzeri diğer şartları yerine getirmiş olmaları kaydıyla talepleri halinde tezsiz yüksek lisans diploması verilir.

(3) Doktora programını belirtilen süre içinde tamamlayabilmek için tez önerisi kabulünden sonra en az üç tez izleme komitesi toplantısında başarılı olunması gerekir.

Doktora yeterlik sınavı

MADDE 35- (1) Doktora yeterlik sınavı; öğrencinin bilimsel düşünme, bilimsel yöntemleri özümseme, bağımsız bir araştırmayı yürütebilme yeterliğine yönelik temel ve doktora çalışmasıyla ilgili konularda kapsamlı bilgiye ve sentez gücüne sahip olup olmadığının sınanmasını amaçlar.

(2) Doktora yeterlik sınavına ilişkin esaslar şunlardır:

a) Yeterlik sınavları, yılda en fazla iki kez akademik takvimde belirtilen tarihler arasında yapılır. Sınavın tarih ve saati ana bilim dalı tarafından enstitüye bildirilir. Enstitü yönetim kurulunun gerekli görmesi halinde sınav tarihi ve yeri değiştirilebilir.

b) Enstitüye tezli yüksek lisans derecesi ile kabul edilen öğrencilerin derslerini tamamladıktan sonra en geç beşinci, dört yıllık lisans derecesi ile kabul edilen öğrencilerin derslerini tamamladıktan sonra en geç yedinci yarıyılın sonuna kadar yeterlik sınavına girmeleri gerekir. Üniversiteden ilişiği kesildikten sonra aynı programa tekrar kayıt yaptırıp, daha önce alıp başarmış olduğu dersler ile birlikte geldiği ilk yarıyılın sonunda izlediği programın ders yükünü ve kredisini tamamlayan öğrenci en erken birinci yarıyılın sonunda doktora yeterlik sınavına girebilir.

c) Yeterlik sınavları; bilim dalı ve/veya ana bilim dalı kurulunun önerisi ve enstitü yönetim kurulunun onayı ile beş asıl, iki yedek öğretim üyesinden oluşan doktora yeterlik komitesi tarafından düzenlenir ve yürütülür. Yeterlik sınav komitesi iki yılda bir yenilenir. Eski üyeler tekrar seçilebilir.

ç) Yeterlik sınav komitesi, farklı alanlardaki sınavları hazırlamak, uygulamak ve değerlendirmek amacıyla yeterlik sınav jürileri kurar. Yeterlik sınav jürisi, yeterlik sınav komitesince ve enstitü yönetim kurulunca kabul edilen; en az ikisi Üniversite dışından olmak üzere, danışman dâhil beş asıl ve en az biri Üniversite dışından olmak üzere iki yedek öğretim üyesinden oluşur. Sınav jürisinin yapısı ve sınavların uygulanması ile değerlendirilmesi hususları Senato tarafından kabul edilen usul ve esaslara göre yürütülür.

Tez izleme komitesi

MADDE 36- (1) Yeterlik sınavında başarılı bulunan öğrenci, danışmanın görüşü, bilim dalı ve/veya ana bilim dalı kurulunun önerisi doğrultusunda ana bilim dalı başkanlığınca enstitüye bildirilir ve enstitü yönetim kurulu onayı ile bir ay içinde bir tez izleme komitesi oluşturulur.

(2) Tez izleme komitesi üç öğretim üyesinden oluşur. Komitede danışmandan başka bilim dalı ve/veya ana bilim dalı içinden ve ana bilim dalı dışından veya Üniversite dışından birer üye yer alır. Üyelerin belirlenmesinde, özellikle disiplinler arası nitelikteki tez çalışmalarında, ilgili disiplinin öğretim üyelerinin yer almasına dikkat edilir. Eğer varsa, ikinci tez danışmanı da komite toplantılarına katılabilir, ancak tez izleme komitesi üyesi olamaz.

(3) Tez izleme komitesinin kurulmasından sonraki dönemlerde, danışmanın ve bilim dalı ve/veya ana bilim dalı kurulunun gerekçeli önerisi, ana bilim dalı başkanlığı aracılığıyla enstitüye bildirilir ve enstitü yönetim kurulu onayı ile üyelerde değişiklik yapılabilir.

Tez önerisi savunması

MADDE 37- (1) Yeterlik sınavını başarıyla tamamlayan öğrenci, yeterlik sınavı tarihinden itibaren en geç altı ay içinde yapacağı araştırmanın amacını, yöntemini ve çalışma planını kapsayan tez önerisini tez izleme komitesinin önünde sözlü olarak savunur.

(2) Öğrenci, tez önerisiyle ilgili yazılı bir raporu sözlü savunma sınavı tarihinden en az on beş gün önce tez izleme komitesi üyelerine sunar. Yeterlik sınavı tarihinden itibaren en geç altı ay içerisinde tez önerisi savunmasına giremeyen öğrenci başarısız sayılır. Tez önerisi savunması dinleyicilere açık olarak yapılır ve dinleyiciler de izleme komitesinin izni ile tez önerisine katkıda bulunabilir. Tez izleme komitesi, öğrencinin sunduğu tez önerisinin kabul, düzeltme veya reddine salt çoğunlukla karar verir. Düzeltme için bir ay süre verilir. Bu süre sonunda kabul veya ret yönünde salt çoğunlukla verilen karar, bilim dalı ve/veya ana bilim dalı başkanlığınca işlemin bitişini izleyen üç gün, video konferans yöntemi ile yapılan tez izlemelerde ise on gün içinde enstitüye tutanakla bildirilir. Tez önerisi savunmasına geçerli bir mazereti olmaksızın birinci fıkrada belirtilen sürede girmeyen öğrenci başarısız sayılarak tez önerisi reddedilir.

(3) Tez önerisi reddedilen öğrenci, yeni bir danışman ve/veya yeni bir tez konusu seçme hakkına sahiptir. Bu durumda yeni bir tez izleme komitesi atanabilir. Programa aynı danışmanla devam etmek isteyen öğrenci üç ay içinde; danışman ve tez konusunu değiştiren öğrenci ise, altı ay içinde tekrar tez önerisi savunma sınavına alınır. Tez önerisi, bu savunmada da reddedilen veya geçerli bir mazereti olmaksızın belirtilen sürede tez önerisi savunmasına katılmayan öğrencinin enstitü ile ilişiği kesilir.

(4) Tez önerisi kabul edilen öğrenci için tez izleme komitesi, ocak-haziran ve temmuz-aralık ayları arasında güz ve bahar akademik yarıyılları içinde birer kez olmak üzere yılda iki kez toplanır. Öğrenci, toplantı tarihinden en az bir ay önce komite üyelerine yazılı bir rapor sunar. Bu raporda, o ana kadar yapılan çalışmaların özeti ve bir sonraki dönemde yapılacak çalışma planı belirtilir. Öğrencinin tez çalışması, komite üyelerince başarılı veya başarısız olarak belirlenir. Bu karar, ana bilim dalı başkanlığınca toplantı tarihini izleyen üç gün, video konferans yöntemi ile yapılan tez izlemelerde ise on gün içinde enstitüye bir tutanakla bildirilir. Komite tarafından tez çalışması, üst üste iki kez veya aralıklı olarak üç kez başarısız bulunan veya mazeretsiz olarak tez izleme komitelerine katılmayan öğrencinin enstitü ile ilişiği kesilir.

Doktora tezinin sonuçlandırılması ve tez savunma jürisi

MADDE 38- (1) Doktora tezinin hazırlanması, savunulması, sonuçlandırılması, tez savunma jürisinin oluşumu ve karar alması ile ilgili hususlar Senato tarafından kabul edilen usul ve esaslara göre yürütülür.

Mezuniyet ve diploma

MADDE 39- (1) Tez çalışmasını başarıyla tamamlayan öğrenci tezinin yeterli sayıda ciltlenmiş, elektronik ortamda yazılmış kopyasını danışmanına teslim eder. Danışman, tezin yazım kurallarına uygunluğu yönünden yazılı olarak belirttiği görüşü ile tezin nüshalarını ana bilim/bilim dalı başkanlığı aracılığıyla ilgili enstitüye gönderir.

(2) Tez savunmasında başarılı olmak ve Senato tarafından belirlenen mezuniyet için gerekli diğer koşulları da sağlamak kaydıyla doktora tezinin ciltlenmiş en az üç kopyasını tez savunma sınavına giriş tarihinden itibaren bir ay içinde ilgili enstitüye teslim eden ve tezi şekil yönünden uygun bulunan öğrenci, doktora diploması almaya hak kazanır. Enstitü yönetim kurulu başvuru üzerine teslim süresini en fazla bir ay daha uzatabilir. Bu koşulları yerine getirmeyen öğrenci koşulları yerine getirinceye kadar diplomasını alamaz, öğrencilik haklarından yararlanamaz ve azami süresinin dolması halinde enstitü ile ilişiği kesilir.

(3) Doktora diploması üzerinde öğrencinin izlemiş olduğu enstitü ana bilim dalındaki programın YÖK tarafından onaylanmış adı bulunur. Mezuniyet tarihi tezin sınav jüri komisyonu tarafından imzalı nüshasının teslim edildiği tarihtir.

(4) İlgili enstitü tarafından tezin tesliminden itibaren üç ay içinde doktora tezinin bir kopyası elektronik ortamda, bilimsel araştırma ve faaliyetlerin hizmetine sunulmak üzere YÖK Başkanlığına gönderilir.

SEKİZİNCİ BÖLÜM

Sanatta Yeterlik Programı

Amaç ve esaslar

MADDE 40- (1) Sanatta yeterlik programının amacı; özgün bir sanat eserinin ortaya konulmasını, müzik ve sahne sanatlarında ise üstün bir uygulama ve yaratıcılığı amaçlayan doktora eş değeri bir programdır.

(2) Sanatta yeterlik programı tezli yüksek lisans derecesi ile kabul edilmiş öğrenciler için toplam yirmi bir krediden ve bir eğitim-öğretim dönemi 60 AKTS’den az olmamak koşuluyla en az yedi ders, uygulamalar ile tez, sergi, proje, resital, konser, temsil gibi çalışmalar olmak üzere en az 240 AKTS kredisinden oluşur. Lisans derecesi ile kabul edilmiş öğrenciler için de en az kırk iki kredilik on dört ders, uygulamalar ile tez, sergi, proje, resital, konser, temsil gibi çalışmalar olmak üzere en az 300 AKTS kredisinden oluşur.

(3) Sanatta yeterlik tezinin, yapılan çalışmaları anlatan bir belge ve sanatsal çalışmayı içermesi gerekir.

(4) Sanatta yeterlik programında diğer çalışmalara ek olarak enstitü yönetim kurulunun onayladığı uygulamalar, sergi, proje, resital, konser, temsil ve benzeri çalışmalar yer alır.

Süre

MADDE 41- (1) Sanatta yeterlik programını tamamlama süresi, yüksek lisans derecesi ile kabul edilenler için kayıt olduğu programa ilişkin derslerin verildiği dönemden başlamak üzere, her dönem için kayıt yaptırıp yaptırmadığına bakılmaksızın sekiz yarıyıl olup azami tamamlama süresi on iki yarıyıl, lisans derecesi ile kabul edilenler için on yarıyıl olup azami tamamlama süresi on dört yarıyıldır.

(2) Sanatta yeterlik programı için gerekli kredili dersleri başarıyla tamamlamanın azami süresi tezli yüksek lisans derecesi ile kabul edilenler için dört yarıyıl, lisans derecesi ile kabul edilenler için altı yarıyıldır. Bu süre içinde kredili derslerini başarıyla tamamlayamayan öğrencinin enstitü ile ilişiği kesilir.

(3) Kredili derslerini ve uygulamalarını başarı ile bitiren, ancak tez, sergi, proje, resital, konser, temsil gibi çalışmalarını birinci fıkrada belirtilen azami on iki yarıyıl veya on dört yarıyıl sonuna kadar tamamlayamayan öğrencinin enstitü ile ilişiği kesilir.

(4) Lisans derecesi ile sanatta yeterlik programına başvurmuş öğrencilerden gerekli kredi yükü, proje ve benzeri diğer şartları yerine getirmiş olmaları kaydıyla sanatta yeterlik tezinde başarılı olamayanlara; aynı programın tezsiz yüksek lisans programının açık olması durumunda ve talepte bulunması halinde, tezsiz yüksek lisans için gerekli kredi yükü, proje ve benzeri diğer şartları yerine getirmiş olmaları kaydıyla tezsiz yüksek lisans diploması verilir.

Sanatta yeterlik çalışmasının sonuçlanması

MADDE 42- (1) Sanatta yeterlik çalışmasının hazırlanması ve sonuçlandırılması ile ilgili hususlar Senato tarafından kabul edilen usul ve esaslara göre yürütülür.

Mezuniyet ve diploma

MADDE 43- (1) Sanatta yeterlik çalışmasında başarılı olan öğrenciye, diğer koşulları da sağlamak kaydıyla YÖK tarafından onaylanan sanat dalının özelliğine göre alanı belirleyen bir diploma verilir. Mezuniyet tarihi tezin sınav jüri komisyonu tarafından imzalı nüshasının teslim edildiği tarihtir.

(2) Tez savunmasında başarılı olmak ve Senato tarafından belirlenen mezuniyet için gerekli diğer koşulları da sağlamak kaydıyla sanatta yeterlik tezinin ciltlenmiş en az üç kopyasını tez savunma sınavına giriş tarihinden itibaren bir ay içinde ilgili enstitüye teslim eden ve tezi şekil yönünden uygun bulunan öğrenci sanatta yeterlik diploması almaya hak kazanır. Enstitü yönetim kurulu başvuru üzerine teslim süresini en fazla bir ay daha uzatabilir. Bu koşulları yerine getirmeyen öğrenci koşulları yerine getirinceye kadar diplomasını alamaz, öğrencilik haklarından yararlanamaz ve azami süresinin dolması halinde enstitü ile ilişiği kesilir.

(3) İlgili enstitü tarafından tezin tesliminden itibaren üç ay içinde sanatta yeterlik tezinin bir kopyası elektronik ortamda, bilimsel araştırma ve faaliyetlerin hizmetine sunulmak üzere YÖK Başkanlığına gönderilir.

DOKUZUNCU BÖLÜM

Çeşitli ve Son Hükümler

Ortak programlar

MADDE 44- (1) Yurt içindeki ve yurt dışındaki yükseköğretim kurumları ve diğer kuruluşlarla iş birliği tesis edilerek yürütülecek lisansüstü ortak eğitim-öğretim programlarının işleyişinde; 6/10/2016 tarihli ve 29849 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Yükseköğretim Kurumlarının Yurt Dışı Yükseköğretim Kurumlarıyla Ortak Eğitim Öğretim Programlarına Dair Yönetmelik, 22/2/2007 tarihli ve 26442 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Yükseköğretim Kurumlarının Yurtiçindeki Yükseköğretim Kurumlarıyla Ortak Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Programları Tesisi Hakkında Yönetmelik ve ilgili diğer mevzuat hükümleri ile bu Yönetmelik hükümleri uygulanır.

(2) Bu tür programlarda Üniversite dışından alınacak dersler için müfredat, bilim/sanat dalı ve/veya ana bilim/ana sanat dalı kurulunun önerisi, enstitü kurulunun kararı ve Senatonun onayıyla belirlenir.

Tebligat

MADDE 45- (1) Öğrencilere yapılacak her türlü tebligat kayıtları sırasında enstitüye bildirdikleri adrese yapılır. Yanlış veya eksik adres bildiren veya adres değişikliklerini enstitüye bildirmeyen öğrencilerin, enstitüde bulunan adresine tebligat yapılması hâlinde kendilerine tebligat yapılmış kabul edilir.

Disiplin

MADDE 46- (1) Lisansüstü program öğrencilerinin disiplinle ilgili iş ve işlemleri, 2547 sayılı Kanunun 54 üncü maddesi hükümlerine göre yürütülür.

Hüküm bulunmayan hâller

MADDE 47- (1) Bu Yönetmelikte hüküm bulunmayan hâllerde; 2547 sayılı Kanun, 20/4/2016 tarihli ve 29690 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği, 3/3/1983 tarihli ve 17976 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Lisansüstü Eğitim-Öğretim Enstitülerinin Teşkilat ve İşleyiş Yönetmeliği ile YÖK kararları uygulanır.

Yürürlükten kaldırılan yönetmelik

MADDE 48- (1) 2/9/2016 tarihli ve 29819 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Akdeniz Üniversitesi Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği yürürlükten kaldırılmıştır.

Yürürlük

MADDE 49- (1) Bu Yönetmelik yayımı tarihinde yürürlüğe girer.

Yürütme

MADDE 50- (1) Bu Yönetmelik hükümlerini Akdeniz Üniversitesi Rektörü yürütür.

Yılmaztekin, “Hukuk güvenliğinin olmadığı bir yerde ne idari istikrardan ne de toplumsal barıştan söz edilebilir. Çıkış yolu ise elbette insan hakları eksenli bir yargılamadır” şeklinde konuştu.

Beş oturumdan oluşan sempozyumda, idari yargıda kurumsal değişimin insan haklarına etkisi, idari yargıda muhakemenin insan haklarını korumanın mı yoksa sınırlandırmanın mı aracı olduğu, sulh ceza hâkimlikleri bağlamında idari yargının daralan alanı, idari yargıda haklar rejimi ile güncel kararlarda maddi hukuk yaklaşımları ve insan hakları içtihadının idari yargıya yansımaları geniş bir perspektifle ele alındı.

Sempozyumda oturum başkanlıklarını; Av. Kemal Vuraldoğan, Av. Dr. İnci Solak Akman, Av. Ziynet Özçelik, Av. Dr. Kerem Altıparmak ve Doç. Dr. Dinçer Demirkent yaptı.

Sempozyumda, Dr. Öğr. Üyesi Abbas Kılıç, Prof. Dr. Ali Ulusoy, Hâkim Emine Aktepe, Doç. Dr. M. Ayhan Tekinsoy, Doç. Dr. K. Burak Öztürk, Av. Semra Demir, Prof. Dr. Zeynel T. Kangal, Av. Çağlar Çağlayan, Dr. Ilgın Özkaya Özlüer, Doç. Dr. Berke Özenç, Doç. Dr. Elvin Evrim Dalkılıç, Hâkim Suna Türkoğlu, Dr. Evren Altay, Doç. Dr. Ulaş Karan ve Dr. Öğr. Üyesi Zülfiye Yılmaz’ın yanı sıra oturum başkanları da konuşmacı olarak yer aldı.

Sempozyum, soru-cevap bölümünün ardından, Sonuç Bildirgesi’nin TBB Başkan Danışmanı Av. Dr. Kasım Akbaş tarafından okunmasıyla tamamladı.

İnsan Hakları Bağlamında İdari Yargının Güncel Sorunları Sempozyumu
11–12 Nisan 2026, Ankara

Sonuç Bildirgesi

Türkiye Barolar Birliği İdare ve Vergi Hukuku Komisyonu tarafından düzenlenen “İdari Yargının Güncel Sorunları” sempozyumunda, idari yargının gelişimi ve bugün içinde bulunduğu koşullar tüm yönleriyle değerlendirilmiş, kurumsal, yapısal ve konjonktürel sorunları ele alınmıştır. İki gün süren toplantıda sunulan tebliğler, genel olarak yargı sisteminde, özel olarak ise idari yargıda yaşanan sorunların yapısal hâle gelmeden müdahale edilmesi gereken meseleler olduğunu ortaya koymuştur.

İdari yargının kurumsal yapısında son yıllarda gerçekleşen dönüşümler insan hakları üzerinde çok boyutlu sonuçlar yaratmaktadır. Özellikle 2010 sonrası anayasa değişiklikleri ile Hâkimler ve Savcılar Kurulunun yapısında meydana gelen değişimlerin yargı bağımsızlığına ve tarafsızlığına olumsuz yansımaları olmuştur. Danıştayda gerçekleştirilen yapısal dönüşümlerle içtihat birliği ve yargısal etkinliği aşındırılmıştır. Bölge idare mahkemelerinin kurulmasıyla birlikte idari yargıda iş yükünün dağılımı, kararların öngörülebilirliği ve hak arama özgürlüğü açısından da çeşitli sonuçlar ortaya çıkmıştır. Oysa yargı alanındaki kurumsal reformların yargının insan hakları standartlarıyla uyumunun güçlendirilmesine yönelmesi esas olmalıdır.

İdari Yargıda "muhakeme"nin insan haklarının korunmasının mı sınırlandırılmasının mı aracı hâline geldiği sorusu giderek daha fazla ağırlık kazanmaktadır. Bu anlamda re’sen araştırma ilkesinin, sebep ikamesi ve idarenin yerine geçme yasağının önem kazandığı görülmektedir. Bu hususlar, yargılama faaliyetini doğrudan etkileyerek yargılama yetkisinin kullanımında sistematik sorun alanları yaratmaktadır. Barış için Akademisyenler bildirisi imzacılarının dosyalarını da içermek üzere, olağanüstü hâl kapsamındaki davalarda idari yargıda insan hakları açısından yaşanan sorunların hem normatif düzenlemelerden hem de bu düzenlemelerle birlikte yargılama ilkelerinin yorumlanma ve uygulanma biçiminden kaynaklandığı anlaşılmaktadır.

