TÜRKİYE CUMHURİYETİ

ANAYASA MAHKEMESİ

BİRİNCİ BÖLÜM

KARAR

KENAN YILDIRIM VE TURAN YILDIRIM BAŞVURUSU

(Başvuru Numarası: 2013/711)

Karar Tarihi: 3/4/2014

BİRİNCİ BÖLÜM

KARAR

I. BAŞVURUNUN KONUSU

1. Başvurucular, Esenyurt Belediye Başkanlığı aleyhine açtıkları kamulaştırmasız el atılan taşınmaz bedelinin ödenmesi davası sonunda Mahkemece hükmedilen bedelin ödenmediğini, Belediye aleyhine yaptıkları icra takiplerinin sonuçsuz kaldığını belirterek, mülkiyet ve adil yargılanma haklarının ihlal edildiğini ileri sürmüşler, tazminat talep etmişlerdir.

II. BAŞVURU SÜRECİ

2. Başvuru, 11/1/2013 tarihinde Küçükçekmece 3. Asliye Hukuk Mahkemesi vasıtasıyla yapılmıştır. Dilekçe ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinde Komisyona sunulmasına engel bir eksikliğin bulunmadığı tespit edilmiştir.

3. Birinci Bölüm İkinci Komisyonunca, 31/10/2013 tarihinde, kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına, dosyanın Bölüme gönderilmesine karar verilmiştir.

4. Birinci Bölümün 14/11/2013 tarihli ara kararı gereğince başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir.

5. Adalet Bakanlığının 27/12/2013 tarihli görüş yazısı 13/1/2014 tarihinde başvuruculara tebliğ edilmiş olup, başvurucular vekili 15/1/2014 havale tarihli dilekçesinde, mülkiyet ve adil yargılanma haklarının ihlal edildiğini ileri sürmüştür.

III. OLAY VE OLGULAR

A. Olaylar

6. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle olaylar özetle şöyledir:

7. İstanbul ili Büyükçekmece ilçesi Esenyurt köyü, 190 ada 15 parsel numaralı taşınmaz, Esenyurt Belediyesi tarafından başvuruculara yapılan satış sonucu, 21/8/1991 tarihinde başvurucular adlarına 1/2'şer pay oranlarıyla tapuya tescil edilmiştir.

8. Başvurucular, 14/5/2008 tarihinde Esenyurt Belediye Başkanlığı aleyhine Büyükçekmece 3. Asliye Hukuk Mahkemesinde açtıkları davada, davalının, tadilat imar planı ile 190 ada 15 parsel numaralı taşınmazın tamamını park alanına dönüştürdüğünü, fiilen taşınmaza el attığını, yapılan imar değişikliği ile ikinci kez Düzenleme Ortaklık Payı (DOP) kestiğini ileri sürerek kamulaştırma yapılmaksızın el atılan taşınmazın bedeli olarak 7.000 TL'nin tahsilini talep etmişlerdir.

9. Mahkemece, 26/11/2008 tarih ve E.2008/519, K.2008/1438 sayılı kararla; imar planı değişikliği ile taşınmazın park alanı olarak ayrıldığı ve bu doğrultuda davalı tarafından kamulaştırma kararı alınarak taşınmazın tapu kaydına şerh verildiği, başvurucuların taşınmazı kullanmalarının engellendiği, taşınmaza kamulaştırma yapılmaksızın el atıldığı gerekçesiyle; taşınmazın 158.012 TL olan toplam değerinden taleple bağlı kalınarak 7.000 TL'sinin dava tarihinden itibaren yasal faiziyle davalıdan tahsili ile eşit oranda başvuruculara ödenmesine taşınmazın davacılar adına olan tapu kaydının iptali ile davalı Belediye adına tapuya tesciline karar verilmiştir.

10. Temyiz üzerine, Yargıtay 5. Hukuk Dairesinin 14/12/2009 tarih ve E.2009/10244, K.2009/17487 sayılı kararıyla hüküm onanmıştır.

11. Karar düzeltme istemi, Yargıtay 5. Hukuk Dairesinin 8/4/2010 tarih ve E.2010/5515, K.2010/6076 sayılı ilamıyla reddedilmiştir.

12. Başvurucular, 4/2/2010 tarihinde anılan Mahkeme kararına dayalı olarak Esenyurt Belediye Başkanlığı aleyhine Küçükçekmece 1. İcra Müdürlüğünün E.2011/3809 sayılı dosyasında 7.000 TL asıl alacak, işlemiş faiz, vekalet ücreti, faiz ve yargılama giderleri ile birlikte 10.058,77 TL'nin asıl alacağa uygulanacak %9 faiz ile tahsili amacıyla ilama dayalı icra takibi başlatmışlar ve Esenyurt Belediye Başkanlığına icra emri gönderilmiştir.

13. Başvurucular, 11/5/2010 tarihinde Esenyurt Belediye Başkanlığı aleyhine Büyükçekmece 3. Asliye Hukuk Mahkemesinde açtıkları davada, davalının 190 ada 15 parsel numaralı taşınmaza kamulaştırma yapmaksızın el attığı iddiasıyla ilk kararda hesaplanan 158.012 TL'den Mahkemece 26/11/2008 tarih ve E.2008/519, K.2008/1438 sayılı kararla hükmedilen 7.000 TL kamulaştırmasız el atma bedelinin mahsubu ile bakiye 151.012 TL'nin tahsilini talep etmişlerdir.

14. Mahkemece, 15/9/2010 tarih ve E.2010/687, K.2010/959 sayılı kararla; davalının kamulaştırma yapmaksızın taşınmaza el attığı, taşınmazın değerinin 158.012 TL olduğu ve ilk kararda 7.000 TL'nin davalıdan tahsiline ve taşınmazın Belediye adına tapuya tesciline karar verildiği gerekçesiyle davanın kabulüne, bakiye 151.012 TL taşınmaz bedelinin 14/5/2008 tarihinden itibaren yasal faiziyle davalıdan tahsili ile eşit oranda başvuruculara ödenmesine karar verilmiştir.

15. Temyiz üzerine, Yargıtay 5. Hukuk Dairesinin 29/9/2011 tarih ve E.2011/5379, K.2011/15196 sayılı kararıyla hüküm onanmıştır.

16. Karar düzeltme istemi, aynı Dairenin 26/3/2012 tarih ve E.2011/21571, K.2012/5735 sayılı ilamıyla reddedilmiştir.

17. Başvurucular, 19/10/2010 tarihinde, temyizden önce, anılan Mahkeme kararına dayalı olarak Esenyurt Belediye Başkanlığı aleyhine Küçükçekmece 2. İcra Müdürlüğünün E.2010/10753 sayılı dosyasında 151.012 TL asıl alacak, işlemiş faiz, vekalet ücreti, faiz ve dava giderleri ile birlikte 198.949,30 TL'nin asıl alacağa uygulanacak %9 faiz ile tahsili amacıyla ilama dayalı icra takibi başlatmışlar ve Esenyurt Belediye Başkanlığına icra emri gönderilmiştir.

18. Başvurucular, 4/12/2012 tarihinde Esenyurt Belediye Başkanlığına başvurarak, kesinleşmiş Mahkeme kararlarına dayalı alacaklarının ne zaman ödeneceğinin ve ödeme sırasının bildirilmesini talep etmişlerdir.

19. Esenyurt Belediye Başkanlığınca, 11/12/2012 tarih ve 5056 sayılı yazı ile her iki icra takip dosyasındaki taleplerin, 10/12/2003 tarih ve 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu'nun 34. maddesi gereği ödeme yapılmak üzere sıraya alındığı bildirilmiş, icra ödeme listesinde başvurucuların alacaklarının ödenmediği ve ödeme yapılacaklar arasında 30. ve 31. sırada oldukları belirtilmiştir.

20. Anılan yazı 18/12/2012 tarihinde başvuruculara tebliğ edilmiştir.

B. İlgili Hukuk

21. 16/5/1956 tarih ve 1956/1-6 sayılı Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulu Kararı şöyledir:

“Taşınmazına kamulaştırmasız el konulan malik, el atmanın önlenmesi davası açabileceği gibi, bu eylemli duruma razı olduğu takdirde taşınmaz bedelini isteme hakkı da bulunmaktadır. Taşınmaz sahibinin el konulan taşınmazın bedelini talep ederek dava açması halinde, taşınmazın el koyma tarihindeki bedeli değil, mülkiyet hakkının devrine razı olduğu tarih olan dava tarihindeki değerinin belirlenerek tahsiline karar verilir.”

22. 5018 sayılı Kanun'un “Ödenemeyen giderler ve bütçeleştirilmiş borçlar” kenar başlıklı 34. maddesinin birinci ve ikinci fıkraları şöyledir:

“Ödeme emri belgesine bağlandığı halde ödenemeyen tutarlar, bütçeye gider yazılarak emanet hesaplarına alınır ve buradan ödenir. Ancak, malın alındığı veya hizmetin yapıldığı malî yılı izleyen beşinci yılın sonuna kadar talep edilmeyen emanet hesaplarındaki tutarlar bütçeye gelir kaydedilir. Gelir kaydedilen tutarlar, mahkeme kararı üzerine ödenir.

Kamu idarelerinin nakit mevcudunun tüm ödemeleri karşılayamaması halinde giderler, muhasebe kayıtlarına alınma sırasına göre ödenir. Ancak, sırasıyla kanunları gereğince diğer kamu idarelerine ödenmesi gereken vergi, resim, harç, prim, fon kesintisi, pay ve benzeri tutarlara, tarifeye bağlı ödemelere, ilama bağlı borçlara, ödenmemesi halinde gecikme cezası veya faiz gibi ek yük getirecek borçlara ve ödenmesi talep edilen emanet hesaplarındaki tutarlara öncelik verilir.”

23. 5018 sayılı Kanun’un “Taşınır ve taşınmaz edinme” kenar başlıklı 45. maddesinin birinci fıkrası şöyledir:

“Genel yönetim kapsamındaki kamu idareleri, kamu hizmetlerinin zorunlu kıldığı durumlarda gereken nicelikte ve nitelikte taşınır ve taşınmazları, yurt içinde veya yurt dışında, bedellerini peşin veya taksitle ödeyerek veya finansal kiralama suretiyle edinebilirler. Kamu idareleri, taşınmaz satın alma veya kamulaştırma işlemlerini yetki devri yoluyla bir başka kamu idaresi eliyle yürütebilir. Genel bütçe kapsamındaki kamu idarelerinin edindiği taşınmazlar Hazine adına, diğer kamu idarelerine ait taşınmazlar ise tüzel kişilikleri adına tapu sicilinde tescil olunur. Hazine adına tescil edilen taşınmazlar Maliye Bakanlığı tarafından yönetilir. Bu tescil işlemleri, adına tescil yapılan idarenin taşınmazın bulunduğu yerdeki ilgili birimine bildirilir.”

24. 9/6/1932 tarih ve 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu’nun “Haczi Caiz Olmıyan Mallar ve Haklar” kenar başlıklı 82.maddesinin 1.fıkrası şöyledir:

“Aşağıdaki şeyler haczolunamaz:

1. Devlet malları ile mahsus kanunlarında haczi caiz olmadığı gösterilen mallar,

…”

25. 4/11/1983 tarih ve 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu’na 18/6/2010 tarih ve 5999 sayılı Kamulaştırma Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun’la eklenen “Kamulaştırmasız el koyma sebebiyle tazmin” kenar başlıklı geçici 6. maddenin son fıkrası şöyledir:

“Bu madde uyarınca ödenecek olan tazminatın tahsili sebebiyle idarelerin mal, hak ve alacakları haczedilemez."

26. 2942 sayılı Kanun’un, 24/5/2013 tarih ve 4687 sayılı Bazı Kanunlar ile 375 Sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun ile değiştirilen, “Kamulaştırılmaksızın kamu hizmetine ayrılan taşınmazların bedel tespiti” kenar başlıklı geçici 6. maddesinin sekizinci ve onbirinci fıkraları şöyledir:

“Kesinleşen mahkeme kararlarına istinaden bu madde uyarınca ödemelerde kullanılmak üzere, ihtiyaç olması hâlinde, merkezi yönetim bütçesine dâhil idarelerin yılı bütçelerinde sermaye giderleri için öngörülen ödeneklerinin (Milli Savunma Bakanlığı, Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığı bütçelerinin güvenlik ve savunmaya yönelik mal ve hizmet alımları ile yapım giderleri için ayrılan ödeneklerin) yüzde ikisi, belediye ve il özel idareleri ile bağlı idareleri için en son kesinleşmiş bütçe gelirleri toplamının, diğer idareler için en son kesinleşmiş bütçe giderleri toplamının en az yüzde ikisi oranında yılı bütçelerinde pay ayrılır. Kesinleşen alacakların toplam tutarının ayrılan ödeneğin toplam tutarını aşması hâlinde, ödemeler, sonraki yıllara sâri olacak şekilde, garameten ve taksitlerle gerçekleştirilir. Taksitlendirmede, bütçe imkanları ile alacakların tutarları dikkate alınır. Taksitli ödeme süresince, 3095 sayılı Kanuna göre ayrıca kanuni faiz ödenir. İdare tarafından, mahkeme kararı gereğince nakdi ödeme yerine, üçüncü fıkrada belirtilen diğer uzlaşma yolları da teklif edilebilir ve bu maddenin uzlaşmaya ilişkin hükümlerine göre işlem yapılabilir.

….

“Bu madde uyarınca ödenecek olan bedelin tahsili sebebiyle idarelerin mal, hak ve alacakları haczedilemez.”

27. 3/7/2005 tarih ve 5393 sayılı Belediye Kanunu’nun “Belediyenin yetkileri ve imtiyazları” kenar başlıklı 15. maddesinin son fıkrası şöyledir:

“Belediyenin proje karşılığı borçlanma yoluyla elde ettiği gelirleri, şartlı bağışlar ve kamu hizmetlerinde fiilen kullanılan malları ile belediye tarafından tahsil edilen vergi, resim ve harç gelirleri haczedilemez.”

IV. İNCELEME VE GEREKÇE

28. Mahkemenin 3/4/2014 tarihinde yapmış olduğu toplantıda, başvurucuların 11/1/2013 tarih ve 2013/711 numaralı bireysel başvuruları incelenip gereği düşünüldü:

A. Başvurucuların İddiaları

29. Başvurucular, Esenyurt Belediye Başkanlığından satın aldıkları ve adlarına tapuya tescilli taşınmazlarına Belediye tarafından kamulaştırma yapılmaksızın el atıldığını, Belediye aleyhine Büyükçekmece 3. Asliye Hukuk Mahkemesinde açtıkları davalar sonunda taşınmazın bedelinin Belediyeden tahsiline karar verildiğini, Mahkeme kararlarının icrası amacıyla Küçükçekmece 1. ve 2. İcra Müdürlüklerinde yapılan ilama dayalı icra takibine rağmen hükmedilen bedellerin ödenmediğini, Belediyenin kamu mallarının haczedilmezliğine dayalı kanun hükümlerine dayanarak ödemeden kaçındığını, taşınmazın mülkiyetinin Belediyeye geçtiğini, buna rağmen taşınmazın bedelinin ödenmediğini belirterek, mülkiyet ve adil yargılanma haklarının ihlal edildiğini ileri sürmüşler, ihlalin tespitini, taşınmazın değerinin artması nedeniyle Mahkemece karar verilen ve ödenmeyen 158.012 TL tazminatın rayiç değeri olarak, 395.000 TL maddi tazminata ve 100.000 TL manevi tazminata hükmedilmesini talep etmişlerdir.

B. Değerlendirme

1. Kabul Edilebilirlik Yönünden

30. Başvurucuların, Mahkeme kararıyla hükmedilen taşınmaz bedelinin ödenmemesiyle ilgili şikâyetleri açıkça dayanaktan yoksun olmadığı gibi, bu şikâyetler için diğer kabul edilemezlik nedenlerinden herhangi biri de bulunmamaktadır. Bu nedenle, başvurunun kabul edilebilir olduğuna karar verilmesi gerekir.

2. Esas Yönünden

31. Başvurucular, kamulaştırmasız el atılan taşınmaz bedelinin ödenmesi davaları sonunda hükmedilen bedellerin ödenmediğini belirterek, mülkiyet ve adil yargılanma haklarının ihlal edildiğini ileri sürmüşlerdir.

32. Adalet Bakanlığı görüş yazısında, başvurucuların, kesinleşmiş ve infaz edilebilir mahkeme kararının infazının sağlanmadığına dair ihlal iddialarının, adil yargılanma ve mülkiyet haklarının ihlali iddiaları kapsamında değerlendirilmesi gerektiğini belirtmiştir.

33. Adalet Bakanlığının görüşüne karşı başvurucular, mülkiyet ve adil yargılanma haklarının ihlal edildiğini, başvuru dilekçelerindeki hususları tekrar ettiklerini bildirmişlerdir.

34. Anayasa’nın 148. maddesinin üçüncü fıkrası ile 30/3/2011 tarih ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 45. maddesinin (1) numaralı fıkrası hükümlerine göre, Anayasa Mahkemesine yapılan bir bireysel başvurunun esasının incelenebilmesi için, kamu gücü tarafından müdahale edildiği iddia edilen hakkın Anayasa’da güvence altına alınmış olmasının yanı sıra Sözleşme ve Türkiye’nin taraf olduğu ek protokollerinin kapsamına da girmesi gerekir. Bir başka ifadeyle, Anayasa ve Sözleşme’nin ortak koruma alanı dışında kalan bir hak ihlali iddiasını içeren başvurunun kabul edilebilir olduğuna karar verilmesi mümkün değildir (B. No: 2012/1049, 26/3/2013, § 18).

35. Anayasa’nın 138. maddesinin son fıkrası şöyledir:

“Yasama ve yürütme organları ile idare, mahkeme kararlarına uymak zorundadır; bu organlar ve idare, mahkeme kararlarını hiçbir suretle değiştiremez ve bunların yerine getirilmesini geciktiremez.”

36. Başvurucunun ihlal iddiaları, iki ayrı başlık altında değerlendirilmiştir.

a. Adil Yargılanma Hakkının İhlali İddiası

37. Anayasa’nın “Hak arama hürriyeti” kenar başlıklı 36. maddesinin birinci fıkrası şöyledir:

“Herkes, meşru vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahiptir.”

38. Sözleşme’nin “Adil yargılanma hakkı” kenar başlıklı 6. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:

“Herkes medeni hak ve yükümlülükleri ile ilgili uyuşmazlıklar ya da cezai alanda kendisine yöneltilen suçlamalar konusunda karar verecek olan, kanunla kurulmuş bağımsız ve tarafsız bir mahkeme tarafından davasının makul bir süre içinde, hakkaniyete uygun ve açık olarak görülmesini isteme hakkına sahiptir.”

39. Sözleşme metni ile AİHM kararlarından ortaya çıkan ve adil yargılanma hakkının somut görünümleri olan alt ilke ve haklar, Anayasa’nın 36. maddesinde yer verilen adil yargılanma hakkının da unsurlarıdır. Anayasa Mahkemesi de Anayasa’nın 36. maddesi uyarınca inceleme yaptığı bir çok kararında, ilgili hükmü Sözleşme’nin 6. maddesi ve AİHM içtihadı ışığında yorumlamak suretiyle, gerek Sözleşme’nin lafzi içeriğinde yer alan gerek AİHM içtihadıyla adil yargılanma hakkının kapsamına dâhil edilen ilke ve haklara, Anayasa’nın 36. maddesi kapsamında yer vermektedir (B. No: 2012/13, 2/7/2013, § 38).

40. Anayasa’nın 36. maddesinde ifade edilen hak arama özgürlüğü, diğer temel hak ve özgürlüklerden gereken şekilde yararlanılmasını ve bunların korunmasını sağlayan en etkili güvencelerden biri olmakla birlikte aynı zamanda toplumsal barışı güçlendiren, bireyin adaleti bulma, hakkı olanı elde etme, haksızlığı önleme uğraşının da aracıdır. Hak arama özgürlüğü ve adil yargılanma hakkı, sadece yargı mercileri önünde davacı ve davalı olarak iddia ve savunmada bulunma hakkını değil, yargılama sonunda hakkı olanı elde etmeyi de kapsayan bir haktır (AYM, E.2009/27, K.2010/9, K.T. 14/1/2010).

41. Adil yargılanma hakkının unsurlarından biri de mahkemeye erişim hakkıdır. Mahkemeye erişim hakkı, bir uyuşmazlığı mahkeme önüne götürme ve aynı zamanda mahkemece verilen kararın uygulanmasını isteme haklarını da kapsar. Mahkeme kararlarının uygulanması, yargılama sürecini tamamlayan ve yargılamanın sonuç doğurmasını sağlayan bir unsurdur. Karar uygulanmazsa yargılamanın da bir anlamı olmayacaktır (bkz. Hornsby / Yunanistan, B. No: 18357/91, 19/3/1997, § 40).

42. Yargı kararlarının uygulanması “mahkemeye erişim hakkı” kapsamında değerlendirilmektedir. Buna göre, yargılama sonucunda mahkemenin bir karar vermiş olması yeterli değildir; ayrıca bu kararın etkili bir şekilde uygulanması da gerekir. Hukuk sisteminde, nihai mahkeme kararlarını, taraflardan birinin aleyhine sonuç doğuracak şekilde uygulanamaz hale getiren düzenlemeler bulunması veya mahkeme kararlarının icrasının herhangi bir şekilde engellenmesi hallerinde, “mahkemeye erişim hakkı” da anlamını yitirir (B. No: 2012/144, 2/10/2013, § 28).

43. AİHM, kesinleşmiş ve bağlayıcı bir yargı kararının, lehine karar verilen tarafın zarar görmesine rağmen infaz edilmemesi durumunda, Sözleşme’nin 6. maddesinin teminat altına aldığı mahkemeye erişim hakkının bir anlam ifade etmeyeceğini vurgulamaktadır. Hangi yargı makamı verirse versin, bir yargı kararının veya hükmünün infaz edilmesi, 6. madde anlamında “dava”nın tamamlayıcı unsuru olarak değerlendirilmelidir (bkz. Burdov / Rusya, B. No:59498/00, 7/5/2002, § 34).

44. Davaya taraf olan kişinin etkin korunması ve hukuka uygunluğun sağlanması, idarenin kendisi hakkında verilebilecek nihai yargı kararlarına uymasını gerektirmektedir. Şayet idare, yargı kararını uygulamayı reddediyor veya ihmal ediyor ya da onu uygulamayı geciktiriyorsa, bu durumda davada taraf olan kişinin davanın safahatı süresince yararlandığı Sözleşme’nin 6. maddesinde öngörülen teminatlar, her türlü varlık nedenini kaybetmektedir (bkz. Süzer ve Eksen Holding A.Ş. / Türkiye, B. No:6334/05, 23/10/2012, § 115).

45. AİHM, Sözleşme’nin 6. maddesi kapsamında bir yargı yerine ulaşma hakkının, sadece teorik olarak bu hakkın tanınmasını değil, aynı zamanda o yargı yerinden alınan nihai kararın icrasına yönelik meşru bir beklentiyi de koruduğunu kabul etmiştir (bkz. Apostol / Gürcistan, B. No:40765/02, 28/2/2007, § 54).

46. Devlet, bir kurumu aleyhinde verilen nihai ve bağlayıcı mahkeme kararıyla ortaya konulan borcunu ifa etmemek için ekonomik kaynak yokluğunu mazeret olarak ileri süremez (bkz. Burdov / Rusya, B. No:59498/00, 7/5/2002, § 35).