Sulh Ceza Mahkemeleri, 2005’e kadar sınırlı alanlarda idari yaptırımlara itiraz mercii iken, Kabahatler Kanunu ile genel görevli hale gelmiş; 2014’te kaldırılarak yerlerine Sulh Ceza Hakimlikleri kurulmuştur. Ancak özü itibarıyla bir idari işlem olan idari yaptırımların tek bir hâkim tarafından yeterli hukukilik denetimine tabi tutulamaması, denetimin yüzeyselleşmesine yol açmıştır. Ayrıca bu hâkimliklerin ceza tedbirleri ve erişim engellemeleri yoluyla adil yargılanma, ifade ve haber alma özgürlüklerini zedelediği; kararlarına etkili itiraz yolu bulunmamasının da adil yargılanma hakkını sistematik olarak ihlal ettiği görülmektedir.

İdari yargılama pratiklerinin akademik özgürlük ve basın özgürlüğü özelinde ifade özgürlüğü üzerinde önemli bir etkisi bulunmaktadır. Öte yandan, Kartalkaya Davası örneğinde görüldüğü üzere, kamu ajanlarının sorumluluğunun belirlenmesinde, dolayısıyla adalete erişim hakkının sağlanmasında da idari yargı önemli bir işlev kazanmış durumdadır. İdari yargı yerlerinin sadakat kavramını, anayasaya sadakat yerine siyasi iktidara sadakat anlamına gelebilecek şekilde yorumlamaları, ifade özgürlüğünün önünde engel oluşturmaktadır. Danıştayın son dönemde RTÜK kararlarını demokratik toplumda zorunluluk ölçütü çerçevesinde değerlendirdiği görülmektedir. Nihayet, kamu ajanlarının sorumluluğunun belirlenmesinde özellikle üst düzey kamu görevlilerinin soruşturulmasına izin verilmemesi ceza hukuku açısından sorumluluk süreçlerinin işletilememesine sebep olmaktadır.

Anayasal düzen açısından, yüksek yargı kararlarının uygulanmamasının söz konusu bile yapılamaması gerekir. Anayasa Mahkemesi (AYM) kararları bağlayıcıdır. Ayrıca bireysel başvuru kararlarının objektif etkisi de göz önüne alınmalıdır. Keza Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) kararlarına uyup uymamak da bir tercihe bırakılamaz. AYM ve AİHM kararlarının uygulanma yükümlülüğü tartışma konusu yapılmamalıdır. Aksi bir durum, kuvvetler ayrılığı ilkesini fiilen ortadan kaldıran bir sonuç doğurmaktadır.

Bu çerçevede, idari yargının insan haklarının güvencesi olma işlevini yeniden ve etkin biçimde yerine getirebilmesi için; yargı bağımsızlığı ve tarafsızlığını güçlendiren kurumsal düzenlemelerin hayata geçirilmesi, yargılama ilkelerinin insan hakları odaklı yorumlanması ve uygulanması, etkili başvuru yollarının tesis edilmesi zorunludur. İdari yargının, bireyin hak ve özgürlüklerini koruyan bir denge ve denetim mekanizması olarak işlev görmesi; Anayasa Mahkemesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarının eksiksiz uygulanması, ifade özgürlüğü başta olmak üzere temel haklara yönelik müdahalelerin demokratik toplum düzeninin gereklerine uygunluk denetimine tabi tutulması ile mümkündür. Sempozyumda yapılan değerlendirmeler ışığında, idari yargının mevcut sorunlarının giderilmesi yönünde ortak bir irade ortaya konulmuş; hukuk devleti ilkesinin güçlendirilmesi ve insan haklarının etkin korunması için gerekli adımların ivedilikle atılması gerektiği vurgulanmıştır.

Haber ile ilgili Görseller

Görüntüle

Hukuk pandemisini, hukuki normların bağlayıcılığını sistematik biçimde yitirdiği ve bu durumun bireysel, ulusal ve uluslararası düzlemlerde eş zamanlı olarak yaygınlaştığı normatif çöküş süreci olarak tanımlayabiliriz.

Hukukun Evrensel Gerileyişi

21. yüzyılın ortalarına doğru ilerlerken, uluslararası sistemde hukukun bağlayıcılığına duyulan inancın ciddi biçimde zedelendiği gözlemlenmektedir. Bir zamanlar devletler arası ilişkileri düzenleyen, savaşları sınırlayan ve barışı tesis etmeyi amaçlayan uluslararası hukuk, bugün büyük ölçüde göz ardı edilen, hatta çoğu durumda işlevsizleşmiş bir normlar bütünü haline gelmiştir.

Bu durum yalnızca küresel düzeyde değil; aynı zamanda ülkesel ve bireysel düzlemlerde de kendini göstermektedir. Hukukun aşınması, belki de önce bireysel ve toplumsal düzeyde başlamış; zamanla devlet yapıları üzerinden uluslararası sisteme sirayet ederek bugünkü görünümünü almıştır. Artık normlardan ziyade, neredeyse tamamen güç dengelerinin belirleyici olduğu bir düzenden söz etmek mümkündür.

Normlar Hiyerarşisinin Çöküşü

Hukuku bir normlar sistemi ve hiyerarşisi olarak ele alan Hans Kelsen’in yaklaşımı, bu yeni gerçeklik karşısında ciddi biçimde sorgulanmaktadır. Kelsen’e göre hukuk, en üst normdan (Grundnorm) başlayarak aşağıya doğru sistematik bir yapı arz eder. Ancak bugün bu hiyerarşinin fiilen işlemediği, normların uygulanabilirliğinin güç odaklarının iradesine bağlı hale geldiği görülmektedir.

Diğer yandan Lon L. Fuller’in “hukukun iç ahlakı” teorisi de mevcut durumu açıklamak açısından önemli bir perspektif sunmaktadır. Fuller’e göre hukuk, yalnızca kurallar bütünü değil; aynı zamanda belirli ahlaki ilkeleri içermesi gereken bir sistemdir. Bu ilkelerin (genellik, açıklık, tutarlılık, uygulanabilirlik vb.) ihlali, hukukun içten çökmesine yol açar. Günümüzde yaşanan tam da budur: hukukun iç ahlakı bozulmuş, sistem kendi kendini sürdüremez hale gelmiştir.

Tarihsel Süreklilik ve Kaçınılmazlık

Tarihsel süreç incelendiğinde, zaman zaman bireysel, toplumsal ve küresel ölçekte büyük kırılmaların yaşandığı ve bu kırılmaların çoğu zaman önlenemediği görülür. Üstelik bu süreçlerin içinde yaşayan insanlar, çoğu zaman bu tarihsel tanıklığın farkında bile değildir.

Bireysel düzeyde herkesin kendi hayatında deneyimlediği çaresizlik anları, bu durumun mikro ölçekteki yansımalarıdır. Ülkesel düzeyde ise Osmanlı Devleti’nin Balkan Savaşları’ndaki geri çekilişi veya Afrika ve Orta Doğu’daki kayıpları, hukuki ve siyasi düzenin nasıl çözülebildiğine dair çarpıcı örnekler sunar. Küresel ölçekte ise dünya savaşları ve atom bombasının kullanımı, insanlığın hukuki ve ahlaki sınırlarının nasıl aşılabildiğini göstermektedir.

Günümüz Krizleri ve Hukuksuzluk

Günümüzde yaşanan çatışmalar, özellikle Amerika–İsrail ile İran arasındaki gerilim bağlamında değerlendirildiğinde, uluslararası hukukun neredeyse tamamen devre dışı bırakıldığı bir tablo ortaya çıkmaktadır. Bu tür çatışmalarda hukuki normlar ya yok sayılmakta ya da araçsallaştırılmaktadır. Dolayısıyla barış ve uzlaşma umutları giderek zayıflamakta, hatta çoğu durumda anlamsızlaşmaktadır.

Kritik Eşik ve Kaçınılmaz Boşalma

İçinde bulunduğumuz gezegen, insanlık için yalnızca bir yaşam alanı değil; aynı zamanda adalet ve düzen arayışının sahnesidir. Ancak hukuksuzluk ve adaletsizlik yükünün giderek artması, bu sistemin taşıma kapasitesini zorlamaktadır. Bir anlamda, dünyanın “istihap haddi” dolmuş; bu birikmiş yükün boşaltılması kaçınılmaz hale gelmiştir.

Bu noktada yaşanacak kırılma, yalnızca hukuki değil; aynı zamanda ahlaki, siyasi ve toplumsal bir dönüşümü de beraberinde getirebilir. Bu dönüşümün nasıl gerçekleşeceği ve insanlığın bu süreçten nasıl çıkacağı ise belirsizliğini korumaktadır.

Sonuç

“Hukuk pandemisi” kavramı, günümüz dünyasında hukukun maruz kaldığı sistematik erozyonu anlamak için güçlü bir analitik çerçeve sunmaktadır. Hans Kelsen’in normatif düzen anlayışı ile Lon L. Fuller’in hukukun iç ahlakına dayalı yaklaşımı arasında sıkışan modern hukuk sistemi, bugün derin ve çok katmanlı bir kriz yaşamaktadır. Bu kriz, yalnızca hukukun değil; aynı zamanda insanlığın ortak değerlerinin, adalet anlayışının ve birlikte yaşama iradesinin de ciddi bir sınavdan geçtiğini göstermektedir.

Belki de içinde bulunduğumuz bu süreç, yeni bir hukuki ve ahlaki düzenin doğum sancısıdır. Ancak bu sancının süresi, derinliği ve doğuracağı sonuçlar henüz belirsizliğini korumaktadır.

Bu karanlık ve belirsiz tabloya rağmen, hukuka inananlar açısından en büyük ümit ve temenni; yeniden hukuk ve adaletin hüküm ferma olacağı bir dünya düzenine kavuşmanın, çok uzun zamanlara ve ağır bedellere mal olmadan gerçekleşmesidir. Zira insanlık, tarihsel tecrübeleriyle defalarca göstermiştir ki, adaletin tamamen ortadan kalktığı bir düzen sürdürülebilir değildir ve her çöküş, aynı zamanda yeni bir inşa imkânını da içinde taşır.

Prof. Dr. Seyithan DELİDUMAN

Aynı başlığı taşıyan yazının birinci bölümünde belirtildiği için tekrar edilmemiştir.

İlgili Sorun ve Çözüm Önerileri

A) İstinafta Dosya Birikimi ve Bunun Azaltılması

a-Sorun: İlk (ön) incelemenin ivedilikle yapılmaması, basit bir ön inceleme sonucu mahalline kısa zamanda iade edilebilecek dosyaların uzun sayılabilecek süre inceleme sırasını beklemesi, hem ilk hem de esas incelemenin birlikte veya ilk incelemenin esas hakkında karar verme sırasında ya da kısa bir süre öncesinde yapılması: Yasada ön incelemeye dair düzenleme olmakla (CMK. 279. Md) ve iki incelemenin birleştirilerek yapılmasına ilişkin düzenleme olmamakla beraber, uygulamada dosya istinaf ceza dairesine gelince, çoğunlukla inceleme sırasına alınıyor. Ön incelemeden hemen sonra ise esas inceleme-kovuşturma (ikinci) aşamasına geçiliyor. Başka bir deyişle her iki inceleme birleştirilerek ve peş peşe yapılıyor. Bu durum, basit bir ön inceleme sonucunda ve daha kısa sürede mahalline gönderilebilecek olan dosyaların daha uzun süre beklemesine, kesinleştirme ve infazının yapılmamasına neden olabiliyor.

1.Öneri: Dosyanın daireye gelmesinden sonra olabilecek en kısa zamanda ilk-ön incelemesinin yapılması yararlı olacaktır. Bu şekilde olası yetkisizlik kararı veya istinaf başvurusunun reddi kararı verilmesi gereken dosyalar çok daha erken bir zamanda karara bağlanabilir. Karar verilen dosya ilgili yerlere hemen veya daha erken gönderilebileceğinden dairede fazla beklememiş olacağı gibi ilk derece mahkemesince daha erken kesinleştirilip infaza gönderilebilecektir. Ceza dairesine gelen dosyanın, olabildiğince erken bir sürede ön incelemesi yapıldığında, varsa ilgili daireye görevsizlik ya da ilgili yer istinaf ceza dairesine yetkisizlik kararı verildiğinde dosya yetkili-görevli dairesine daha erken gidecektir. İstinaf süresi kaçırılmış veya istinaf hakkına sahip olmayanlar istinaf etmişse ya da ilk derece mahkemesi kararı yasal olarak kesin ise dosya dairede sıraya girmeden veya fazla beklemeden mahalline iade edilmiş olacaktır. Aksi uygulama halinde dosyanın dairede esası incelenmeyeceği için adeta fazladan beklemesine ve bunun sonucunda olası serzenişlere neden olabilecektir.

2.Öneri: İlk (ön) inceleme biriminin kurulması ve bu birimlerde münhasıran ön incelemeyle görevli hâkimlerin olması, bir-iki aylık süre içinde dosyanın ön incelemesinin bu birimde yapılması, varsa tebligat, belge ile sair basit eksikliklerinin bu birim tarafından tamamlatılması, sırf bu nedenlerle dosyanın ilk derece mahkemesine-mahalline iade edilmemesi, istinaf süresinin kaçırılması, talep edenin başvuru hakkının olmaması, verilen kararın yasal olarak kesin olması gibi nedenlerle ilk inceleme sonucunda istinaf başvurusunun reddini gerektiren yani istinaf koşulları oluşmayan çok sayıdaki dosyanın istinaf taleplerinin bu birimde ret edilmesi, ret kararına itiraz halinde dosyanın görevli dairesine gönderilmesi, dairenin iki hafta içinde ret kararına yapılan itirazı karara bağlaması daha isabetli olabilecektir. Zira bir dosyanın, CMK’nın 279. maddesine göre ön incelemesi, kapsamı ne olursa olsun dakikalar içinde veya çok kısa zamanda yapılabilir. Bu şekilde istinaflara gelen yaklaşık 1/5 oranındaki dosya fazla beklemeden hızlı bir ön inceleme sonunda ilk derece mahkemesine gönderilebilecektir. Böylece dosyaların çok daha erken bir zamanda kesinleşmesi, infaza gönderilmesi ve eğer karar olağan itiraza tabi ise yetkili itiraz makamına gitmesi sağlanabilecektir. Ayrıca sehven başka ceza dairesine gidip yıl ile ifade edilebilecek süreyle bekledikten sonra görevsizlik (gönderme) kararıyla dosyanın dairesine gitmesi ve burada tekrar inceleme sırasını beklemesi de önlenmiş olacaktır.

3.Öneri: Her bölge adliye mahkemesinde ön inceleme bürosunun kurulması veya bu birimde ilk (ön) incelemenin yapılmasına alternatif olarak her ceza dairesinde münhasıran bu işle ve örneğin bir aylık süre gibi belli kısa bir zaman dilimi içinde ön inceleme yapmakla görevli (nöbetçi) hakim ya da üye hakimin olması da değerlendirilebilir. Bununla birlikte ön inceleme biriminin Cumhuriyet başsavcılığı nezdinde de oluşturulup oluşturulmayacağı, başvurunun ret edilmesi ve ret kararına itiraz edilmesi halinde ise dosyanın görevli dairesine gönderilmesi, dairenin iki hafta içinde ret kararına yapılan itirazı karara bağlaması yöntemi de tartışılabilir.

b-Sorun: İstinafta dosya tevzi biriminin olmayışı: Dosyanın bölge adliye mahkemesinde tevzi edilmesine ilişkin CMK’nın 278. maddesindeki düzenlemeye uygun olarak bölge adliye mahkemelerinde dosya tevzi birimi henüz kurulmamıştır. Uygulamada dosya, soruşturmadaki sevk-karardaki yasa maddelerine göre ilk derece mahkemesinden doğrudan ceza dairesine gidiyor. Bu nedenle önemli sayıdaki dosya ilgisiz, işbölümüne göre görevsiz daireye gidebiliyor. Bu durum, öncelikle ceza daireleri arasında daha fazla ve önlenebilir görevsizlik-yetkisizlik kararlarına neden olabiliyor. Kimi zaman, bir yılı aşkın süre sonra yetkisiz-görevsiz dairede bulunan dosya, yetkisizlik-görevsizlik kararıyla ilgili (asıl) dairesine gittiğinde, buraya da yeni gittiği için ayrıca-tekrar inceleme sırasına girebiliyor. Bu durum gecikme ve olası serzeniş veya mağduriyetlere neden olabiliyor.

1.Öneri: Her istinafta bir dosya tevzi biriminin kurulması ve bu birimce daireler arasındaki güncel iş bölümüne göre dosyanın ilgili daireye gönderilmesinin sağlanması. Bu şekilde dosya daha kısa sürede ilgili daireye gidecek ve inceleme sırasına girebilecektir.

2.Öneri: Alternatif olarak, ilk derece mahkemesi yazı işleri müdürlerinin görevleri arasına istinafa gidilecek dosyaları güncel iş bölümüne göre dosyanın ilgili ceza dairesine gönderilmesi ve bunun Uyaptan seçilebilmesi imkanı eklenebilir. Böylece yazı işleri müdürleri, görev bilinciyle daha dikkatli bir şekilde dosyanın gideceği ceza dairesini sistemden tam olarak seçebilecektir. Bu şekilde dosyaların daireler arasında gidiş geliş sirkülasyonu azalacaktır.

c-Sorun: Kararın doğru ve istinaftan bu şekilde geçileceğine tam kanaat getirilse bile her ne olursa olsun, mutlaka istinafa başvurma anlayışı: Taraflar, verilen kararın doğru olduğunu, yasa ve uygulamanın net olarak öyle olduğunu, istinaf veya temyize gidilse bile sonucun değişmeyeceğini neredeyse kesin olarak ön gördükleri halde, gerek kararın kesinleşmesinin önüne geçilmesi, gerek avukatlı ve özellikle kamu kurumlarının müdahil oldukları dosyalarda sorumluluk doğabileceği endişesi ve sair nedenlerle çok sayıda dosya istinafa gelebiliyor. Bu sorunda kamu kurumu hukukçularının kurum menfaati ile kanun yoluna gidilmediğinde sorumluluk olabileceği anlayışı önemli etkendir. Avukatların kanun yoluna gitmemesinden kaynaklı kimi kararlar nedeniyle Yargıtay’ın ihmal olduğu şeklindeki kararların da bunda etkisi olduğu görülmektedir. Orman, gümrük ve kaçakçılık, kültür ve tabii varlıkları, bankacılık gibi suçlardan kamu davasına katılan kurumlar veya merkezi ile yerel kamu kurumlarının yasa gereği katılan oldukları veya suçtan doğrudan zarar gördükleri hallerde en basitinden eylemin açıkça zaman aşımına uğraması, HAGB süresi içinde suç işlenmemesi-tedbire aykırı hareket edilmemesi gibi nedenlerle verilen düşme kararları bile matbu dilekçelerle istinaf edilmektedir. İş birikimi yanında bu dosyaların posta gideri bile ciddi rakamları tutabilmektedir.

Öneri: Meselenin farklı yönlerden tartışılması, gereksiz işlem, emek, maliyet ve birikimin önüne geçilmesi yararlı olabilecektir.

B) HAGB Kararının Düşürülmesi Uygulaması

Sorun: Bilindiği üzere sanık, denetim süresi içinde kasten yeni bir suç işlemezse ve denetimli serbestlik tedbirine ilişkin yükümlülüklere uygun davranırsa, açıklanması geri bırakılan hüküm ortadan kaldırılarak, davanın düşmesine karar verilir. Yargıtay, bu düşme kararının duruşma açılarak ek kararla verilmesi gerektiği görüşündedir. Her ne kadar bu ek kararın sanık tarafından temyizinde hukuki yarar bulunmadığından temyiz isteminin reddine karar veriyor ise de gerek katılan gerekse de sanık duruşma sonucunda verilen bu kararı istinaf edebiliyor. Nitekim bu yönden istinafa gelen kararlar da vardır. Böyle bir uygulamanın pratik bir yararı olmadığı gibi işlerin yoğunluğuna neden olabiliyor. Buradaki yasal dayanak, CMK'nın 231/10. maddesidir. Gerçi duruşma açılmasının zorunluluğu madde fıkrasında açıkça belirtmemiş ise de "düşme" kararı, CMK’nın 223. maddesinde hüküm olarak ifade edilmiş ve hükmün de duruşma sonucunda verileceği düzenlendiği için böyle bir sonuç çıkıyor. Yasaya göre hareket etme yönüyle Yargıtay kararları doğru olabilir ama kimi mahkemeler yeniden esasa kayıt bile yaparak, yeni kayıt olmazsa bile tensip, tebligat, duruşma, karar, kanun yolu gibi sonuçları itibariyle bu durum iş yoğunluğuna da haliyle yansıyor.