47. Devlet aleyhine birey lehine verilmiş olan nihai bir kararın söz konusu olduğu durumlarda, birey ayrı bir icra takibi yapmaya zorlanamaz (bkz. Manushaqe Puto ve Diğerleri / Arnavutluk, B. No: 604/07, 34770/09, 43628/07, 31/7/2012, § 71).

48. Başvuru konusu olayda, kamulaştırma yapılmaksızın ve bedeli ödenmeksizin taşınmaza el atıldığı iddiasıyla Belediye aleyhine açılan dava sonucunda taşınmazın bedelinin Belediyeden tahsiline karar verilmiş olup, bu sorunun çözümüne yönelik olarak yürütülen somut yargılama faaliyetinin, medeni hak ve yükümlülükleri konu alan bir yargılama olduğunda kuşku bulunmamaktadır.

49. Başvurucular, Esenyurt Belediye Başkanlığı aleyhine Büyükçekmece 3. Asliye Hukuk Mahkemesinde açtıkları davalar sonunda tazminatın Belediyeden tahsiline karar verildiğini, Mahkeme kararlarının icrası amacıyla Küçükçekmece 1. ve 2. İcra Müdürlüklerinde başlattıkları ilama dayalı icra takiplerine rağmen hükmedilen alacakların ödenmediğini, taşınmazın mülkiyeti Belediyeye geçtiği halde Belediyenin kamu mallarının haczedilmezliğine dayalı kanun hükümlerine dayanarak ödemeden kaçındığını belirterek, adil yargılanma haklarının ihlal edildiğini ileri sürmüşlerdir.

50. Büyükçekmece 3. Asliye Hukuk Mahkemesince başvurucular lehine verilen kararın icra edilebilir olmasına ve başvurucuların hukuk sisteminde düzenlenen tüm başvuru yollarını kullanmalarına rağmen, Mahkeme kararıyla hükmedilen taşınmaz bedeli herhangi bir sebep gösterilmeden İdare tarafından ödenmemiş ve bu şekilde Mahkeme kararı başvurucular aleyhine sonuç doğuracak şekilde uygulanmamıştır.

51. Mahkemece hükmedilen taşınmaz bedelinin ödenmesindeki normal olmayan gecikmeler, paranın değer kaybetmesi göz önünde tutulduğunda, taşınmazına el konulan kişileri belirsizlik içinde bırakarak maddi kayıplara neden olabilir. Hatta mahkemece faize hükmedilse dahi bu faiz miktarının, maddi zararların tamamını karşılama imkanı olmayabilir (bkz. Akkuş / Türkiye, B.No:19263/92, 9/7/1997, § 29).

52. 2942 sayılı yasaya eklenen geçici 6. maddenin onbirinci fıkrası, 9/10/1956 ile 4/11/1983 tarihleri arasındaki kamulaştırmasız el atmalar nedeniyle mahkemelerce hükmedilen tazminatların tahsili amacıyla idarelerin mal, hak ve alacaklarının haczedilemeyeceği hükmünü içermektedir. Kanun'da bu amaçla idarelerin bütçelerinden belli bir pay ayrılması ve ödemelerin bu paylar üzerinden yapılması, ayrılan payın hükmedilen tazminat miktarını karşılamaması halinde ödemelerin gelecek yıllara aktarılarak taksitle ve garameten yapılması öngörülmüştür. Taksitlendirme halinde kanuni faiz ödenmesi de kurala bağlanmıştır (AYM, E.2010/83, K.2012/169, K.T. 1/11/2012). Ancak hukuka aykırı olarak bireyin mülkiyet hakkına müdahale eden idarenin, kesinleşen mahkeme kararlarıyla hükmedilen alacakları veya tazminatları ödememekte ısrar etmesi halinde, adil yargılanma hakkının kapsamında mahkemeye erişim hakkı ihlal edilmiş olur. Anılan düzenleme, kesinleşen mahkeme kararlarıyla hükmedilen alacak veya tazminatları ödememe sebebi olamaz.

53. Kesinleşmiş mahkeme kararlarının makul sürede uygulanmaması ya da icra edilmemesi adil yargılanma hakkının ihlali niteliğindedir. Somut olayda başvurucular lehine verilen Mahkeme kararları, başvurucuların bu kararların icrası için gerekli tüm girişimlerde bulunmalarına rağmen Belediye tarafından gerekçe gösterilmeksizin dört yılı aşkın süre boyunca yerine getirilmemiştir. Anılan kararların niteliği dikkate alındığında bu sürenin makul olmadığı açıktır.

54. Belediyenin, aleyhine verilen, kesinleşmiş ve infaz edilebilir yargı kararlarının infazını sağlamak için gerekli tedbirleri almamakla başvuranların mahkemeye erişim haklarını ihlal ettiği ve dolayısıyla Anayasa’nın 36. maddesini etkili sonuçları bakımından konusuz bıraktığı anlaşılmış olup, başvurucuların adil yargılanma haklarının ihlal edildiğine karar verilmesi gerekir.

b. Mülkiyet Hakkının İhlali İddiası

55. Anayasa’nın “Mülkiyet hakkı” kenar başlıklı 35. maddesi şöyledir:

“Herkes, mülkiyet ve miras haklarına sahiptir.

Bu haklar, ancak kamu yararı amacıyla, kanunla sınırlanabilir.

Mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararına aykırı olamaz.”

56. Sözleşme’ye Ek 1 No.lu Protokol’ün “Mülkiyetin korunması” kenar başlıklı 1. maddesinin birinci fıkrası şöyledir:

“Her gerçek ve tüzel kişinin mal ve mülk dokunulmazlığına saygı gösterilmesini isteme hakkı vardır. Bir kimse, ancak kamu yararı sebebiyle ve yasada öngörülen koşullara ve uluslararası hukukun genel ilkelerine uygun olarak mal ve mülkünden yoksun bırakılabilir.

Yukarıdaki hükümler, devletlerin, mülkiyetin kamu yararına uygun olarak kullanılmasını düzenlemek veya vergilerin ya da başka katkıların veya para cezalarının ödenmesini sağlamak için gerekli gördükleri yasaları uygulama konusunda sahip oldukları hakka halel getirmez”

57. Anayasa’nın 35. maddesi ve Ek 1 No.lu Protokol’ün 1. maddesi paralel düzenlemelerle mülkiyet hakkına yer vermiştir.

58. Sözleşme’ye Ek 1 No.lu Protokol’ün 1. maddesi üç temel kuraldan oluşmaktadır. Birinci kural, genel olarak mülkiyetten barışçıl yararlanma veya mülkiyete saygı ilkesidir. Bu husus, birinci fıkranın ilk cümlesinde düzenlenmiştir. İkinci kural mülkiyetten yoksun bırakmayı düzenler ve bunu belirli koşullara bağlı kılar. Bu da aynı fıkranın ikinci cümlesinde düzenlenmiştir. Üçüncü kural ise devletlerin kamu yararına uygun olarak ve bu amacın gerektirdiği ölçüde yasaların uygulanması yoluyla mülkiyetin kullanımını kontrol etme yetkisini tanır, bu ise ikinci fıkrada yer almaktadır (bkz. Sporrong ve Lönnroth / İsveç, B. No: 7151/75, 7152/75, 23/9/1982, § 61).

59. Anayasa’nın 35. maddesi de Sözleşme’ye Ek 1 No.lu Protokol’ün 1. maddesindeki düzenlemeye paralel şekilde, birinci fıkrasında mülkiyet hakkını tanımış, ikinci ve üçüncü fıkralarında ise mülkiyet hakkının sınırlandırılması ve bu sınırlandırmanın ölçütü belirtilmiştir.

60. AİHM, yargı kararlarının icrasının gecikmesini, “mülkten barışçıl yararlanma” hakkına müdahale olarak kabul etmektedir (bkz. Burdov / Rusya, B. No:59498/00, 7/5/2002, § 40).

61. Somut olayda olduğu gibi, kamulaştırma işlemi yapmaksızın bireylere ait taşınmaza el atan idarenin, bu fiili nedeniyle aleyhine açılan dava sonucunda hükmedilen alacağı veya tazminatı ödememesi, mülkiyetten barışçıl yararlanma veya mülkiyete saygı ilkesini ihlal niteliğindedir.

62. Anayasa’nın 35. maddesine uygun olarak bir kimsenin mülkiyet hakkına devlet tarafından müdahale edilmişse veya malvarlığı üzerindeki hakları kullanılamaz hale getirilmişse, bu kişinin hakkının korunması gerekir. Bu da ancak mülkiyete konu malvarlığının değerinin ödenmesi suretiyle gerçekleştirilebilir. Kural olarak devlet tarafından el atılan malvarlığının değerini, devletin kendiliğinden ödemesi beklenir (bkz. Carbonara ve Ventura / İtalya, B. No: 24638/94, 30/5/2000, § 67).

63. Mülkiyet hakkının kapsamına dâhil olabilecek malvarlığı değerlerinin de belirlenmesi gerekir. Anayasa’nın 35. maddesi ile 1 No.lu Ek Protokol’ün 1. maddesinin koruma alanı içinde yer alan menfaatlerin kapsamına, mevcut bir mülk girebileceği gibi kesin bir şekilde tanımlanmış alacak hakları da girebilir (AYM, E.2000/42, K.2001/361, K.T. 10/12/2001; AYM, E.2006/142, K.2008/148, K.T. 24/9/2008).

64. Bir mahkeme hükmünden doğan alacak, icra edilebilir olduğunun kanıtlanması durumunda mal ve mülk olarak kabul edilebilir (bkz. Burdov / Rusya, B. No:59498/00, 7/5/2002, § 40). Kamulaştırma yapılmaksızın el atılan taşınmaz bedelinin ödenmesine yönelik mahkeme kararının icra edilebilir olduğunda şüphe bulunmamaktadır.

65. AİHM, demokratik bir toplumda hukukun üstünlüğü ilkesine atıfla, alacak hakkı bulunduğunu gösteren yargı kararlarının uygulanmaması nedeniyle mülkiyet hakkının da ihlal edildiğini kabul etmektedir (bkz. Süzer ve Eksen Holding A.Ş. / Türkiye, B. No:6334/05, 23/10/2012, § 155).

66. Öte yandan, Sözleşme’nin 6. maddesi ile Protokol’ün 1. maddesi, devlete, yargı kararlarının uygulanması bakımından etkili bir sistem kurma yükümlülüğü getirmektedir. (bkz. Fuklev / Ukrayna, B. No: 71186/01, 30/11/2005, § 84). Bir mahkeme kararını uygulamakla görevli kamu makamları, bu kararın uygulanmasını engellemekte ya da kararın uygulanması için gerekli özeni göstermemekteyse bu durum Anayasa’nın 35. ve 36. maddelerinin ihlali anlamına gelir.

67. Başvuruya konu Mahkeme kararlarıyla Belediye tarafından kamulaştırma yapılmaksızın el atılan taşınmaz bedelinin Belediyeden tahsiline karar verilmiş olup, hüküm altına alınan taşınmaz bedeli, başvurucuların alacak hakları olduğunu göstermektedir. Dolayısıyla mahkeme kararına dayalı bu alacaklar “mülkiyet” hakkı kapsamında değerlendirilir.

68. “İyi yönetişim” ilkesi, kamu yararı kapsamında bir konu söz konusu olduğunda, kamu otoritelerinin, uygun zamanda, uygun yöntemle ve her şeyden önce tutarlı olarak hareket etmelerini gerektirir (bkz. Krstic / Sırbistan, B. No: 45394/06, 10/12/2013, § 78).

69. Yukarıda açıklandığı üzere (bkz. §§ 26-27), kamulaştırmasız el atmalar nedeniyle mahkemelerce hükmedilen tazminatların tahsili amacıyla idarelerin mal, hak ve alacakları haczedilemez. Bu kuralın amacı, idarelerin yerine getirmekle görevli oldukları kamu hizmetlerinin yürütülebilmesi için gerekli olan kaynaklarının korunmasıdır. Toplumsal yaşamın sürekli, düzenli ve sistemli bir şekilde sürdürülebilmesi için zorunlu olan kamu hizmetlerinin kesintisiz bir biçimde yürütülmesi, idarelerin belli ayni ve nakdi varlıklara sahip olmalarına bağlıdır. İdarelerin, kamu hizmetlerini yerine getirmek için ihtiyaç duyduğu malların haczedilmesi halinde bu hizmetlerin aksayacağı ya da hiç yerine getirilemeyeceği açıktır. İdarelerin mal, hak ve alacaklarının haczedilememesi nedeniyle bireyler tazminat alacaklarını daha geç tahsil edebileceklerse de bu gecikme için kanuni faiz ödenmesiyle kamu yararı ile birey hakları arasında makul bir denge kurmaya çalışılmıştır. Bu nedenle kamu hizmetlerinin aksatılmadan yerine getirilmesini güvence altına almak amacıyla birey haklarına getirilen bu sınırlamanın ölçüsüz olduğu söylenemez (AYM, E.2010/83, K.2012/169, K.T. 1/11/2012).

70. Ancak idarelerin, mal, hak ve alacaklarının haczedilememesi kuralının arkasına sığınarak mahkeme kararıyla hükmedilen ve kesinleşen kamulaştırmasız el atılan taşınmaz bedelini ödemekten imtina etmeleri, kamu yararı ile kişi hakları arasındaki dengeyi kişilerin zararına olacak şekilde bozabilir. Bu durum, taşınmazına el konulduğu halde, Mahkemece hükmedilen taşınmazının bedeli ödenmeyen kişi yönünden mülkiyet hakkının ihlali niteliğinde kabul edilir.

71. Başvuru konusu olayda, başvurucular tarafından Esenyurt Belediye Başkanlığı aleyhine 14/5/2008 tarihinde Büyükçekmece 3. Asliye Hukuk Mahkemesinde açılan dava sonucunda verilen 26/11/2008 tarihli karar, Yargıtay 5. Hukuk Dairesince karar düzeltme isteminin reddedildiği tarih olan 8/4/2010 tarihinde kesinleşmiştir. Başvurucular anılan karara dayalı olarak Belediye aleyhine 4/2/2010 tarihinde Küçükçekmece 1. İcra Müdürlüğünde ilama dayalı icra takibi başlatmışlardır.

72. Yine başvurucular tarafından Esenyurt Belediye Başkanlığı aleyhine 11/5/2010 tarihinde Büyükçekmece 3. Asliye Hukuk Mahkemesinde açılan dava sonucunda verilen 15/9/2010 tarihli karar, Yargıtay 5. Hukuk Dairesince karar düzeltme isteminin reddedildiği tarih olan 26/3/2012 tarihinde kesinleşmiştir. Başvurucular anılan karara dayalı olarak, Belediye aleyhine 19/10/2010 tarihinde Küçükçekmece 2. İcra Müdürlüğünde ilama dayalı icra takibi başlatmışlardır.

73. Başvurucuların her iki karara dayalı olarak başlattıkları icra takiplerine rağmen Belediye tarafından başvuruculara ödeme yapılmamış, yalnızca ödemenin sıraya konulduğu bildirilmiştir.

74. Başvurucuların, Mahkeme kararına dayalı ve mülkiyet hakkı kapsamında kabul edilen alacaklarının tahsili amacıyla İdare aleyhine yaptıkları icra takibinin uzun sürmesi ve alacağa ulaşmada bir belirsizlik bulunması, Mahkemece verilen kararı, etkili sonuçları bakımından konusuz bırakmıştır.

75. Açıklanan gerekçelerle; Mahkemece hükmedilen taşınmaz bedelinin Belediye tarafından ödenmemesi nedeniyle başvurucuların, Anayasa’nın 35. maddesinde güvence altına alınan mülkiyet haklarının ihlal edildiğine karar verilmesi gerekir.

3. 6216 Sayılı Kanun’un 50. Maddesi Yönünden

76. Başvurucular, Mahkeme kararına dayalı alacaklarının ödenmemesi nedeniyle mülkiyet ve adil yargılanma haklarının ihlal edildiğinin tespitini, 395.000 TL maddi, 100.000 TL manevi tazminatın ödenmesini talep etmişlerdir.

77. Adalet Bakanlığı görüşünde, başvurucuların tazminat talebi konusunda değerlendirme yapılmamıştır.

78. 6216 sayılı Kanun’un “Kararlar” kenar başlıklı 50. maddesinin (2) numaralı fıkrası şöyledir:

“Tespit edilen ihlal bir mahkeme kararından kaynaklanmışsa, ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldırmak için yeniden yargılama yapmak üzere dosya ilgili mahkemeye gönderilir. Yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar bulunmayan hâllerde başvurucu lehine tazminata hükmedilebilir veya genel mahkemelerde dava açılması yolu gösterilebilir. Yeniden yargılama yapmakla yükümlü mahkeme, Anayasa Mahkemesinin ihlal kararında açıkladığı ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldıracak şekilde mümkünse dosya üzerinden karar verir.”

79. Başvurucular, hak ihlalinin giderilmesi için maddi ve manevi tazminat talep etmişlerdir. Başvurucuların mahkeme kararına dayalı alacaklarının ödenmemesi nedeniyle mülkiyet ve adil yargılanma haklarının ihlal edildiği anlaşılmıştır. Başvurucuların maruz kaldıkları zarar, derece mahkemelerinin nihai kararları verdikleri tarihte almaları gereken tazminatın ödenmemesiyle ilişkilidir. Başvurucuların, Mahkeme kararlarının icrasına başladıkları 4/2/2010 tarihinden itibaren Anayasa Mahkemesince karar verildiği tarihe kadar 4 yıl 1 ay 29 gün süren icra safhasının makul olmadığı ve başvurucuların mülkiyet ve adil yargılanma haklarının ihlal edildiği nazara alındığında, başvurucuların yalnızca ihlal tespitiyle giderilemeyecek olan manevi zararları karşılığında her bir başvurucuya takdiren 6.650,00 TL manevi tazminat ödenmesine karar verilmesi gerekir.

80. Başvurucular, taşınmazın rayiç değerinin arttığını, dava tarihindeki rayiç değerin üzerinde değer kazandığını, aradaki değer farkının faizle karşılanmasının mümkün olmadığını belirterek, maddi tazminat talebinde de bulunmuşlardır. Maddi zararın karşılanması için tazminata hükmedilmesi, başvurucuların ihlal ile mali kayıp arasında illiyet bağı olduğunu kanıtlamalarına bağlıdır. Başvuruya konu kararlarda Mahkemece, kamulaştırmasız el atılan taşınmaz bedelinin yasal faiziyle Belediyeden tahsiline karar verilmiş, başvurucular tarafından da icra takiplerinde yasal faizle tahsil talebinde bulunulmuştur. Başvurucular, dava tarihi itibarıyla taşınmazın gerçek rayicinin belirlendiğini ve o tarih itibarıyla belirlenen değerin uygun olduğunu, ancak aradan geçen süre içinde taşınmazın rayiç değerinin çok arttığını, rayiç değer farkının faizle karşılanamayacağını ileri sürmüşler, ancak başka bir sebebe dayalı olarak maddi zarar iddiasında bulunmamışlardır. Başvuru konusu olayda, Anayasa’nın 35. ve 36. maddelerinin ihlal edildiği tespit edilmiş olmakla beraber, başvurucuların, faiz ile enflasyon oranı arasındaki farktan kaynaklanan zarar iddiasında bulunmadıkları, Mahkeme kararıyla taşınmazın değerinin tespit edildiği ve mülkiyetinin el değiştirdiği dikkate alındığında, taşınmazın rayiç değerinin artması nedeniyle talep ettikleri maddi tazminat taleplerinin reddine karar verilmesi gerekir.

81. Başvurucular tarafından yapılan ve dosyadaki belgeler uyarınca tespit edilen 198,35 TL harç ve 1.500,00 TL vekâlet ücretinden oluşan toplam 1.698,35 TL yargılama giderinin başvuruculara ödenmesine karar verilmesi gerekir.

82. Başvuruya konu yargılama sonunda verilen kararların icra edilmediği ve bu hususun başvurucuların mülkiyet ve adil yargılanma haklarını ihlal ettiği gözetilerek, hukuka, adalete ve mahkemeye güven ilkesinin gördüğü zararın devam etmesinin önlenmesi amacıyla, Mahkeme kararlarının mümkün olan en kısa sürede yerine getirilmesini teminen, kararın bir örneğinin ilgili Belediyeye gönderilmesine karar verilmesi gerekir.

V. HÜKÜM

Açıklanan gerekçelerle;

A. Başvurunun mahkeme kararlarının yerine getirilmemesi sonucu alacak hakkının ödenmemesiyle ilgili şikâyet yönünden KABUL EDİLEBİLİR OLDUĞUNA,

B. Anayasa’nın 35. ve 36. maddelerinde güvence altına alınan mülkiyet ve adil yargılanma haklarının İHLAL EDİLDİĞİNE,

C. Başvuruculara ayrı ayrı olmak üzere 6.650,00 TL manevi tazminat ÖDENMESİNE, başvurucuların diğer taleplerinin REDDİNE,

D. Başvurucular tarafından yapılan 198,35 TL harç ve 1.500,00 TL vekâlet ücretinden oluşan toplam 1.698,35 TL yargılama giderinin BAŞVURUCULARA ÖDENMESİNE,

E. Ödemelerin, kararın tebliğini takiben başvurucuların Maliye Hazinesine başvuru tarihinden itibaren dört ay içinde yapılmasına; ödemede gecikme olması halinde, bu sürenin sona erdiği tarihten ödeme tarihine kadar geçen süre için yasal faiz uygulanmasına,

F. Kararın bir örneğinin Esenyurt Belediye Başkanlığına gönderilmesine,

3/4/2014 tarihinde OY BİRLİĞİYLE karar verildi.

TÜRKİYE CUMHURİYETİ

ANAYASA MAHKEMESİ

İKİNCİ BÖLÜM

KARAR

HALİM ALPER VE ÖMER ALPER BAŞVURUSU

(Başvuru Numarası: 2015/7448)

Karar Tarihi: 10/10/2018

İKİNCİ BÖLÜM

KARAR

I. BAŞVURUNUN KONUSU

1. Başvuru, ruhsatsız olan binanın yıkılması nedeniyle mülkiyet hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.

II. BAŞVURU SÜRECİ

2. Başvuru 29/4/2015 tarihinde yapılmıştır.

3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur.

4. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.

5. Bölüm Başkanı tarafından başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir.

6. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık, görüş bildirmemiştir.

III. OLAY VE OLGULAR

7. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ilgili olaylar özetle şöyledir:

8. Başvurucular, Samsun ili İlkadım ilçesi Çatalarmut Mahallesi 309 parsel sayılı taşınmazın müşterek maliklerindendir. Taşınmaz, tapuda ev ve tarla niteliğiyle kayıtlıdır. Bu taşınmaz üzerinde başvuruculara ait bodrum, zemin ve birinci kattan oluşan üç katlı bir bina bulunmaktadır. Başvurucuların beyanına göre binanın ilk iki katı 1999 yılında yapılmış, üçüncü katı ise 2009 yılında tamamlanmıştır.

9. İlkadım Belediyesi (Belediye) tarafından yapılan denetimde taşınmaz üzerinde yer alan yapının kaçak olarak inşa edildiği tespit edilmiştir. Belediye Encümeninin 26/2/1999 tarihli kararıyla para cezasına ve kaçak yapının yıkımına karar verilmiştir.

10. Belediye tarafından 2009 yılında yapılan yeni bir denetimde; taşınmaz üzerinde bodrum ve zemin kattan oluşan binanın var olduğu, ilaveten birinci katın inşasına da başlandığı tespit edilmiş ve bina kaçak olarak yapıldığından inşaat durdurularak mühürlenmiştir.

11. Belediye Encümeninin 17/3/2009 tarihli kararıyla; 13/5/1985 tarihli ve 3194 sayılı İmar Kanunu’nun 32. maddesi gereğince kaçak olarak yapıldığı tespit edilen ve heyelan bölgesinde olması nedeniyle ruhsata bağlanması da hukuken mümkün olmayan yapının yıkımına, aynı Kanun'un 42. maddesi kapsamında başvurucu Halim Alper hakkında 5.000 TL idari para cezası uygulanmasına karar verilmiştir.

12. Samsun Büyükşehir Belediye Meclisinin 15/5/2009 tarihli kararıyla başvurucuların taşınmazının da içinde bulunduğu alanda yol genişletme çalışması kararı alınmıştır. Büyükşehir Belediye Encümeninin 26/2/2010 tarihli kararıyla bu alanda bulunan taşınmazların kamulaştırılmasına karar verilmiştir. Büyükşehir Belediyesince taşınmaz üzerindeki yapının kaçak olmasına rağmen yıkım kararının Belediye tarafından yerine getirilmediği tespit edilerek 24/1/2011 tarihli yazıyla başvuruculara binayı 14/2/2011 tarihine kadar yıkmaları ihtar edilmiştir. 21/2/2011 tarihinde de yıkım işlemi Büyükşehir Belediyesince gerçekleştirilmiştir.

13. Başvurucuların sunmuş oldukları belgeler incelendiğinde, yapı ruhsatı ve yapı kullanma izin belgesi alınmadan kullanılan bu yapının elektrik ve su aboneliklerinin yapılmış olduğu, başvurucu Halim Alper adına düzenlenen elektrik ve su faturalarının bulunduğu görülmüştür. Belediye tarafından bu binaya ilişkin emlak vergisi bildirimlerinin düzenlendiği anlaşılmıştır.

14. Başvurucular, Büyükşehir Belediyesi aleyhine ilk olarak adli yargıda tazminat davası açmışlardır. Samsun 3. Asliye Hukuk Mahkemesince davanın idari yargıda görülmesi gerektiği gerekçesiyle 13/9/2013 tarihinde dava dilekçesinin görev yönünden reddine karar verilmiştir. Kararın kesinleşmesi üzerine açılan tam yargı davasında Samsun 1. İdare Mahkemesi (Mahkeme) 15/7/2014 tarihinde davanın reddine karar vermiştir. Kararda, kaçak olarak inşa edilen yapının yıkımının 3194 sayılı Kanun'un 32. maddesi kapsamında idare açısından bir hak ve sorumluluk olduğu vurgulanmıştır. Sonuç olarak 23/7/2004 tarihli ve 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu'nun 11. maddesi kapsamında verilen yetki çerçevesinde başvuruculara bildirim yapılarak binanın yıkılmasının hizmet kusuru olarak değerlendirilemeyeceği, yapının yıkımı nedeniyle oluşan zararın idare tarafından tazmin edilmesinin hukuken mümkün olmadığı belirtilip davanın reddine karar verilmiştir.

15. Başvurucuların itirazı Samsun Bölge İdare Mahkemesinin 16/12/2014 tarihli kararıyla reddedilmiştir. Başvurucuların karar düzeltme istemlerinin de aynı Bölge İdare Mahkemesinin 17/3/2015 tarihli kararıyla reddedilmesi üzerine karar kesinleşmiştir.

16. Nihai karar, başvurucular vekiline 31/3/2015 tarihinde tebliğ edilmiştir.

17. Başvurucular 29/4/2015 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuşlardır.

IV. İLGİLİ HUKUK

A. Ulusal Hukuk

18. 3194 sayılı Kanun'un "Kapsam" kenar başlıklı 2. maddesi şöyledir:

"Belediye ve mücavir alan sınırları içinde ve dışında kalan yerlerde yapılacak planlar ile inşa edilecek resmi ve özel bütün yapılar bu Kanun hükümlerine tabidir."

19. 3194 sayılı Kanun’un "Yapı ruhsatiyesi" kenar başlıklı 21. maddesinin birinci fıkrası şöyledir:

“Bu Kanunun kapsamına giren bütün yapılar için 26 ncı maddede belirtilen istisna dışında belediye veya valiliklerden yapı ruhsatiyesi alınması mecburidir.”

20. 3194 sayılı Kanun’un "Ruhsat alma şartları" kenar başlıklı 22. maddesi şöyledir:

“Yapı ruhsatiyesi almak için belediye, valilik bürolarına yapı sahipleri veya kanuni vekillerince dilekçe ile müracaat edilir. Dilekçeye sadece tapu (istisnai hallerde tapu senedi yerine geçecek belge), mimari proje, statik proje, elektrik ve tesisat projeleri, resim ve hesapları, röperli veya yoksa, ebatlı kroki eklenmesi gereklidir.

Belediyeler veya valiliklerce ruhsat ve ekleri incelenerek eksik ve yanlış bulunmuyorsa müracaat tarihinden itibaren en geç otuz gün içinde yapı ruhsatiyesi verilir.

Eksik veya yanlış olduğu takdirde; müracaat tarihinden itibaren onbeş gün içinde müracaatçıya ilgili bütün eksik ve yanlışları yazı ile bildirilir. Eksik ve yanlışlar giderildikten sonra yapılacak müracaattan itibaren en geç onbeş gün içinde yapı ruhsatiyesi verilir.”

21. 3194 sayılı Kanun’un "Yapı kullanma izni" kenar başlıklı 30. maddesi şöyledir:

“Yapı tamamen bittiği takdirde tamamının, kısmen kullanılması mümkün kısımları tamamlandığı takdirde bu kısımlarının kullanılabilmesi için inşaat ruhsatını veren belediye, valilik bürolarından; 27 nci maddeye göre ruhsata tabi olmayan yapıların tamamen veya kısmen kullanılabilmesi için ise ilgili belediye ve valilikten izin alınması mecburidir. Mal sahibinin müracaatı üzerine, yapının ruhsat ve eklerine uygun olduğu ve kullanılmasında fen bakımından mahzur görülmediğinin tespiti gerekir.

Belediyeler, valilikler mal sahiplerinin müracaatlarını en geç otuz gün içinde neticelendirmek mecburiyetindedir. Aksi halde bu müddetin sonunda yapının tamamının veya biten kısmının kullanılmasına izin verilmiş sayılır.

Bu maddeye göre verilen izin yapı sahibini kanuna, ruhsat ve eklerine riayetsizlikten doğacak mesuliyetten kurtarmayacağı gibi her türlü vergi, resim ve harç ödeme mükellefiyetinden de kurtarmaz.”

22. 3194 sayılı Kanun’un "Kullanma izni alınmamış yapılar" kenar başlıklı 31. maddesi şöyledir:

“İnşaatın bitme günü, kullanma izninin verildiği tarihtir. Kullanma izni verilmeyen ve alınmayan yapılarda izin alınıncaya kadar elektrik, su ve kanalizasyon hizmetlerinden ve tesislerinden faydalandırılmazlar. Ancak, kullanma izni alan bağımsız bölümler bu hizmetlerden istifade ettirilir.”

23. 3194 sayılı Kanun’un "Ruhsatsız veya ruhsat ve eklerine aykırı olarak başlanan yapılar" kenar başlıklı 32. maddesi şöyledir:

“Bu Kanun hükümlerine göre ruhsat alınmadan yapılabilecek yapılar hariç; ruhsat alınmadan yapıya başlandığı veya ruhsat ve eklerine aykırı yapı yapıldığı ilgili idarece tespiti, fenni mesulce tespiti ve ihbarı veya herhangi bir şekilde bu duruma muttali olunması üzerine, belediye veya valiliklerce o andaki inşaat durumu tespit edilir. Yapı mühürlenerek inşaat derhal durdurulur.

Durdurma, yapı tatil zaptının yapı yerine asılmasıyla yapı sahibine tebliğ edilmiş sayılır. Bu tebligatın bir nüshasıda muhtara bırakılır.

Bu tarihten itibaren en çok bir ay içinde yapı sahibi, yapısını ruhsata uygun hale getirerek veya ruhsat alarak, belediyeden veya valilikten mühürün kaldırılmasını ister.

Ruhsata aykırılık olan yapıda, bu aykırılığın giderilmiş olduğu veya ruhsat alındığı ve yapının bu ruhsata uygunluğu, inceleme sonunda anlaşılırsa, mühür, belediye veya valilikçe kaldırılır ve inşaatın devamına izin verilir.

Aksi takdirde, ruhsat iptal edilir, ruhsata aykırı veya ruhsatsız yapılan bina, belediye encümeni veya il idare kurulu kararını müteakip, belediye veya valilikçe yıktırılır ve masrafı yapı sahibinden tahsil edilir.”

24. 5216 sayılı Kanun’un "Büyükşehir belediyesinin imar denetim yetkisi" kenar başlıklı 11. maddesinin birinci fıkrasının ilgili kısmı şöyledir:

“Büyükşehir belediyesi tarafından belirlenen ruhsatsız veya ruhsat ve eklerine aykırı yapılar, gerekli işlem yapılmak üzere ilgili belediyeye bildirilir. Belirlenen imara aykırı uygulama, ilgili belediye tarafından üç ay içinde giderilmediği takdirde, büyükşehir belediyesi 3.5.1985 tarihli ve 3194 sayılı İmar Kanununun 32 ve 42 nci maddelerinde belirtilen yetkilerini kullanma hakkını haizdir...”

B. Uluslararası Hukuk

25. Keriman Tekin ve diğerleri/Türkiye (B. No: 22035/10, 15/11/2016) kararına konu olay, başvuruculara ait 1997 yılında yaptırılan konutun bir okul inşaatı sırasında zarar görmesi nedeniyle mülkiyet hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir. Bu olayda derece mahkemeleri konutun ruhsatsız olduğu gerekçesiyle başvurucuların tazminat taleplerini reddetmiştir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) tarafından, özellikle ruhsatsız olarak yapılmış olsa da kamu makamlarınca bu yapının yıktırılmadığı veya yıkımı yönünde bir işleme de girişilmediğine dikkat çekilerek tapuya tescil edilen konut yönünden başvurucuların Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ne (Sözleşme) ek 1 No.lu Protokol'ün 1. maddesinin birinci paragrafında ifade edilen anlamda mülk teşkil edebilecek menfaatlerinin olduğu belirtilmiştir (Keriman Tekin ve diğerleri/Türkiye, §§ 40-47). AİHM; başvuruyu genel ilke niteliğindeki mülkiyetten barışçıl yararlanma hakkına ilişkin birinci kural çerçevesinde incelemiş (Keriman Tekin ve diğerleri/Türkiye, §§ 52, 55), müdahalenin kanuni dayanağının çevreyi korumak yönünde bir meşru amacı içerdiğini kabul etmiştir (Keriman Tekin ve diğerleri/Türkiye, §§ 68, 69). Ancak AİHM'e göre somut olayın koşullarında oluşan maddi zarara rağmen başvurucuların tazminat taleplerinin reddedilmesi, başvurucuların mülkiyet hakkı kapsamındaki menfaatleri ile kamunun yararı arasındaki adil dengeyi bozmuş; başvuruculara aşırı ve olağan dışı bir külfet yükletilmesine yol açmıştır. AİHM, bu gerekçelerle başvurucuların mülkiyet haklarının ihlaline karar vermiştir (Keriman Tekin ve diğerleri/Türkiye, §§ 70, 71).

26. Benzer şekilde Tiryakioğlu/Türkiye (k.k., B. No: 24404/02, 13/5/2008) kararında da AİHM, başvurucunun askerî güvenlik bölgesi içinde ruhsatsız olarak yapılan binanın yıkımına ilişkin şikâyetini incelemiştir. AİHM özellikle bu alanda bina yapılamayacağına dair düzenlemenin öngörülebilir olduğuna ve nitekim binanın yapımından kısa bir süre sonra da yıkım ile ilgili idare tarafından işlemler yapıldığına vurgu yapmıştır. AİHM, bu alanda kamu makamlarına tanınan geniş takdir yetkisi de dikkate alındığında başvurucuya şahsi olarak aşırı bir külfet yüklenmediğini belirterek müdahaleyi ölçülü bulmuştur.

V. İNCELEME VE GEREKÇE

27. Mahkemenin 10/10/2018 tarihinde yapmış olduğu toplantıda başvuru incelenip gereği düşünüldü:

A. Başvurucuların İddiaları

28. Başvurucular, kendileri adına tapuda kayıtlı taşınmaz üzerine ruhsatsız olarak bina yaptıklarını kabul etmektedirler. Fakat başvurucular; binayı 1999 yılından beri mesken olarak kullandıklarını, bu süre içinde Belediye tarafından binanın su aboneliğinin ve ilgili idare tarafından da elektrik aboneliğinin yapıldığını, emlak vergilerinin Belediyeye ödendiğini ifade etmişlerdir. Başvurucular; binanın kaçak olduğu gerekçesiyle iki kez idari para cezası ve yıkım kararı verilmesine rağmen sadece idari para cezalarının tahsil edildiğini, çevredeki diğer binalarda olduğu gibi kendi binalarına da yıkım kararının uygulanmadığını, bu durumun kendilerinde binanın yıkılmayacağına ilişkin haklı bir beklenti oluşturduğunu belirtmişlerdir.

29. Başvurucular, binanın bulunduğu taşınmazın kamulaştırma bedelinin ödenmesine rağmen üzerindeki binanın kaçak olduğu gerekçesiyle yapı bedelinin ödenmediğinden yakınmaktadırlar. Başvuruculara göre idare, yıkım kararının arkasına dolanarak kamulaştırma işlemi nedeniyle oluşan tazmin yükümlülüğünden kurtulmaya çalışmaktadır. Başvurucular; yapının yıkımı nedeniyle oluşan zararlarının tazmini için idari ve yargısal yollara başvurduklarını fakat sonuç alamadıklarını, çevredeki bir kısım bina maliklerine yapı bedeli ödenmesine rağmen kendilerine ödenmediğini, hakkaniyete uygun bir yargılama yapılmadığını belirterek adil yargılanma hakkı, mülkiyet hakkı ve eşitlik ilkesinin ihlal edildiğini ileri sürmüşlerdir.

B. Değerlendirme

30. Anayasa’nın 35. maddesi şöyledir:

“Herkes, mülkiyet ve miras haklarına sahiptir.

Bu haklar, ancak kamu yararı amacıyla, kanunla sınırlanabilir.

Mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararına aykırı olamaz.”

31. Anayasa Mahkemesi, olayların başvurucular tarafından yapılan hukuki nitelendirmesi ile bağlı olmayıp olay ve olguların hukuki tavsifini kendisi takdir eder (Tahir Canan, B. No: 2012/969, 18/9/2013, § 16). Başvurucular, mülkiyet hakkı dışında adil yargılanma hakkı ve eşitlik ilkesinin ihlal edildiğini ileri sürmektedir. Ancak somut olayda eşitlik ilkesinin ihlaline yol açabilecek farklı muamelenin varlığı başvurucular tarafından ortaya konulmamıştır. Diğer taraftan başvurucuların asıl şikâyetinin kaçak olduğu gerekçesiyle kamulaştırma işlemi sırasında taşınmaz üzerindeki yapıya değer biçilmemesi ve bu yöndeki zararın giderilmemesine yönelik olduğu anlaşılmakla başvurucuların bütün şikâyetleri mülkiyet hakkının ihlali iddiası kapsamında incelenmiştir.

1. Kabul Edilebilirlik Yönünden

32. Açıkça dayanaktan yoksun olmadığı ve kabul edilemezliğine karar verilmesini gerektirecek başka bir neden de bulunmadığı anlaşılan mülkiyet hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın kabul edilebilir olduğuna karar verilmesi gerekir.

2. Esas Yönünden

a. Mülkün Varlığı

33. Mülkiyet hakkının ihlal edildiğinden şikâyet eden bir kimse, önce böyle bir hakkının var olduğunu kanıtlamak zorundadır (Mustafa Ateşoğlu ve diğerleri, B. No: 2013/1178, 5/11/2015, §§ 49-54).

34. Anayasa'nın 35. maddesinin birinci fıkrasında "Herkes, mülkiyet ve miras haklarına sahiptir." denilmek suretiyle mülkiyet hakkı güvenceye bağlanmıştır. Anayasa'nın anılan maddesiyle güvenceye bağlanan mülkiyet hakkı, ekonomik değer ifade eden ve parayla değerlendirilebilen her türlü mal varlığı hakkını kapsamaktadır (AYM, E.2015/39, K.2015/62, 1/7/2015, § 20). Bu bağlamda mülk olarak değerlendirilmesi gerektiğinde kuşku bulunmayan menkul ve gayrimenkul mallar ile bunların üzerinde tesis edilen sınırlı ayni haklar ve fikrî hakların yanı sıra icrası kabil olan her türlü alacak da mülkiyet hakkının kapsamına dâhildir (Mahmut Duran ve diğerleri, B. No: 2014/11441, 1/2/2017, § 60).

35. Başvuru konusu olayda söz konusu binanın kullanımı yönünden başvurucuların Anayasa'nın 35. maddesi uyarınca mülkiyet hakkı kapsamında korunması gereken bir menfaatlerinin mevcut olduğu kabul edilmiştir.

b. Müdahalenin Varlığı

36. Anayasa’nın 35. maddesi ile mülkiyet hakkına temas eden diğer hükümleri birlikte değerlendirildiğinde Anayasa'nın mülkiyet hakkına müdahaleyle ilgili üç kural ihtiva ettiği görülmektedir. Buna göre Anayasa'nın 35. maddesinin birinci fıkrasında, herkesin mülkiyet hakkına sahip olduğu belirtilmek suretiyle mülkten barışçıl yararlanma hakkına yer verilmiş; ikinci fıkrasında da mülkten barışçıl yararlanma hakkına müdahalenin çerçevesi belirlenmiştir. Maddenin ikinci fıkrasında genel olarak mülkiyet hakkının hangi koşullarda sınırlanabileceği belirlenerek aynı zamanda mülkten yoksun bırakmanın şartlarının genel çerçevesi de çizilmiştir. Maddenin son fıkrasında ise mülkiyet hakkının kullanımının toplum yararına aykırı olamayacağı kurala bağlanmak suretiyle devletin mülkiyetin kullanımını kontrol etmesine ve düzenlemesine imkân sağlanmıştır. Anayasa'nın diğer bazı maddelerinde de devlet tarafından mülkiyetin kontrolüne imkân tanıyan özel hükümlere yer verilmiştir. Ayrıca belirtmek gerekir ki mülkten yoksun bırakma ve mülkiyetin düzenlenmesi, mülkiyet hakkına müdahalenin özel biçimleridir (Recep Tarhan ve Afife Tarhan, B. No: 2014/1546, 2/2/2017, §§ 55-58).

37. Somut olayda Büyükşehir Belediyesi tarafından yürütülen yol çalışması sırasında başvuruculara ait bina tazminat ödenmeksizin yıkılmıştır. Dolayısıyla kamu makamlarının doğrudan yürütmekte olduğu bir faaliyet sırasında başvurucuların mülkiyet hakkına yönelik bir müdahale söz konusudur.

38. Mülkiyet hakkı yönünden şikâyet edilen temel husus taşınmaz üzerindeki yapının tazminat ödenmeksizin yıkılmasına ilişkindir. Başvurucuların mülkiyet haklarına yapılan bu müdahale, mülkiyetten yoksun bırakma niteliği taşımadığı gibi mülkiyetin kamu yararına kullanımının kontrolü veya düzenlenmesi gibi bir amacı da içermemektedir. Dolayısıyla müdahalenin mülkiyetten barışçıl yararlanma hakkına saygıya ilişkin genel kural çerçevesinde incelenmesi gerekir.

c. Müdahalenin İhlal Oluşturup Oluşturmadığı

39. Anayasa’nın 13. maddesi şöyledir:

“Temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.”

40. Anayasa’nın 35. maddesinde mülkiyet hakkı sınırsız bir hak olarak düzenlenmemiş, bu hakkın kamu yararı amacıyla ve kanunla sınırlandırılabileceği öngörülmüştür. Mülkiyet hakkına müdahalede bulunulurken temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılmasına ilişkin genel ilkeleri düzenleyen Anayasa'nın 13. maddesinin de gözönünde bulundurulması gerekmektedir. Anılan madde uyarınca temel hak ve özgürlükler, demokratik toplum düzeninin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olmaksızın Anayasa'nın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Dolayısıyla mülkiyet hakkına yönelik müdahalenin Anayasa'ya uygun olabilmesi için kanuna dayanması, kamu yararı amacı taşıması ve ayrıca ölçülülük ilkesi gözetilerek yapılması gerekmektedir (Recep Tarhan ve Afife Tarhan, § 62).

i. Kanunilik

41. Anayasa'nın 35. maddesinin ikinci fıkrasında, mülkiyet hakkının ancak kamu yararı amacıyla kanunla sınırlanabileceği belirtilmek suretiyle mülkiyet hakkına yönelik müdahalelerin kanunda öngörülmesi gereği ifade edilmiştir. Öte yandan temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılmasına ilişkin genel ilkeleri düzenleyen Anayasa'nın 13. maddesi de hak ve özgürlüklerin ancak kanunla sınırlanabileceğini temel bir ilke olarak benimsemiştir (Ali Ekber Akyol ve diğerleri, B. No: 2015/17451, 16/2/2017, § 51).

42. Mülkiyet hakkına yönelik müdahalelerde ilk incelenmesi gereken ölçüt, kanuna dayalı olma ölçütüdür. Bu ölçütün sağlanmadığı tespit edildiğinde diğer ölçütler bakımından inceleme yapılmaksızın mülkiyet hakkının ihlal edildiği sonucuna varılacaktır. Müdahalenin kanuna dayalı olması, iç hukukta müdahaleye ilişkin yeterince ulaşılabilir ve öngörülebilir kuralların bulunmasını gerektirmektedir (Türkiye İş Bankası A.Ş. [GK], B. No: 2014/6192, 12/11/2014, § 44). Kanunun varlığı kadar kanun metninin ve uygulamasının da bireylerin davranışlarının sonucunu öngörebilecekleri kadar hukuki belirlilik taşıması gerekir. Bir diğer ifadeyle kanunun kalitesi de kanunilik koşulunun sağlanıp sağlanmadığının tespitinde önem arz etmektedir (Necmiye Çiftçi ve diğerleri, B. No: 2013/1301, 30/12/2014, § 55).

43. Somut olayda Mahkeme, 3194 sayılı Kanun'un 32. maddesine göre ruhsatsız yapıların yıkılmasının idare açısından yasal bir hak ve sorumluluk olduğunu fakat Belediye Encümeninin 17/3/2009 tarihli yıkım kararının uzun bir süre yerine getirilmediğini vurgulamıştır. Kararda; taşınmazın heyelan bölgesinde olması nedeniyle yapının ruhsata bağlanmasının hukuken mümkün olmadığı, Büyükşehir Belediyesi tarafından başvuruculara bildirim yapıldıktan sonra 5216 sayılı Kanun'un 11. maddesinin vermiş olduğu yetki çerçevesinde taşınmazın yıkılmasında hukuka aykırılık bulunmadığı belirtilmiştir. Bu itibarla başvurucunun mülkiyet hakkına yapılan müdahalenin yasal dayanağını 3194 sayılı Kanun'un 32. maddesi ile 5216 sayılı Kanun'un 11. maddesi oluşturduğundan müdahalenin kanunilik ölçütünü taşıdığı değerlendirilmiştir.

ii. Meşru Amaç

44. Anayasa'nın 56. maddesinde, herkesin sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahip olduğu düzenlenmiş; çevreyi geliştirmenin, çevre sağlığını korumanın ve çevre kirliliğini önlemenin devlet ve vatandaşların ödevi olduğu belirtilmiştir. İnşa edilecek yapıların imar mevzuatına uygun olarak yapılmasının sağlanması ve bu kapsamda ilgili mevzuat hükümleri uyarınca ruhsat alınmadan yapılabileceği açıkça düzenlenen yapılar hariç diğer yapıların ruhsata bağlanması suretiyle yapılaşmanın fen, sağlık ve çevre şartlarına uygun olarak teşekkülü; sağlıklı, güvenli, kaliteli ve ekonomik yaşam çevrelerinin oluşturulması bakımından önem teşkil etmektedir. Bu bakımdan yapılaşmanın fen, sağlık ve çevre şartlarına uygunluğunun sağlanmasında ve buna ilişkin düzenlemelerde kamu yararı bulunduğu kabul edilmelidir (Osman Yücel, B. No: 2014/4874, 15/6/2016, §§ 82-84).