Öneri: Yukarıda tarif edilen şekilde uygulama yapılmaması mağduriyet veya farklı bir hukuki duruma neden olmadığından yasal düzenleme ile denetim süresi içinde kasten yeni bir suç işlenmezse ve denetimli serbestlik tedbirine ilişkin yükümlülüklere uygun davranılırsa ek karara bile gerek kalmadan adli sicil gibi süre bitimi otomatik olarak sistemden düşürülmesi tartışılabilir.

C) Daire Sayısı-İkiz Daire Uygulaması

a-Sorun: İkiz daire uygulaması, özellikle İstanbul, Ankara, İzmir gibi büyük şehirlerde gerek kuruluşta gerekse de ihtiyaç üzerine daire sayısı artırılırken “ikiz daireler” kurulmuştur. İkiz dairelerin iş bölümüne göre baktıkları konular aynıdır. İsmi “ikiz daire” olmakla birlikte, örneğin İstanbul’da ikiz daire mahiyetinde aynı suç-dava türlerine bakan üçten fazla ayrı ceza dairesi vardır. İkiz daireler arasında doğal olarak yoruma bağlı farklı uygulamalara rast gelmek mümkündür. Örneğin, seri halde açılan çek, orman suçları, kaçakçılık, kabahatten kaynaklanan veya kabahat olduğu anlaşılan davalar farklı dairelere tevzi olabiliyor. Bunun sonucu olarak da tarafları, konusu, istinaf nedeni aynı olan ve farklı dairelere düşen dosyalarda birbirleriyle açıkça çelişen kararlar çıkabiliyor. İkiz daire sayısı artıkça dairelere göre görüşler de farklılaşabiliyor. Böyle durumlarda bu dairelerin sayısı, bakılan işlerin türü gibi nedenlerle daha üretken ve verimli olarak çalışmaları zor olduğu gibi dairelerin uyumlu, ilk derece mahkemelerine yol göstericiliğin sağlanmasında güçlük yaşanabiliyor. Ayrıca dairenin görev alanı geniş mevzuatı kapsadığı için başkan ve üyelerin kendilerini geliştirmeleri de zor olabiliyor. Hatta verilen kararın, hukuki yorum farklılığı nedeniyle “hangi daireye düştüğü şansı” gibi değerlendirmelere bile neden olabiliyor.

Öneri: Çoklu ikiz dairelerin iş bölümüne göre görev alanının daraltılması için işlerin dairelere bölünmesi yararlı olabilecektir. Örneğin, İstanbul’daki mevcut dört-beş ikiz daireler arasında çek, orman, bankacılık, icra ve iflas suçları, kaçakçılık, basın yayın, spor, kabahat, kültür ve tabii varlıklar, askeri ceza, diğer özel ceza yasaları kapsamındaki işlerin daireler arasında bölüştürülmesi halinde farklı kararların çıkması önlenebileceği gibi yetki alanındaki ilk derece mahkemelerine daha yol gösterici ve içtihat geliştirici kararlar verilebilecektir.

b-Sorun: Daire sayısı ve istinaf dairelerinin Yargıtay daireleriyle uyumluluğu yoktur. Farklı yer bölge adliye mahkemesi nezdinde bulunan daireler farklı suçlara bakabilmektedir. Örneğin, Adana ve Diyarbakır’daki (2) veya (4) nolu ceza daireleri (x), (y) ve (z) kapsamındaki suçlara bakarken, İstanbul’da farklı nolu daireler bu suçlara bakabilmektedir. Mahkemenin kurulduğu yerin iş yoğunluğuna bağlı olarak daire kurulduğu için doğal olarak böyle bir sonuç çıkabilmektedir.

Öneri: Yasa yollarında denetimin kolaylaştırılması, daha da etkinleştirilmesi ve uygulama birliğinin sağlanması bakımından tüm bölge adliye mahkemelerinde Yargıtay’ın daire sayısı ve görevleriyle paralel dairelerin oluşturulmasının tartışılması faydalı olabilecektir. Bir yerde istinaf kurulacaksa Yargıtay daireleri ile uyumlu sayı kadar daire ile kurulmalıdır. Örneğin, tüm yerlerdeki (3) nolu ceza dairesinin aynı suçlara bakması. Bunun tüm hukukçular arasında da bu şekilde bilinmesi. İşlerin fazla olduğu bölge adliye mahkemelerinde, ana daire içinde yeteri kadar heyetin oluşturulması, daire başkanının mevcut olan dairenin uyumlu, düzenli çalışmasının sağlanması veya diğer yetkisinin daire içindeki heyetler ve heyet başkanları üzerinde de olması düzenlenebilir. Böyle bir uygulama, dairelerin daha etkin, verimli, tutarlı, ilk derece mahkemelerine yol gösterici olabilecektir. Her bölge adliye mahkemesi ceza daire sayısı Yargıtay’ın aynı suçlara bakan ceza dairesiyle uyumlu olacaktır.

Yukarıdaki Sorunlar İtibariyle Sonuç Olarak,

Belirtilen uygulamaların, daha hızlı ve etkin yargılama bakımından tüm yönleriyle tartışılması yararlı olabilecektir.

Cumhuriyet Savcısı Asım EKREN

>> HIZLI VE ETKİLİ YARGI BAKIMINDAN İSTİNAF CEZA UYGULAMALARI (1)

Alıntı yapılan kaynak:

Uygulamada İstinaf Ceza El Kitabı, İstanbul, Filiz Kitabevi, 7.Baskı, 2026

Görüşme sırasında O.Ç., babasına, “Baba ben bir hata yaptım” diyerek, yaptıklarını anlattı. O.Ç., “Dosyalara gelen emanet paraları kullanıp daha sonra yerine koymak üzere aldığını, işin içinden çıkamadığını belirterek, bu paraları yerine koymak için kendisinden yardım istedi. Baba, oğluyla birlikte, 6 Ocak günü Ankara Adliyesi’ne gelerek, yazıişleri müdürü ile görüştü. Yapılan görüşmenin ardından O.Ç. hakkında ihbarda bulunuldu. Savcılık, adliye çalışanı hakkında soruşturma başlattı.

‘ÇANTAYA KOYARAK ÇIKARTIYORDUM’

Şüpheli olarak ifadesi alınan O.Ç., adliyedeki görevinin, soruşturmalar kapsamında kolluk tarafından kendisine teslim edilen paraları, Adli Emanet Bürosu’nda görevli personelle, bankaya götürerek yatırmak olduğunu anlatarak, “Ankara Adliyesi’nde göreve başladığımda kredi kartı borcum epey fazlaydı, Ankara’ya geldikten sonra da borçlarımı ödeyemez oldum. Görev yaptığım yerde bize getirilen adli emanet paralarını kullanabileceğim aklıma geldi, bu paraları sanal bahis sitelerinde kullanarak borçlarımı ödeyebileceğimi düşünmüştüm ancak aldığım paraları sanal bahiste de kaybettim. Kolluk tarafından bize verilen soruşturma dosyalarına konu emanet paralarını kimse görmeden çantaya koyarak adliyeden çıkarıyordum. Bazen ATM’den banka hesabıma yatırıyordum, bazen de nakit olarak kullanıyordum” dedi.

31 DOSYADAN BİNLERCE LİRA ALDI

Başlatılan soruşturma kapsamında O.Ç., tutuklanarak cezaevinde konuldu. Yaklaşık 3 ay tutuklu kaldıktan sonra ev hapsi şartıyla tahliye edilen O.Ç. hakkında savcılık, ‘zincirleme şekilde zimmet’ suçundan Ankara 25. Ağır Ceza Mahkemesi’nde dava açtı. Hazırlanan iddianamede şüpheli zabıt katibinin 31 farklı dosyadan farklı zamanda toplamda 518 bin 220 TL, 350 dolar, 60 sterlin aldığı tespit edildi.

Kolluğun getirdiği paraların şüpheli tarafından kendi hesaplarına aktarıldığı, şüphelinin atılı suçlamayı ikrar ettiği ve kamu zararını gidermek istediğini beyan ettiği belirtilen iddianamede, “Şüphelinin farklı tarihlerde yukarıda sıralanan soruşturma dosyalarından ve toplamda 501 bin 220 TL, 350 dolar ve 60 sterlin parayı zimmetine geçirdiği ve kamu zararına neden olduğu, şüpheli müdafine söz konusu kamu zararını gidermek üzere tebligat yapıldığı, söz konusu kamu zararının giderildiği, böylece şüphelinin soruşturma aşamasında zincirleme şekilde işlemiş olduğu zimmet suçuna ilişkin kamu zararını gidermek suretiyle etkin pişmanlıkta bulunduğu anlaşılmaktadır” ifadelerine yer verildi. (Mesut Hasan Benli / Hürriyet)

ONDOKUZ MAYIS ÜNİVERSİTESİ LİSANSÜSTÜ EĞİTİM VE ÖĞRETİM YÖNETMELİĞİ

BİRİNCİ BÖLÜM

Başlangıç Hükümleri

Amaç

MADDE 1- (1) Bu Yönetmeliğin amacı; Ondokuz Mayıs Üniversitesine bağlı enstitüler tarafından yürütülen lisansüstü eğitim ve öğretim faaliyetleri ile sınavlara ilişkin usul ve esasları düzenlemektir.

Kapsam

MADDE 2- (1) Bu Yönetmelik, Ondokuz Mayıs Üniversitesine bağlı enstitülerde yürütülen lisansüstü eğitim ve öğretim programlarına ilişkin hükümleri kapsar.

Dayanak

MADDE 3- (1) Bu Yönetmelik; 4/11/1981 tarihli ve 2547 sayılı Yükseköğretim Kanununun 14 üncü ve 44 üncü maddelerine dayanılarak hazırlanmıştır.

Tanımlar

MADDE 4- (1) Bu Yönetmelikte geçen;

a) AKTS: Avrupa Kredi Transfer Sistemini,

b) ALES: Akademik Personel ve Lisansüstü Eğitimi Giriş Sınavını,

c) Ana bilim/ana sanat dalı: Ondokuz Mayıs Üniversitesine bağlı eğitim-öğretim hizmeti veren enstitülerin ilgili ana bilim/ana sanat dalını,

ç) Ana bilim/ana sanat dalı akademik kurulu: İlgili ana bilim/ana sanat dalında bulunan tüm öğretim üyelerinden oluşan kurulu,

d) Ana bilim/ana sanat dalı kurulu: İlgili ana bilim/ana sanat dalı başkanı ve bilim dalı başkanlarından oluşan kurulu,

e) Araştırmacı: Uluslararası tanınırlığı olan yabancı yükseköğretim kurumlarında veya Ar-Ge merkezlerinde, kamu kurum ve kuruluşları ile bağlı veya ilgili birimlerin araştırma merkezi ve enstitülerinde ya da teknoloji geliştirme bölgelerinde, araştırma altyapılarında, özel sektör ar-ge merkezleri yahut laboratuvarlarında fiilen çalışan doktora derecesine sahip Türk veya yabancı uyruklu nitelikli araştırmacıyı,

f) Danışman: Enstitüde kayıtlı öğrenciye rehberlik eden öğretim üyesini veya doçent ünvanına sahip öğretim elemanını,

g) Doktora yeterlik komitesi: İlgili ana bilim dalı kurulunun görüşü alınarak ana bilim dalı başkanlığınca önerilen ve enstitü yönetim kurulunca onaylanan beş kişilik komiteyi,

ğ) Dönem: Eğitim-öğretim yılının her bir yarıyılını,

h) Dönem Projesi: Tezsiz yüksek lisans eğitimi sırasında bilimsel ölçülere uygun olarak araştırma ve/veya inceleme yoluyla gerçekleştirilen ve bilimsel rapor ölçülerine uygun biçimde hazırlanan çalışmayı,

ı) Enstitü: Ondokuz Mayıs Üniversitesine bağlı lisansüstü enstitüleri,

i) Enstitü Kurulu: Müdür, müdür yardımcıları ve enstitü ana bilim ve/veya ana sanat dalı başkanlarından oluşan kurulu,

j) Enstitü yönetim kurulu: İlgili enstitünün müdürü başkanlığında, müdür yardımcıları ve enstitü kurulu tarafından üç yıl için seçilen üç öğretim üyesinden oluşan kurulu,

k) İkinci danışman: Lisansüstü program öğrencisinin tez/sanatta yeterlik çalışmasının gerektirdiği durumlarda birinci danışman tarafından önerilen ve enstitü yönetim kurulunca atanan yükseköğretim kurumunda görevli öğretim üyesini, doçent ünvanına sahip öğretim elemanını ya da doktora derecesine sahip olan araştırmacıları,

l) Eşdeğer diploma programı: İsimleri aynı olan veya enstitü yönetim kurulu tarafından içeriklerinin en az %80’inin aynı olduğu tespit edilen diploma programlarını,

m) İntihal: Başkalarının fikirlerini, metotlarını, verilerini veya eserlerini bilimsel kurallara uygun biçimde atıf yapmadan kısmen veya tamamen kendi eseri gibi göstermeyi,

n) Lisansüstü ders: Enstitü ana bilim/ana sanat dallarının lisansüstü programlarında yer alan dersleri,

o) Müdür: Ondokuz Mayıs Üniversitesinin ilgili enstitü müdürünü,

ö) ÖSYM: Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezini,

p) Rektör: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Rektörünü,

r) Seminer: Uzmanlık ve bilgi gerektiren bir konunun bilimsel olarak incelenmesine dayanan, sözlü sunularak değerlendirilen yazılı bir metinden oluşan çalışmayı,

s) Senato: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Senatosunu,

ş) Tez: Tezli yüksek lisans, doktora ve sanatta yeterlik eğitiminin amacına yönelik olarak hazırlanan bilimsel çalışmayı,

t) Tez izleme komitesi: Doktora/sanatta yeterlik öğrencisinin tez çalışmalarına rehberlik etmek ve yönlendirmek üzere, biri tez danışmanı olmak üzere en az üç öğretim üyesinden oluşan komiteyi,

u) TUS: Tıpta Uzmanlık Eğitimi Giriş Sınavını,

ü) Üniversite: Ondokuz Mayıs Üniversitesini,

v) Yeterlik Aşaması: Doktora/sanatta yeterlik sınavına hazırlık aşamasında kredisiz olarak alınan ve başarılı/başarısız şeklinde değerlendirilen çalışmayı,

y) Yeterlik sınavı: Doktora/sanatta yeterlik öğrencisinin temel konular ve doktora/sanatta yeterlik çalışmasıyla ilgili konularda derinliğine bilgi sahibi olup olmadığının ölçülmesine yönelik sınavı,

z) YÖK: Yükseköğretim Kurulunu,

aa) Yönetim Kurulu: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Yönetim Kurulunu,

ifade eder.

İKİNCİ BÖLÜM

Lisansüstü Eğitim-Öğretimle İlgili Genel Esaslar

Lisansüstü programların açılması

MADDE 5- (1) Lisansüstü programlar, 3/3/1983 tarihli ve 17976 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Lisans Üstü Eğitim Öğretim Enstitülerinin Teşkilât ve İşleyiş Yönetmeliğinin 4 üncü, 5 inci ve 7 nci maddelerinde belirtilen esaslara göre açılır.

(2) Tezli yüksek lisans programı ikinci öğretim programı olarak yürütülebilir. Tezsiz yüksek lisans programları; birinci öğretim, ikinci öğretim ve uzaktan eğitim yöntemleri ile yürütülebilir.

(3) Doktora programları ikinci öğretim programı olarak açılamaz.

(4) Enstitülerde Rektörün önerisi üzerine YÖK kararıyla, lisansüstü eğitim ve öğretim yapmak üzere yurt içi ve yurt dışı ortak lisansüstü programları açılabilir. Bunların yurt içi ile ilgili ortak programları, 22/2/2007 tarihli ve 26442 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Yükseköğretim Kurumlarının Yurtiçindeki Yükseköğretim Kurumlarıyla Ortak Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Programları Tesisi Hakkında Yönetmelik hükümlerine göre yürütülür.

Derslerin ve ders sorumlularının belirlenmesi

MADDE 6- (1) Öğretim planına ilk kez tanımlanacak, değişiklik yapılacak veya kaldırılacak dersler, ilgili ana bilim/ana sanat dalı akademik kurulunun görüşü üzerine ana bilim/ana sanat dalı başkanlığının teklifi, enstitü kurulunun kararı ve Senatonun onayıyla belirlenir.

(2) Bir yarıyılda hangi lisansüstü derslerin açılacağı ve bu derslerin hangi öğretim elemanı tarafından verileceği, ana bilim/ana sanat dalı akademik kurulunun görüşü alınarak, ana bilim/ana sanat dalları başkanlarının önerileri üzerine enstitü yönetim kurulu tarafından belirlenir.

(3) Tezli yüksek lisans ve doktora/sanatta yeterlik programlarındaki öğrenciler için danışmanın atandığı tarihi izleyen yarıyıl başından itibaren uzmanlık alan dersi açılabilir. Uzmanlık alan dersi, açılma ve yürütülme ilkeleri Senato tarafından onaylanan yönergede tanımlanan ve enstitü yönetim kurulunca uygulanan, ilgili ana bilim/ana sanat dalında öğrencinin gereksinimini karşılamak üzere veya tezine yönelik olarak seçilen konularda yıl boyunca devam eden kuramsal derstir. Her öğrenci, tez danışmanı tarafından açılan uzmanlık alan dersini almak zorundadır. Uzmanlık alan dersi kredisiz olup başarılı/başarısız olarak değerlendirilir.

(4) Lisansüstü dersler, Senato tarafından çıkarılan yönergede yer alan ders verme kriterlerini yerine getiren doktora veya eş değer lisansüstü eğitim mezunu öğretim elemanları ile 2547 sayılı Kanunun ek 46 ncı maddesi uyarınca görevlendirilen araştırmacılar tarafından verilebilir. Bir yarıyılda aynı ders için birden fazla öğretim elemanının görevlendirilmesi durumunda, ders akademik takvimdeki hafta sayısı veya haftalık ders saati dikkate alınarak ders için görevlendirilen öğretim elemanları arasında bölünerek verilir.

Ana bilim/ana sanat dalı başkanının görevleri

MADDE 7- (1) Ana bilim/ana sanat dalı başkanı, lisansüstü düzeydeki eğitim-öğretim ve araştırmaların ilgili mevzuat hükümlerine uygun olarak, etkin ve verimli bir şekilde yürütülmesinden sorumludur.

Öğretim dili

MADDE 8- (1) Enstitüde öğretim, Türkçe, Türkçe ve yabancı dil birlikte veya yabancı bir dilde yapılabilir. Ana bilim/ana sanat dalında program dilinin belirlenmesi, ana bilim/ana sanat dalı akademik kurulunun görüşü alındıktan sonra ana bilim/ana sanat dalı başkanlığının teklifi, enstitü kurulunun önerisi ve Senato kararı ile gerçekleştirilir.

Kontenjan tespiti ve ilanı

MADDE 9- (1) Tezsiz ve tezli yüksek lisans, doktora ve sanatta yeterlik programlarına alınacak alan içi veya alan dışı uluslararası öğrenci kontenjanları ana bilim/ana sanat dalı akademik kurulunun görüşü alınarak ana bilim/ana sanat dalı başkanlığınca enstitüye teklif edilmesi üzerine enstitü kurulunun önerisi ve Senato kararı ile kesinleşir.

(2) Lisansüstü program kontenjanları, YÖK tarafından belirlenen lisansüstü programlarda görev alabilecek öğretim üyesi sayısı ve mevcut öğretim üyesi başına düşen öğrenci sayısı dikkate alınarak, tezli yüksek lisans ve doktora programları için öğretim üyesi başına düşen tez danışmanlığı en fazla 14, tezsiz yüksek lisans programları için ise tezli yüksek lisans ve doktora programları hariç en fazla 16 öğrenci düşecek şekilde belirlenir. YÖK ile yapılan protokol dâhilinde ve Üniversite sanayi iş birliği çerçevesinde yürütülen lisansüstü programlar için bu kontenjan %50’ye kadar artırılabilir. Öğrenci kabul edilecek lisansüstü programların adları, başvuru koşulları, son başvuru tarihi, istenilen belgeler ve diğer hususlar yapılacak ilanla duyurulur.

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

Lisansüstü Programlara Başvuru, Öğrenci Kabulü ve Kayıt Esasları

Başvuru şartları

MADDE 10- (1) Lisansüstü programlara başvurular, ilanda belirtilen başvuru süresi içinde ve istenen belgelerle birlikte enstitü müdürlüğüne yapılır. Başvuru şartlarına uygun olmayan veya eksik belge ile yapılan müracaatlar kabul edilmez. Başvurularda istenen belgelerin aslı veya onaylı örneği kabul edilir.

(2) Yüksek lisans programına başvurabilmek için adayların bir lisans diplomasına veya geçici mezuniyet belgesine sahip olmaları gerekir. Lisans diploması yurt dışından alınmış ise YÖK tarafından denkliği kabul edilmiş olma şartı aranır.

(3) Doktora programına başvurabilmek için adayların bir lisans veya tezli yüksek lisans diplomasına veya Sağlık Bakanlığınca düzenlenen esaslara göre bir laboratuvar dalında kazanılan uzmanlık yetkisine sahip olmaları gerekir.