45. Somut olay bağlamında başvuruculara ait taşınmaz üzerindeki yapının ruhsatı olmadığı gerekçesiyle yıkılmasının kamu yararına dayalı meşru bir amacının bulunduğu açıktır.

iii. Ölçülülük

(1) Genel İlkeler

46. Son olarak kamu makamlarınca başvurucunun mülkiyet hakkına yapılan müdahaleyle gerçekleştirilmek istenen amaç ile bu amacı gerçekleştirmek için kullanılan araçlar arasında makul bir ölçülülük ilişkisinin olup olmadığı değerlendirilmelidir.

47. Anayasa'nın 13. maddesi uyarınca hak ve özgürlüklerin sınırlandırılmasında dikkate alınacak ölçütlerden biri olan ölçülülük, hukuk devleti ilkesinden doğmaktadır. Hukuk devletinde hak ve özgürlüklerin sınırlandırılması istisnai bir yetki olduğundan bu yetki ancak durumun gerektirdiği ölçüde kullanılması koşuluyla haklı bir temele oturabilir. Bireylerin hak ve özgürlüklerinin somut koşulların gerektirdiğinden daha fazla sınırlandırılması, kamu otoritelerine tanınan yetkinin aşılması anlamına geleceğinden hukuk devletiyle bağdaşmaz (AYM, E.2013/95, K.2014/176, 13/11/2014).

48. Ölçülülük ilkesi elverişlilik, gereklilik ve orantılılık olmak üzere üç alt ilkeden oluşmaktadır. Elverişlilik öngörülen müdahalenin ulaşılmak istenen amacı gerçekleştirmeye elverişli olmasını, gereklilik ulaşılmak istenen amaç bakımından müdahalenin zorunlu olmasını yani aynı amaca daha hafif bir müdahale ile ulaşılmasının mümkün olmamasını, orantılılık ise bireyin hakkına yapılan müdahale ile ulaşılmak istenen amaç arasında makul bir dengenin gözetilmesi gerekliliğini ifade etmektedir (AYM, E.2011/111, K.2012/56, 11/4/2012; E.2014/176, K.2015/53, 27/5/2015; E.2016/13, K.2016/127, 22/6/2016; Mehmet Akdoğan ve diğerleri, § 38).

49. Ölçülülük ilkesi gereği kişilerin mülkiyet hakkının sınırlandırılması hâlinde elde edilmek istenen kamu yararı ile bireyin hakları arasında adil bir dengenin kurulması gerekmektedir. Bu adil denge, başvurucunun şahsi olarak aşırı bir yüke katlandığının tespit edilmesi durumunda bozulmuş olacaktır. Müdahalenin ölçülülüğünü değerlendirirken Anayasa Mahkemesi; bir taraftan ulaşılmak istenen meşru amacın önemini ve diğer taraftan müdahalenin niteliğini, başvurucunun ve kamu otoritelerinin davranışlarını da gözönünde tutarak başvurucuya yüklenen külfeti dikkate alacaktır (Arif Güven, B. No: 2014/13966, 15/2/2017, §§ 58, 60).

50. Çağdaş şehircilik ilkeleri çerçevesinde planlama ve imar uygulamaları bakımından geniş takdir yetkileri bulunan kamu makamlarının bu takdir yetkilerini zamanında, makul ve tutarlı bir biçimde kullanmaları gerekmektedir. Kaçak olarak inşa edildiği anlaşılan yapının yıkımı için gerekli imkânlara sahip olan idarenin uzun bir süre girişimde bulunmaması, üstüne söz konusu yapının belediyecilik hizmetlerinden faydalandırılması bu binada yaşayanlar için sosyal ortam ve aile çevresinin kurulmasına müsaade edildiği anlamı taşımaktadır. Ancak yıkımı için hiçbir işlem tesis edilmeden makul görülebilenden uzun bir süre boyunca binada yaşayan başvurucu ve ailesi yönünden binanın kullanımının önemli bir ekonomik menfaat teşkil ettiği kuşkusuzdur. Kamu makamlarının belirsizliğe yol açan edilgen tutumu karşısında böyle bir durumun bir anda değişebileceğinin öngörülmesi de beklenemez (Benzer yöndeki karar bkz. Rifat Algan, B. No: 2014/19138, 22/2/2018, § 51).

(2) İlkelerin Olaya Uygulanması

51. Başvuruya konu olayda, başvuruculara ait taşınmaz üzerindeki yapının imar mevzuatı yönünden ruhsata tabi olmasına rağmen kaçak olarak inşa edildiğine dair iki ayrı tutanak tutulmuştur. Söz konusu tespitler üzerine idari para cezası takdir edilmiş ve kaçak yapının yıkımına karar verilmiştir. Daha sonrasında Büyükşehir Belediye Meclisince alınan kamulaştırma kararına istinaden başvurucuların taşınmazı kamulaştırılmıştır. Taşınmazın kamulaştırma bedeli başvuruculara ödenmesine rağmen taşınmaz üzerindeki yapının kaçak olduğu ve hakkında yıkım kararı bulunduğu gerekçesiyle yapı bedeli ödenmemiş, bina Büyükşehir Belediyesince yıkılmıştır.

52. Anayasa Mahkemesi daha önce çeşitli kararlarında binanın ruhsatsız da olsa idare tarafından makul olmayan bir süre boyunca yıkımı yönünde herhangi bir işlem yapılmadığı olaylarda öngörülemeyecek bir yıkım sebebiyle tazminat ödenmemesinin başvuruculara şahsi olarak aşırı bir külfet yüklediği sonucuna varmıştır (Ayşe Öztürk, §§ 110-112; Rifat Algan, §§ 68-74).

53. Somut olayda da kamu makamlarınca binanın ruhsatsız olduğu tespit edilmesine rağmen yıkım işlemi makul bir sürede gerçekleştirilmemiştir. Bununla birlikte başvuruya konu olay çeşitli yönleriyle söz konusu başvurulardan farklılaşmaktadır. Buna göre binanın yapımından hemen sonra ve kamulaştırma kararından önce bina hakkında iki kez yıkım kararı alınmış ve malikler hakkında idari para cezaları uygulanmıştır. İdare tarafından yıkım kararı ve para cezaları başvuruculara tebliğ edilmiştir. Dolayısıyla başvurucular yönünden yıkım işleminin uygulanabileceği öngörülebilir niteliktedir. Ruhsatsız olarak inşa edilen yapıların tespit edilerek ruhsata bağlanmasının temin edilmesi mümkün olmadığı takdirde yıkımı kamunun genel menfaatlerinin sağlanması adına idare açısından bir sorumluluk niteliğindedir. Diğer taraftan, uyuşmazlık konusu taşınmazın heyelan bölgesinde bulunması nedeniyle ruhsata bağlanmasının mümkün olmadığı ve söz konusu yapının yıkılmamasının insan sağlığı ve yaşamı ile çevre açısından tehlikelerinin bulunduğu açıkça anlaşılmaktadır.

54. Sonuç olarak planlama ve imar uygulamaları alanında kamu makamlarına tanınan geniş takdir yetkisi de dikkate alındığında müdahalenin belirtilen kamu yararı amacı ile başvurucuların mülkiyet haklarının korunması arasında olması gereken adil dengenin başvurucular aleyhine bozulduğu ve müdahalenin ölçülü olmadığı söylenemez.

55. Açıklanan gerekçelerle Anayasa’nın 35. maddesinde güvence altına alınan mülkiyet hakkının ihlal edilmediğine karar verilmesi gerekir.

VI. HÜKÜM

Açıklanan gerekçelerle;

A. Mülkiyet hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın KABUL EDİLEBİLİR OLDUĞUNA,

B. Anayasa’nın 35. maddesinde güvence altına alınan mülkiyet hakkının İHLAL EDİLMEDİĞİNE,

C. Yargılama giderlerinin başvurucular üzerinde BIRAKILMASINA,

D. Kararın bir örneğinin Adalet Bakanlığına GÖNDERİLMESİNE 10/10/2018 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.

Bu tartışma 4 Nisan tarihli yönetmelikle görünür hâle gelmiş olsa da, ortada yeni bir yasak yoktur. 5403 sayılı Kanun’un 21. maddesinde 28.10.2020 tarihinde yapılan değişiklikle, idarî para cezasından yıkıma ve hapis cezasına kadar uzanan yaptırımlarla tarım arazilerinin izinsiz kullanımı zaten açıkça yasaklanmıştır.

Ancak burada belirleyici olan husus, bu düzenlemenin uygulama esaslarını belirleyen yönetmeliğin yaklaşık altı yıl sonra yürürlüğe girmiş olmasıdır. Bu gecikme, sahada denetimin zayıflamasına ve fiilî durumun yaygınlaşmasına doğrudan etki etmiştir. Bu kadar uzun süre sağlıklı şekilde denetlenmeyen ve uygulama yönetmeliği geciktirilen bir alanda, herhangi bir geçiş hükmüne yer verilmemiş olması makul değildir. Nitekim vatandaşlardan gelen yoğun tepkiler ve Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın “orta yol bulunması” yönündeki yaklaşımı da, mevcut düzenlemenin yeniden değerlendirilmesi gerektiğini açıkça ortaya koymaktadır.

Bu noktada, sahadaki gerçeği yok saymadan, net, ölçülü ve uygulanabilir bir denge kurulması zorunludur. Bu çalışmada, bu dengeyi sağlayabilecek çözüm önerileri ortaya konulacaktır.

Gecikmeden Kaynaklı Haklı Beklenti, İdari Pratikten Kaynaklı Devletin Sorumluluğu

Devletin yükümlülüğü yalnızca yasak koymak değil, bu yasağı zamanında ve etkili şekilde uygulamaktır. İdarenin uzun süre hareketsiz kalması, oluşan fiilî durumun sorumluluğunu ortadan kaldırmaz; aksine bu durumu yönetme yükümlülüğünü doğurur.

2020 yılında kanuni yasak açıkça getirilmiş olmasına rağmen, uygulama yönetmeliğinin yaklaşık altı yıl gecikmesi ve bu süreçte denetimlerin yeknesak şekilde yapılmaması sahada fiilî bir düzen oluşturmuştur. Bu süreçte kooperatifler kurulmasına uzun süre müdahale edilmemesi de, açık bir yapılaşma hakkı vermese dahi, idari bir tolerans olarak algılanmış ve vatandaş nezdinde belirli bir beklenti yaratmıştır.

Bu durum klasik anlamda tam bir “haklı beklenti” oluşturmasa da, en azından idari pratikten kaynaklanan bir güven alanının varlığını ortaya koymaktadır. Bu nedenle devletin, kendi uygulamalarıyla oluşmasına zemin hazırladığı bir durumu, hiçbir geçiş süreci öngörmeden “yıkılsın” yaklaşımıyla ortadan kaldırması, hukuk devleti ilkesi bakımından sorunludur.

Kısacası, idari pratik ve oluşan beklenti, hukuka aykırılığı ortadan kaldırmaz; ancak devlete bu süreci yönetme ve çözümü daha ölçülü şekilde kurma yönünde bir sorumluluk yükler.

Bu Anayasa Mahkemesi’nin kararlarında da yer bulmuş bir yaklaşımdır:

AYM, Halim Alper ve Ömer Alper, B. No: 2015/7448, 10.10.2018, §50)

“Çağdaş şehircilik ilkeleri çerçevesinde planlama ve imar uygulamaları bakımından geniş takdir yetkileri bulunan kamu makamlarının bu takdir yetkilerini zamanında, makul ve tutarlı bir biçimde kullanmaları gerekmektedir. Kaçak olarak inşa edildiği anlaşılan yapının yıkımı için gerekli imkânlara sahip olan idarenin uzun bir süre girişimde bulunmaması, üstüne söz konusu yapının belediyecilik hizmetlerinden faydalandırılması bu binada yaşayanlar için sosyal ortam ve aile çevresinin kurulmasına müsaade edildiği anlamı taşımaktadır. Ancak yıkımı için hiçbir işlem tesis edilmeden makul görülebilenden uzun bir süre boyunca binada yaşayan başvurucu ve ailesi yönünden binanın kullanımının önemli bir ekonomik menfaat teşkil ettiği kuşkusuzdur. Kamu makamlarının belirsizliğe yol açan edilgen tutumu karşısında böyle bir durumun bir anda değişebileceğinin öngörülmesi de beklenemez (Benzer yöndeki karar bkz. Rifat Algan, B. No: 2014/19138, 22/2/2018, § 51).”

Ayrıca konu “iyi yönetişim ilkesi” çerçevesinde de değerlendirilmelidir. Nitekim Anayasa Mahkemesi kararlarında;

Devletin pozitif yükümlülükleri kapsamında alması gereken koruyucu önlemler arasında idarenin iyi yönetişim ilkesine uygun hareket etme yükümlülüğü de bulunmaktadır. İyi yönetişim ilkesi, kamu yararı kapsamında bir mesele söz konusu olduğunda kamu otoritelerinin uygun zamanda, uygun yöntemle ve her şeyden önce tutarlı olarak hareket etmelerini gerektirir (Anayasa Mahkemesi, Kenan Yıldırım ve Turan Yıldırım, B. No: 2013/711, 3/4/2014).

Bu bağlamda idarelerin kendi hatalarının sonuçlarını gidermeleri ve bireylere yüklememeleri gerekir (Anayasa Mahkemesi, Reis Otomotiv Ticaret ve Sanayi A.Ş. [GK], B. No: 2015/6728, 1/2/2018).

İyi yönetişim ilkesi gereği uygun zamanda, uygun yöntemle ve her şeyden önce tutarlı olarak hareket etmeleri gerekmekte olan kamu görevlilerinin bu ilkenin dikte ettiği bir gerçeklik olarak tarafların mağduriyetlerini önleyebilme noktasında kullanabilecekleri çeşitli enstrümanlar mevcut olduğu (…) unutulmamalıdır. (Anayasa Mahkemesi, Vedat Oğuz, B.No:2018/35120, 15/9/2021)

ÇÖZÜM ÖNERİLERİ

1-Ekolojik Turizm Üzerinden Sınırlı Meşruiyet Alanı Oluşturma/Çağdaş Bir Gereklilik Olarak Eko-Hobi Anlayışı

Mevcut yapılaşmalar içinde mevzuata en yakın duran model, ekolojik turizm projeleri kapsamında Bakanlık onayı almış uygulamalardır. Lüks çadır tesisleri de bu kapsamda değerlendirilebilir. Bu projeler, tarım arazisinin tamamen kaybına yol açmadan, kontrollü ve belirli standartlar çerçevesinde kullanımına imkân tanıyan istisnai bir alan oluşturmaktadır.

Ancak uygulamada bu yol, çoğu vatandaş için fiilen erişilebilir değildir. Ekolojik turizm projeleri; Tarım ve Orman Bakanlığı başta olmak üzere birden fazla idarenin değerlendirmesine tabi, teknik raporlar, proje bütünlüğü ve çeşitli izin süreçleri gerektiren karmaşık bir yapıya sahiptir. Bu nedenle bireysel ölçekte bu tür bir onayın alınması son derece güçtür.

Bu noktada yapılması gereken, bu modeli genişletmek değil; erişilebilir hâle getirmektir. Özellikle belirli kriterleri sağlayan alanlar bakımından:

• Başvuru süreçleri sadeleştirilmeli,

• Tek elden yürütülen (koordinasyonlu) izin mekanizması kurulmalı,

• Küçük ölçekli ve düşük etkili projeler için basitleştirilmiş ruhsatlandırma usulleri getirilmelidir.

Böylece hem kontrolsüz yapılaşmanın önüne geçilebilir hem de mevcut fiilî ihtiyaç, tamamen hukuk dışına itilmeden, sınırlı ve denetlenebilir bir çerçeveye alınabilir.

Çözümün ekoturizm perspektifi altında yeniden ele alınması, daha dengeli ve isabetli bir çerçeve sunmaktadır. Bu kapsamda hobi bahçelerinin, ekolojik turizm projelerinin temel ilkeleriyle uyumlu biçimde yeniden tanımlanması mümkündür. Tarımsal faaliyetlerin korunması ile turizm kullanımının birlikte gözetildiği bu bütüncül modelin söz konusu alanlara teşmil edilmesi, kamu yararı bakımından daha sağlıklı bir yapı ortaya koyacaktır. Böylece yalnızca hobi amaçlı kullanımın ötesine geçilerek, verimlilik odaklı tarımsal üretimi de içeren “eko-hobi” yaklaşımının geliştirilmesi mümkün hâle gelecektir.

2-Geçiş Süreci İle Kademeli Tasfiye ve Tarıma Dönüş

Ekolojik turizm kapsamında değerlendirilemeyecek nitelikteki parseller bakımından, doğrudan yıkım yerine kademeli tasfiye esaslı bir geçiş modeli uygulanmalıdır. Zira bu alanlarda kurulan yapıların büyük bölümü, kalıcı ve ağır inşai faaliyetlerden ziyade; sökülebilir, taşınabilir veya dayanıklılığı sınırlı malzemelerden oluşmaktadır. Bu durum, ani ve sert müdahaleler yerine zaman içinde tasfiye edilebilecek bir yapılaşma gerçeğine işaret etmektedir.

Bu çerçevede:

• Belirli bir süreyle (örneğin 5–10 yıl) sınırlı kullanım hakkı tanınmalı,

• Bu süre içinde beton, altyapı ve kalıcı unsurların kaldırılması zorunlu kılınmalı,

• Süre sonunda arazinin tarımsal niteliğine uygun şekilde geri kazandırılması sağlanmalıdır.

Bu modelin temel avantajı, hukuka aykırılığı ortadan kaldırırken sahadaki fiilî durumu yönetebilmesidir. Ani yıkım, hem sosyal tepki üretir hem de uygulamada dirençle karşılaşır. Buna karşılık kademeli tasfiye, vatandaşın sürece uyum sağlamasını mümkün kılar ve gönüllü uyumu artırır.

Öte yandan, kullanılan yapıların niteliği dikkate alındığında, bu geçiş süreci vatandaş açısından ağır bir ekonomik kayıp yaratmayacaktır. Dayanıklılığı sınırlı, geçici karakterli imalatların zaman içinde kaldırılması, “birikmiş değer kaybı” yerine “kademeli kullanım” imkânı sunar. Bu da mağduriyet algısını önemli ölçüde azaltır.

Sonuç olarak bu yaklaşım, iki kritik hedefi aynı anda sağlar:

• Tarım arazilerinin nihai olarak korunması,

• Mevcut kullanıcıların sistem dışına itilmeden sürece entegre edilmesi.

Kısacası, kademeli tasfiye modeli bir geri adım değil; kontrollü bir geri dönüş mekanizmasıdır.

Bu kapsamda:

• Geçiş süresi içinde belirlenen yükümlülükleri (kalıcı unsurların kaldırılması, altyapının sökülmesi, arazinin eski hâline getirilmesi gibi) yerine getirmeyenler hakkında,

⁃ idari para cezaları,

⁃ faaliyetin durdurulması,

⁃ ve nihai olarak yıkım işlemleri uygulanmalıdır.

• Buna karşılık, yükümlülüklerini süresinde yerine getirenler bakımından, ceza indirimi veya cezanın uygulanmaması gibi teşvik edici mekanizmalar devreye alınabilir.

Bu çift yönlü sistem, hem gönüllü uyumu artırır hem de süreci suiistimal etmek isteyenler açısından caydırıcı bir çerçeve oluşturur.

Sonuç olarak geçiş süreci, yalnızca bir “bekleme süresi” değil; kurallı bir tasfiye programı olmalıdır. Kurala uyan korunmalı, uymayan ise açık ve kararlı yaptırımlarla karşılaşmalıdır.

Geçiş sürecinde tasfiye edilen kooperatifler bakımından, tasfiye edilen yerin satışından elde edilecek bedelin üyeler arasında ortaklık payları oranında dağıtılması öngörülebilir; bu paylaşımı düzenli kılacak ve süreci hızlandıracak düzenlemeler yapılabilir.

3-Parsel Üretimi ve “Kendi Yıkan” İçin Teşvik Mekanizması

Sorunun temelinde yalnızca hukuka aykırılık değil, aynı zamanda planlı ve erişilebilir alternatif alan eksikliği bulunmaktadır. Bu nedenle çözüm, yasak ve yaptırımın yanında ikame imkânı üretmeyi de içermelidir. Devlet, tarımsal değeri düşük, eğimli vb. alanlarda, köy yerleşimlerine yakın ve altyapısı oluşturulmuş küçük ölçekli, planlı parseller üretebilir ve bu alanları yasal kullanım için erişilebilir hâle getirebilir.

Bu çerçevede, kademeli tasfiye süreciyle bağlantılı olarak “kendi yıkan” esasına dayalı bir teşvik mekanizması kurulabilir. Buna göre:

• Hobi bahçesi kullanımını ve mevcut aykırılığı kendi iradesiyle ortadan kaldıran,

• Yapısını kaldırdığını ve araziyi tarıma uygun hâle getirdiğini idareye tespit ettiren kişiler,

• Devletin ürettiği bu planlı alanlardan doğrudan(ihalesiz) satın alma/üst hakkı/uzun süreli kiralama hakkı kazanır.

Bu edinim, ihalesiz ancak rayiç bedel üzerinden yapılmalı; böylece ne ayrıcalık yaratılmalı ne de vatandaş sebepsiz bir kayba uğratılmalıdır.

Bu model, üç yönlü bir denge kurar:

• Vatandaşı hukuka uygun davranmaya teşvik eder,

• Tarım arazilerinin fiilen boşaltılmasını hızlandırır,

• Devleti yalnızca yasak koyan değil, çözüm üreten bir aktör hâline getirir.

Sonuç olarak, bu sistem zorunlu bir model değil; isteyenin tercih edebileceği rasyonel bir çıkış yolu olarak kurgulanmalıdır. Bu tercih imkânı, sürecin kabulünü ve uygulanabilirliğini destekleyebilir.

Şartname veya kira sözleşmesi gibi hukuki metinlere açıkça "üçüncü kişilere ticari devir yasağı"

"betonlaşma yasağı" ve ‘’sözleşme konusuna uygun davranma’’ gibi katı yaptırımlara bağlanmış, kötüye kullanımı engelleyecek şerhler düşülebilir.

4- Planlı Parsel Üretimi ve Sürdürülebilir Kullanım

Devlet, şehirleşen alanlarda ihtiyaca göre imar planları yaparak arsa üretmektedir. Bu durum, barınma ve kullanım ihtiyacının planlama yoluyla arsa üreterek karşılanmasının zaten benimsendiğini göstermektedir. Aynı yaklaşımın, artık inkâr edilemez hâle gelen hobi amaçlı kullanım ihtiyacı bakımından da kontrollü ve sınırlı şekilde uygulanması mümkündür.

Bu kapsamda, tarımsal değeri düşük veya kullanım açısından elverişsiz alanlarda, planlı ve küçük ölçekli parseller üretilebilir. Ancak bu üretim, klasik yapılaşma anlayışıyla değil; çevresel sınırlar ve sürdürülebilirlik ilkeleri çerçevesinde kurgulanmalıdır.

Örneğin:

• Kanalizasyon altyapısı yerine çevreye yük bindirmeyen arıtma sistemleri zorunlu kılınabilir,

• Elektrik ihtiyacı için güneş enerjisi sistemleri şart koşulabilir,

• Yapılaşma yoğunluğu ve niteliği sıkı kurallara bağlanabilir.

Bu şekilde hem kontrolsüz ve hukuka aykırı kullanımın önüne geçilir hem de ortaya çıkan ihtiyacın planlı, denetlenebilir ve çevreyle uyumlu bir zemine taşınması sağlanır.

Sonuç olarak, mesele yalnızca yasaklamak değil; doğru yerde, doğru şartlarla üretmektir. Bu yaklaşım, tarım arazilerini korurken, toplumsal ihtiyacı da görmezden gelmeyen dengeli bir çözüm sunar.

5- Tarım Arazisi Kadar Tarımsal Üretim de Korunmalıdır

Günümüzde tarımsal üretim yalnızca geniş arazilere bağlı değildir. Topraksız tarım ve benzeri modern yöntemlerle, çok küçük alanlarda dahi yüksek verim elde edilebilmektedir. Bu durum, tarım arazilerini koruma gereğini ortadan kaldırmaz; ancak bu korumanın daha akılcı yöntemlerle desteklenmesi gerektiğini gösterir.

Tarım arazilerini korumak, kendine yeten bir ülke olmanın temel şartıdır. Ancak bu süreç, sadece yasak ve yaptırımlarla değil; üretimi artıran araçlarla birlikte yürütülmelidir.

Bu kapsamda:

• Uygulanan para cezaları, harçlar ve katkı payları,

• Modern tarım projelerine yönlendirilebilir.

Örneğin:

• Topraksız tarım,

• Seracılık,

• Kontrollü üretim sistemleri

bu kaynaklarla desteklenebilir.

Af yaklaşımının sakıncaları artık tecrübeyle sabittir. Bu tür düzenlemelerin en temel sorunu, “affedildi” denilen alanların dahi Anayasa Mahkemesi ve yargı kararlarıyla sonradan iptal edilebilmesi; dolayısıyla kalıcı bir hukuki güvence sağlamamasıdır. Bu durum, hem kamu yararı hem de hukuki öngörülebilirlik bakımından ciddi bir belirsizlik yaratmaktadır. Ayrıca, tarım arazilerinin korunmasına ilişkin anayasal yükümlülüklerle açık bir gerilim doğurmaktadır. Nihayetinde, af beklentisi kurallara uyma iradesini zayıflatmakta ve yeni ihlalleri teşvik etmektedir. Bu nedenle, yukarıdaki öneriler af dışında, daha sürdürülebilir ve adil çözümler geliştirme amacıyla ortaya konulmuştur.

SONUÇ

Sonuç olarak hobi bahçeleri meselesi, yalnızca hukuka aykırı yapılaşmanın ortadan kaldırılmasına indirgenebilecek basit bir idari sorun değildir; bu mesele, devletin anayasal koruma yükümlülüğü ile sahada oluşan fiilî gerçeklik arasındaki gerilimin somut bir yansımasıdır. Bu gerilim, ne yalnızca yaptırımlarla çözülebilir ne de af yaklaşımıyla sürdürülebilir bir dengeye kavuşturulabilir. Açık olan şudur: uzun süre denetlenmeyen, idari pratikle fiilen tolere edilen ve bu suretle yaygınlaşan bir kullanımın, herhangi bir geçiş mekanizması öngörülmeksizin tasfiye edilmesi hukuk devleti ilkesiyle bağdaşmaz. Buna karşılık, bu fiilî durumun kalıcı şekilde meşrulaştırılması da Anayasa’nın devlete yüklediği koruma ödeviyle açıkça çelişir. Bu nedenle çözüm, ne geri çekilmekte ne de sertleşmekte; doğru noktada, kurallı ve öngörülebilir bir geçiş rejimi kurabilmektedir. Kademeli tasfiye, sınırlı meşruiyet alanları ve planlı alternatif üretimi birlikte içeren bir model, hem kamu yararını koruyan hem de toplumsal gerçekliği yöneten tek rasyonel yoldur. Aksi hâlde ya kurallar anlamsızlaşacak ya da toplumla temasını kaybeden bir hukuk düzeni ortaya çıkacaktır.

Av. Gökhan BİLGİN & Av. İsmail KAPTAN

Mülga 765 sayılı Türk Ceza Kanunu’nda, belirli mahkumiyetlere bağlı süresiz hak yoksunlukları öngörülmüştü. 765 sayılı TCK m.31’e göre; beş yıldan fazla ağır hapis cezasına mahkum olanlar, süresiz olarak kamu hizmetinden yasaklanmakta idi. Cezası üç yıldan beş yıla kadar ağır hapis olanlar hakkında ise, ceza müddeti kadar yasaklılık hali öngörülmekte idi. 765 sayılı TCK m.121’de; kamu hizmetinden süresiz olarak yasaklanan kişilerin, memnu hakların iadesi müessesesi ile kamu hizmetinden yasaklılığına son verilmesi mümkün kılınmış idi.

5237 sayılı Türk Ceza Kanunu sisteminde ise bu uygulamaya yer verilmemiş olup, TCK m.53’de ceza mahkumiyetine bağlı hak yoksunlukları belli sürelerle sınırlı tutulmuştur. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu sisteminde; cezalandırılmakla güdülen asıl amacın, işlediği suçtan dolayı kişinin etkin pişmanlık duymasını sağlayarak topluma yeniden kazandırılması olduğu gözönüne alınmış olup, süresiz hak yoksunluklarına yer verilmemiştir. Bu sebeple, yasaklanmış hakların iadesi müessesesi 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nda düzenlenmemiştir.

Bununla birlikte; Anayasa m.76 ile özel kanunlarda yer verilen bazı mahkumiyetlere bağlı olarak süresiz hak yoksunlukları varlığını koruduğundan, yasaklanmış hakların geri verilmesi konusunda düzenleme yapılması zorunluluğu doğmuştur. Bu amaçla; 19.12.2006 tarihinde 5352 sayılı Adli Sicil Kanunu’na eklenen 13/A maddesi ile yasaklanmış hakların geri verilmesi müessesesi farklı şartlara tabi olarak, yeniden uygulanmaya başlamıştır.

5352 sayılı Kanunun 13/A maddesinde düzenlenen yasaklanmış hakların geri verilmesi; Türk Ceza Kanunu dışındaki kanunların, belli bir suçtan dolayı veya belli bir cezaya mahkumiyete bağladığı hak yoksunluklarının giderilebilmesini sağlamaktadır. 5237 sayılı TCK m.53’de öngörülen hak yoksunlukları; istisnaları yine aynı hükümde sayılmakla birlikte, m.53/3 uyarınca kural olarak cezanın tümü ile infaz edilmesi ile ortadan kalkar. Bir başka ifadeyle; TCK m.53, kasten işlenen bir suçtan dolayı mahkumiyete, süresiz hak yoksunluğu sonucu bağlamamıştır. Ancak TCK m.53’den farklı olarak; Anayasa m.76, Devlet Memurları Kanunu m.48/A-5, 1136 sayılı Avukatlık Kanunu m.5/1-a, 5174 sayılı Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği ile Odalar ve Borsalar Kanunu m.74/1-d, 5188 sayılı Özel Güvenlik Hizmetlerine Dair Kanun m.10/d, 6136 sayılı Ateşli Silahlar ve Bıçaklar Hakkında Kanun m.7/5 gibi, belirli bir suçtan veya belirli bir süre ile hapis cezasına mahkumiyet halinde süresiz hak yoksunluğu öngörülen hükümler yer almaktadır.

Örneğin bu kanunlarda; “affa uğramış olsalar bile” veya “Türk Ceza Kanunu’nun 53 üncü maddesinde öngörülen süreler geçmiş olsa bile” ve “… suçlarından hükümlü olmamak” ibarelerine yer verilmekle, süresiz hak yoksunluğu doğacaktır.

Bu hükümler sebebiyle; kişinin cezasının infazı tamamlansa ve TCK m.53 kapsamında hak yoksunluğu bulunmasa bile, bu özel kanunlarda yer alan hak yoksunlukları varlığını korumaktadır. Süresiz hak yoksunluklarının ortadan kaldırılabilmesi amacıyla; 5352 sayılı Kanuna 13/A maddesi eklenerek, kişilerin mahkumiyete bağlı hak yoksunluklarının giderilmesine imkan sağlanmıştır.

Yeri gelmişken; bu tartışmanın, “Özel kanunlarla ilişki” başlıklı TCK m.5 ile de ilgisi bulunmamaktadır. TCK m.5’e göre; “Bu Kanunun genel hükümleri, özel ceza kanunları ve ceza içeren kanunlardaki suçlar hakkında da uygulanır”. Bu hüküm; suçların ve cezaların başka özel kanunlarda düzenlendiği durumda, örneğin 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nda düzenlenen suçlar gibi, Türk Ceza Kanunu’nun genel hükümlerinin özel kanunlarda öngörülen suçlar yönünden de uygulanması ile ilgilidir. Dolayısıyla, “hak yoksunluğu” tartışması bu madde kapsamında değerlendirilemez.

5352 sayılı Kanun m.13/A’da; 5237 sayılı TCK m.53/5 ve 6 saklı kalmak kaydıyla, mahkum olunan cezanın infazının tamamlandığı tarihten itibaren üç yıllık bir sürenin geçmesi, kişinin bu süre zarfında yeni bir suç işlememesi ve hayatını iyi halli olarak sürdürdüğü hususunda mahkemede bir kanaat oluşması halinde yasaklanmış hakların geri verilmesine karar verilebileceği, mahkum olunan cezanın infazına genel af veya etkin pişmanlık dışında başka bir hukuki nedenle son verilmesi halinde, yasaklanmış hakların geri verilmesi yoluna gidilebilmesi için, hükmün kesinleştiği tarihten itibaren beş yıl geçmesi gerektiği, ancak bu sürenin, kişinin mahkum olduğu hapis cezasına üç yıl eklenmek suretiyle bulunacak süreden az olamayacağı düzenlenmiştir.

Yasaklanmış hakların geri verilmesi müessesesinin amacı; işlediği suç nedeniyle aldığı mahkumiyet kayıtlarda tutulan kişiyi topluma kazandırmak olup, süresiz hak yoksunluğuna son vermektir.

Özetle; 5352 sayılı Adli Sicil Kanunu m.13/A’nın 1. fıkrasında geçen “5237 sayılı Türk Ceza Kanunu dışındaki kanunların belli bir suçtan dolayı veya belli bir cezaya mahkumiyete bağladığı hak yoksunluklarının giderilebilmesi için…” ibaresi yönünden, burada bahsedilen husus “mahkumiyetin TCK dışında bir kanundan doğması” hali değil, “mahkumiyete bağlı hak yoksunluğunun TCK dışında kanundan doğmasıdır”. Bu ikisi tümü ile farklıdır.

Açık kaynakta paylaşılan ve üzerinde tartışılan Yargıtay 3. Ceza Dairesi’nin 25.12.2025 tarihli, 2025/3350 E. ve 2025/29841 K. sayılı kararı ise; TCK m.53’ün bihakkın infazla sınırlı olduğu, özel kanunlardan doğan hak yoksunluklarının hariç olduğu kuralına işaret etmektedir. Bu yönüyle, yasaklanmış hakların geri verilmesine gerek olmadığı şeklinde bir yorum yapılması mümkün değildir. Kararda da böyle bir görüş belirtilmemiştir. Daire kararının yanlış anlaşıldığı ve değerlendirilmesinde yanlış sonuca varıldığı görülmektedir.

Ancak Daire kararının içeriğinde geçen “İşlenen suçun 5237 sayılı TCK’nın dışında genel veya özel ceza içeren kanunlara dayalı olarak verilmesi…” şeklinde bir ibare yer almaktadır ki, geçmişte olduğu gibi, 5352 sayılı Adli Sicil Kanunu m.13/A’nın birinci fıkrasında geçen “5237 sayılı Türk Ceza Kanunu dışındaki kanunların” ibaresinin farklı yorumlanabildiği görülmekle, madde metninin yoruma gerek bırakmayacak şekilde yeniden düzenlenmesi gerekebilir.

Son söz;

Yürürlükte olan yasal düzenlemeler; hangi suçtan mahkumiyet kararı verildiği fark etmeksizin, Adli Sicil Kanunu m.13/A’da belirtilen şartları taşıyan ve mahkemece bu yönde karar verilen herkesin hak yoksunluklarının giderilmesine imkan sağlamaktadır. Kanaatimizce; tehlikelilik ve suçla meydana gelen neticenin ağırlığı itibariyle bazı suçlar yönünden, hak yoksunluğunun süresiz uygulanmasının gündeme getirilmesi de isabetli olabilecektir.

Prof. Dr. Ersan Şen

Av. Beyza Başer Berkün

(Bu makale, sayın Prof. Dr. Ersan ŞEN tarafından www.hukukihaber.net sitesinde yayınlanması için kaleme alınmıştır. Kaynak gösterilse dahi makalenin tamamı özel izin alınmadan kullanılamaz. Ancak alıntılanan makalenin bir bölümü, aktif link verilerek kullanılabilir. Yazarı ve kaynağı gösterilmeden kısmen ya da tamamen yayınlanması şahsi haklara ve fikri haklara aykırılık teşkil eder.)

AVUKATIN ALTERNATİFİ OLMAZ

Bu çerçevede, dijital teknolojilerin ulaştığı seviyeyi dikkate alarak yapay zekadan yararlanılmasını ve vatandaşlarımızın bu alandaki üstün yararının gözetilmesini önemsiyoruz. Elbette ki yapay zeka uygulamaları; savunma makamını temsil eden ve yargının 3 sacayağından biri olan avukatlık müessesine alternatif olarak değerlendirilemez.

Amacımız; vatandaşlarımızın haklarını bilen, sorumluluklarının farkında olan ve adalete etkin şekilde erişebilen bireyler olarak güçlenmesini sağlamaktır. Cumhurbaşkanımız Sayın Recep Tayyip Erdoğan'ın liderliğinde, Türkiye Yüzyılı’nı adaletin yüzyılı kılma hedefiyle hukuk bilincini artırmaya yönelik adımlarımızı kararlılıkla hayata geçireceğiz" dedi.

>> Yapay zekâ yargı süreçlerinde işleri kolaylaştıran bir araç olarak kullanılacak

Kamu ihale sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıklarda sorumluluk rejimi, klasik hizmet kusuru anlayışının ötesine geçerek kusursuz sorumluluk ilkesi etrafında şekillenmektedir. Özellikle bayındırlık faaliyetleri, yüklenici ilişkileri ve üçüncü kişilere verilen zararlar bakımından idarenin kusuru aranmaksızın sorumlu tutulduğu görülmektedir. Bu çalışmada, kamu ihale sözleşmeleri bağlamında kusursuz sorumluluğun teorik temelleri, yargı içtihatları doğrultusunda uygulama alanları ve yüklenici–idare ilişkisine etkileri incelenmektedir. Ayrıca, kusursuz sorumluluğun sınırları, istisnaları ve dava stratejisine etkileri değerlendirilmektedir.

GİRİŞ

Kamu ihale sözleşmeleri, kamu hizmetinin yürütülmesine yönelik faaliyetlerin önemli bir kısmını oluşturmaktadır. Bu sözleşmeler kapsamında ortaya çıkan zararların hangi sorumluluk rejimine tabi olacağı hem idare hukuku hem de özel hukuk bakımından tartışmalı bir alan teşkil etmektedir.

Klasik idare hukuku anlayışında sorumluluk esas olarak hizmet kusuruna dayandırılmakta iken, modern yaklaşımda kamu faaliyetlerinin artan teknik karmaşıklığı ve risk düzeyi, kusursuz sorumluluk ilkesinin daha geniş bir uygulama alanı bulmasına yol açmıştır.

Bu bağlamda, kamu ihale sözleşmelerinde sorumluluk rejiminin belirlenmesi, yalnızca taraflar arasındaki sözleşmesel ilişkiyi değil, üçüncü kişilerin korunmasını da doğrudan ilgilendirmektedir.

I. İDARENİN SORUMLULUĞUNDA HİZMET KUSURU VE KUSURSUZ SORUMLULUK AYRIMI

İdarenin sorumluluğu, temel olarak iki ana kategoriye ayrılmaktadır: hizmet kusuru ve kusursuz sorumluluk.

Hizmet kusuru; kamu hizmetinin kötü işlemesi, geç işlemesi veya hiç işlememesi halleri olarak tanımlanırken, kusursuz sorumlulukta idarenin herhangi bir kusurunun bulunması aranmaz.

Danıştay içtihatlarına göre, idarenin sorumlu tutulabilmesi için;

- Bir zararın meydana gelmesi,

- İdari faaliyet ile zarar arasında illiyet bağı bulunması,

- Hizmet kusuru veya kusursuz sorumluluk hallerinden birinin varlığı gereklidir .

Ancak özellikle kamu ihale sözleşmelerinde, bu ayrım çoğu zaman kusursuz sorumluluk lehine genişlemektedir.

II. ÜÇÜNCÜ KİŞİLERE VERİLEN ZARARLARDA İDARENİN SORUMLULUĞU

Kamu ihale sözleşmeleri kapsamında faaliyet gösteren yüklenicilerin üçüncü kişilere verdiği zararlar bakımından idarenin sorumluluğu, yargı kararlarında istikrarlı şekilde kabul edilmektedir.

Danıştay ve Yargıtay içtihatlarına göre;

- Yüklenici, idare adına faaliyet yürütmektedir

- İdare, “işin sahibi” sıfatıyla sorumluluğunu korumaktadır

- Sözleşmedeki sorumluluk hükümleri yalnızca iç ilişkiyi bağlar

Bu nedenle, üçüncü kişilere verilen zararlarda idarenin kusursuz sorumluluğu devam etmektedir.

Bu yaklaşım, özellikle belediye hizmetleri ve bayındırlık faaliyetlerinde açık şekilde görülmektedir.

III. YÜKLENİCİNİN OBJEKTİF SORUMLULUĞU VE ALT YÜKLENİCİ İLİŞKİSİ

Kamu ihale mevzuatı, yükleniciye geniş kapsamlı bir sorumluluk yüklemektedir. Bu sorumluluk yalnızca kendi fiilleriyle sınırlı olmayıp, alt yüklenicilerin eylemlerini de kapsamaktadır.

Yargı kararlarına göre;

- Alt yüklenicinin hukuka aykırı eylemlerinden asıl yüklenici kusur aranmaksızın sorumludur

- Bu sorumluluk sözleşmeden doğan objektif bir yükümlülüktür

Ayrıca, yüklenicinin ayıplı ifa halinde sorumluluğu, ceza yargılamasında beraat etmiş olması durumunda dahi devam etmektedir.

IV. YARGI KARARI VEYA KİK KARARI SONRASI FESİH: KUSURSUZLUK İLKESİ

İdarenin, yargı kararı veya Kamu İhale Kurulu kararı doğrultusunda sözleşmeyi feshetmek zorunda kalması durumunda, bu durum kusursuzluk kapsamında değerlendirilmektedir.

Yargıtay içtihatlarına göre;

- Yargı kararına uyulması anayasal bir zorunluluktur

- Bu nedenle idarenin kusurundan söz edilemez

- Yüklenici, bu durumda müspet zarar talep edemez

Bu yaklaşım, idarenin dışsal müdahaleler karşısında sorumluluğunu sınırlandırmaktadır.

V. TEMERRÜT FAİZİ VE SÖZLEŞMESEL SORUMLULUĞUN SINIRLARI

Kamu ihale sözleşmelerinde dikkat çeken bir diğer husus, temerrüt faizine ilişkin düzenlemelerdir.

Danıştay’a göre;

- Temerrüt faizi için kusur aranmaz

- Bu durum kusursuz sorumluluğun bir görünümüdür

Bu nedenle, idarenin temerrüt faizinden muaf tutulmasına yönelik sözleşme hükümleri, eşitlik ilkesine aykırı bulunarak iptal edilmektedir.

VI. KUSURSUZ SORUMLULUĞUN TEORİK TEMELLERİ

Öğretide kusursuz sorumluluk üç temel ilke üzerine inşa edilmektedir:

1. Risk İlkesi

İdarenin yürüttüğü faaliyetlerin doğasında bulunan tehlikelerden doğan zararları kapsar.

2. Kamu Külfetleri Karşısında Eşitlik İlkesi

Toplum yararına yürütülen faaliyetlerin zararlarının belirli kişiler üzerinde yoğunlaşmasını önlemeyi amaçlar.

3. Sosyal Risk İlkesi

Toplumsal olaylardan doğan zararların idare tarafından karşılanmasını öngörür.

Bu ilkeler, kamu ihale sözleşmelerinde idarenin sorumluluğunu genişleten temel dayanakları oluşturmaktadır.

SONUÇ

Kamu ihale sözleşmelerinde kusursuz sorumluluk ilkesi, idarenin yürüttüğü faaliyetlerin doğasında bulunan riskleri dengelemeye yönelik önemli bir hukuki mekanizmadır. Bu ilke sayesinde, zarar görenlerin idarenin kusurunu ispat etme yükünden kurtulması sağlanmakta; buna karşılık idare ve yükleniciler açısından geniş bir sorumluluk alanı doğmaktadır.

Sonuç olarak, kamu ihale sözleşmelerinde sorumluluk rejimi değerlendirilirken, klasik kusur anlayışının ötesine geçilerek risk ve eşitlik ilkeleri çerçevesinde bir analiz yapılması zorunludur. Bu yaklaşım hem yargı içtihatları hem de doktrinsel gelişmeler doğrultusunda günümüzde baskın hale gelmiştir.

Av. Alper BAYRAM

Zorunlu arabuluculuğun daha kapsamlı uygulandığı ülkelerde ise uzun süreden beri uygulamaya karşı çok şiddetli eleştiriler getirilmiştir. En fazla eleştiri İtalya'daki barolar tarafından 2012 yılından itibaren yapılmıştır. Son zamanlarda Avrupa’da barolar ve uzmanlar zorunlu arabuluculuğun kapsamanın çok geniş tutulmasını yeniden tartışmaya açmıştır.

Son olarak Madrid Barosu tarafından 24.04.2026 tarihli toplantısında arabuluculuğun faydalı bir alternatif çözüm yolu olduğunu kabul edilmekle birlikte, "zorunlu" hale getirilmesinin, "mahkemeye erişim ve etkin yargı" hakları ile bağdaşmadığı savunuldu. Yapılan açıklamada, zorunlu arabuluculuğun mahkemeye erişimi geciktirdiği veya engellediği, arabuluculuğun zorunlu bir "ön koşul" olmasının hak arama özgürlüğüne orantısız bir engel oluşturduğu, arabuluculuğun doğası gereği gönüllülük esasına dayalı olması gerektiği, tarafların iradeleri dışında, dava açabilmek için arabulucuya gitmeye zorlanmasının, bu müessesenin özüne aykırı olduğu, özellikle karmaşık ticari uyuşmazlıkların dava sürecini uzattığı ve taraflara ek maliyet yüklediği, bunun da adil yargılanma hakkıyla bağdaşmadığı belirtildi. ( https://confilegal.com/20260424-el-icam-pone-en-jaque-la-constitucionalidad-de-los-masc-tras-un-ano-de-vigencia-la-eficiencia-prometida-es-burocracia-real/ )

Türkiye’de ise dava şartı arabuluculuk Anayasa Mahkemesi tarafından Anayasaya aykırı bulunmamıştır.