(4) Hazırlık sınıfları hariç, en az on yarıyıl süreli lisans eğitimi veren programlardan mezun olanlar, yüksek lisans derecesine sahip sayılır.

(5) Sanatta yeterlik programlarına başvurabilmek için adayların, bir lisans veya yüksek lisans diplomasına sahip olmaları gerekir.

(6) Lisansüstü programlara başvuracak adayların;

a) Tezli yüksek lisans programları için en az 55 ALES puanına,

b) Doktora programları için yüksek lisans yapmış olanlar ile hazırlık sınıfları hariç en az on yarıyıl süreli fakülte diplomasına sahip olanların en az 60 ALES puanına; hazırlık sınıfları hariç on yarıyıldan daha kısa süreli lisans diplomasıyla başvuracakların ise en az 80 ALES puanına ve en az 80 veya muadili lisans mezuniyet not ortalamasına,

c) Tezsiz yüksek lisans diplomasına sahip olup lisans derecesi ile bütünleşik doktora programına başvuracakların en az 70 ALES puanına ve en az 80 veya muadili lisans mezuniyet not ortalamasına,

ç) Konservatuvar programları ile güzel sanatlar fakültelerinin sadece özel yetenek sınavı ile öğrenci kabul eden programlarının enstitü ana sanat ve ana bilim dallarına öğrenci kabulünde ALES puanı aranmaz ve bu programlar dışındaki mezunların en az 55 ALES puanına,

d) Sanatta yeterlik programına başvuracak adaylardan lisans mezunu olanların 4 üzerinden en az 3 veya 100 üzerinden en az 80 lisans mezuniyet not ortalamasına,

sahip olmaları gerekir.

(7) Temel tıp bilimlerinde doktora programlarına başvurabilmek için tıp fakültesi mezunlarının en az 55 temel tıp puanına veya en az 70 sayısal ALES puanına, diğer fakülte veya yüksekokul mezunlarının ise 75 yüksek lisans mezuniyet notuna sahip olmaları ve ALES sayısal kısmından en az 70 puan almış olmaları gerekir. Üniversitelerarası Kurul tarafından ALES’e eş değer sayılan sınavların puanı, en az 70 ALES puanına eş değer olması hâlinde kabul edilir. Temel tıp puanı, TUS’un temel tıp bilimleri I. bölümünden elde edilen standart puanın 0,7, temel tıp bilimleri II. bölümünden elde edilen standart puanın 0,3 ile çarpılarak toplanması ile elde edilir.

(8) Doktora/sanatta yeterlik/tıpta uzmanlık/diş hekimliğinde uzmanlık/veteriner hekimliğinde uzmanlık/eczacılıkta uzmanlık mezunlarının yüksek lisans veya doktora programlarına başvurularında ALES şartı aranmaz ve bu adayların değerlendirme işlemleri için Senato tarafından mezun olunan lisansüstü programa girişteki puan türü veya uzmanlık alanı dikkate alınmaksızın 55’ten düşük 75’ten fazla olmamak üzere bir ALES puanı belirlenir ve ilgili programın şartlarında ilan edilir. İlan edilen puan, puan türüne bakılmaksızın ALES puanı olarak hesaplamalara dâhil edilir. Bu adayların daha önceden aldıkları puan türü veya doktora/sanatta yeterlik/uzmanlık alanından farklı bir alanda başvuruları kabul edilebilir.

(9) Eğitim dili yabancı dil olan veya bilim alanı yabancı dil ile ilgili olan lisansüstü programlara başvuracak adayların;

a) Eğitim dili, yabancı dil olan tezsiz/tezli yüksek lisans veya doktora/sanatta yeterlik programlarına başvuracak adaylardan programın dilinde YÖK tarafından kabul edilen merkezî yabancı dil sınavları ile eş değerliği kabul edilen uluslararası yabancı dil sınavlarından en az 65 puan veya ÖSYM tarafından eş değerliği kabul edilen uluslararası yabancı dil sınavlarından muadili bir puan,

b) Bilim alanı yabancı dil ile ilgili olan tezli yüksek lisans programlarına başvuracak adayların YÖK tarafından kabul edilen merkezî yabancı dil sınavları ile eş değerliği kabul edilen uluslararası yabancı dil sınavlarından en az 65 puan, ÖSYM tarafından eş değerliği kabul edilen uluslararası yabancı dil sınavlarından muadili bir puan veya program dili dışındaki bir yabancı dilden 55 puan,

almaları zorunludur. Lisans veya yüksek lisans öğrenimlerini, öğrenim görecekleri yabancı dilde eğitim yapan bir bölümde tamamlayanlarda bu şart aranmaz.

(10) Doktora/sanatta yeterlik programlarına öğrenci kabulünde;

a) Ana dilleri dışında YÖK tarafından kabul edilen merkezî yabancı dil sınavları ile eş değerliği kabul edilen uluslararası yabancı dil sınavlarından en az 55 puan veya ÖSYM tarafından eş değerliği kabul edilen uluslararası yabancı dil sınavlarından muadili bir puan alınması zorunludur.

b) Bilim alanı yabancı dil ile ilgili olan adayların öğrenim görecekleri yabancı dilden YÖK tarafından kabul edilen merkezî yabancı dil sınavları ile eş değerliği kabul edilen uluslararası yabancı dil sınavlarından en az 80 veya bunun dışındaki bir yabancı dilden 55 puan ya da ÖSYM tarafından eş değerliği kabul edilen uluslararası yabancı dil sınavlarından muadili bir puan alınması zorunludur.

c) Konservatuvar programları ile güzel sanatlar fakültelerinin sadece özel yetenek sınavı ile öğrenci kabul eden programlarının enstitülerdeki ana sanat ve ana bilim dallarındaki öğretim dili Türkçe olan programlarına başvurularda devlet hastanesi veya devlet üniversitesi hastanesinden alınmış sağlık raporu ile belgelenmesi şartıyla;

1) Düzeltilmemiş engeli en az %70 veya düzeltilmiş engeli en az %40 ve üzeri olan işitme engelli adaylarda,

2) Engel düzeyi %50 ve üzeri olmak üzere zihin yetersizliği bulunan engelli adaylarda,

3) Engel düzeyi %40 ve üzeri yaygın gelişimsel bozukluk (otizm spektrum bozukluğu/çocukluk otizmi/atipik otizm, rett sendromu, asperger sendromu) tanısı bulunan engelli adaylarda,

yabancı dil puanı aranmaz. Bu adaylar yabancı dil taban puanı şartını sağlamış sayılır.

(11) Lisansüstü programlara öğrenci kabulünde aranacak ALES puan türü, ilgili ana bilim/ana sanat dalı başkanlığının önerisiyle enstitü kurulu tarafından belirlenir.

(12) Lisansüstü programlara hangi alanlardan başvurulabileceği, ilgili ana bilim/ana sanat dalı akademik kurulunun önerisi, ana bilim/ana sanat dalı başkanlığının teklifi, enstitü kurulunun önerisi ve Senato kararıyla belirlenir.

(13) Yabancı uyruklu adaylarla lisans eğitiminin tamamını yurt dışında tamamlayan Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı adayların uluslararası öğrenci olarak lisansüstü programlara kabulüne ilişkin usul ve esaslar, Senato tarafından belirlenir.

Öğrenci kabulü

MADDE 11- (1) Başvurular, enstitü yönetim kurulu tarafından aşağıdaki esaslara göre değerlendirilir ve ilan edilen kontenjanlar dikkate alınarak başarılı adaylar belirlenir:

a) Lisansüstü programlara öğrenci kabulünde yapılacak değerlendirmede adayların not ortalamaları 100’lük puan sistemine göre değerlendirilir. Mezuniyet not ortalamalarının dönüşüm hesabında adayın mezun olduğu yükseköğretim kurumundan alacağı onaylı transkript esas alınır. Bu belgeye sahip olmayan adaylar için YÖK Başkanlığının dönüşüm tablosu kullanılır.

b) Tezli yüksek lisans programlarına öğrenci kabulünde başarı notu, ALES puanının %50’si, lisans not ortalamasının %30’u ve giriş sınavının %20’si alınarak hesaplanır. Toplam puanın en az 60 olması gerekir. Giriş sınavından 50 puanın altında alan adaylar başarısız kabul edilir. Puan eşitliği durumunda ALES puanı yüksek olan aday tercih edilir.

c) Tezli yüksek lisans programlarında konservatuvar programları ile güzel sanatlar fakültelerinin sadece özel yetenek sınavı ile öğrenci kabul eden enstitü ana sanat ve ana bilim dallarına öğrenci kabulünde başarı notu; lisans not ortalamasının %50’si ve yetenek sınavı sonucunun %50’si alınarak hesaplanır. Toplam puanın en az 60 olması gerekir. Yetenek sınavından 50 puanın altında alan adaylar, başarısız kabul edilir.

ç) Doktora programlarına öğrenci kabulündeki değerlendirmede başarı notu; ALES puanının %50’si, lisans not ortalamasının %25’i ve sözlü veya yazılı giriş sınavı sonucunun %25’i alınarak hesaplanır. Bu toplamın en az 65 olması gerekir. Bu taban puanın üstündeki adaylar, en yüksek puandan itibaren sıralanarak ilan edilen kontenjanlara göre ilgili programlara yerleştirilir. Giriş sınavından 50 puanın altında alan adaylar, başarısız kabul edilir. Puan eşitliği durumunda ALES puanı yüksek olan aday tercih edilir.

d) Sanatta yeterlik programına lisans veya yüksek lisans derecesi ile başvuracak adayların başarı notu; lisans not ortalamasının %30’u, yabancı dil puanının %20’si ve yetenek sınavı sonucunun %50’si alınarak hesaplanır. Bu toplamın en az 65 olması gerekir. Yetenek sınavından 50 puanın altında alan adaylar, başarısız kabul edilir.

e) Tezsiz yüksek lisans programlarına başvuran adaylarda sıralama, lisans mezuniyet not ortalamaları dikkate alınarak yapılır. Puan eşitliği durumunda yaşı küçük olan aday kabul edilir.

(2) Tezli yüksek lisans ve doktora/sanatta yeterlik sözlü ve/veya yazılı giriş sınavı jürileri için enstitü yönetim kurulu, ilgili ana bilim/ana sanat dalı kurulunun önereceği beş öğretim üyesi arasından üç asıl ve iki yedek üye belirler.

(3) Jüriler ilanda belirtilen tarih, saat ve yerde toplanır. Zorunlu hâller dışında değerlendirme ve seçme işlemleri aynı gün içinde tamamlanır. Jüri üyeleri tarafından imzalanmış liste, tutanak ve adaylara ait başvuru evrakı; ilgili ana bilim/ana sanat dalı başkanlığı tarafından enstitü müdürlüğüne sunulur. Enstitü tarafından belirlenen esaslar ve kontenjanlar dikkate alınarak liste hâlinde sıralanan adaylar, en yüksek puandan itibaren kontenjanın 3 katı kadar ilan edilir.

Bilimsel hazırlık programına öğrenci kabulü

MADDE 12- (1) Yüksek lisans ve doktora programlarına kabul edilen öğrencilere, lisans veya yüksek lisans derecesini kabul edildikleri lisansüstü programından farklı alanlarda tamamlayanlar ile lisans veya yüksek lisans derecesini kabul edildikleri lisansüstü programı ile aynı alanda olduğu hâlde farklı üniversitede tamamlayanlara eksikliklerini gidermek amacıyla bilimsel hazırlık programı uygulanabilir.

(2) Bilimsel hazırlık programı; en az 12, en fazla 24 ulusal kredilik ders yükünden oluşur.

(3) Bilimsel hazırlık programında alınması zorunlu dersler, ilgili lisansüstü programını tamamlamak için gerekli görülen derslerin yerine geçmez. Bununla birlikte bilimsel hazırlık programındaki bir öğrenci, bilimsel hazırlık derslerinin yanı sıra ilgili enstitü ana bilim/ana sanat dalı başkanlığının önerisi ve enstitü yönetim kurulunun onayı ile lisansüstü programa yönelik dersler de alabilir.

(4) Bilimsel hazırlık programında geçirilecek süre, en çok iki yarıyıldır. Yaz öğretimi, bu süreye dâhil edilmez. Bu süre, yarıyıl izinleri dışında uzatılamaz ve süre sonunda başarılı olamayan öğrencinin program ile ilişiği kesilir. Bu programda geçirilen süre, yüksek lisans veya doktora programı sürelerine dâhil edilmez.

(5) Bilimsel hazırlık programına kabul edilen öğrencilerin lisans programından aldıkları dersler için 29/1/2023 tarihli ve 32088 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Ondokuz Mayıs Üniversitesi Ön Lisans ve Lisans Eğitim-Öğretim Yönetmeliği hükümleri uygulanır.

Özel öğrenci kabulü

MADDE 13- (1) Yüksek lisans, doktora ya da sanatta yeterlik programına kayıtlı olan öğrenciler, kayıtlı oldukları yükseköğretim kurumunun ilgili ana bilim/ana sanat dalının uygun görüşü ve enstitü yönetim kurulu onayıyla özel öğrenci olarak kabul edilebilirler.

(2) Özel öğrenci statüsündeki öğrencilerin başarı durumlarının değerlendirilmesinde 18 inci ve 23 üncü maddeler uygulanır. Özel öğrenci statüsündeki öğrenciler, aldıkları dersleri daha sonraki dönemlerde kredili dersler olarak saydırabilirler. Özel öğrenciler, kredi/saat başına enstitü yönetim kurulu tarafından belirlenen ve Üniversite yönetim kurulunca onaylanan katkı payını öderler.

(3) Özel öğrenciler, asıl öğrenciler gibi, Üniversiteye karşı yükümlülüklerini yerine getirmek, aldıkları derslerle ilgili bütün koşullara ve diğer hükümlere uymak zorundadırlar.

Yatay geçiş yoluyla öğrenci kabulü

MADDE 14- (1) Eşdeğer diploma programlarına yatay geçiş yoluyla kabul edilme koşulları şunlardır:

a) İlgili üniversite veya yüksek teknoloji enstitüsü içindeki başka bir enstitü ana bilim/ana sanat dalında veya başka bir yükseköğretim kurumunun lisansüstü programında en az bir yarıyılı tamamlamış, en az üç ders almış ve başarmış olmak.

b) Üniversitenin lisansüstü programlarına öğrenci kabul koşullarını sağlamış olmak.

c) Not ortalaması tezli ve tezsiz yüksek lisansta en az 70, doktora ve sanatta yeterlikte ise en az 80 olmak.

ç) Yatay geçiş başvurusunu; tezsiz yüksek lisans programlarında birinci yarıyıl, tezli yüksek lisans programlarında en geç üçüncü yarıyıl, doktora/sanatta yeterlik programlarında en geç beşinci yarıyıl sonuna kadar yapmış olmak.

(2) Yatay geçişler, eş değer eğitim veren yurt içi ve YÖK tarafından tanınan yurt dışı lisansüstü programları arasında yapılır. İlgili ana bilim/ana sanat dalı her yarıyıl sonunda bir sonraki yarıyılda kabul edebilecekleri yatay geçiş öğrenci kontenjanlarını, enstitü müdürlüğüne bildirir. Kontenjanlar enstitü kurulunda görüşülerek Senatoya sunulur.

(3) Adaylar yatay geçişle ilgili müracaatlarını ilanda belirtilen başvuru süresi içinde ve istenen belgelerle birlikte enstitü müdürlüğüne yaparlar.

(4) Lisansüstü programlara yatay geçiş yoluyla öğrenci kabulündeki değerlendirmede, ALES puanının %50’si ve lisans not ortalamasının %50’si alınarak toplanır. Adaylar, en yüksek puandan itibaren sıralanarak ilan edilen kontenjanlara göre ilgili programlara yerleştirilir. Puan eşitliği durumunda ALES puanı yüksek olan aday tercih edilir. Tezsiz yüksek lisans programlarına yatay geçiş yoluyla öğrenci kabulündeki değerlendirmede, lisans not ortalaması esas alınarak sıralama yapılır. Eşitlik durumunda, kayıtlı olduğu programda aldığı derslerin not ortalaması yüksek olan aday tercih edilir. Uluslararası öğrencilerin yatay geçiş yoluyla öğrenci kabulündeki değerlendirmede, kayıtlı olduğu lisansüstü programdaki not ortalaması esas alınarak sıralama yapılır.

(5) Öğrencinin intibak/muafiyet işlemleri ana bilim/ana sanat dalı intibak/muafiyet komisyonu tarafından düzenlenir ve ana bilim/ana sanat dalı başkanlığınca enstitüye teklif edilir. Enstitü yönetim kurulunca onaylanarak ilgili yarıyıl/yıla intibakı yapılır.

(6) Üniversite araştırma görevlisi kadrosunda olup diğer üniversitelerde yüksek lisans veya doktora/sanatta programında kayıtlı öğrenciler birinci fıkranın (ç) bendindeki şart aranmaksızın belirlenen genel kontenjan dışında değerlendirilir.

Lisansüstü programlara kayıt

MADDE 15- (1) Lisansüstü programlara kabul edilen öğrencilerin listesi, enstitü yönetim kurulu kararı ile kesinleşir ve enstitü müdürlüğü tarafından duyurulur. Enstitü yönetim kurulu, tezli programlar için ilan edilen kontenjan sayısının iki katına kadar yedek aday belirler.

(2) Yedek adayların kayıt işlemlerine akademik takvimde belirlenen sürelerde devam edilebilir. Eksik belge ile kesin kayıt yapılmaz. Kayıtlarda istenen belgelerin aslı veya onaylı örneği kabul edilir. Askerlik durumu ve adli sicil kaydına ilişkin olarak ise adayın beyanına dayanılarak işlem yapılır.

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

Kayıt Yenileme, Öğrenci Katkı Payı ve Öğrenim Ücreti,

Dersler, Sınavlar ve Değerlendirme Esasları

Kayıt yenileme, öğrenci katkı payı ve öğrenim ücreti

MADDE 16- (1) Lisansüstü öğrenciler, her yarıyılın başında akademik takvimde belirtilen süre içinde kayıtlarını yenilemekle yükümlüdür. Ders onayları birinci ders döneminde ana bilim/ana sanat dalı başkanlığınca, diğer dönemlerde ise enstitü yönetim kurulunca atanan danışman tarafından yapılır. Kendi mali imkânları ile lisansüstü eğitim yapmak üzere kayıt yaptıran uluslararası öğrenciler ile bu Yönetmelikle belirlenen normal öğrenim süresini dolduran öğrenciler, örgün öğrenim tezsiz yüksek lisans, uzaktan eğitim tezsiz yüksek lisans ve özel öğrenci statüsünde olanlar; kayıt yenilemek için katkı payı/öğrenim ücretini ödemek zorundadırlar. Akademik takvimde belirlenen süre içinde ders kaydını yaptırmayan ya da kaydını yeniletmeyen öğrenci, o yarıyıl öğrencilik haklarından yararlanamazlar. Bu şekilde kaybedilen yarıyıl, öğrenim süresinden sayılır. Süresi içinde kaydını yeniletemeyen öğrencilerin, devamsızlık sınırını aşmamak koşuluyla mazeretlerinin haklı ve geçerli olduğu enstitü yönetim kurulunca kabul edilmesi durumunda kayıtları yenilenebilir.

(2) Katkı payı/öğrenim ücreti, Cumhurbaşkanı Kararı ile belirlenen esaslara göre alınır. Her ne sebeple olursa olsun tezsiz yüksek lisans programlarının açılamaması durumları hariç alınan katkı payı/öğrenim ücreti iade edilmez.

Danışman atanması

MADDE 17- (1) Tezli/tezsiz yüksek lisans, doktora/sanatta yeterlik çalışmalarına danışman, Senato tarafından çıkarılan yönergede tanımlanan danışman atama kriterlerine sahip öğretim üyeleri veya doçent ünvanına sahip öğretim elemanları arasından öğrencinin talebi, ana bilim/ana sanat dalı kurulunun görüşü, ana bilim/ana sanat dalı başkanlığının önerisi ve enstitü yönetim kurulu kararı ile atanır. Tezsiz yüksek lisans programlarında dönem projesinin yürütülmesinde, doktora derecesi olan öğretim görevlileri de danışman olarak atanabilir.

(2) Üniversite kadrosunda ilgili yönergede belirlenen niteliklere sahip yeterince öğretim üyesi bulunmaması hâlinde enstitü yönetim kurulu tarafından başka bir yükseköğretim kurumundan da öğretim üyesi danışman olarak atanabilir.

(3) Diş hekimliği, eczacılık, tıp ve veteriner fakülteleri ana bilim dalları hariç, doktora programlarında öğretim üyelerinin tez yönetebilmeleri için başarıyla tamamlanmış en az bir yüksek lisans tezi yönetmiş olmaları gerekir. Senato bu konuda ilave kriterler belirleyebilir.

(4) Tez danışmanı ataması, öğrencinin de talebi alınarak, yüksek lisans öğrencileri için birinci yarıyılın, doktora ve sanatta yeterlik öğrencileri için ikinci yarıyılın sonuna kadar yapılır. Bu süreler içinde danışman ataması talebinde bulunmayan öğrenciler için Senato tarafından çıkarılan yönergede tanımlanan niteliklere sahip öğretim üyeleri arasından ana bilim/ana sanat dalı kurulunun görüşü, ana bilim/ana sanat dalı başkanlığının önerisi ve enstitü yönetim kurulunun kararıyla danışman ataması yapılır.