Prof. Dr. Rauf Karasu

H.Ü. Hukuk Fak. Ticaret Hukuku ABD Başkanı

Ceza yargılamasının temel amacı, maddi gerçeğe ulaşmak suretiyle adil bir karar vermektir. Ancak bu amaca ulaşılırken başta masumiyet karinesi olmak üzere, adil yargılanma hakkını güvence altına alan temel ilkelerin titizlikle korunması gerekir. Uygulamada sıkça karşılaşılan bir durum, hâkimlerin sanığın devam eden başka soruşturma ve kovuşturmalarını inceleyerek mevcut yargılamaya etkili olacak şekilde değerlendirmelerde bulunmalarıdır. Bu yaklaşım, ciddi anayasal ve hukuki sorunlar doğurmaktadır.

Bu çalışmada, devam eden soruşturma ve davaların hükme esas alınmasının ihsas-ı rey niteliği taşıyıp taşımadığı ve bu uygulamanın masumiyet karinesi ile adil yargılanma hakkı üzerindeki etkileri incelenecektir.

I. Masumiyet Karinesi ve Hukuki Niteliği

Masumiyet karinesi, hem ulusal hem de uluslararası hukukta güvence altına alınmış temel bir ilkedir. Türkiye’de bu ilke, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 38 hükmünde açıkça ifade edilmiştir:

“Suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar, kimse suçlu sayılamaz.”

Benzer şekilde, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m. 6 kapsamında da masumiyet karinesi korunmaktadır.

Bu ilkenin doğal sonucu olarak:

- Kesinleşmiş mahkûmiyet kararı bulunmayan hiçbir fiil, sanık aleyhine değerlendirmeye esas alınamaz.

- Devam eden soruşturma veya kovuşturmalar, hukuken “şüphe” aşamasını ifade eder ve kesinlik içermez.

II. İhsas-ı Rey Kavramı ve Ceza Yargılamasındaki Yeri

İhsas-ı rey, hâkimin henüz hüküm vermeden önce davaya ilişkin kanaatini açıklaması veya bu kanaati yargılamaya yansıtması anlamına gelir. Bu durum, tarafsızlık ilkesini zedeler ve yargılamanın objektifliğini ortadan kaldırır.

Ceza Muhakemesi Kanunu m. 24 kapsamında hâkimin tarafsızlığını şüpheye düşüren durumlar, reddi hâkim sebebi olarak kabul edilmiştir.

Devam eden soruşturma ve davaların değerlendirilmesi şu sonucu doğurur:

- Hâkim, henüz kesinleşmemiş iddiaları sanığın kişiliğine ve suçluluğuna dair bir veri olarak kabul etmektedir.

- Bu durum, hâkimin zihninde sanık hakkında ön yargı oluşmasına neden olur.

Dolayısıyla bu yaklaşım, açıkça ihsas-ı rey niteliğindedir.

III. Devam Eden Soruşturma ve Davaların Hukuki Niteliği

Devam eden soruşturma ve kovuşturmalar:

- Henüz kesinleşmemiştir,

- Delil değerlendirmesi tamamlanmamıştır,

- Beraat, düşme veya takipsizlikle sonuçlanma ihtimali mevcuttur.

Bu bağlamda, soruşturma aşamasında verilen kovuşturmaya yer olmadığına dair kararlar (KYOK) veya kovuşturma sonucunda verilen beraat kararları, başlangıçta var olan şüpheyi ortadan kaldırmaktadır.Kaldı ki, sanığın diğer devam eden soruşturmalarının veya davalarının sonucunda mahkumiyetine karar verilse dahi, sorgulamayı yapan mahkemenin hükmünü açıkladığı tarihte henüz ortada karar bulunmamaktadır. Karar verilmiş olsa dahi kesinleşmediği sürece yine hükme esas alınamaz.Kanaatimizce ceza hukukunda her olayın kendi içinde ayrı değerlendirilmesi gerektiğinden, sanık hakkında aynı suçtan kesinleşmiş mahkumiyet kararı bulunsa dahi, devam eden yargılamada sanığın yine beraat etme şansı vardır.Bu bağlamda daha önceki kesinleşmiş mahkumiyet kararları, yalnızca suçun sübut bulması noktasında, cezanın tayininde etken olmaldır.

Dolayısıyla:

- Henüz sonuçlanmamış bir dosyanın, başka bir yargılamada sanık aleyhine değerlendirilmesi hukuki güvenlik ilkesine aykırıdır.

- Bu durum, “şüpheden sanık yararlanır” ilkesinin de dolaylı ihlaline yol açar.

IV. Adil Yargılanma Hakkının İhlali

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m. 6 kapsamında güvence altına alınan adil yargılanma hakkı, tarafsız ve bağımsız bir mahkeme önünde yargılanmayı gerektirir.

Hâkimin:

- Sanığın geçmiş veya devam eden dosyalarını inceleyerek karakter analizi yapması,

- Bu dosyalardan hareketle mevcut davada kanaat oluşturması,

şu ihlallere yol açar:

1. Tarafsızlık İlkesinin İhlali

Hâkim, sadece somut dosya kapsamındaki delillerle karar vermek zorundadır. Başka dosyaların dikkate alınması, tarafsızlığı ortadan kaldırır.

2. Silahların Eşitliği İlkesinin Zedelenmesi

Sanık, henüz sonuçlanmamış bir dosya üzerinden dolaylı olarak yargılanmış olur.

3. Önyargılı Yargılama

Sanığın “suça meyilli” olduğu yönünde bir algı oluşur ki bu, ceza hukukunun bireysel sorumluluk ilkesine aykırıdır.

V. Uygulamadaki Sorun

Uygulamada birçok hâkim:

- UYAP üzerinden sanığın devam eden dosyalarını incelemekte,

- Bu bilgileri bilinçli veya bilinçsiz şekilde hükme yansıtmaktadır.

Bu uygulama:

- Hukuki dayanağı olmayan,

- Anayasal ilkelere aykırı,

- Sistematik bir hak ihlali niteliği taşıyan bir pratik haline gelmiştir.

Özellikle kısa gerekçeli kararlarda açıkça yer almamakla birlikte, kararın oluşum sürecinde bu bilgilerin etkili olduğu gözlemlenmektedir.

VI. Çözüm Önerileri

1. Normatif Düzenleme Yapılması

Devam eden soruşturma ve kovuşturmaların başka dosyalarda dikkate alınamayacağı açıkça düzenlenmelidir.

2. Yargısal İçtihat Geliştirilmesi

Yüksek mahkemeler, bu uygulamayı açıkça hukuka aykırı kabul eden içtihatlar oluşturmalıdır.

3. UYAP Erişim Sınırlandırması

Hâkimlerin yalnızca ilgili dosya ile sınırlı bilgiye erişmesi sağlanmalıdır.

4. Eğitim ve Farkındalık

Hâkim ve savcılara yönelik eğitimlerle masumiyet karinesi güçlendirilmelidir.

Sonuç

Ceza yargılamasında devam eden soruşturma ve davaların hükme esas alınması, masumiyet karinesine açıkça aykırı olup aynı zamanda ihsas-ı rey niteliği taşımaktadır. Bu uygulama, sanığın henüz kesinleşmemiş iddialar üzerinden değerlendirilmesine yol açarak adil yargılanma hakkını ihlal etmektedir.

Hukuk devleti ilkesinin gereği olarak, yargılamaların yalnızca somut deliller üzerinden ve tarafsız bir şekilde yürütülmesi zorunludur. Aksi yöndeki uygulamalar, bireylerin devlete olan güvenini zedeleyecek ve yargı sisteminin meşruiyetini tartışmalı hale getirecektir. Mahkemelerin çağdaş ceza hukukuna göre yargılama yapması gerektiğini, yargılama faaliyetinin basite indirgenmemesi gerektiği,somut delillere dayanmayan çıkarımlarda bulunma, niyet okuma gibi bilim dışı yollara başvurulmamaldır.

Av. Vefa VARLI

Aynı başlığı taşıyan yazının birinci bölümünde belirtildiği için tekrar edilmemiştir.

İlgili Sorun ve Çözüm Önerileri

A) İstinaf Cumhuriyet Başsavcılıklarına Düşen Görevler

İstinafın, kuruluş amacına uygun olarak ve mümkün oldukça daha hızlı ve etkili uygulamanın yerleşmesi ile ilk derece mahkemelerine hukuki yol gösterici ve uygulama birliğine katkı sunulmasının temini yönünden istinaf Cumhuriyet başsavcılıklarına (savcılarına) önemli görevler düşmektedir. C. Savcıları yönünden, özellikle “görüldü” işlemi sırasında, genel hukuki aykırılıkların yanında, dairece verilen karar türünün, yasa maddesinde belirtilen hallere uygun olup olmadığının incelenmesinde yarar vardır. Bu çerçevede örneğin,

- Duruşma açılması gereken bir halde, dosya üzerinde hukuka aykırılığın düzeltilerek istinaf başvurusunun esastan reddine karar verilmesi,

- Duruşma açılması gereken bir halde, Yargıtay Ceza Daire ve Genel Kurul kararlarında da belirtildiği üzere yasa maddesinde sınırlı sayıda gösterilen bozma nedeninin dosya kapsamıyla uyumlu olmadığı halde bozma kararının verilmesi,

- İlk derece mahkemesi hükmünün kaldırılmasına dair kararın, mutlaka duruşma sonrası verilmesi gerekirken dosya üzerinde yapılan inceleme sonunda verilmesi,

- İstinaf incelemesi sonucunda işin esasına girilerek verilen bozma kararı sonrasında ilk derece mahkemesinde veya bozma olmaksızın istinaf aşamasınada karar niteliğinin değişmesi (istinaf sonucunda beraatin mahkumiyete ya da mahkumiyetin beraate dönüşmesi) hallerinde kararın mahkemeye erişim ve adil yargılanma hakkı bakımından temyize tabi olduğunun gözetilmemesi,

CMK'nın 280. maddesinde belirtilen yasal düzenlemeye aykırı olacaktır.

İlk derece mahkemelerinde görevli Cumhuriyet savcılarının özellikle temyiz imkanlarının bulunmadığı da gözetilerek işleyişe ve genel uygulamaya katkısı olabileceği düşünülen esas ve usul konularında istinaf C. Savcılarının yasa yollarına başvurmaları,

Mesleki uygulamada karşılaşılan kayda değer hususların bir araya getirilmesi, niteliğe göre Adalet Bakanlığı, HSK, Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı, Yargıtay Başkanlığı, Yargıtay Daireleri ile paylaşılması, tartışılıp değerlendirilmesi,

uygulama birliğine, uygulamanın yerleşmesine veya teamüllerin oluşmasına ya da istinafların daha da kurumsallaşmasına katkı verebilecektir.

B) Barolara ve/veya Avukatlara Düşen Görevler

İstinaf Cumhuriyet başsavcılıklarına düşen görevlere ek olarak, meselenin kendi yönleri açısından yapılan istinaf taleplerinde, karar türlerine uygun terimleri belirtmeleri, bu şekilde dilekçe yazmaları ve bu tabirleri kullanmaları yararlı olacaktır. Bu çerçevede örneğin, uygulamada sıklıkla görülen;

- Sanık tarafı yönünden, iradenin gerçekte istinafın beraatine veya cezasının indirilmesine ya da lehine olan bir yasal durumun uygulanmasına karar verilmesini istemek iken "kararın bozulması"nı istemesi ve bunu talebinde-karşı cevabi yazısında belirtmesi. Hâlbuki buradaki “bozma”, teknik bir hukuki terim olup sadece yasa maddesinde sınırlı sayıda, ismen belirtilen ve kesin hukuka aykırı hal olarak kabul edilen durumlarda verilerek dosyanın yeniden ilk derece mahkemesine gönderilmesinden ibarettir. Oysa onun murat ettiği talebin hukuki karşılığı çoğunlukla, hukuka aykırılığın düzeltilerek istinaf başvurusunun esastan reddine veya duruşma sonucunda ilk derece mahkemesi hükmünün kaldırılarak lehine bir karar verilmesidir ki bu uygulama dosyanın daha erken sonuca bağlanmasına da katkı verebilir.

- Mahkûmiyetlerde ise katılan tarafın gerek aleyhe istinaflarında gerekse de istinaf başvurularına verilen karşı cevap-talep dilekçelerinde, ilk derece mahkemesi kararının onanmasını istemeleri. Hâlbuki istinaf aşamasında kararın “onanmasına” dair bir karar türü yoktur. Bu durum, Yargıtay'daki uygulamadan kalan bir ezber alışkanlığıdır. Bu taleplerle daha çok murat edilenin hukuki karşılığı çoğunlukla, istinaf başvurusunun reddine veya istinaf başvurusunun esastan reddine ya da duruşma sonucunda ilk derece mahkemesi hükmün kaldırılarak daha aleyhe bir karar verilmesidir.

- Özellikle verilen bozma kararlarının, yasal bozma nedenine dayanıp dayanmadığına dikkat edilerek bu yönden hukuki değerlendirme yapmaları ve/veya yasa yoluna gitmeleri, uygulamayı daha yeknesak ve yasaya uygun hale getirmesine katkı verebilecektir.

- Belli aralıklarla, mesleki uygulamada karşılaşılan kayda değer sorunların bir araya getirilmesi, tartışılması, çözüm önerilerinin ilgili kişi-makamlarla değerlendirilmesi yararlı olabilecektir.

C) Olağan Üstü İtiraz Uygulaması

Bu kanun yolu kapsamındaki başvurular, zamanla gittikçe ciddi olarak artan bir oranla yapıldığı gözlenmektedir.

a-Sorun: CMK’nın 308/A. maddesi uyarınca ceza dairesinin kesin nitelikteki kararına karşı aleyhe olağan üstü itiraz süresi taraflar aleyhine sonuç doğurabilmektedir. Bu itirazı ancak re’sen veya istem üzerine istinaf Cumhuriyet başsavcılığı yapabilir. Taraflara bu itirazı doğrudan daireye yapabilme imkânı tanınmamıştır. Aleyhe itiraz 01.06.2024 tarihi itibariyle 1 aylık sürede, lehe itiraz ise her zaman yapılabilir. Taraflar buna ilişkin, yani itiraza gidilmesine dair istemlerini ancak istinaf Cumhuriyet başsavcılığına yapabilirler. İlk derece mahkemesine veya istinaf ceza dairesine ya da başka yere yapılan bu yöndeki başvurular, istinaf başsavcılığına gönderilir ama başvuru yapılmakla süre durmadığı için bu arada sürenin kaçırılması kuvvetle muhtemel olabiliyor. Başvurunun süre geçmeden ve olabilecek en kısa zamanda itiraz makamına ulaştırılması önem arz eder. Uygulamada aleyhe yapılan itiraz başvurularının önemli kısmı yasal süre geçtiği için ret ediliyor. Yasa maddesine göre Cumhuriyet başsavcılığı, re’sen veya istem üzerine, kararın kendisine verildiği tarihten itibaren süresi içinde kararı veren daireye aleyhe itiraz edebilir. Uygulamada karar, CMK 38A. maddesi uyarınca UYAP sisteminden Cumhuriyet savcısının ekranına düşmekle tebliğ yapılmış ve süre de bu şekilde işlemeye başlamış oluyor. Dolayısıyla katılanın, müştekinin veya vekillerinin yaptıkları aleyhe itiraz istemindeki süre, ilgililere kararın yapılan tebliğinden değil, Cumhuriyet savcısına yapılan Uyap üzerindeki tebliğden başlıyor. Bu nedenle kısmen de konunun hukuki yönünün anlaşılmaması nedeniyle süre geçtiği için, olağan üstü bir hukuki hata olsa bile itiraza gitme imkânı kalmıyor. Ayrıca genel ve doğal olarak istinaf Cumhuriyet savcısı, görüldü veya kanun yolu incelemelerini daha çok olağan kanun yolu çerçevesinde değerlendirebildiği için, tarafların olası aleyhe olağan üstü tespitlerinin önüne geçilmemesi adına onlara da makul bir süre verilmesi yararlı olabilecektir. Zira az da olsa zaman zaman nitelik itibariyle önemli hukuka aykırılıklar gözden kaçabilmektedir. Kanuni süre geçtiği için başvuru yapma imkanı ortadan kalkmış oluyor.

Öneri: Aleyhe itirazda, taraflar (katılan, müşteki, vekilleri) yönünden itiraza gidilmesine dair istem için süre başlangıcının, uygulamadaki olası mağduriyetlerin önlenmesinin temini bakımından kendilerine yapılan tebliğden itibaren başlatılması, süresinde ilk derece mahkemesine, istinaf ceza dairesine veya Cumhuriyet başsavcılığına itiraz istemi yapılması halinde bunun süresinde sayılması ve Cumhuriyet Savcısının geliş tarihinden itibaren bir aylık sürede istemi sonuçlandırması, resen itirazda ise sürenin tebliğden başlanmasının düzenlenmesi değerlendirilebilir.

b-Sorun: CMK’nın 308/A. maddesi uyarınca ceza dairesinin kesin nitelikteki kararına karşı hangi suçlar ya da aykırılıklar veya hangi nedenle bu itirazın yapılabileceğine ilişkin yoruma bağlı uygulamalar olabilmektedir. Sanık aleyhine itiraz edilebilmesi için kararı etkileyecek nitelikte esaslı bir hatanın bulunması zorunlu olması öngörülmüştür ancak “esaslı hata”dan ne anlaşılması gerektiği belirtilmemiştir. Buradaki “esaslı hata”dan ne anlaşılması gerektiğinin tartışılması gerekir. Buna karşılık, sanık aleyhine itiraz edilebilmesi için kararı etkileyecek nitelikte esaslı bir hatanın bulunması zorunluluğuna ilişkin düzenlemenin mefhumu muhalifine göre sanık lehine esaslı olmayan, basit gibi görünse de tüm hukuka aykırılıklar için olağan üstü olmasına rağmen bu itiraz yoluna gidilebileceğini ileri sürmek mümkün olabilir ki bu vaziyet olağan üstü itirazın mahiyeti ile örtüşmez. Yine önemli ve uygulamada oran olarak çok verilen bozma kararlarına karşı bu yola gidilip gidilmeyeceği belirsizliği söz konusudur. Madde içeriğinde bozma kararına karşı bu itiraza gidilmeyeceği anlamı çıkmamakla, hatta engeli olmamakla beraber, genellikle bozma kararına karşı olağan üstü itiraza gidilmemesi gerektiği görüşü ağır basmaktadır.

Öneri: Olağan üstü itirazın mahiyeti de gözetilerek bu kanun yoluna hangi hallerde gidilebileceği veya gidilmeyeceğinin belirtilmesi veya bunların tartışılması.

c- Sorun: CMK’nın 308/A. maddesi uyarınca olağan üstü itiraz yoluna gidilmesi talepli dilekçelerin ilk derece mahkemesine verilmesi veya yapılan itiraz nedeniyle dosyanın Cumhuriyet başsavcılığınca istenmesi üzerine mahkeme kalemince her nasılsa istinaf formu düzenlenerek dosya gönderiliyor. Bu yöntem, önemli ölçüde gecikmelere ve bazen de yasal sürenin dolmasına neden olabilmektedir. Yasal olarak itiraz etme yetkisine sahip bölge adliye mahkemesi Cumhuriyet başsavcılığına dosyanın gönderilmesi gerektiği halde, ilk derece mahkemesince sehven de olsa istinaf formu düzenlenmesi sonucu UYAP sisteminde daire esasına otomatik kayıt alınmaktadır. Bu halde daire kararına yönelik bir itiraz başvurusu var sayılmadığından ve açılan esas numarasının da kapatılması gerektiğinden dairece karar verilmesine yer olmadığına dair karar verilmesi zorunluluğu doğuyor. Daire, bu kararı verdikten sonra itiraza gidilmesi yönündeki talebin değerlendirilmesi için dosyayı bölge adliye mahkemesi Cumhuriyet başsavcılığına gönderiyor. Bu uygulama, gecikmelere neden olduğu gibi eğer aleyhe itiraza gidilmesi yönünde başvuru yapılmış ise kuvvetle muhtemel hak düşürücü sürenin dolmasına neden olabiliyor.

Öneri: İtirazın doğrudan Cumhuriyet başsavcılığına yapılması ve dosyanın fiziki olarak ilk derece mahkemesinden istenmesi icap ettiğinde dosya isteme üst yazısında açıkça “istinaf formu düzenlenmeksizin gönderilmesi” ibaresinin yazılması, ilk derece mahkemesinin dosyayı, istinaf formu düzenlemeden üst yazıyla göndermesi, her nasılsa form düzenlenmiş ise ya mümkün olduğunca aynı günde açılan esasın kapatılarak dosyanın gönderilmesine çalışılması ancak karar yazılması, heyetin onaylaması, Cumhuriyet savcısının görüldüsü gibi işlemler yine de belli bir zamanı alacağı için özellikle aleyhe başvurularda esas kapatılmadan önce dosyanın Cumhuriyet başsavcılığına gönderilmesi, buradaki işlemin sonucundan sonra esasın kapatılması ya da başka çözümlerin tartışılması…

D) İtirazları İncelemeye Yetkili Başkanlar Kurulu

Sorun: Kurulun oluşumu ve etkinliği ile ilgili olarak, CMK'nın 308/A. maddesi uyarınca özellikle İstanbul, Ankara, İzmir’de ceza dairesi başkanları arasından bir yıllık dönüşümlü ve dairelerindeki görevlerine ek olarak itirazları incelemeye yetkili başkanlar kurulu oluşturuluyor. Kurulu oluşturan başkanların asli daire işlerinin yoğunluğu, geçici olarak görevlendirilmeleri, bir yıl sonra başka daire başkanlarının kurula gelecek olmaları gibi nedenler, yapılan itirazların daha etkin ve hızlı olarak karara bağlanmasına etki edebiliyor. Kararına itiraz edilen dairenin başkanı veya görevlendirilen üye, itiraz nedeniyle başkanlar kurulana rapor hazırlıyor ve/veya kurula izahat-açıklama yapıyor. Ayrıca kararına itiraz edilen daire başkanı itirazın karara bağlanmasında oylamaya katılıyor.

Öneri: Büyük veya ihtiyacı karşılayacak derecede itiraz işi olan yerlerde itirazları incelemeye yetkili başkanlar kurulu üyelerinin, yapılan itirazların daha etkin ve hızlı olarak karara bağlanmasının sağlanması amacıyla münhasıran bu işle görevlendirilmeleri, kararına itiraz edilen dairenin, açıklama yapması veya rapor hazırlamasının, bu husus dairenin itiraza konu kararında olduğu için sonlandırılması, hukuki güven ve istikrar yönünden yeni gerekçe oluşturmanın önlenmesi, kararına itiraz edilen daire başkanı veya üyesinin oylamaya katılmaması, alternatif öneri olarak münhasıran itiraz inceleme işlerine bakan bir hakimin veya üyenin hazırladığı raporun başkanlar kurulu üyelerine dağıtılması, kararın da bu hakim veya üyenin yazması, karar ve gerekçesinin daire tarafından yazılmaması ya da silahların eşitliği adına Cumhuriyet savcısı ile tarafların-vekillerinin de dairenin hazırladığı rapora karşı veya başka nedenlerle kurul huzurunda itirazlarını ileri sürebilmelerine-savunmalarına imkan verilmesi tartışılmalıdır.