(5) Tez çalışması niteliğinin birden fazla tez danışmanı gerektirdiği durumlarda, birinci danışmanın gerekçeli raporu, ana bilim/ana sanat dalı başkanlığının önerisi ve enstitü yönetim kurulunun kararı ile ikinci tez danışmanı atanabilir. 2547 sayılı Kanunun ek 46 ncı maddesi kapsamında kısmi zamanlı olarak görevlendirilen en az doktora derecesine sahip araştırmacılar da tez danışmanı olarak seçilebilir; ancak bunların danışman olarak görevlendirilebilmesi için öğrencinin talebi, ilgili araştırmacının yazılı muvafakatı, ana bilim/ana sanat dalı kurulunun görüşü, ana bilim/ana sanat dalı başkanlığının önerisi ve enstitü yönetim kurulunun kararı şarttır.

(6) Gerekli hâllerde öğrencinin başvurusu ve/veya tez danışmanının talebi, ana bilim/ana sanat dalı kurulunun görüşü, ana bilim/ana sanat dalı başkanlığının önerisi, enstitü yönetim kurulunun kararıyla tez danışmanı değişikliği yapılabilir.

(7) Danışman öğretim üyesinin altı aydan uzun süreli yurt dışında görevlendirilmesi durumunda yeni bir tez danışmanı atanır.

Ders ekleme ve bırakma

MADDE 18- (1) Lisansüstü öğrenciler, yarıyıl başlarında akademik takvimde belirtilen tarihler arasında ders kaydı yaptırmak zorundadırlar.

(2) Yarıyıl başında danışmanın görüşü doğrultusunda alacağı dersleri seçip ders kaydı yaptıran öğrenciler, akademik takvimde belirtilen ders ekleme ve bırakma günlerinde danışmanın görüşü doğrultusunda ders değişikliği, ders ekleme ve ders bırakma işlemleri yapabilir.

(3) Lisansüstü öğrenciler, öğrenim süresince almakla yükümlü oldukları toplam ders kredisinin en fazla %50’sini aynı öğretim üyesinden alabilir. Öğretim üyesi sayısı dikkate alınarak ilgili enstitü kurulu kararı ile bu oran azaltılabilir.

(4) Tezli yüksek lisans veya doktora/sanatta yeterlik programlarında bilimsel araştırma teknikleri ile araştırma ve yayın etiği konularını içeren en az bir dersin lisansüstü eğitim sırasında alınması zorunludur.

Ders saydırma

MADDE 19- (1) Bir öğrencinin özel öğrenci statüsünde aldığı lisansüstü dersler dâhil, son beş yıl içinde yurt içi/yurt dışı yükseköğretim kurumlarından almış olduğu lisansüstü dersler; danışmanın görüşü, ana bilim/ana sanat dalının önerisi ve enstitü yönetim kurulunun kararıyla öğrencinin kayıtlı olduğu programa transfer edilebilir.

(2) Lisansüstü öğrencilerin kredi transferi yaptıracakları derslerin kredileri toplamı, öğrenim gördükleri programda tamamlamak zorunda oldukları asgari kredinin yarısını geçemez.

(3) Öğretim üyesi yetiştirme programı kapsamında ya da yatay geçişle gelen öğrencilerden Yüksek lisans veya doktora/sanatta yeterlik programlarında kredili derslerini ve seminerini başarıyla tamamlamış olanlardan ikinci fıkradaki şart aranmaz. Gerekli hâllerde bu durumdaki öğrenciye ilgili ana bilim/ana sanat dalı kurulunun önerisi ve enstitü yönetim kurulunun kararıyla toplam kredi miktarının üçte birini geçmemek şartıyla fazladan ders veya dersler aldırılabilir.

Devam zorunluluğu

MADDE 20- (1) Örgün lisansüstü öğretimde teorik ve uygulamalı derslere devam zorunludur. Teorik ve uygulamalı derslerin %20'sinden fazlasına devam etmeyen öğrenci, o ders ya da derslerin yarıyıl sonu genel sınavlarına alınmaz ve öğrenciye FD notu verilir.

Ders tekrarı

MADDE 21- (1) Lisansüstü öğrenci, başarısız olduğu dersleri tekrar alarak başarmak zorundadır. Devam koşulunun yerine getirilmediği tekrar derslerine devam etmek esastır. Devam mecburiyeti olmayan öğrenciler ise yarıyıl içi değerlendirmelerine katılmak zorundadır. Eğitim programının özelliği gerektirdiğinde, ana bilim/ana sanat dallarının devam koşulunu sağlayıp başarısız olmuş öğrencilerin derse devam etmelerini istemeleri hâlinde bu uygulama enstitü kurulunun kararı ile gerçekleştirilir.

(2) Başarısız olunan dersin zorunlu dersler hariç, takip eden yarıyılda açılmaması veya programdan kaldırılmış olması hâlinde danışmanın önerisi ve ilgili ana bilim/ana sanat dalı başkanlığının uygun görüşü ile bu dersin yerine başka bir ders alınabilir.

Yarıyıl içi değerlendirme ve yarıyıl sonu sınavları

MADDE 22- (1) Yarıyıl içi değerlendirme ve yarıyıl sonu sınavları aşağıdaki gibidir:

a) Yarıyıl içi değerlendirme, dersin özelliğine göre sorumlu öğretim elemanının belirleyeceği sınav, uygulama, laboratuvar, proje, ödev, arazi çalışması, öğrenci ürün dosyası gibi yöntemlerden biri/birkaçı kullanılarak yapılan değerlendirmedir. Uzaktan eğitim tezsiz yüksek lisans programlarında yarıyıl içi değerlendirmenin yöntemi Senato tarafından belirlenir.

b) Bir dersin yarıyıl sonu sınavı, o dersin tamamlandığı yarıyıl sonunda yapılır. Derse devam koşulunu yerine getiren öğrenci, belirlenen gün ve saatte o dersin yarıyıl sonu sınavına girmek zorundadır.

c) Bütünleme sınavı, yarıyıl/yıl sonu sınavına mazeretli veya mazeretsiz girmeyen öğrencilerle, bu sınavlara girip de başarısız olan öğrencilerin girdiği sınavdır. Bütünleme sınavı yapılıp yapılmaması, ilgili enstitü kurulunun kararı ve Senatonun onayı ile belirlenir.

ç) Mazeret sınavı: Mazeretleri ilgili enstitü yönetim kurulunca haklı ve geçerli kabul edilen lisansüstü öğrenciler, bütünlemesine de giremedikleri yarıyıl sonu sınav hakkını o dersin açıldığı ilk sınav döneminde kullanırlar. Bu derslerin başarı notunun hesaplanmasında mazeretli olunan yarıyılın ara sınav puanları esas alınır. Mazeretleri ilgili enstitü yönetim kurulunca haklı ve geçerli kabul edilen lisansüstü öğrenciler, giremedikleri ara sınav hakkını aynı yarıyıl içinde kullanırlar. Mazeret sınavlarına giremeyen öğrenciye yeni bir mazeret sınavı hakkı verilmez.

d) Tek ders sınavı, tezsiz yüksek lisans programında dönem projesinde başarılı olmuş; ancak tamamlaması gereken derslerin yalnız birinden başarısız olan öğrencilere verilen sınav hakkıdır.

Ders değerlendirme esasları

MADDE 23- (1) Bir dersteki başarı durumu, ders başarı notu ile belirlenir. Ders başarı notu, öğrencinin yarıyıl içindeki sınavlar, uygulamalı çalışmalar, ödevler gibi çalışmalarda gösterdiği başarı ve yarıyıl sonu sınavının birlikte değerlendirilmesi ile elde edilir. Yarıyıl içi değerlendirmenin %40’ı ve yarıyıl sonu sınav notunun da %60’ı toplanmak suretiyle öğrencinin başarı notu hesaplanır. Hesaplama sonucu çıkan sayı 0,5 ve bu değerin üzerinde ise tam sayıya yükseltilir. Yarıyıl içi değerlendirme ve yarıyıl sonu sınavlarının başarı notuna katkı oranları ana bilim/ana sanat dalı teklifi, enstitü kurulunun kararı ve Senato onayı ile değiştirilebilir. Bir dersten başarılı sayılabilmek için yarıyıl/yıl sonu veya bütünleme sınav notunun en az 60 olması gerekir. Bütünleme sınavı yapılmayan ve öğrenci başarısına yarıyıl içi değerlendirme puanının etkisinin fazla olduğu birimlerde derslerden başarılı sayılmak için yarıyıl/yıl sonu sınavından asgari bir not alma koşulu aranmaz.

(2) Uzaktan eğitim öğrencilerinin başarı notu, yarıyıl içi değerlendirmenin %15’i ile yılsonu/bütünleme sınavında alınan notun %85’inin toplamıdır.

(3) Bir dersten başarılı olabilmek için ders notunun yüksek lisansta en az CB, doktorada en az BB olması gerekir. Bilimsel hazırlık geçme notu ise CC’dir. Notların değerlendirilmesinde aşağıdaki tablo esas alınır:

Mutlak Değerlendirme

(4) Diğer harf değerlendirmelerinin anlamları aşağıda belirtilmiştir:

a) M (Muaf): Öğrencilerin bir başka yükseköğretim kurumundan aldıkları derslerden muaf olmaları durumunda verilir.

b) G (Geçer): Kredisiz derslerde başarılı.

c) K (Kalır): Kredisiz derslerde başarısız.

ç) FF: Derse devam edip sınavına girdiği hâlde başarısız öğrenciler için uygulanır.

d) FD: İlgili dersten devamsız olan öğrencilere uygulanır.

e) FG: İlgili dersin sınavına girmeyen öğrencilere uygulanır.

(5) Başarı ortalaması hesabında öğrencinin G ve M notu aldığı dersler dikkate alınmaz.

Sınav sonuçlarına itiraz

MADDE 24- (1) Lisansüstü eğitime giriş sınavları hariç; yarıyıl içi, yarıyıl sonu, bütünleme ve diğer sınav sonuçlarına maddi hata itirazları, sınav sonuçlarının öğrenci bilgi sisteminde ilan edilmesini izleyen en geç beş iş günü içinde ilgili ana bilim/ana sanat dalı başkanlıklarına yazılı olarak yapılır. Süresi içinde yapılmayan itirazlar dikkate alınmaz. Değerlendirmede maddi hata görülmesi veya öğretim elemanı tarafından girilmeyen not bildirim/düzeltmesi olması hâlinde akademik takvimle belirlenen not ilan tarihinden itibaren en geç altmış gün içinde enstitü müdürlüğüne başvurulur. Bu süreler dışında yapılacak başvurular dikkate alınmaz.

BEŞİNCİ BÖLÜM

Tezsiz Yüksek Lisans Programına İlişkin Esaslar

Kapsam

MADDE 25- (1) Tezsiz yüksek lisans programının amacı öğrenciye mesleki konularda bilgi kazandıracak mevcut bilginin uygulamada nasıl kullanılacağının gösterilmesidir.

(2) Örgün öğretim tezsiz yüksek lisans programlarına devam hususunda 20 nci madde hükümleri uygulanır.

(3) Uzaktan eğitimle yürütülen tezsiz yüksek lisans programlarının akademik, idari ve mali işlemleri enstitü tarafından, dersler ve sınavlar Ondokuz Mayıs Üniversitesi Uzaktan Eğitim Uygulama ve Araştırma Merkezi tarafından yürütülür.

(4) Tezsiz yüksek lisans programı toplam 30 kredi ve 60 AKTS’den az olmamak koşuluyla en az 10 ders ile dönem projesinden oluşur.

(5) Tezsiz yüksek lisans programına devam edenler, ikinci yarıyıl sonunda ALES’ten en az 70 puan almak ve ilgili programda not ortalaması en az 80 olmak koşuluyla ilgili ana bilim/ana sanat dalı akademik kurulunun önerisi ve enstitü yönetim kurulu kararıyla tezli yüksek lisans programına, enstitü kurulunun belirleyeceği kontenjan nispetinde geçiş yapabilirler. Başvuran öğrencilerin sıralaması ALES puanının %50’si ve lisans not ortalamasının %50’si toplanarak elde edilen puana göre yapılır. Bu durumda tezsiz yüksek lisans programında alınan dersler, enstitü yönetim kurulu kararıyla tezli yüksek lisans programındaki derslerin yerine sayılabilir.

Süre

MADDE 26- (1) Tezsiz yüksek lisans programını tamamlama süresi, bilimsel hazırlıkta geçen süre hariç, kaydolduğu programa ilişkin derslerin verildiği yarıyıldan başlamak üzere, her yarıyıl için kayıt yaptırıp yaptırmadığına bakılmaksızın en az iki yarıyıl, en çok üç yarıyıldır. Bu sürenin sonunda başarısız olan veya programı tamamlayamayan öğrencinin programı ile ilişiği kesilir.

Dönem projesi

MADDE 27- (1) Dönem projesi, öğrencinin tezsiz yüksek lisans eğitimi sırasında bilimsel ölçülere uygun olarak araştırma veya inceleme yoluyla gerçekleştirilen ve bilimsel rapor ölçülerine uygun biçimde hazırlanan bir çalışma olup, yüksek lisans ders programında edindiği bilgilerin etkin olarak kullanılmasına yöneliktir.

(2) Danışman, öğrencinin dönem projesi konusunu birinci yarıyılın sonuna kadar ana bilim/ana sanat dalı başkanlığına sunar. Proje konusu, ana bilim/ana sanat dalı kurulu kararıyla kesinleşir.

(3) Dönem projesi dersi kredisiz olup başarılı/başarısız olarak değerlendirilir. Öğrenci, dönem projesinin alındığı yarıyılda dönem projesine kayıt yaptırmak ve yarıyıl sonunda yazılı proje ve/veya rapor vermek zorundadır.

(4) Dönem projesi, derslerle birlikte yürütülebilir.

(5) Dönem projesini tamamlayan öğrenci, raporunu enstitü tez yazım kurallarına uygun şekilde hazırlar. Dönem projesi, intihal yazılım programı raporu alınarak danışman tarafından başarılı/başarısız olarak değerlendirilir. Toplam 30 kredi ve 60 AKTS’den az olmamak koşulu ile derslerinde başarılı olan öğrencinin ana bilim/ana sanat dalı kurulunca değerlendirilerek onaylanan dönem projesi, intihal yazılım programı raporuyla birlikte elektronik ortamda ilgili ana bilim/ana sanat dalı aracılığıyla enstitüye teslim edilir.

ALTINCI BÖLÜM

Tezli Yüksek Lisans Programına İlişkin Esaslar

Kapsam

MADDE 28- (1) Tezli yüksek lisans programının amacı, öğrencinin bilimsel araştırma yöntemlerini kullanarak bilgilere erişme, bilgiyi derleme, yorumlama ve değerlendirme yeteneğini kazanmasını sağlamaktır.

(2) Tezli yüksek lisans programını tamamlama koşulu 24 ulusal ve 120 AKTS kredili derslerden başarılı olmaktır. Program en az yedi ders, bir seminer ve tez çalışmasından oluşur. Tezli yüksek lisans programının bir eğitim öğretim yılı 60 AKTS kredisinden az olamaz.

(3) Tezli yüksek lisans öğrencisinin alacağı derslerin en çok ikisi, lisans öğrenimi sırasında alınmamış olması koşuluyla lisans derslerinden de seçilebilir.

Süre

MADDE 29- (1) Tezli yüksek lisans programını tamamlama süresi, bilimsel hazırlıkta geçen süre hariç, kayıtlı olunan programa ilişkin derslerin verildiği yarıyıldan başlamak üzere, her yarıyıl için kayıt yaptırıp yaptırmadığına bakılmaksızın dört yarıyıl, azami altı yarıyıldır.

Tez konusunun belirlenmesi

MADDE 30- (1) Yüksek lisans tez önerisi danışmanın denetiminde öğrenci tarafından hazırlanır, ana bilim/ana sanat dalı kurulunda değerlendirilir ve en geç ikinci yarıyılın sonuna kadar ana bilim/ana sanat dalı başkanlıkları tarafından enstitüye iletilir. Tez konusu, enstitü yönetim kurulunun onayıyla kesinleşir.

(2) Tez konusu, etik kurul onayı gerektiriyorsa ilgili etik kurul onayı alındıktan sonra enstitü yönetim kuruluna sunulur.

Yüksek lisans tez çalışmasının sonuçlanması

MADDE 31- (1) Tezli yüksek lisans programındaki bir öğrenci, elde ettiği bulgu ve sonuçları tez yazım kurallarına uygun olarak yazar. Öğrenci, öğretim planındaki tüm yükümlülükleri başarı ile tamamlaması ve Senato tarafından belirlenen diğer koşulları yerine getirmesi durumunda tezini jüri önünde sözlü olarak savunur.

(2) Yüksek lisans tezinin savunmasından önce, düzeltme verilen tezlerde ise düzeltme ile birlikte öğrenci tezini tamamlayarak danışmanına sunar. Danışmanın tezin savunulabilir olduğuna ilişkin görüşü ile birlikte tez elektronik ortamda enstitüye iletilir ve tüm süreç aynı sistem üzerinden takip edilir. Enstitü, söz konusu teze ilişkin intihal yazılım programı raporunu tez ile birlikte jüri üyelerine gönderir. Rapordaki verilerde gerçek bir intihalin tespiti hâlinde gerekçesiyle birlikte karar verilmek üzere tez enstitü yönetim kuruluna gönderilir.

(3) Tez çalışmasını tamamlayan öğrenci, tezini danışmanına teslim eder. Danışman, tezin yazım kurallarına uygunluğu görüşü ile tezi, tez benzerlik raporunu, tez savunma sınavı jürisi önerisi ve tez savunma sınav tarihi önerisini aynı anda ana bilim/ana sanat dalı başkanlığı aracılığıyla enstitüye gönderir. Tezler, enstitü müdürlüğü tarafından jüri üyelerine iletilir.

(4) Yüksek lisans tez jürisi, tez danışmanı ve ilgili enstitü ana bilim/ana sanat dalı başkanlığının önerisi ve enstitü yönetim kurulu onayı ile atanır. Jüri, biri öğrencinin tez danışmanı, biri kurum dışından olmak üzere üç veya beş asıl ve iki yedek öğretim üyesinden oluşur. Yedek üyelerden biri, uzmanlık alanı ile ilgili Üniversite öğretim üyelerinden, diğeri yine uzmanlık alanı aynı alanda olan başka bir yükseköğretim kurumundan seçilir. Jürinin üç kişiden oluşması durumunda ikinci tez danışmanı jüri üyesi olamaz.

(5) Sınav, ilgili ana bilim/ana sanat dalı başkanlığı tarafından belirlenen ve tarihi en az üç gün önceden ilan edilen gün, yer ve saatte yapılır.

Yüksek lisans tezi savunma sınavı

MADDE 32- (1) Jüri üyeleri, tezin kendilerine teslim edildiği tarihten itibaren beş ila otuz gün içinde toplanarak öğrenciyi tez savunma sınavına alır.

(2) Tez savunma sınavı, tez çalışmasının sunulması ve bunu izleyen soru-cevap bölümünden oluşur. İlgili enstitü yönetim kurulunun aksi yönde gerekçeli bir kararı bulunmadıkça sınav; öğretim elemanları, lisansüstü öğrenciler ve alanın uzmanlarından oluşan dinleyicilerin katılımına açıktır ve en az 45, en çok 120 dakika sürer.

(3) Savunma sınavına mazereti nedeniyle katılamayan asıl üyeler yerine ilgili ana bilim/ana sanat dalı başkanlığınca yedek üye/üyeler davet edilir. Savunma sınavı, eksik üye ile yapılamaz. İlan edilen günde yapılamayan sınav için durum bir tutanakla tespit edilerek ana bilim/ana sanat dalı tarafından enstitüye bildirilir ve yeni bir sınav tarihi tespit edilerek otuz gün içinde ikinci bir sınav yapılır. İkinci kez toplanamayan jüriler konusunda yapılacak işleme enstitü yönetim kurulu karar verir.

(4) Tez sınavının tamamlanmasından sonra jüri, tez hakkında salt çoğunlukla kabul, ret veya düzeltme kararı verir. Bu karar, enstitü ana bilim/ana sanat dalı başkanlığınca jüri üyelerinin bireysel tez değerlendirme raporlarıyla birlikte tez sınavını izleyen üç iş günü içinde, enstitüye tutanakla iletilir.

(5) Tezi başarısız bulunarak reddedilen öğrencinin programı ile ilişiği kesilir. Talepte bulunması hâlinde ilgili programa intibakı yapılarak ders kredi yükü, dönem projesi ve diğer gereklerini yerine getirmiş olmak kaydıyla öğrenciye tezsiz yüksek lisans diploması verilir.

(6) Tezi hakkında düzeltme kararı verilen öğrencinin sınav tarihinden itibaren en geç üç ay içinde düzeltmeleri yaparak tezini aynı jüri önünde yeniden savunması gerekir. Bu savunma sonunda da başarısız bulunarak tezi kabul edilmeyen öğrencinin ilgili programla ilişiği kesilir.

(7) Belirlenen sınav tarihinde mazeretsiz olarak tez savunma sınavına girmeyen öğrencinin durumu başarısız olarak değerlendirilir. Sınavın yapıldığı tarihi takip eden beş iş günü içerisinde öğrenci mazeretini belgelendirdiği ve bu mazereti enstitü yönetim kurulunca kabul edildiği takdirde, mazeret süresinin bitiminden itibaren otuz gün içinde yeniden savunmaya alınır. Mazeretinin belgesini enstitüye sunmayan veya mazereti enstitü yönetim kurulunca haklı ve geçerli kabul edilmeyen öğrencinin programı ile ilişiği kesilir.

YEDİNCİ BÖLÜM

Doktora Programına İlişkin Esaslar

Amaç ve kapsam

MADDE 33- (1) Doktora; öğrencilerin yeni ve karmaşık fikirleri analiz, sentez ve değerlendirmede uzmanlık gerektiren bilgileri kullanarak özgün sonuçlara ulaşmalarını, alanlarındaki yeni bilgilere sistematik bir biçimde yaklaşabilmelerini ve uzmanlık alanlarıyla ilgili araştırma yöntemlerinde üst düzeyde beceri kazanabilmelerini, bilime yenilik getiren yeni bir bilimsel yöntem geliştirebilmelerini veya bilinen bir yöntemi yeni bir alana uygulayabilmelerini ve bu şekilde yayımlanabilir özgün bir çalışma ortaya koyarak bilime katkıda bulunabilmelerini amaçlayan bir programdır.

(2) Doktora programı; dersler, seminer, yeterlik sınavı, tez önerisi, tez çalışması ve tez savunma sınavından oluşur.

(3) Bir eğitim-öğretim yılı en az 60 AKTS kredisi olan doktora programını tamamlama koşulu;

a) Tezli yüksek lisans derecesi ile kabul edilen öğrenciler için 24 ulusal kredi, 240 AKTS kredisi ve en az yedi,

b) Dört yıllık lisans derecesi ile kabul edilmiş öğrenciler için 42 ulusal kredi, 300 AKTS kredisi ve en az 14,

derstir.

(4) Doktora programına yüksek lisans derecesiyle kabul edilen öğrenciler, derslerin en çok iki tanesini, daha önce almamış olmaları ve bu derslere kayıtlı yüksek lisans öğrencisi bulunması koşuluyla, yüksek lisans programı dersleri arasından da seçebilirler.

(5) Doktora programlarında enstitü ana bilim dalı başkanlığının önerisi ve enstitü yönetim kurulu onayı ile diğer yurt içi/yurt dışı yükseköğretim kurumlarında verilmekte olan derslerden yüksek lisans derecesi ile kabul edilmiş öğrenciler için en fazla iki, lisans derecesiyle kabul edilmiş öğrenciler için en fazla dört ders seçilebilir.

(6) Doktora programına lisans derecesiyle kabul edilmiş öğrenciler; danışmanın görüşü, ilgili ana bilim dalının önerisi ve enstitü yönetim kurulunun onayı ile mezun oldukları lisans programında almamış olmaları koşuluyla lisans derslerinden ders seçebilirler; ancak alınacak bu lisans dersleri doktora ders yüküne ve kredisine sayılmaz.

(7) Doktora programına lisans derecesiyle kabul edilen öğrenciler, almaları gereken en az 14 dersin, en çok yedisini yüksek lisans programı için açılan dersler arasından seçebilirler.

(8) Doktora programları, yurt içi/yurt dışı müşterek/bütünleşik veya ortak doktora programları şeklinde de düzenlenebilir. Bu programların uygulama yöntem ve ilkeleri, Üniversitenin önerisi üzerine YÖK tarafından belirlenir.

Süre

MADDE 34- (1) Doktora programının normal süresi, bilimsel hazırlıkta geçen süre hariç, tezli yüksek lisans derecesi ile kabul edilenler için, kayıt olduğu programa ilişkin derslerin verildiği yarıyıldan başlamak üzere, her yarıyıl için kayıt yaptırıp yaptırmadığına bakılmaksızın sekiz yarıyıl olup azami tamamlama süresi 12 yarıyıldır. Bu süre, lisans derecesi ile kabul edilenler için 10 yarıyıl olup azami tamamlama süresi 14 yarıyıldır.

(2) Kredili derslerini başarıyla tamamlayan öğrenci, takip eden yarıyılda Yeterlik Aşamasını seçer ve aynı dönemde doktora yeterlik sınavına girebilir. Seminer dersi, doktora yeterlik sınavı öncesinde başarılı olarak tamamlanmış olmalıdır. Yeterlik Aşamasının seçildiği dönemde tez dersine kayıt yapılamaz.

(3) Doktora programı için gerekli kredili dersleri başarıyla tamamlamanın azami süresi tezli yüksek lisans derecesi ile kabul edilenler için dört yarıyıl, lisans derecesi ile kabul edilenler için altı yarıyıldır. Bu süre içinde kredili derslerini başarıyla tamamlayamayan öğrencinin programı ile ilişiği kesilir.

(4) Kredili derslerini başarıyla bitiren, yeterlik sınavında başarılı bulunan ve tez önerisi kabul edilen; ancak tez çalışmasını birinci fıkrada belirtilen 12 veya 14 yarıyıl sonuna kadar tamamlayamayan öğrencinin programı ile ilişiği kesilir.

(5) Lisans derecesi ile doktora programına başvurmuş öğrencilerden, kredili derslerini ve/veya azami süresi içinde tez çalışmasını tamamlayamayanlara veya doktora tezinde başarılı olamayanlara talepleri hâlinde ilgili programa intibakı yapılarak gerekli kredi yükü, dönem projesi ve diğer şartları yerine getirmiş olmaları kaydıyla tezsiz yüksek lisans diploması verilir.

Doktora yeterlik komitesi ve yeterlik sınavı

MADDE 35- (1) Yeterlik sınavı, derslerini ve seminerini tamamlayan öğrencinin alanındaki temel konular ve kavramlar ile doktora çalışmasıyla ilgili bilimsel araştırma derinliğine sahip olup olmadığının ölçülmesidir.

(2) Yüksek lisans derecesi ile kabul edilen öğrenci en geç beşinci yarıyılın, lisans derecesi ile kabul edilmiş olan öğrenci ise en geç yedinci yarıyılın sonuna kadar yeterlik sınavına girmek zorundadır. Bir öğrenci, en fazla iki kez yeterlik sınavına girer. Belirlenen sınav döneminde yeterlik sınavına girmeyen öğrencinin durumu başarısız olarak değerlendirilir.

(3) Yeterlik sınavı, doktora yeterlik komitesi tarafından düzenlenir ve yürütülür. Komite üyeleri, ana bilim dalı başkanı dâhil beş öğretim üyesinden oluşur ve ana bilim dalı başkanlığınca ana bilim dalı akademik kurulunun görüşü alınarak enstitüye teklif edilir. Komite, enstitü yönetim kurulu kararı ile üç yıl süreyle atanır. Komite, farklı alanlardaki sınavları hazırlamak, uygulamak ve değerlendirmek amacıyla sınav jürileri kurar. Enstitü Yönetim Kurulunca onaylanan sınav jürisi, en az ikisi kurum dışından olmak üzere, danışman dâhil beş öğretim üyesinden oluşur. Danışmanın oy hakkı olup olmadığı hususunda enstitü yönetim kurulu karar verir. Danışmanın oy hakkı olmaması durumunda jüri, altı öğretim üyesinden oluşur. Yeterlik sınavı toplantıları öğretim elemanları, lisansüstü öğrenciler ve alanın uzmanlarından oluşan dinleyicilerin katılımına açık olarak yapılır.

(4) Yeterlik sınavı, yazılı ve sözlü olarak yapılır. Yazılı sınavda başarılı olan öğrenci, sözlü sınava alınır. Doktora yeterlik sınav jürisi, sözlü ve yazılı olarak yaptığı her bir sınavdan en az 75 alan öğrenciyi başarılı sayar. Sonuç, ilgili ana bilim dalı başkanlığınca yeterlik sınavını izleyen üç iş günü içinde enstitüye bildirilir.

(5) Yeterlik sınavında başarısız olan öğrenci, başarısız olduğu bölüm veya bölümlerden bir sonraki yarıyılda, zaruri hâller dışında, aynı jüri tarafından tekrar sınava alınır. Bu sınavda da başarısız olan öğrencinin doktora programı ile ilişiği kesilir.

(6) Yeterlik sınavı jürisi, yeterlik sınavını başaran bir öğrencinin, ders yükünü tamamlamış olsa bile, toplam kredi miktarının üçte birini geçmemek şartıyla fazladan ders/dersler almasını isteyebilir. Öğrenci, ilgili yeterlik sınavı jürisi kararıyla belirlenecek dersleri başarmak zorundadır.

(7) Lisans derecesi ile doktora programına kabul edilmiş ve en az yedi dersini başarı ile tamamlamış bir öğrenci, aynı alanda bir yüksek lisans programına geçebilir.

Tez konusunun belirlenmesi ve izlenmesi

MADDE 36- (1) Yeterlik sınavında başarılı olan öğrencinin en geç bir ay içerisinde;

a) Tez konusu öğrenci ve danışmanı tarafından belirlenir, ana bilim dalı kurul kararı alınarak enstitüye önerilir ve enstitü yönetim kurulu kararıyla kesinleşir.

b) Tez izleme komitesi; danışman görüşü, ana bilim dalı başkanlığının önerisi ve enstitü yönetim kurulu kararı ile oluşturulur.

(2) Tez izleme komitesi üç öğretim üyesinden oluşur. Komitede tez danışmanından başka enstitü ana bilim dalı içinden ve dışından birer üye yer alır. Ana bilim dalı dışından seçilecek komite üyesi başka bir yükseköğretim kurumundan da olabilir. İkinci tez danışmanının atanması durumunda ikinci tez danışmanı dilerse komite toplantılarına katılabilir. Doktora tezi izleme komitesi üyelerinin uzmanlık alanlarının tez konusu ile uyumlu olmasına ve özellikle disiplinler arası tez çalışmalarında ilgili disiplinin öğretim üyelerinin görev almasına dikkat edilir.

(3) Tez izleme komitesinde görev alan öğretim üyesinin altı aydan uzun süreli yurt dışında görevlendirilmesi durumunda öğretim üyesinin talebi, ana bilim dalı önerisi ve enstitü yönetim kurulu kararı ile üyeliği devam edebilir.

(4) Tez izleme komitesinin kurulmasından sonraki yarıyıllarda, enstitü ana bilim dalı başkanlığının önerisi ve enstitü yönetim kurulu onayı ile üyelerde değişiklik yapılabilir.

Tez önerisi savunması

MADDE 37- (1) Doktora yeterlik sınavını başarı ile tamamlayan öğrenci, en geç altı ay içinde, yapacağı araştırmanın amacını, yöntemini ve çalışma planını kapsayan tez önerisini tez izleme komitesi önünde sözlü olarak savunur. Öğrenci, tez önerisi ile ilgili yazılı bir raporu, gerekiyorsa ilgili etik kurul onayını alarak, sözlü savunmadan en az on beş gün önce komite üyelerine dağıtır.

(2) Tez izleme komitesi, öğrencinin sunduğu tez önerisinin kabul, düzeltme veya reddedileceğine salt çoğunlukla karar verir. Düzeltme için bir ay süre verilir. Bu süre sonunda kabul veya ret yönünde salt çoğunlukla verilen karar, enstitü ana bilim dalı başkanlığınca işlemin bitişini izleyen üç gün içinde enstitüye tutanakla bildirilir.

(3) Tez önerisi reddedilen öğrenciye yeni bir danışman ile tez izleme komitesi atanabilir ve/veya yeni bir tez konusu belirlenebilir. Tez çalışmasına aynı danışman ve tez izleme komitesi ile devam eden öğrenci, üç ay içinde danışman/tez konusu/tez izleme komitesi değişen öğrenci ise altı ay içinde tekrar tez önerisi savunmasına alınır. Tez önerisi bu savunmada da reddedilen öğrencinin program ile ilişiği kesilir.

(4) Tez önerisi kabul edilen öğrenci için tez izleme komitesi, ocak-haziran ve temmuz-aralık ayları arasında birer defa olmak üzere yılda iki kez toplanır. İki toplantı arasındaki süre üç aydan az olamaz. Öğrenci, toplantı tarihinden en az otuz gün önce komite üyelerine yazılı bir rapor sunar. Bu raporda o ana kadar yapılan çalışmaların özeti ve bir sonraki dönemde yapılacak çalışma planı belirtilir. Öğrencinin tez çalışması, komite tarafından başarılı/başarısız olarak belirlenir. Komite raporu, ana bilim dalı başkanlığınca toplantı tarihini izleyen üç iş günü içinde enstitü müdürlüğüne gönderilir.

(5) Süresi içerisinde tez önerisi savunmasına girmeyen veya tez çalışması raporunu sunmayan öğrencinin durumu başarısız olarak değerlendirilir. Bu durum danışman tarafından tez izleme komitesi raporu ile ilgili ana bilim dalı başkanlığına sunularak ana bilim dalı başkanlığınca enstitüye iletilir. Tez izleme komitesi tarafından üst üste iki kez veya aralıklı olarak üç kez başarısız bulunan öğrencinin program ile ilişiği kesilir.

Doktora tez savunma sınav jürisi ve doktora tezinin sonuçlandırılması

MADDE 38- (1) Doktora programındaki bir öğrenci, elde ettiği bulguları ve sonuçları enstitü tez yazım kurallarına uygun biçimde yazar. Öğretim planındaki yükümlülükleri yerine getiren öğrenci, Senato tarafından belirlenmiş olan diğer koşulları da yerine getirmesi durumunda tezini jüri önünde sözlü olarak savunur.

(2) Doktora tezinin savunmasından önce, düzeltme kararı verilen tezlerde ise düzeltme ile birlikte öğrenci tezini tamamlayarak danışmanına sunar. Danışmanın tezin savunulabilir olduğuna ilişkin görüşü ile birlikte tez elektronik ortamda enstitüye iletilir ve tüm süreç aynı sistem üzerinden takip edilir. Enstitü, söz konusu teze ilişkin intihal yazılım programı raporunu tez ile birlikte jüri üyelerine gönderir. Rapordaki verilerde gerçek bir intihalin tespiti hâlinde gerekçesiyle birlikte karar verilmek üzere tez enstitü yönetim kuruluna gönderilir.

(3) Öğrencinin tezini savunabilmesi için tez önerisi savunması hariç en az üç tez izleme komitesi raporu sunmuş olması gerekir.

(4) Danışman; tezi, tez benzerlik raporunu, tez savunma sınav jüri önerisi ve tez savunma sınav tarihi önerisini aynı anda ana bilim dalı başkanlığı aracılığıyla enstitüye gönderir. Doktora tez savunma sınav jürisi, enstitü yönetim kurulu onayı ile atanır. Jüri, üçü öğrencinin tez izleme komitesinde yer alan öğretim üyeleri ve en az ikisi kurum dışından olmak üzere danışman dâhil beş asıl ve iki yedek öğretim üyesinden oluşur. Yedek üyelerden biri ilgili ana bilim/ana sanat dalından, diğeri başka bir yükseköğretim kurumundan seçilir. İkinci tez danışmanı oy hakkı olmaksızın jüride yer alabilir. Doktora öğrencisinin kayıtlı olduğu programda olan Üniversite öğretim üyeleri ana bilim dalı içinden sayılır.

Doktora tezi savunma sınavı

MADDE 39- (1) Jüri üyeleri, adayın sunduğu doktora tezini bilimsel ve biçimsel yönden inceleyerek hazırladıkları kişisel tez değerlendirme raporlarını sınav günü enstitü müdürlüğüne gönderilmek üzere ilgili ana bilim dalı başkanlığına teslim eder.

(2) Tez jürisi, tezin kendilerine teslim edildiği tarihten itibaren beş ila otuz gün içinde toplanarak öğrenciyi tez savunma sınavına alır. Sınav, ilgili ana bilim dalı başkanlığı tarafından belirlenen ve tarihi en az üç gün önceden ilan edilen gün, yer ve saatte yapılır. Sınav süresi en az 60, en çok 150 dakika olur. Bu sınava mazereti nedeniyle katılamayan asıl üye/üyeler yerine, ilgili ana bilim dalı başkanlığınca yedek üye/üyeler davet edilir. Jüri toplantıları eksik üyeli yapılmaz. İlan edilen günde yapılamayan jüri toplantısı için durum bir tutanakla tespit edilir ve en geç otuz gün içinde ikinci bir toplantı günü belirlenir. İkinci kez toplanamayan jüri hakkında enstitü yönetim kurulu karar verir.

(3) Savunma sınavı, adayın çalışmasıyla ilgili konularda bilgi, yorumlama ve sentez gücünü değerlendirmeyi amaçlar. Enstitü yönetim kurulunun aksi yönde gerekçeli bir kararı bulunmadıkça, savunma sınavı öğretim elemanları, lisansüstü öğrenciler ve alanın uzmanlarından oluşan dinleyicilerin katılımına açık olarak yapılır.

(4) Tez sınavının tamamlanmasından sonra jüri, izleyicilere kapalı olarak tez hakkında salt çoğunlukla kabul, ret veya düzeltme kararı verir.

(5) Tezi kabul edilen öğrenciler, başarılı olarak değerlendirilir. Bu karar, ana bilim dalı başkanlığınca tez sınavını izleyen üç iş günü içinde, enstitüye tutanakla bildirilir.

(6) Tezi hakkında düzeltme kararı verilen öğrenci, en geç altı ay içinde gerekli düzeltmeleri yaparak tezini aynı jüri önünde yeniden savunur. Bu savunmada da başarısız bulunan öğrencinin programı ile ilişiği kesilir.

(7) Belirlenen sınav tarihinde mazeretsiz olarak tez savunma sınavına girmeyen öğrencinin durumu başarısız olarak değerlendirilir. Sınavın yapıldığı tarihi takip eden beş iş günü içerisinde öğrenci mazeretini belgelendirdiği ve bu mazereti enstitü yönetim kurulunca kabul edildiği takdirde, mazeret süresinin bitiminden itibaren otuz gün içinde yeniden savunmaya alınır. Mazeretinin belgesini enstitüye sunmayan veya mazereti enstitü yönetim kurulunca haklı ve geçerli kabul edilmeyen öğrencinin programı ile ilişiği kesilir.

(8) Lisans derecesi ile doktoraya kabul edilmiş olanlardan tezde başarılı olamayanlar için talepleri hâlinde intibakları enstitü içerisinde tezsiz yüksek lisans programına yapılarak kendilerine tezsiz yüksek lisans diploması verilir.

SEKİZİNCİ BÖLÜM

Sanatta Yeterlik Programına İlişkin Esaslar

Amaç ve kapsam

MADDE 40- (1) Sanatta yeterlik çalışması, özgün bir sanat eserinin ortaya konulmasını gerektiren bir uygulama ve/veya bilim ve sanata özgün bir katkı sağlamayı gerektiren kuramsal bir çalışma, müzik ve sahne sanatlarında ise üstün bir uygulama ve yaratıcılığı amaçlayan doktora eş değeri bir yükseköğretim programıdır.

(2) Sanatta yeterlik programı; ders, yeterlik sınavı, tez/çalışma önerisi, tez/çalışma, tez/çalışma savunma sınavından oluşur.

(3) Bir eğitim-öğretim yılı en az 60 AKTS kredisi olan sanatta yeterlik programı;

a) Tezli yüksek lisans derecesi ile kabul edilen öğrenciler için 24 ulusal kredi ve 240 AKTS kredisi gerektirir ve en az yedi ders, uygulamalar, yeterlik sınavı ile tez, sergi, proje, resital, konser, temsil gibi çalışmalardan,

b) Dört yıllık lisans derecesi ile kabul edilmiş öğrenciler için 42 ulusal kredi ve 300 AKTS kredisi gerektirir ve en az on dört ders, uygulamalar, yeterlik sınavı ile tez, sergi, proje, resital, konser, temsil gibi çalışmalardan,

oluşur.

(4) Sanatta yeterlik programına lisans derecesiyle kabul edilen öğrenciler, almaları gereken en az 14 dersin, en çok yedisini yüksek lisans programı için açılan dersler arasından seçebilirler.

(5) Sanatta yeterlik programına lisans derecesiyle kabul edilmiş olan öğrenciler, danışmanın görüşü, ilgili ana sanat dalının önerisi ve enstitü yönetim kurulunun onayı ile mezun oldukları lisans programında almamış olmaları koşuluyla lisans derslerinden ders seçebilirler; ancak alınacak bu lisans dersleri, sanatta yeterlik ders yüküne ve kredisine sayılmaz.