Yukarıdaki Sorunlar İtibariyle Sonuç Olarak,

Belirtilen uygulamaların, daha hızlı ve etkin yargılama bakımından tüm yönleriyle tartışılması yararlı olabilecektir.

Cumhuriyet Savcısı Asım EKREN

>> HIZLI VE ETKİLİ YARGI BAKIMINDAN İSTİNAF CEZA UYGULAMALARI (1)

-

>> HIZLI VE ETKİLİ YARGI BAKIMINDAN İSTİNAF CEZA UYGULAMALARI (2)

-

>> HIZLI VE ETKİLİ YARGI BAKIMINDAN İSTİNAF CEZA UYGULAMALARI (3)

Alıntı yapılan kaynak:

Uygulamada İstinaf Ceza El Kitabı, İstanbul, Filiz Kitabevi, 7.Baskı, 2026

Adalet Bakanlığı, toplumda infial yaratan faili meçhul dosyalar için tarihi bir adım attı.

75 İLDE TOPLAMDA 638 KRİTİK DOSYA MERCEK ALTINA ALINDI

Yeni kurulan Faili Meçhul Suçları Araştırma Daire Başkanlığı, toplum vicdanında derin izler bırakan kasten öldürme ve kayıp şahıs olaylarını "farklı bir gözle" incelemeye başladı. Yapılan ilk tespitlere göre, ülke genelindeki 75 ilde bulunan 638 dosya ve 693 maktul yönünden kapsamlı analiz süreci başlatıldı.

Bu özel birim, özellikle kadın ve çocuk cinayetleri dahil "Gülistan Doku soruşturması" gibi kamuoyunun yakından takip ettiği faili meçhul olayların aydınlatılması için kurumsal kapasiteyi en üst seviyeye taşıyacak ve başsavcılıklarla yakından koordinasyon kuracak.

İLLERE GÖRE TÜRKİYE’NİN FAİLİ MEÇHUL HARİTASI ÇIKARTILDI

Bakanlık kaynaklarından elde edilen verilere göre, toplumda büyük yankı uyandırabilecek nitelikteki faili meçhul cinayetler ve maktül vakaları ülke genelinde tek tek derlendi. İlk etapta 75 ilde toplam 638 dosya ve 693 maktul için inceleme başlatıldı. Bakanlığın verilerine göre, inceleme kapsamına alınan dosya ve maktul sayılarında bazı iller yoğunluklarıyla dikkat çekiyor.

Yapılan sıralamada; İzmir 49 dosya ve 51 maktul ile ilk sırada yer alırken, onu 34 dosya ve 35 maktul ile Sakarya , 30 dosya ve 31 maktul ile Trabzon takip ediyor. Listenin devamında; Giresun 29 dosya ve 32 maktul , Tokat 29 dosya ve 32 maktul ve Tekirdağ 29 dosya ve 31 maktul ile dikkat çekerken; Malatya 24 dosya ve 24 maktul, Kahramanmaraş 19 dosya ve 21 maktul ve Çanakkale 17 dosya ve 28 maktul ile yüksek sayılara sahip öncelikli iller arasında bulunuyor.

İlk 15 ili tamamlayan; Bursa 16 dosya ve 18 maktul , Düzce 16 dosya ve 18 maktul , Diyarbakır 17 dosya ve 18 maktul , Uşak 15 dosya ve 17 maktul , Elazığ 15 dosya ve 15 maktul ve Kütahya 15 dosya ve 15 maktul illerindeki faili meçhul vakalar; adaletin tecellisi ve cezasızlıkla mücadele vizyonu doğrultusunda titizlikle mercek altına alınacaktır. Ankara ve İstanbul illeri gibi metropollerde ise önem arz eden 10'ar dosya ve 10'ar maktul yönünden incelemeler yürütülecek.

ADALET BAKANLIĞI SİSTEMATİK İNCELEME YAPACAK VE KOORDİNASYON YÜRÜTECEK

Faili Meçhul Suçları Araştırma Daire Başkanlığı, sadece dosya incelemekle kalmayıp Cumhuriyet başsavcılıkları bünyesinde derdest bulunan dosyaların sistematik şekilde analiz edilmesini sağlayacak yöntemler de geliştiriyor. Suçların cezasız kalmaması adına teknik, kriminal ve analitik yöntemler konusunda rehberlik yapılarak, ilgili kurumlar arasında güçlü bir bilgi akışı tesis edilecek.

Bu sayede Yeni dönemde “Faili Meçhul Suçları Araştırma Daire Başkanlığı”, yıllardır çözülemeyen dosyalar için kritik rol üstlenecek. Bu birim, delil yetersizliği veya karartılması nedeniyle sonuçlandırılamayan dosyaları yeniden mercek altına alacak. Cumhuriyet başsavcılıklarında bulunan faili meçhul dosyalar sistematik şekilde incelenecek, böylece cezasızlık algısının önüne geçilmesi ve kamu vicdanının rahatlatılması hedefleniyor.

”BAKAN GÜRLEK: HEDEFİMİZ GÜVEN VEREN BİR ADALET SİSTEMİ”

Adalet Bakanı Akın Gürlek, dairenin kuruluşunu duyurduğu sosyal medya paylaşımında bu hamlenin "Türkiye Yüzyılı’nı Adaletin Yüzyılı kılma" vizyonunun bir parçası olduğunu belirterek şu vurguyu yapmıştı:

"Savcı dosyanın kapağındaki isme değil, içindeki delile bakar. Faili meçhul suçların cezasız kalmaması ve toplum vicdanının rahatlatılması için bu yeni birimi ihdas ettik. Hedefimiz; daha hızlı, daha etkin ve daha güven veren bir adalet sistemini inşa etmektir."

Programda gençlerden gelen soruları da yanıtlayan Bakan Gürlek öğrencilerden gelen ‘Türkiye’nin adalet sistemi adına en büyük hedefiniz nedir?’ sorusuna “Adaleti hızlandırmak en büyük hedefimiz ve vatandaşın adaleti olan güven duygusunu yükseltmek. Adalete mutlaka güvenin" diye yanıt verdi. Yargıda kendi kendini denetleyebilen bir sistemi olduğuna vurgu yapan Bakan Gürlek, "Hakimin vermiş olduğu karar itiraza tabi. İtirazı istinaf inceler. İstinaf’tan Yargıtay’a gider. Yani böyle üç beş tane karar yüzünden adalete güven duygusu sanki yokmuş gibi düşükmüş gibi algılanıyor. Biz üzerimize ne düşüyorsa bunu yapacağız. Kesinlikle bir hakim savcı eğer haklıysanız mutlaka karar verir. Belki ilk başta yanlış karar vermiştir. Burada özel bir kast güttüğünü düşünmüyorum. Ama mutlaka o karar yanlış karar İstinaf’tan Yargıtay’dan mutlaka döner. Yani haklı karar eninde sonunda gelir sizi bulur.” diye konuştu.

“TAVSİYEM SOSYAL MEDYADA VAKİT GEÇİRECEĞİNİZE HAYATA DOKUNUN”

Öğrencilere sosyal medyada geçirilen süre konusunda uyarılarda bulunan Bakan Gürlek, sosyal medyada oluşturulan algıların çoğu zaman gerçeği yansıtmadığını söyledi. Bakan Gürlek, sosyal medyanın günlük haberleri ve gelişmeleri takip etmek için kullanıldığını ancak burada kurulan dünyanın büyük ölçüde kurgu olduğunu ifade etti. Bakan Gürlek, öğrencilere sosyal medyada vakit geçirmek yerine Edirne’nin tarihi ve kültürel dokusunu tanımalarını, kitap okumalarını, belgesel izlemelerini ve hayata doğrudan temas etmelerini tavsiye ederken şunları kaydetti:

“Arkadaşlar sosyal medyaya fazla kendinizi kaptırmayın. Benim de çocuğum var, sizler de muhtemelen sosyal medyada çok vakit geçiriyorsunuz. Sosyal medya gerçekten bir yalan dünyası, hayal dünyası. Hepimiz mecburen giriyoruz, günlük haberleri takip ediyoruz, gelişmeleri takip ediyoruz ama orada anlatılanlar, orada yaşananların çoğu gerçek değil. Orada bir hayat kuruluyor, orada bir kurgu var. Herkes o kurgunun içine yerleşmeye çalışıyor. Benim size tavsiyem sosyal medyada vakit geçireceğinize Edirne'yi gezin, burası tarihi bir şehir, buranın tarihiyle ilgili bilgi edinin, kitap okuyun, belgesel izleyin. Mutlaka hayata dokunun. Bu Edirne'nin sokaklarında her bir anı, her bir tarih yaşanmışlık var burada. Bundan kaç yüz yıl önce ecdadımız bu topraklarda Osmanlı'yı kurmuş, seferler düzenlemiş, burası Payitaht bir şehir olmuş, Fatih Sultan Mehmet'in burada gençliği geçmiş, medrese eğitimini burada almış. Benim size tavsiyem sosyal medyada vakit geçireceğinize gerçek alan, gerçek medya burası, gerçek kültür şehri burası, burada vakit geçirin.”

“SOSYAL MEDYADA YALAN ALGI YAPAN BİR KİŞİ MUTLAKA HESABINI GÖRECEK”

Adalet Bakanı Gürlek, sosyal medyada özellikle kriz dönemlerinde yalan haberlerin ve provokatif paylaşımların hızla yayıldığını belirtti. Devletin resmi kaynaklarından yapılan açıklamalara itibar edilmesi gerektiğini vurgulayan Bakan Gürlek, sahte hesaplar üzerinden toplumda paniğe ve güvensizliğe yol açan paylaşımlara karşı düzenleme yapılmasının önemine dikkat çekti. Bakan Gürlek, sosyal medya düzenlemesinin amacının özgürlük alanını daraltmak olmadığını, suç işleyen sahte ve anonim hesapların tespit edilebilmesini sağlamak olduğunu belirterek, “Sosyal medyada yalan haberlerin oradaki provokatif hesaplar var. Bir sorumsuzluk var. Ben de gittim Kahramanmaraş'a. Dört tane bakanımızla oradaydım. Cumhurbaşkanımız da sürekli olarak telefonla bilgi verdik. Ama sosyal medyaya bir bakıyorsun orada işte yazıyorlar ‘Olaylar farklı şöyle böyle yok efendim çocuk ölmedi, çocuğu kaçırdılar. O cani çocuğun kaçırıldığı yurt dışına, dışarıda görüldüğü.’ Bakın arkadaşlar işte biz sosyal medya yasası bu yüzden yapmak istiyoruz. Sosyal medyada yalan algı yapan bir kişi mutlaka hesabını görecek. Ne yapıyor? Yurt dışından bir tane fake hesap açıyor. Ondan sonra o yani dilin kemiği yok diyor, yalan algı yapıyor. Bunların çoğu da provokatif insanlara böyle galeyana getirmek için açılan hesaplar. Bunlara inanmayın, itibar etmeyin. Sosyal medya yasasının aslında bir anlamda neden önemli olduğunu, neden acil çıkartılması gerektiğini bu tip güncel olaylarda görüyoruz” dedi.

Sosyal medya platformlarında kimlik doğrulamasına yönelik çalışmalar hakkında da bilgi veren Bakan Gürlek, vatandaşların kimlik bilgilerinin yabancı platformlarla paylaşılacağı yönündeki endişelerin doğru olmadığını belirtti. Bakan Gürlek, sistemin Bilgi Teknolojileri Kurumumu ile Siber Başkanlık üzerinden yürütülecek bir doğrulama altyapısına dayanacağını ifade ederek, katalog suçlar işlendiğinde ilgili hesabın gerçek kullanıcısının tespit edilebilmesinin hedeflendiğini söyledi.

Edirne’nin kendisi için özel bir yere sahip olduğunu belirten Bakan Gürlek, mesleğe ilk başladığı yerin Lalapaşa olduğunu hatırlattı. Bakan Gürlek, öğrencilere eğitim hayatlarını sadece derslerden ibaret görmemeleri gerektiğini belirterek, öğrencilere dil öğrenmeleri, yüksek lisans ve doktora yapmaları, kitap okumaları, sosyal ve kültürel alanlarda kendilerini geliştirmeleri tavsiyesinde bulundu.

“YENİ ANAYASA İHTİYACI VAR”

Bir soru üzerine Türkiye’de anayasa değişikliğine ihtiyaç olduğunu söyleyen Bakan Gürlek, 1982 Anayasası’nın darbe döneminin ürünü olduğunu hatırlattı. Mevcut anayasanın yıllar içinde çok sayıda değişiklikle “yamalı bohça” haline geldiğini ifade eden Bakan Gürlek, güncel ihtiyaçlara cevap verecek yeni bir anayasa çalışmasının toplumsal uzlaşıyla yapılması gerektiğini belirtti. Bakan Gürlek, “Türkiye'de bir Anayasa değişikliği yapılması gerekiyor. Biliyorsunuz 1982 Anayasamız var. Bu da bir darbe döneminin anayasası. Sürekli biz değişiklik yaptık. Bir tabir var, “Yamalı Bohça”, yamalı bohçaya döndü. Artık Anayasa güncel konulara, güncel ihtiyaçlara fayda sağlamıyor. Anayasa değişikliğinin yapılması lazım. Burada elbette bir toplumsal uzlaşı olması gerekiyor. Hem milletvekillerimizle hem de toplumda uzlaşı olması gerekiyor.” diye konuştu.

Yargı süreçlerinin uzun sürmesine yönelik eleştirilere de değinen Bakan Gürlek, özellikle boşanma, kira ve işçi alacakları gibi bazı dava türlerinde sürelerin uzadığını tespit ettiklerini söyledi.

“TEMENNİMİZ TÜRKİYE'NİN HER YERİNDEKİ VATANDAŞIN ADALETE KOLAY BİR ŞEKİLDE ERİŞMESİNİ SAĞLAMAK”

Adalet alanında dijital dönüşüm çalışmalarına da değinen Bakan Gürlek, UYAP sisteminde son dönemde önemli yenilikler yapıldığını söyledi. Yapay zekânın yargı süreçlerinde işleri kolaylaştıran bir araç olarak kullanılacağını belirten Bakan Gürlek, avukatların temyiz aşamasındaki dosyalara erişimi konusunda da güncelleme çalışmalarının sürdüğünü açıkladı. Bakan Gürlek ayrıca e-avukat uygulamasıyla avukatların cezaevindeki hükümlü ve tutuklularla uzaktan görüşebildiğini, e-duruşma uygulamasının kapsamının da genişletileceğini ifade etti.

Bakan Gürlek, temel amaçlarının Türkiye’nin her yerindeki vatandaşın adalete kolay ve hızlı şekilde erişmesini sağlamak olduğunu söyleyerek, online dava açma, yapay zekâ destekli dilekçe şablonları, havalimanı mahkemeleri ve dijital yargı uygulamalarının bu hedef doğrultusunda geliştirildiğini belirtti.

Bakan Gürlek, vatandaşın yargıya kolay bir şekilde erişmesini istediklerini ifade etti.

>> Bakan Gürlek: Yapay zeka avukatın alternatifi olarak değerlendirilemez

Özet

Lawfare, en genel anlamıyla, hukukun ve yargısal süreçlerin uyuşmazlığı çözme işlevinin ötesine geçirilerek stratejik bir mücadele aracına dönüştürülmesini ifade eder. Kavramın kökeni daha çok savaş ve uluslararası çatışma literatüründe “hukukun savaş aracı olarak kullanılması” fikrine dayanmakla birlikte, zamanla iç siyaset, ceza adaleti, kamusal alan ve temel haklar bağlamında da tartışılır hale gelmiştir. Charles J. Dunlap Jr.’ın klasik çerçevesi, lawfare’i hukukun stratejik kullanımına ya da kötüye kullanımına işaret eden bir kavram olarak kurarken, sonraki tartışmalar bunun demokratik kurumlar, muhalefet, kamusal katılım ve savunma hakkı üzerinde de işleyebileceğini göstermiştir.

Bu çalışma, lawfare olgusunu Hibrit Kopuş Savunması teorisi çerçevesinde ele almaktadır. Çalışmanın temel iddiası şudur: Lawfare karşısında savunmanın görevi yalnız isnada cevap vermek değildir; aynı zamanda yargılamanın araçsallaştırılmış yapısını teşhis etmek, görünür kılmak, kayda geçirmek ve buna uygun derecede müdahale etmektir. Ceza muhakemesinde lawfare, yalnız haksız isnat veya yanlış karar ihtimaliyle sınırlı değildir; isnadın kuruluşundan usul araçlarının kullanılma biçimine, medya anlatılarından meşruiyet üretimine, sürecin bizzat cezaya dönüşmesine kadar uzanan çok katmanlı bir baskı rejimi olarak ortaya çıkabilir. Bu rejim bazen yalnız sanığı değil, bizzat müdafii de hedef alır. Avukatların müvekkilleriyle özdeşleştirilmemesi ve mesleki görevlerini korkutma, taciz veya uygunsuz müdahale olmaksızın yerine getirebilmesi gerektiği yönündeki uluslararası ilkeler ile Avrupa Konseyi’nin 12 Mart 2025’te kabul ettiği avukatlık mesleğinin korunmasına ilişkin sözleşme, bu meselenin bireysel değil yapısal bir nitelik taşıdığını göstermektedir.

Bu çerçevede makale, önce lawfare kavramını açıklamakta, ardından ceza muhakemesindeki görünüm biçimlerini incelemekte, daha sonra lawfare’in müdafie yönelen boyutunu çözümlemekte ve son olarak Hibrit Kopuş Savunması’nın beş dereceli yapısını bu olguya karşı geliştirilebilecek bir savunma modeli olarak önermektedir.

Giriş

Bazı yargılamalarda sorun, hukukun uygulanmaması değildir. Asıl sorun, hukukun belirli bir kişi, grup ya da siyasal-toplumsal aktör üzerinde baskı kuracak şekilde uygulanmasıdır. Başka bir ifadeyle mesele, hukukun yokluğu değil, hukukun silah disipliniyle işletilmesidir. İşte lawfare tartışmasının merkezinde bu olgu bulunmaktadır.

Lawfare kavramı literatürde tek anlamlı değildir. Charles J. Dunlap Jr. kavramı, en bilinen formülasyonlarından birinde, hukukun geleneksel askerî araçların yerine veya onların tamamlayıcısı olarak stratejik biçimde kullanılması yahut kötüye kullanılması şeklinde tanımlar. Sonraki tartışmalar ise bu kavramı yalnız savaş bağlamında değil, demokratik süreçlerin aşındırılması, siyasal rakiplerin kriminalizasyonu, toplumsal muhalefetin bastırılması ve yargının siyasal mücadele alanına dönüşmesi bağlamında da değerlendirmiştir. Bu yüzden lawfare’i yalnız “hukukun savaşı” şeklinde değil, daha geniş biçimde “hukukun araçsallaştırılmış mücadele tekniği” olarak okumak gerekir.

Ceza muhakemesi bakımından lawfare’in önemi özellikle şuradadır: Burada hedef her zaman mahkûmiyet olmayabilir. Bazen soruşturmanın açılması, bazen gözaltı veya tutuklama tedbiri, bazen iddianamenin dili, bazen yargılamanın uzatılması, bazen de medya üzerinden dolaşıma sokulan suç isnadı, kişinin zaten fiilen cezalandırılmasına yetebilir. Bu durumda süreç, hükmün önüne geçer. Yargılama, hakikat araştırmasının zemini olmaktan çıkar; yıpratma, baskılama ve meşruluk üretme aracına dönüşür. Lawfare’in tehlikesi tam da burada başlar.

Hibrit Kopuş Savunması bu noktada güçlü bir teorik ve pratik çerçeve sunar. Çünkü bu savunma modeli, yalnız isnadın maddi içeriğine cevap vermez; aynı zamanda yargılamanın çerçevesini, sahne düzenini, karar psikolojisini, kurumsal asimetrilerini ve epistemik kapanmalarını da analiz eder. Lawfare ise tam da bu çok katmanlı sahada işler. Dolayısıyla lawfare’e karşı savunma, klasik anlamda “suçsuzluk anlatısı” kurmakla sınırlı kalamaz. Savunma; çerçeveyi teşhis etmeli, usulün araçsallaştırılmasını görünür kılmalı, tutanağı bir mücadele alanına çevirmeli ve gerektiğinde üst yargı için kayıt üretmelidir. Bu makalenin amacı, işte bu ilişkiyi sistematik biçimde ortaya koymaktır.

I. Lawfare Kavramı: Tanım, Çekirdek Unsurlar ve Sınırlar

Lawfare’in kavramsal gücü, onun tam da hukuk ile güç arasındaki gri bölgeyi görünür kılmasından gelir. Kavramın sınırları tartışmalıdır. Kimi yazarlar onu büyük ölçüde savaş hukuku ve uluslararası çatışmalar bağlamında kullanırken, kimi yazarlar iç siyaset, kamusal protesto, muhalif hareketler ve ceza adaleti alanındaki araçsallaştırılmış hukuk pratiklerini de lawfare başlığı altında ele alır. Bu nedenle kavrama yaklaşırken iki hatalı sadeleştirmeden kaçınmak gerekir.

Birincisi, lawfare’i her siyasî davayla özdeşleştirmek yanlıştır. Her yüksek profilli soruşturma lawfare değildir. Her sert ceza muhakemesi pratiği de lawfare sayılmaz. İkincisi, lawfare’i yalnız kötü niyetli iktidar tasarruflarına indirgemek de eksiktir. Çünkü lawfare bazen açık bir siyasî talimatla değil, kurumsal reflekslerin, medya baskısının, güvenlikçi dilin ve önceden kurulmuş anlatıların birleşmesiyle de doğabilir. Bu nedenle lawfare’i sonuçtan çok, süreç mantığı üzerinden okumak gerekir.

Bu süreç mantığının çekirdeğinde dört unsur vardır. İlk olarak, hukukî form korunur; yani süreç dışarıdan bakıldığında “hukuk içinde” görünür. İkinci olarak, bu formun içeriği, asli işlevinden saptırılarak rakibi etkisizleştirecek biçimde kullanılır. Üçüncü olarak, amaç çoğu zaman yalnız hüküm almak değil, süreç içinde yıpratma, damgalama, korkutma veya dışlama üretmektir. Dördüncü olarak da bu araçsallaştırma, anlatı, medya, usul ve kurumsal meşruiyet mekanizmalarıyla desteklenir. Dunlap’ın lawfare’i “law as a substitute for traditional military means” veya hukukun stratejik kullanımı olarak geliştiren yaklaşımı kavramın ilk çekirdeğini gösterirken, daha sonraki literatür bu mantığın demokratik kurumlar ve iç siyaset bakımından da işlediğini vurgular.

Bu bağlamda lawfare’in en önemli özelliği, hukukun tamamen askıya alınmasından ziyade, hukuk görüntüsü altında işleyen bir baskı tekniği olmasıdır. Açık çıplak keyfilik ile lawfare aynı şey değildir. Lawfare’in daha sinsi tarafı, usulün korunuyor görünmesi, fakat adil yargılanmanın maddi çekirdeğinin aşındırılmasıdır. Savunmanın karşı karşıya kaldığı güçlük de tam buradan doğar: Mücadele edilen şey hukuksuzluk değil, hukuk biçiminde sunulan araçsallaştırmadır.