Süre

MADDE 41- (1) Sanatta yeterlik programını tamamlama süresi, bilimsel hazırlıkta geçen süre hariç yüksek lisans derecesi ile kabul edilenler için kayıt olduğu programa ilişkin derslerin verildiği dönemden başlamak üzere, her dönem için kayıt yaptırıp yaptırmadığına bakılmaksızın sekiz yarıyıl olup azami tamamlama süresi 12 yarıyıl, lisans derecesi ile kabul edilenler için 10 yarıyıl olup azami tamamlama süresi 14 yarıyıldır.

(2) Kredili derslerini başarıyla tamamlayan öğrenci, takip eden yarıyılda Yeterlik Aşamasını seçer ve aynı dönemde yeterlik sınavına girebilir. Seminer dersi, yeterlik sınavı öncesinde başarılı olarak tamamlanmış olmalıdır. Yeterlik Aşamasının seçildiği dönemde tez dersine kayıt yapılamaz.

(3) Sanatta yeterlik programı için gerekli kredili dersleri başarıyla tamamlamanın azami süresi, tezli yüksek lisans derecesi ile kabul edilenler için dört yarıyıl, lisans derecesi ile kabul edilenler için altı yarıyıldır. Bu süre içinde kredili derslerini başarıyla tamamlayamayan öğrencinin program ile ilişiği kesilir.

(4) Kredili derslerini ve uygulamalarını başarı ile bitiren; ancak tez, sergi, proje, resital, konser, temsil gibi çalışmalarını birinci fıkrada belirtilen 12 yarıyıl veya azami 14 yarıyıl sonuna kadar tamamlayamayan öğrencinin programı ile ilişiği kesilir.

(5) Lisans derecesi ile sanatta yeterlik programına başvurmuş olanlardan, gerekli kredi yükü, dönem projesi ve diğer şartları yerine getirmiş olmaları kaydıyla sanatta yeterlik tezinde başarılı olamayan öğrencilere talepleri hâlinde tezsiz yüksek lisans diploması verilir.

Sanatta yeterlik programı yeterlik sınavı

MADDE 42- (1) Yüksek lisans derecesi ile kabul edilen öğrenci, en geç beşinci yarıyılın; lisans derecesi ile kabul edilen öğrenci ise en geç yedinci yarıyılın sonuna kadar yeterlik sınavına girmek zorundadır. Bir öğrenci en fazla iki kez yeterlik sınavına girer. Belirlenen sınav döneminde yeterlik sınavına girmeyen öğrencinin durumu başarısız olarak değerlendirilir.

(2) Yeterlik sınavı, sanatta yeterlik programı yeterlik komitesi tarafından düzenlenir ve yürütülür. Komite üyeleri, ana sanat dalı başkanı dâhil beş öğretim üyesinden oluşur ve ana sanat dalı başkanlığınca ana sanat dalı akademik kurulunun görüşü alınarak enstitüye teklif edilir. Komite, enstitü yönetim kurulu kararı ile üç yıl için atanır. Komite, farklı alanlardaki sınavları hazırlamak, uygulamak ve değerlendirmek amacıyla sınav jürileri kurar. Enstitü yönetim kurulunca onaylanan sınav jürisi, en az ikisi kurum dışından olmak üzere, danışman dâhil beş öğretim üyesinden oluşur. Yeterlik sınavı toplantıları; öğretim elemanları, lisansüstü öğrenciler ve alanın uzmanlarından oluşan dinleyicilerin katılımına açık olarak yapılır.

(3) Yeterlik sınavı, yazılı ve sözlü/uygulamalı olarak yapılır. Yazılı sınavda başarılı olan öğrenci sözlü/uygulamalı sınava alınır. Yeterlik sınav jürisi, yazılı ve sözlü/uygulamalı olarak yaptığı her bir sınavdan en az 75 alan öğrenciyi başarılı sayar. Sonuç, ilgili ana sanat dalı başkanlığınca yeterlik sınavını izleyen üç iş günü içinde enstitüye bildirilir.

(4) Yeterlik sınavında başarısız olan öğrenci, başarısız olduğu bölüm veya bölümlerden bir sonraki yarıyılda, zaruri hâller dışında aynı jüri tarafından tekrar sınava alınır. Bu sınavda da başarısız olan öğrencinin sanatta yeterlik programı ile ilişiği kesilir.

Sanatta yeterlik tez konusu/çalışması belirlenmesi ve izlenmesi

MADDE 43- (1) Yeterlik sınavında başarılı olan öğrencinin en geç bir ay içerisinde;

a) Tez konusu, kendisi ve danışmanı tarafından belirlenir, ana sanat dalı kurul kararı alınarak enstitüye önerilir ve enstitü yönetim kurulu kararıyla kesinleşir.

b) Sanatta yeterlik tezi/çalışması izleme komitesinin; danışman görüşü, ana sanat dalı başkanlığının önerisi ve enstitü yönetim kurulu kararı ile oluşturulur.

(2) Sanatta yeterlik tezi/çalışması izleme komitesi üç öğretim üyesinden oluşur. Komitede tez danışmanından başka enstitü ana sanat dalı içinden ve dışından birer üye yer alır. Ana bilim/ana sanat dalı dışından seçilecek komite üyesi başka bir yükseköğretim kurumundan da olabilir. Sanatta yeterlik tezi/çalışması izleme komitesi üyelerinin uzmanlık alanlarının tez konusu ile uyumlu olmasına ve özellikle disiplinler arası tez çalışmalarında ilgili disiplinin öğretim üyelerinin görev almasına dikkat edilir. İkinci tez danışmanı, komite toplantılarına katılabilir; ancak oy kullanamaz.

(3) Sanatta yeterlik tezi/çalışması izleme komitesinin kurulmasından sonraki dönemlerde danışmanın görüşü, ilgili ana sanat dalı başkanlığının gerekçeli önerisi üzerine ve enstitü yönetim kurulunun onayı ile komite üyeliklerinde değişiklik yapılabilir.

Sanatta yeterlik tez/çalışma konusu önerisi savunması

MADDE 44- (1) Yeterlik sınavını başarı ile tamamlayan öğrenci, en geç altı ay içinde, yapacağı araştırmanın amacını, yöntemini ve çalışma planını kapsayan tez önerisini tez izleme komitesi önünde sözlü olarak savunur. Öğrenci, tez önerisi ile ilgili yazılı bir raporu, gerekiyorsa ilgili etik kurul onayını alarak, sözlü savunmadan en az on beş gün önce komite üyelerine dağıtır.

(2) Sanatta yeterlik tezi/çalışması izleme komitesi, öğrencinin sunduğu tez önerisinin kabul, düzeltme veya reddedileceğine salt çoğunlukla karar verir. Düzeltme için bir ay süre verilir. Bu süre sonunda kabul veya ret yönünde salt çoğunlukla verilen karar, enstitü ana sanat dalı başkanlığınca işlemin bitişini izleyen üç gün içinde enstitüye tutanakla bildirilir.

(3) Sanatta yeterlik tezi/çalışması önerisi savunma sınavında başarısız olan öğrenci, bir sonraki yarıyılda tekrar sınava alınır. Bu sınavda da başarısız olan öğrencinin sanatta yeterlik programı ile ilişiği kesilir.

(4) Sanatta yeterlik tezi/çalışması önerisi kabul edilen öğrencinin sanatta yeterlik tezi/çalışması izleme komitesi, öğrenci sanatta yeterlik tezini/çalışmasını tamamlayıncaya kadar, ocak-haziran ve temmuz-aralık ayları arasında birer defa olmak üzere yılda iki kez toplanır. İki toplantı arasındaki süre üç aydan az olamaz. Öğrenci, toplantı tarihinden en az otuz gün önce komite üyelerine yazılı bir rapor sunar ve bu raporu komite toplantısında sözlü olarak savunur. Bu raporda yapılan çalışmaların özeti ve bir sonraki dönemde yapılacak çalışma planı belirtilir. Öğrencinin çalışmaları komite üyelerince başarılı ya da başarısız olarak belirlenir. Komite raporu, ana sanat dalı başkanlığınca toplantı tarihini izleyen üç iş günü içinde enstitü müdürlüğüne gönderilir.

(5) Süresi içerisinde sanatta yeterlik tezi/çalışması önerisini veya sanatta yeterlik tezi/çalışması raporunu sunmayan öğrencinin durumu başarısız olarak değerlendirilir. Bu durum danışman tarafından sanatta yeterlik tezi/çalışması izleme komitesi raporu ile ilgili ana sanat dalı başkanlığına sunularak ana sanat dalı başkanlığınca enstitüye iletilir. Komite tarafından üst üste iki kez veya aralıklı olarak üç kez başarısız bulunan öğrencinin program ile ilişiği kesilir.

Sanatta yeterlik tezinin/çalışmasının sonuçlandırılması

MADDE 45- (1) Sanatta yeterlik çalışmasının savunmasından önce, düzeltme verilen tezlerde ise düzeltme ile birlikte öğrenci tezini/çalışmasını tamamlayarak danışmanına sunar. Danışmanın tezin savunulabilir olduğuna ilişkin görüşü ile birlikte tez elektronik ortamda enstitüye iletilir ve tüm süreç aynı sistem üzerinden takip edilir. Enstitü, söz konusu teze ilişkin intihal yazılım programı raporunu tez ile birlikte jüri üyelerine gönderir. Rapordaki verilerde gerçek bir intihalin tespiti hâlinde gerekçesi ile birlikte karar verilmek üzere tez enstitü yönetim kuruluna gönderilir.

(2) Öğrenci, asıl ve yedek jüri üyelerine sunulmak üzere sanatta yeterlik tezini/çalışmasını enstitüye ulaştırılmak üzere danışmanın tezin yazım kurallarına uygunluğu görüşü ile birlikte, ana sanat dalı başkanlığına teslim eder.

(3) Sanatta yeterlik tezi/çalışması sınav jürisi, danışmanın görüşü, ilgili ana sanat dalı başkanlığının önerisi ve enstitü yönetim kurulunun onayıyla belirlenir. Jüri, en az ikisi kurum dışından olmak üzere, danışman dâhil beş asıl ve iki yedek üyeden oluşur. Yedek üyelerden birinin başka bir yükseköğretim kurumundan olması gerekir. İkinci tez danışmanı oy hakkı olmaksızın jüride yer alabilir.

(4) Jüri üyeleri, söz konusu tezin/çalışmanın kendilerine teslim edildiği tarihten itibaren beş ila otuz gün içinde toplanarak öğrenciyi sınava alır. Tez/çalışma savunma sınavı, tezin/çalışmanın sunulması ve bunu izleyen soru cevap bölümünden oluşur. İlgili ana sanat dalı başkanlığınca tarihi, saati ve yeri önceden ilan edilen savunma sınavı, enstitü yönetim kurulunun aksi yönde gerekçeli bir kararı bulunmadıkça, izleyicilere açıktır ve en az 60, en çok 150 dakika olur. Bu sınava mazereti nedeniyle katılamayan asıl üye/üyeler yerine, ilgili ana sanat dalı başkanlığınca yedek üye/üyeler davet edilir. Jüri toplantıları eksik üyeli yapılmaz. İlan edilen günde yapılamayan jüri toplantısı için durum bir tutanakla tespit edilir ve en geç otuz gün içinde ikinci bir toplantı günü belirlenir. İkinci kez toplanamayan jüri hakkında enstitü yönetim kurulu karar verir.

(5) Sınavın tamamlanmasından sonra jüri, izleyicilere kapalı olarak tez, sergi, konser, resital, proje, temsil hakkında salt çoğunlukla kabul, ret veya düzeltme/tekrar kararı verir. Bu karar, ilgili ana sanat dalı başkanlığınca sınavı izleyen üç iş günü içinde, enstitüye kişisel jüri raporları ile birlikte tutanakla bildirilir. Sanatta yeterlik tezi/çalışması başarısız bulunarak reddedilen öğrencinin programı ile ilişiği kesilir.

(6) Belirlenen sınav tarihinde mazeretsiz olarak tez savunma sınavına girmeyen öğrencinin durumu başarısız olarak değerlendirilir. Sınavın yapıldığı tarihi takip eden beş iş günü içerisinde öğrenci mazeretini belgelendirdiği ve bu mazereti enstitü yönetim kurulunca kabul edildiği takdirde, mazeret süresinin bitiminden itibaren otuz gün içinde yeniden savunmaya alınır. Mazeretinin belgesini enstitüye sunmayan veya mazereti enstitü yönetim kurulunca haklı ve geçerli kabul edilmeyen öğrencinin programı ile ilişiği kesilir.

(7) Sanatta yeterlik çalışması, tez, sergi, konser, resital, proje, temsil hakkında ilgili düzeltme kararı verilen öğrenciye en çok altı ay ek süre verilir. Bu süre içinde öğrenci, gerekli düzeltmeleri yaparak ana sanat dalı başkanlığınca enstitüye bildirilen tarih, saat ve yerde sanatta yeterlik tezini/çalışmasını aynı jüri önünde yeniden savunur.

(8) Sanatta yeterlik tezi/çalışması reddedilen veya düzeltme sonrası savunmada reddedilen öğrencinin program ile ilişiği kesilir.

(9) Lisans derecesi ile sanatta yeterlik programına kabul edilenlerden gerekli kredi yükü, dönem projesi ve diğer şartları yerine getirmiş olmaları kaydıyla sanatta yeterlik tez savunma sınavında başarılı olamayan öğrencilere talepleri hâlinde tezsiz yüksek lisans diploması verilir.

DOKUZUNCU BÖLÜM

Mezuniyet ve Diplomaya İlişkin Esaslar

Mezuniyet ve diploma

MADDE 46- (1) Tez savunmasında başarılı olmak ve diğer koşulları da sağlamak kaydıyla tezini sınava giriş tarihinden itibaren bir ay içinde enstitüye teslim eden ve tezi şekil yönünden uygun bulunan öğrenci, yüksek lisans/doktora/sanatta yeterlik diploması almaya hak kazanır. Enstitü yönetim kurulu, danışmanın başvurusu üzerine teslim süresini en fazla bir ay daha uzatabilir. Yüksek lisans/doktora/sanatta yeterlik diploması alma koşullarını yerine getirmeyen öğrenci koşulları yerine getirinceye kadar diplomasını alamaz, öğrencilik haklarından yararlanamaz ve azami süresinin dolması hâlinde program ile ilişiği kesilir.

(2) Diploma üzerinde enstitü ana bilim/ana sanat dalındaki programın YÖK tarafından onaylanmış adı bulunur.

(3) Mezuniyet tarihi; yüksek lisans, doktora ve sanatta yeterlik öğrencileri için tezin sınav jüri komisyonu tarafından imzalanmış nüshasının enstitüye teslim edildiği tarihtir.

(4) Enstitü tarafından tezin tesliminden itibaren üç ay içinde tezin bir kopyası elektronik ortamda, bilimsel araştırma ve faaliyetlerin hizmetine sunulmak üzere, YÖK Başkanlığına gönderilir.

(5) Mezun olan öğrencilere diploma ile birlikte, talepleri hâlinde tamamlayıcı bir belge olan diploma eki verilir. Diploma ekinde, alınan derecenin düzeyi, içeriği ve kullanım alanları, ulusal eğitim sistemi ve Üniversitenin eğitim ve değerlendirme sistemi gibi bilgilere yer verilir. Diploma ekinin dili İngilizcedir.

ONUNCU BÖLÜM

Mazeretler ve İzinlere İlişkin Esaslar

Mazeretler ve kayıt dondurma

MADDE 47- (1) Kayıt dondurma başvuruları, ilgili ana bilim/ana sanat dalı başkanlığına yapılır. Danışman ve ana bilim/ana sanat dalı başkanlığının uygun görüşü alınarak enstitü yönetim kurulu kararıyla kayıt dondurulabilir. Bu süre, bir yarıyıldan az olamaz.

(2) Kayıt donduran öğrenciler derslere devam edemez ve sınavlara giremez.

(3) Kayıt dondurma süresi sona eren öğrenciler, takip eden ders kayıt döneminde kayıtlarını yaptırmak suretiyle öğrenimlerine kaldıkları yerden devam ederler. Kayıt yenilemeyen öğrencilerin yeniden ders kaydı yaptırmaları hâlinde geçen süreler öğrenim sürelerine sayılır. İki yarıyıl üst üste kayıt donduranlar, ilgili süre dolmadan mazeretlerinin ortadan kalkması durumunda, enstitüye yazılı olarak başvurmak koşuluyla, takip eden ders kayıt dönemi başında kayıtlarını yaptırmak suretiyle öğrenimlerine kaldıkları yerden devam ederler.

(4) Tez savunma sınavına girip düzeltme alan öğrencilere sağlık kuruluşlarından alınmış rapor süresi kadar ana bilim/ana sanat dalı başkanlığının önerisi ve enstitü yönetim kurulu kararı ile izin verilebilir.

Kayıt dondurma gerekçeleri

MADDE 48- (1) Aşağıda belirtilen nedenlerin ortaya çıkması ve belgelendirilmesi kaydıyla, ana bilim/ana sanat dalı başkanlığının uygun görüşü ve enstitü yönetim kurulu kararı ile kayıt dondurulabilir:

a) Öğrencinin kendisine ait tam teşekküllü kamu hastanesinden alınan heyet raporu ile belgelenmiş sağlık sorunu.

b) YÖK kararı ile öğrenime ara verilmesi.

c) Doğal afetler nedeniyle öğrencinin öğrenime ara vermek zorunda olması.

ç) Öğrencinin tecil hakkını kaybetmesi veya tecilinin kaldırılması suretiyle askere alınması.

d) Öğrencinin tutukluluk veya hükümlülük hâli.

e) Öğrencilik sıfatını kaldırmayan veya ihracını gerektirmeyen mahkûmiyet veya tutukluluk hâli.

f) Enstitü yönetim kurulunun haklı ve geçerli kabul edeceği ekonomik, ailevi, yurt dışı görevlendirme veya eğitim gibi diğer nedenler.

(2) Birinci fıkranın (f) bendinde belirtilen nedenler ile kayıt dondurma talepleri ilgili yarıyılın ilk üç haftasının bitimine kadar enstitüye iletilir. Süresi içerisinde usulüne uygun olarak beyan edilmeyen mazeretler kabul edilmez.

(3) Öğrenciler haklı ve geçerli bir mazerete dayanarak ilgili akademik birimin yönetim kurulu kararı ile bir defada en çok iki yarıyıl ve öğrenim süresi boyunca toplam olarak en çok dört yarıyıl kayıt dondurabilirler. Kayıt dondurulan süre azami öğrenim süresinden sayılmaz.

(4) Rahatsızlığı ve tedavi sürecinin devam etmesi nedeniyle kayıt dondurma talebinde bulunan öğrenciler ile hükümlü öğrenciler, mazeretleri enstitü yönetim kurulu tarafından değerlendirilerek dört yarıyıldan fazla kayıt dondurabilirler.

Kayıt silme

MADDE 49- (1) Yükseköğretim kurumlarından çıkarma cezası almış olanların, sağlık sorunları nedeniyle öğrenime devam edemeyeceği raporla belirlenenlerin, bu Yönetmelikle belirlenen hükümleri yerine getirmeyenlerin ve kendi isteği ile kaydını alanların enstitü ile ilişikleri kesilir.

ON BİRİNCİ BÖLÜM

Çeşitli ve Son Hükümler

Uzaktan eğitim teknolojilerinin kullanıldığı durumlar

MADDE 50- (1) Lisansüstü programlarda tez izleme komitesi toplantısı, yeterlik sınavı ve tez/sanatta yeterlik savunma sınavları; kurum içi jüri üyeleri ile öğrencinin yüz yüze, kurum dışı görevlendirilen jüri üyelerinin ise gerekli hâllerde çevrim içi katılımı ile kayıt altına alınmak koşuluyla yapılabilir.

(2) Seminer dersi sunumu, ana bilim/ana sanat dalı başkanlığı tarafından belirlenecek bir yerde öğrenci, danışman ve dinleyicilerin yüz yüze katılımı ile yapılır. Sunum, ana bilim/ana sanat dalı başkanlığının gerekçeli önerisi ve enstitü yönetim kurulu kararı ile kayıt altına alınmak koşuluyla anlık görsel ve işitsel iletişim kurulabilecek şekilde uzaktan eğitim teknolojileri kullanılarak da gerçekleştirilebilir.

Hüküm bulunmayan hâller

MADDE 51- (1) Bu Yönetmelikte hüküm bulunmayan hâllerde; 2547 sayılı Kanun, ilgili diğer mevzuat hükümleri ile 20/4/2016 tarihli ve 29690 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği hükümleri ve YÖK kararları uygulanır.

Yürürlükten kaldırılan yönetmelik

MADDE 52- (1) 14/6/2021 tarihli ve 31511 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Ondokuz Mayıs Üniversitesi Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği yürürlükten kaldırılmıştır.

Geçiş hükmü

GEÇİCİ MADDE 1- (1) 6/2/2013 tarihinden önce tezsiz yüksek lisans programlarına kayıtlı olan veya mezun olan öğrenciler, doktora programlarına başvurabilir.

Yürürlük

MADDE 53- (1) Bu Yönetmelik yayımı tarihinde yürürlüğe girer.

Yürütme

MADDE 54- (1) Bu Yönetmelik hükümlerini Ondokuz Mayıs Üniversitesi Rektörü yürütür.

CMK 111 – Adlî Kontrolün Kaldırılması ve İtiraz Süreci

Ceza Muhakemesi Kanunu Madde 111 Açıklaması

Hukuki Haklarım programından merhaba. Ceza muhakemesi sürecinde bireyin özgürlüğünü sınırlayan her tedbirin geçici olması, hukuk devleti ilkesinin temel gereklerinden biridir. Adlî kontrol tedbiri, tutuklamaya alternatif olarak kişisel özgürlüğü koruyan bir güvence niteliği taşır. Ancak bu tedbirin süresiz biçimde devam etmesi, kişi hak ve özgürlükleriyle bağdaşmaz.

Bu videoda, Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 111. maddesini (CMK 111) ele alarak adlî kontrolün hangi koşullarda kaldırılabileceğini, başvuru yollarını ve itiraz sürecini ayrıntılı şekilde açıklıyoruz.

Videoda ele alınan konular:

CMK 111 nedir?
Adlî kontrolün kaldırılması nasıl talep edilir?
Hâkim veya mahkeme bu talebi nasıl değerlendirir?
Adlî kontrol kararına itiraz mümkün müdür?
Adlî kontrol tedbirinin süresi ve ölçülülük ilkesi

Öne çıkan noktalar:
CMK’nın 111. maddesi, adlî kontrolün kaldırılmasına ilişkin açık bir yol belirleyerek bireyin özgürlüğünü korur. Şüpheli veya sanık, adlî kontrolün kaldırılmasını talep edebilir; hâkim veya mahkeme de bu talebi en geç beş gün içinde karara bağlamak zorundadır. Ayrıca, kararlara karşı itiraz hakkı tanınarak yargısal denetim sağlanır.

Bu düzenleme, adil yargılanma hakkı, hukuki güvenlik ve ölçülülük ilkesi açısından büyük önem taşır. Adlî kontrolün bir cezaya dönüşmemesi, yalnızca yargılamanın gerektirdiği ölçüde uygulanması, hukuk devleti anlayışının bir gereğidir.

Bu video, ceza muhakemesi, adlî kontrol uygulaması ve kişi özgürlüğü üzerindeki yargısal güvenceler konularında bilgi edinmek isteyen hukuk öğrencileri, avukat adayları ve hukuk meraklıları için hazırlanmıştır.

CMK 110 – Adlî Kontrol Kararı Nedir? | Ceza Muhakemesi Kanunu Madde 110 Açıklaması | Hukuki Haklarım

Hukuki Haklarım programından merhaba. Ceza muhakemesi sistemimizde kişi özgürlüğü, en temel haklardan biridir. Ancak bu özgürlük, bazen adaletin sağlanması amacıyla sınırlanabilir. İşte bu noktada tutuklama tedbirine alternatif bir koruma önlemi olan adlî kontrol devreye girer.

Bu videoda Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 110. maddesini (CMK 110) ele alarak, adlî kontrol kararının kim tarafından verileceğini, hangi aşamalarda uygulanabileceğini ve nasıl değiştirilebileceğini ayrıntılı biçimde açıklıyoruz.

Videoda ele alınan başlıklar:

CMK 110 nedir?
Adlî kontrol kararı kim tarafından verilir?
Hâkim adlî kontrol kararında değişiklik yapabilir mi?
Kovuşturma aşamasında adlî kontrol nasıl uygulanır?
Cumhuriyet savcısının adlî kontroldeki rolü nedir?
*Adlî kontrol tedbirinin amacı ve hukuk devleti ilkesiyle ilişkisi

Öne çıkan kavramlar:
Adlî kontrol kararı, tutuklama tedbirine alternatif olarak kişi özgürlüğünü daha az kısıtlayan bir sistem getirir. Bu sayede hem yargılamanın güvenliği sağlanır hem de bireyin temel hak ve özgürlükleri korunur. CMK 110, yargılamanın her aşamasında adlî kontrolün uygulanmasına ve değiştirilebilmesine imkân tanıyarak hukuk devleti ilkesinin güçlü bir yansımasıdır.

Adlî kontrol, şüpheli veya sanığın tutuklanmaksızın belirli yükümlülüklere tabi tutularak denetim altına alınmasıdır. Bu sistem, hem kaçma veya delilleri karartma riskini önlemeyi hem de bireyi tamamen özgürlüğünden yoksun bırakmadan yargılama sürecini güvence altına almayı hedefler.

Programda şu soruların yanıtlarını bulabilirsiniz:

Tutuklama nedenleri bulunsa bile hâkim adlî kontrol kararı verebilir mi?
Tutuklama yasağı olan hâllerde adlî kontrol uygulanabilir mi?
Adlî kontrol kapsamında hangi yükümlülükler getirilebilir?
“Konutu terk etmeme” yükümlülüğü ne anlama gelir?
7242 ve 7331 sayılı Kanun değişiklikleri adlî kontrol sistemine ne kazandırmıştır?
Adlî kontrol süresi cezadan düşülür mü?

Bu video, *Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 109. maddesi* kapsamında adlî kontrol kurumunun kapsamını, uygulanma koşullarını, getirilen yenilikleri ve kişi özgürlüğü üzerindeki etkilerini anlamak isteyen herkes için rehber niteliğindedir.

“AYNI KÜRSÜDEN GELİYORUM”

Bakan Gürlek, 20 yıl boyunca hâkim ve savcı olarak görev yaptığını hatırlatarak, adliye koridorlarının sesini, dosyaların yükünü ve yargı mensuplarının sorumluluğunu yakından bildiğini söyledi.

“Bugün sizlere aynı kürsüde görev yapmış bir meslektaşınız olarak hitap ediyorum.” diyen Gürlek, yargı teşkilatının meselelerini içeriden bildiğini ve iş yükünün farkında olduğunu ifade etti.

YAPISAL SORUNLAR İÇİN YENİ ADIMLAR

Göreve başladıkları andan itibaren yapısal sorunların çözümü için çalışmaları başlattıklarını dile getiren Gürlek, iş yükü analizlerinin yeniden yapılacağını, norm kadro sisteminin güncelleneceğini ve performans ölçütlerinin daha adil ve objektif bir zemine oturtulacağını açıkladı.

Hâkim ve savcıların mesleki gelişimini destekleyen uzmanlaşma ve eğitim modellerinin hayata geçirileceğini belirten Gürlek, adalet personelinin özlük haklarının iyileştirilmesi için somut adımlar atılacağını kaydetti.

“ŞEFFAFLIK VE LİYAKAT ESAS OLACAK”

Adaletin yalnızca kanunu doğru uygulamak olmadığını, kurum içinde hakkaniyeti güçlendirmenin de önemli olduğunu vurgulayan Gürlek, şeffaflığın artırılacağını, liyakatin esas alınacağını ve kurumsal aidiyetin güçlendirileceğini ifade etti.

“Bu teşkilat benim yuvamdır.” diyen Gürlek, yargı teşkilatının tüm unsurlarının ortak emeğiyle daha güçlü bir yapıya kavuşacağını söyledi.

AVUKATLARA MESAJ: “YARGININ VAZGEÇİLMEZ PARÇASISINIZ”

Konuşmasında savunma makamına özel vurgu yapan Gürlek, avukatların yargının üç sacayağından biri olduğunu belirterek, “Savunma güçlü olduğunda adalet gerçek anlamda hayat bulur.” ifadelerini kullandı.

Avukatların mesleklerini güven içinde ve saygınlıkla sürdürebilmeleri için gerekli ortamın güçlendirileceğini kaydeden Gürlek, barolarla daha yakın ve düzenli istişare mekanizmaları kurulacağını bildirdi.

“BÜYÜK BİR ADALET AİLESİYİZ”

Türkiye genelinde 26 bin 765 hâkim ve savcı, 96 bin 53 adalet personeli, 83 bin 929 Ceza ve Tevkifevleri teşkilatı mensubu ve 208 bin 223 avukatla büyük bir adalet ailesi olduklarını belirten Gürlek, aynı ideale inanan güçlü bir bütün olduklarını kaydetti.

Gürlek, “Birlikte daha adil bir gelecek inşa edeceğiz.” ifadeleriyle konuşmasını tamamladı.

Bu bölümde, Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 106. maddesi kapsamında salıverilen kişinin yükümlülükleri ele alınıyor. Tutukevinden çıkan bir kişinin adres bildirim yükümlülüğü, adres değişikliğini bildirme zorunluluğu ve bildirmeme durumunda doğacak hukuki sonuçlar ayrıntılı biçimde açıklanıyor.

Birçok kişinin farkında olmadığı bu yükümlülükler, dava sürecinde savunma hakkını doğrudan etkileyen ve yargılamanın kesintisiz yürütülmesini sağlayan önemli konulardır. Programda şu soruların yanıtlarını bulabilirsiniz:

Salıverilen kişi hangi bilgileri bildirmek zorundadır?
Adres değişikliği nasıl ve ne zaman bildirilmelidir?
Bildirim yapılmazsa tebligat nasıl geçerli olur?
İhtar süreci nasıl işler ve hangi belgeler düzenlenir?
CMK m.106’nın amacı nedir?

Bu video, salıverilen kişinin sorumluluklarını, tebligatın geçerliliğini, yargılamanın adil yürütülmesini ve hak kayıplarının önlenmesini anlamak isteyen herkes için rehber niteliğindedir.

Bu bölümde, Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 104 ve 105. maddelerinde düzenlenen salıverilme istemi (tahliye talebi) kurumunu ele alıyoruz. Bu hükümler, tutuklama tedbirine karşı en önemli güvencelerden birini oluşturarak, şüpheli veya sanığın bireysel başvuru hakkını ve mahkeme tarafından tutukluluğun denetlenmesini güvence altına alır.

Programda şu soruların yanıtlarını bulabilirsiniz:

Salıverilme istemi nedir ve hangi aşamalarda talep edilebilir?
CMK m.104 ve 105 neyi düzenler?
Tutukluluk hangi makamlarca denetlenir?
Sulh Ceza Hâkimi, mahkeme, Bölge Adliye Mahkemesi ve Yargıtay bu süreçte nasıl görev yapar?
Salıverilme istemine ilişkin usul nasıldır ve karar süreleri nelerdir?
Terör veya örgüt faaliyeti kapsamındaki suçlarda süre farkı neden vardır?
Tahliye taleplerine itiraz nasıl yapılır?

Bu video, özgürlük hakkının korunması, tutuklama tedbirinin denetimi, itiraz yolları ve adil yargılanma hakkı konularında temel hukuki bilgiler sunmaktadır.
Ayrıca, CMK 104 ve 105 hükümlerinin, bireyin özgürlüğünü koruyan hızlı, denetlenebilir ve hukuka uygun bir sistem oluşturduğunu detaylarıyla açıklamaktadır.

Tutuklama kararı verildiğinde yakınlara bilgi verilmesi nasıl olur, kim bilgilendirilir, yabancı uyruklular için süreç nasıl işler? Tüm detayları bu videoda bulabilirsiniz.

Bu videoda öğrenecekleriniz:

CMK 107 nedir?

Tutuklama kararı alındığında kim bilgilendirilir?

Tutuklu kişi ailesine haber verebilir mi?

Yabancı uyruklu tutuklular için konsolosluk bildirimi nasıl yapılır?

Bu düzenlemenin amacı ve insan haklarıyla bağlantısı nedir?

Bu düzenleme, hem kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkını hem de aile bağlarının korunmasını güvence altına alır. Ayrıca yabancı uyruklu tutukluların konsolosluk korumasına erişimini sağlar.

📘 Bu videoda öğrenecekleriniz:

CMK 102 nedir?

Tutukluluk süresi ne kadar olabilir?
Hangi suçlarda tutukluluk uzatılabilir?
Katalog suçlar ve terör suçlarında tutukluluk süresi neden uzundur?
18 yaşından küçükler için tutuklama süresi nasıl uygulanır?
Uzatma kararlarında hangi gerekçeler aranır?
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ve Anayasa Mahkemesi kararları bu konuda ne diyor?

Bu düzenleme, kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının korunması, hukuk devleti ilkesinin güçlendirilmesi ve masumiyet karinesinin gereği olarak keyfî tutuklulukların önlenmesi açısından büyük önem taşımaktadır.

Ayrıca, katalog suçlar ve terörle mücadele kapsamındaki suçlarda öngörülen uzun tutukluluk sürelerinin, uygulamada ne gibi sorunlara yol açtığı ve AİHM’in bu konuda Türkiye’ye yönelik kararlarında neleri eleştirdiği de detaylı biçimde açıklanmıştır.

📘 Bu videoda öğrenecekleriniz:

CMK 103 nedir?

Cumhuriyet savcısının serbest bırakma yetkisi hangi durumlarda uygulanır?
Tutuklama kararının kaldırılmasını kim talep edebilir?
Adli kontrol tedbiri nedir ve ne zaman uygulanır?
Savcının serbest bırakma yetkisi hangi aşamada geçerlidir?
Anayasa’nın 19. maddesi bu konuda neyi güvence altına alır?
AİHS (Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi) özgürlük ve güvenlik hakkı ile bu düzenleme arasındaki ilişki nedir?

Bu düzenleme, kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının korunması, hukuk devleti ilkesinin güçlendirilmesi ve tutuklamanın sürekli gözden geçirilmesi gerektiği yönündeki anayasal ilkenin somut bir yansımasıdır.

Cumhuriyet savcısına tanınan bu yetki, tutukluluğun istisnaî olma niteliğini güçlendirir, keyfî özgürlük kısıtlamalarının önüne geçer ve özgürlük lehine yargısal denetimin etkinleşmesini sağlar.

Anayasa Mahkemesine 2012 yılından bu yana toplam 633 bin 488 bireysel başvuru yapıldı, bunlardan 527 bin 803'ü sonuçlandırıldı. Yüksek Mahkemenin başvuruları karşılama oranı yüzde 83,3 oldu. Derdest dosya sayısı ise 105 bin 685 oldu.

AYM’nin hak ihlali kararı verdiği 76 bin 247 başvuruda ilk sırada makul sürede yargılanma hakkının ihlali var. Bunu adil yargılanma ve mülkiyet hakkı ihlalleri takip ediyor.

Bireysel başvuru istatistikleri üç aylık periyotlarla güncellenerek yayımlanıyor.

Meslekte 35 yılını dolduran 415, 30 yılını dolduran 432, 25 yılını dolduran avukat olmak üzere toplam 658 avukata plaketleri, 8-9 ve 10 Eylül günlerinde düzenlenen törenlerle takdim edildi.

Meslekte 35 ve 30 yılını dolduran avukatların plaket töreni 8 Eylül Cuma günü Cemal Reşit Rey Konser Salonu’nda, 25 yılı dolduran avukatların plaket töreni ise 9 Eylül Cumartesi ve 10 Eylül Pazar günleri İstanbul Barosu Konferans Salonu’nda gerçekleştirildi.

Tören, İstiklal Marşı ve saygı duruşuyla başladı. Törende konuşan İstanbul Barosu Başkanı Av. Filiz Saraç, “Hak mücadelesine yüreğini ve emeğini koymuş tüm avukat meslektaşlarımız, hepinizi İstanbul Barosu Yönetim Kurulu adına saygıyla selamlıyorum. Avukatlık mesleğinde geride kalan yıllar, hak ve hukuk yolunda verilen mücadelenin de adıdır. 145 yıllık bir “Büyük Çınar” olan Baromuzun tarihi 35 yıllık emeğinizi ve mücadelenizi saygı ile saklayacaktır.

Bu töreni Baromuzun da 145. kuruluş yıl dönümü olan 5 Nisan Avukatlar Günü’nde yapacaktık. Ancak, 6 Şubat’ta meydana gelen ve büyük acılar ve kayıplara yol açan depremler nedeniyle törenimizi erteledik. Kaybettiğimiz yurttaş ve meslektaşlarımızı rahmetle ve saygıyla anıyoruz.

Cumhuriyetimizin 100. yılını kutladığımız bugünlerde, Cumhuriyetin kazanımlarını ve Atatürk ilke ve devrimlerini kendine rehber edinen İstanbul Barosu Cumhuriyetimizin sarsılmaz kalesi olmaya her daim devam edecektir.

Ülkemizde yaşanan hukuksuzluklara karşı çıkmaya ve hukuk devletini ve hukukun üstünlüğünü savunmaya devam edeceğiz” dedi.

Başkan Av. Filiz Saraç, meslekte 25, 30 ve 35 yılını dolduran avukatları kutladı ve hak ve hukuk mücadelesinde nice meslek yılları diledi.

Başkanın konuşmasının ardından Genel Sekreter Av. Burcu Öztoprak Alsulu, törenlerde avukatları 10’ar kişilik gruplar halinde plaket almaya davet etti. Başkan Av. Filiz Saraç, avukatlara plaketlerini tek tek sundu ve gruplar halinde fotoğraf çekimi gerçekleştirildi.

Plaket alan avukatlar arasında; İstanbul Barosu Başkan Yardımcısı Av. Ali Gürbüz (25 yıl), Yönetim Kurulu Sayman Üyesi Av. Bahar Güldaş (35 yıl), Yönetim Kurulu Üyesi Av. Gülderen Zerrin Kavak Yıldırım (25 yıl), CUMER Sözcüsü Av. Gülseren Aytaş (35 yıl), önceki Yönetim Kurulu Üyesi Av. Muazzez Yılmaz (35 yıl), Av. Cengiz Yaka (35 yıl), TÜKD Genel Başkanı Av. Tülay Çağlar(25 yıl), Kadıköy Belediye Başkanı Av. Şerdil Dara Odabaşı (25 yıl) da yer aldı.

"ŞEHİT SAVCIMIZ ADALET TEŞKİLATININ KAHRAMANLIK SEMBOLÜ OLMUŞTUR"     

Törene katılan Adalet Bakan Yardımcısı Zekeriya Birkan, "Şehit savcımız şerefli, adalet sancağının ölümsüz bir timsalidir. Aziz hatırası şahadetinden bu yana hiç unutulmamış ve adalet teşkilatının kahramanlık sembolü olmuştur. Mehmet Selim Kiraz bu vatanın fedakâr, kahraman bir evladıdır. Ömrünü devletine, milletine hizmete ve adaletin tecellisini adamıştı. O gün şehit savcımızı hedef alan kurşunlar aynı zamanda yargıya, adalete, hukukun üstünlüğüne ve demokrasiye sıkılmıştır. Bu menfur saldırıda adaleti ve ömrünü adalet yoluna adamış bir kahramanı hedef alanların asıl gayesi bellidir. Terör örgütlerinin asıl amacı ve hedefi şehit savcımızın şahsında milletimizin birliği ve bütünlüğüdür. Adalet teşkilatının gözünü korkutmak ve yıldırmaktır. Hamdolsun ki bu hainler bugüne kadar emellerine ulaşamadılar, bundan sonra da ulaşamayacaklar. Adalet camiamız köklü kurumsal yapısı ve gelenekleriyle bu hain saldırılar karşısında hiçbir zaman yılmamıştır" dedi.

"TERÖR ÖRGÜTLERİNE AMAÇLARINA ULAŞAMADIKLARINI GÖSTERMEK İÇİN BURADAYIZ"

İstanbul Cumhuriyet Başsavcısı Şaban Yılmaz ise, "Cumhuriyet Savcısı Mehmet Selim Kiraz kardeşimizin şahadetinin üzerinden tam 8 yıl geçti. Bugün tüm terör örgütlerine, vatan ve millet düşmanlarına birlik beraberlik içinde olduğumuzu gösteriyoruz ve buradan haykırıyoruz. Mehmet Selim savcımız gibi masum kardeşlerimizi hedef alarak husumeti, düşmanlığı körükleyen terör örgütlerine bu amaçlarına ulaşamadıklarını göstermek için buradayız" diye konuştu.

" HEPİNİZİ OĞLUM SELİM OLARAK GÖRÜYORUM "  

Şehit Cumhuriyet Savcısı Mehmet Selim kiraz'ın babası Hakkı Kiraz ise, "8 yıl önce bugün bizim için gerçekten karanlık bir gündü. ama bir taraftan da imtihan günümüzdü bununla birlikte hamdolsun birlik ve beraberlik günümüz oldu. Şu anda o günkü tabloyu burada görüyorum. hepinizi oğlum Selim olarak görüyorum. Selim her sabah takvim yaprağını koparır okur benim de okumam için masaya koyardı. 31 Mart 2015 günü sabah Selim evden çıkmadan önce yine o günün takvim yaprağını masaya koymuştu ve oradaki dua şöyleydi: 'Rabbim beni, ailemi mümin olarak evime girenleri bağışla zalimler topluluğunu da daima kahrı perişan et' şeklindeydi"  dedi. 

Konuşmaların ardından şehit savcı Mehmet Selim Kiraz'ın makam odası ziyaret edildi; odasında Kur'an-ı Kerim okundu. Savcı Mehmet Selim Kiraz, 31 Mart 2015 tarihinde Çağlayan'daki İstanbul Adalet Sarayı'nda görevi başındayken DHKP-C'li teröristler tarafından odasında rehin alınmıştı. Savcı Kiraz, saatler süren müzakerelere rağmen makamında şehit edilmişti.