II. Ceza Muhakemesinde Lawfare: Maddi Hukuktan Çok Usulün Silahlaştırılması

Ceza muhakemesinde lawfare çoğu zaman maddi ceza normlarından önce usul kurumları üzerinden işler. Suç isnadı, gözaltı, arama, elkoyma, iletişimin denetlenmesi, tutuklama, adli kontrol, soruşturmanın zamanlaması, dosya gizliliği, seçilmiş delillerin dolaşıma sokulması, duruşmaların uzaması, medya sızıntıları ve damgalayıcı kavramsallaştırmalar, bir bütün halinde kişiyi henüz hüküm kurulmadan cezalandırabilir.

Burada kritik nokta şudur: Bazen beraat ihtimali, lawfare mantığını boşa çıkarmaz. Çünkü amaç, mahkûmiyet kadar hatta bazen ondan daha çok, süreçteki tahribattır. Kişinin kamusal itibarı zedelenir, meslekî alanı daralır, ekonomik kaynakları tükenir, sosyal ilişkileri aşınır ve uzun süreli belirsizlik altında yaşaması sağlanır. Böylece süreç, kendi başına yaptırım haline gelir.

Ceza muhakemesi alanında bu mantık daha da yıkıcıdır. Çünkü burada devletin cebir tekelini arkasına alan tedbirler söz konusudur. Tutuklama ya da tutuklama tehdidi, yalnız özgürlüğün geçici sınırlandırılması değildir; aynı zamanda yargılamanın geri kalanını psikolojik olarak çerçeveleyen çok güçlü bir ön-anlatıdır. İddianame de bu çerçevenin parçasıdır. İddianame, yalnız olayların hukuki nitelendirmesini yapan teknik bir belge gibi görünse de, çoğu zaman ilk suç hikâyesini kurar. Bu ilk hikâye, sonraki delil okuması üzerinde çıpa etkisi yaratabilir. Böylece lawfare, maddi delilin yetersizliğinden bağımsız olarak, okuma rejimini belirleyen ön-çerçeve üzerinden de çalışır.

Bu nedenle ceza muhakemesinde lawfare’i anlamak için şu sorular sorulmalıdır: Süreç gerçekten hakikati araştırmak için mi işliyor, yoksa önceden kurulmuş risk anlatısını meşrulaştırmak için mi? Deliller gerçekten tartışılıyor mu, yoksa bir kanaati doğrulamak üzere mi seçilip diziliyor? Koruma tedbirleri koruma amacıyla mı işletiliyor, yoksa süreci cezaya dönüştürecek yoğunlukta mı kullanılıyor? Savunma, sürece etkili biçimde katılabiliyor mu, yoksa yalnızca hukukî meşruiyet görüntüsü sağlayan pasif bir unsur haline mi getiriliyor? İşte Hibrit Kopuş Savunması’nın gireceği yer tam burasıdır.

III. Hibrit Kopuş Savunması Neden Lawfare’e Karşı Özel Bir Savunma Modelidir?

Hibrit Kopuş Savunması’nın ayırt edici özelliği, yargılamayı yalnız normatif bir işlem dizisi olarak değil, aynı zamanda bir sahne, bir anlatı savaşı, bir karar psikolojisi alanı ve bir meşruiyet mücadelesi olarak okumasıdır. Lawfare de tam bu çok katmanlı zeminde etkili olur. Çünkü lawfare’in gücü, hukuki teknik ile anlatısal ve kurumsal etkinin birleşmesinden gelir.

Klasik savunma çoğu zaman isnadın unsurlarına odaklanır: suçun maddi unsuru oluşmuş mudur, delil yeterli midir, kast var mıdır, hukuka uygunluk sebebi bulunmakta mıdır? Bunlar elbette vazgeçilmezdir. Ancak lawfare şüphesinin bulunduğu dosyalarda bunlar tek başına yeterli değildir. Çünkü böyle dosyalarda sorun, yalnız delilin zayıflığı değil; delilin nasıl seçildiği, nasıl anlatıldığı, hangi sırayla sunulduğu, hangi kavramlarla çerçevelendiği ve mahkemenin bunu hangi psikolojik iklim içinde değerlendirdiğidir.

Hibrit Kopuş Savunması tam burada devreye girer. Bu model, yargılamada bazen doğrudan içerikle değil, içeriğin okuma rejimiyle mücadele edilmesi gerektiğini söyler. Örneğin savunmanın asıl meselesi bazen “bu tanık güvenilmezdir” demek değil, “mahkeme bu tanığı neden yalnız suçlayıcı fonksiyonuyla dinliyor?” sorusunu görünür kılmaktır. Bazen mesele “tutuklama şartları yoktur” itirazından önce, “bu dosyada koruma tedbiri risk önleme mantığıyla değil, damgalama ve baskı mantığıyla mı işletiliyor?” sorusunu kayda geçirmektir. Bazen de ana mücadele, beraat talebinden önce, savunmanın gerçekten duyulmadığını, delil tartışmasının fiilen yapılmadığını ve kararın erken kapandığını göstermek olabilir.

Dolayısıyla Hibrit Kopuş’un lawfare karşısındaki değeri, onun çift işlevli karakterinde yatar. Bir yandan dosyanın içeriğine cevap verir; öte yandan sürecin işleyiş biçimine itiraz eder. Bir yandan teknik savunma yapar; öte yandan çerçeve kırar. Bir yandan uyumlu görünür; öte yandan uygun anda kopuş üretir. Lawfare gibi hukuk biçimi içindeki araçsallaştırmalar karşısında etkili savunma tam da böyle olmalıdır: Hem içeriden konuşmalı, hem de gerektiğinde içerinin artık bozulduğunu gösterebilmelidir.

IV. Ceza Muhakemesinde Lawfare’in Beş Görünümü

1. Suç İsnadının Silahlaştırılması

Lawfare’in ilk ve en görünür tezahürü, suç isnadının kuruluş biçiminde ortaya çıkar. Burada iddianame yahut soruşturma anlatısı, yalnızca maddi vakıayı hukuki kategoriye yerleştiren nötr bir vasıflandırma işlemi olmaktan çıkar; kişiyi daha yargılama başlamadan belirli bir toplumsal ve siyasal anlam evrenine yerleştiren ilk çerçeveye dönüşür. Kullanılan kavramlar çoğu zaman teknik sınırlarını aşar; isnat, yalnız bir eylem tasviri olmaktan çıkarak ahlaki, güvenlikçi ve siyasal çağrışımlar üreten bir kimliklendirme pratiğine dönüşür. Böylece kişi, henüz hüküm verilmeden, yalnızca şüpheli ya da sanık olarak değil; aynı zamanda tehlikeli, örgütlü, sistematik, manipülatif veya kamu düzeni bakımından tehdit oluşturan bir figür olarak sunulur.

Bu durumun en önemli sonucu, ilk isnadın sonraki bütün muhakeme faaliyetleri üzerinde bir çıpa etkisi yaratmasıdır. Deliller, tanık beyanları, koruma tedbirleri ve hatta usule ilişkin işlemler bile çoğu zaman bu ilk çerçevenin ışığında okunmaya başlanır. Artık tartışma, “olgu nedir?” sorusundan çok, “önceden kurulmuş çerçeve hangi yeni unsurlarla doğrulanacaktır?” sorusuna yaklaşır. İşte lawfare’in burada işleyen mantığı, hukuki isnadı maddi hakikatin başlangıç noktası olmaktan çıkarıp stratejik bir yönlendirme aracına dönüştürmesidir.

Bu aşamada savunmanın görevi yalnızca alternatif bir hikâye anlatmak değildir. Asıl görev, ilk isnadın kendisinin bir olgu değil, bir çerçeve olduğunu görünür kılmaktır. Savunma, iddianamenin veya soruşturma dilinin tarafsız bir betimleme değil, belli bir algı ve yönelim üretme teşebbüsü olduğunu teşhis etmeli; kullanılan kavramların teknik değil yönlendirici işlevini açığa çıkarmalıdır. Çünkü lawfare’de ilk isnat, yalnız yargılamanın başlangıcı değil, sonraki bütün işlemlerin anlam rejimini kuran asli çıpadır.

2. Usul Araçlarının Silahlaştırılması

Lawfare’in ikinci görünümü, ceza muhakemesinin koruma ve düzenleme amacıyla tasarlanmış usul araçlarının, bu işlevlerini aşarak fiili yaptırım üreten mekanizmalara dönüşmesidir. Gözaltı, tutuklama, elkoyma, iletişimin denetlenmesi, arama, uzun süreli adli kontrol, dosya gizliliği veya sürekli ertelenen yargılama pratiği, hukuken geçici ve istisnai tedbirler olarak öngörülmüş olsalar da, bazı dosyalarda kişiyi henüz hüküm verilmeden cezalandıran etkiler doğurabilir. Bu halde usul, maddi hukukun önüne geçer; yargılamanın sonucu beklenmeden, süreç bizzat bir daraltma ve yıpratma tekniğine dönüşür.

Bu silahlaştırma biçiminin en önemli özelliği, hukuki görünümünü korumasıdır. Tedbirler kağıt üzerinde meşru, geçici ve istisnai görünür; ancak uygulamada kişiyi ekonomik, sosyal ve psikolojik olarak tüketen bir yoğunluk kazanır. Böylece muhakeme, hakikate ulaşmak için yürüyen bir usul olmaktan uzaklaşır; kişinin hareket alanını daraltan, mesleki ve toplumsal varlığını zayıflatan bir baskı rejimine dönüşür. Özellikle uzun süren soruşturmalar, ölçüsüz koruma tedbirleri ve belirsizliğin uzatılması, mahkûmiyet kararı bulunmaksızın bir cezalandırma etkisi yaratabilir.

Bu nedenle lawfare bağlamında usul, yalnız tarafsız bir çerçeve değil; bizzat mücadelenin alanıdır. Savunmanın burada yapması gereken, her tedbiri yalnız biçimsel yasallık açısından değil, fiili etki ve amaç bakımından da sorgulamaktır. Sorulması gereken mesele şudur: Bu tedbir gerçekten koruma amacıyla mı uygulanmaktadır, yoksa süreç içinde cezalandırıcı ve sindirici işlev mi üstlenmektedir? Hibrit Kopuş Savunması bakımından bu ayrım belirleyicidir; çünkü usulün silahlaştırıldığı yerde savunma, yalnız sonuçla değil, sürecin kendisiyle mücadele etmek zorundadır.

3. Anlatının ve Medyanın Silahlaştırılması

Lawfare’in üçüncü görünümü, hukukî isnadın mahkeme salonu dışına taşarak medya ve kamusal anlatı yoluyla çoğaltılmasıdır. Ceza muhakemesi bu aşamada yalnızca dosya içi bir süreç olmaktan çıkar; haber başlıkları, televizyon tartışmaları, sosyal medya akışları, sızdırılan belgeler, seçilmiş cümleler ve tekrarlanan etiketler üzerinden ikinci bir yargılama alanı oluşur. Henüz hüküm verilmeden suç isnadı kamusal dolaşıma girdiğinde, sosyal bir mahkûmiyet doğabilir. Bu durumda kişi, hukuki statüsünden bağımsız olarak kamusal imaj bakımından çoktan hüküm giymiş hale gelir.

Medyanın ve anlatının silahlaştırılması, yalnızca kamuoyu baskısı yaratmakla kalmaz; aynı zamanda yargılamanın dramaturjik çevresini kurar. Belirli ifadelerin sürekli tekrar edilmesi, bazı delillerin öne çıkarılması, bazı hususların ise görünmez kılınması, yargılamaya eşlik eden bir “anlam iklimi” oluşturur. Bu iklim, doğrudan veya dolaylı biçimde karar verici aktörlerin psikolojik dünyasını da etkileyebilir. Böylece mahkeme salonundaki hukuki süreç ile salon dışındaki damgalama ve algı üretimi birbirini besleyen iki hatta dönüşür.

Bu görünüm karşısında savunmanın görevi yalnız dosyaya cevap vermek değildir; aynı zamanda anlatı savaşını tanımak ve ona uygun strateji geliştirmektir. Çünkü lawfare’de bazen dosyanın kendisinden çok, dosya hakkında kurulan toplumsal anlam rejimi belirleyici hale gelir. Savunma, isnadın medyatik tekrarını nötr bir dolaşım olarak değil, yargısal atmosferi etkileyen bir çerçeveleme pratiği olarak okumalıdır. Aksi halde salon içindeki teknik doğruluk, salon dışındaki güçlü anlatı tarafından bastırılabilir.

4. Meşruiyetin Silahlaştırılması

Lawfare’in dördüncü görünümü, yargılamanın hakikat araştırma alanı olmaktan ziyade kurumsal meşruiyet üretme törenine dönüşmesidir. Burada süreç, yalnızca bir uyuşmazlığı çözmek için değil; aynı zamanda topluma “kurumlar işliyor”, “devlet tehditlere karşı harekete geçiyor” veya “riskli unsurlar denetim altına alınıyor” mesajı vermek için işletilir. Özellikle daha baştan tehlikeli, sakıncalı veya kabul edilemez olarak kodlanan kişi ya da gruplara karşı yürütülen muhakemelerde, yargılama bir anlamda kamusal güven üretme sahnesi haline gelebilir.

Bu durumda hukukun işlevi değişir. Yargılama, gerçek tartışma ve adil değerlendirme zemini olmaktan uzaklaşır; kurumsal tepkinin görünür kılındığı bir meşruiyet dekoruna dönüşür. Hukuki form korunur, duruşmalar yapılır, kararlar verilir, prosedür işler; fakat asıl amaç çoğu zaman uyuşmazlığı hakkaniyetle çözmek değil, belirli bir güç kullanımını meşru göstermek haline gelir. Böylece hukuk, hakikat arayan bir alan olmaktan çıkıp, önceden belirlenmiş tepkinin sembolik onay mekanizmasına dönüşür.

Savunmanın bu aşamadaki temel görevi, süreçteki normatif görünüm ile gerçek işlev arasındaki mesafeyi görünür hale getirmektir. Başka bir ifadeyle savunma, “işleyen şey gerçekten adalet mi, yoksa adalet görüntüsü altında meşruiyet üretimi mi?” sorusunu kayda geçirmelidir. Hibrit Kopuş Savunması’nın burada önemi büyüktür; çünkü bu model, yargılamanın yalnız hukuki içeriğine değil, meşruiyet ve sahne boyutuna da müdahale edebilme kapasitesine sahiptir.

5. Sürecin Cezaya Dönüşmesi

Lawfare’in en ağır ve en yıkıcı görünümü, nihai karar ne olursa olsun sürecin bizzat cezalandırıcı sonuca dönüşmesidir. Bu halde kişi sonunda beraat etmiş olsa bile, soruşturma ve kovuşturma süresi boyunca işini kaybetmiş, mesleki itibarını yitirmiş, ekonomik gücünü tüketmiş, sosyal çevresinden dışlanmış ve psikolojik olarak aşınmış olabilir. Böyle bir durumda beraat kararı, hukuki açıdan bir temize çıkış sağlasa bile, fiili tahribatı tümüyle ortadan kaldırmaz. Süreç, kendi başına cezaya dönüşmüş; karar ise bu cezalandırıcı etkinin sonradan verilmiş sınırlı bir hukuki cevabı haline gelmiştir.

İşte lawfare’in en tehlikeli boyutu da burada yatar. Amaç her zaman mahkûmiyet almak değildir; bazen yalnızca kişinin uzun süre suç isnadı altında tutulması, belirsizlik içinde yaşatılması, kamusal mevcudiyetinin aşındırılması ve mücadele kapasitesinin kırılması yeterlidir. Bu nedenle lawfare, yalnız karar odaklı değil, süreç odaklı bir baskı mantığıdır. Süreç uzadıkça, tedbirler ağırlaştıkça ve toplumsal damgalama derinleştikçe, hukuki sonuçtan bağımsız bir cezalandırma etkisi ortaya çıkar.

Savunmanın burada üstlenmesi gereken rol, yalnız beraat talebini sürdürmek değildir. Aynı zamanda sürecin cezaya dönüştüğünü kayda geçirmek, fiili yaptırım etkisini görünür kılmak ve yargılamanın sonuçtan bağımsız biçimde nasıl bir yıkım ürettiğini ortaya koymaktır. Çünkü lawfare’e karşı savunmanın gerçek başarısı, yalnız davayı kazanmakla değil, sürecin araçsallaştırılmasını teşhis edip ifşa edebilmekle de ölçülür.

V. Lawfare Karşısında Hibrit Kopuş Savunması’nın Beş Derecesi

Lawfare, hukukun açıkça askıya alındığı değil; tersine, hukuk biçiminin korunarak araçsallaştırıldığı bir mücadele tarzıdır. Bu nedenle böyle dosyalarda savunmanın karşısındaki problem, yalnızca “hukuka aykırılık” değil, “hukuk içinde işleyen yönlendirilmiş süreç”tir. İşte bu yüzden lawfare’e karşı etkili savunma, tek tonda ve tek düzlemde yürütülemez. Sürece ya bütünüyle uyum sağlayan ya da ilk andan itibaren sürekli çatışmayı seçen savunma tarzları, çoğu kez lawfare’in karmaşık işleyişi karşısında ya etkisiz kalır ya da kolayca marjinalleştirilir. Hibrit Kopuş Savunması’nın önemi, tam da burada ortaya çıkar. Bu model, savunmayı sabit bir tutum olmaktan çıkarıp, yargılamanın araçsallaştırılma derecesine göre ayarlanabilen dinamik bir strateji haline getirir.

Hibrit Kopuş’un lawfare karşısındaki mantığı şudur: Savunma her aşamada aynı sertlikte tepki vermez; önce süreci okur, ardından hangi müdahalenin hangi anda etkili olacağını belirler. Bazen içeriden konuşmak gerekir, bazen küçük müdahalelerle çerçeveyi zorlamak gerekir, bazen de artık yargılamanın işleyiş rejimine açık biçimde itiraz etmek zorunlu hale gelir. Böylece savunma, ne pasif bir uyum çizgisine hapsolur ne de erken radikalleşmeyle etkisini kaybeder. Aşağıda bu dereceli yapı, lawfare bağlamında beş aşamada incelenmektedir.

1. Derece: Uyumlu Ama Uyanık Savunma

Hibrit Kopuş Savunması’nın ilk derecesi, görünüşte uyumlu fakat gerçekte son derece dikkatli bir savunma tarzını ifade eder. Lawfare şüphesinin bulunduğu her dosyada ilk refleksin doğrudan sert kopuş olması gerekmez. Zira bazı durumlarda savunmanın başlangıçta yüksek tonda sistem eleştirisine yönelmesi, mahkeme nezdinde savunmanın “önceden siyasileştirilmiş” veya “çatışmayı baştan seçmiş” bir pozisyona itilmesine yol açabilir. Bu ise hem savunmanın güvenilirliğini zedeleyebilir hem de henüz tam görünür hale gelmemiş araçsallaştırma biçimlerini teşhis etmeyi zorlaştırabilir.

Bu nedenle ilk derece savunma, normatif zemini terk etmeyen; delile, usule, ölçülülüğe ve muhakeme güvencelerine içeriden yaslanan bir savunmadır. Ancak bu uyum, teslimiyet anlamına gelmez. Aksine burada savunma, bir yandan hukukî teknik dil içinde konuşurken, diğer yandan sürecin hangi noktalarında lawfare mantığının devreye girdiğini dikkatle gözlemler. İddianamenin dili, koruma tedbirlerinin yoğunluğu, savunma taleplerine verilen tepkiler, delil tartışmasının gerçekliği ve mahkemenin erken kapanma emareleri bu aşamada yakından izlenir.

Bu derecede savunmanın en önemli işlevi, güvenilirlik inşa etmektir. Savunma, mahkemeye ve dosyaya hâkim olduğunu, teknik düzlemde güçlü konuşabildiğini ve çatışmayı sırf çatışma için üretmediğini gösterir. Çünkü lawfare’e karşı sonraki derecelerde geliştirilecek müdahalelerin etkili olabilmesi için, savunmanın başlangıçta meşru ve disiplinli bir zemin kurmuş olması gerekir. Dolayısıyla birinci derece, lawfare karşısında pasif değil; stratejik sabrın derecesidir.

2. Derece: Mikro Müdahale ve Çerçeveye İnce Çentikler Atma

İkinci derece, lawfare’in ilk işaretlerinin belirdiği noktada devreye giren küçük ama etkili müdahaleler düzeyidir. Burada savunma artık yalnızca dosyanın içeriğine cevap vermekle kalmaz; dosyanın hangi kavramsal ve psikolojik rejim içinde okunduğuna da sınırlı fakat sistematik müdahalelerde bulunur. Bu derecenin mantığı, büyük kopuşlar üretmeden önce küçük kaymaları görünür hale getirmektir. Çünkü lawfare çoğu zaman bir anda ortaya çıkan kaba ihlallerle değil, önemsizmiş gibi görünen küçük yönlendirmelerin birikimiyle çalışır.

Bu aşamada kullanılan araçlar dikkat çekici ama ölçülüdür. Kavram düzeltmeleri, “olgu” ile “değerlendirme” arasındaki ayrımın ısrarla hatırlatılması, iddianamede veya ara kararlarda kullanılan yönlendirici dilin teşhiri, risk varsayımının otomatik gerçeklik gibi sunulmasına itiraz edilmesi, tutanakta eksik veya çarpıtılmış kayıtların anında fark edilip düzeltilmesinin istenmesi, bu derecenin tipik hamleleridir. Yine bu aşamada soru sorma biçimi de son derece önemlidir. Savunma, bazen doğrudan itiraz etmekten çok, doğru sorularla yerleşmiş anlatının altını oymaya başlar. Böylece mahkeme önünde sessizce kurulmuş okuma rejimine ince çatlaklar atılır.

Mikro müdahale düzeyi, Hibrit Kopuş’un en rafine alanlarından biridir. Çünkü burada savunmanın amacı salonu aniden kırmak değil; kanaatin akışını yavaşlatmak, otomatikleşmiş zihinsel yolları görünür kılmak ve karar vericinin önceden yerleşmiş çerçeveyle rahatça ilerlemesini engellemektir. Bu aşama doğru işletildiğinde, lawfare’in görünmez kalmak isteyen yönleri görünür hale gelir. Yanlış işletildiğinde ise savunma ya etkisiz kalır ya da gereksiz sertleşme riski taşır. Bu nedenle ikinci derece, ölçülü ama bilinçli gerilim üretme sanatıdır.

3. Derece: Kontrollü Kopuş ve İşleyiş Rejimine Açık İtiraz

Üçüncü derece, savunmanın artık yalnız isnadın maddi içeriğine değil, yargılamanın işleyiş rejimine de açık biçimde itiraz etmeye başladığı aşamadır. Bu noktada lawfare emareleri artık yalnız sezgisel değil, pratik olarak görünür hale gelmiştir. Deliller seçici okunmakta, savunma talepleri sistematik biçimde değersizleştirilmekte, soru sorma imkânı daraltılmakta, mahkemenin değerlendirme çizgisi erken kapanmakta veya usul işlemleri gerçek koruma amacı dışına taşmaktadır. Böyle bir tabloda savunmanın yalnız “dosya içi teknik savunma” ile yetinmesi, sürecin araçsallaştırılmasına fiilen uyum sağlamak anlamına gelebilir.

Bu derecede savunma, artık şu itirazı kayda geçirir: Sorun sadece delilin zayıflığı değildir; delilin değerlendirilme biçimi de sorunludur. Sorun yalnız koruma tedbirinin ağırlığı değildir; bu tedbirin uygulanma mantığı da tartışmalıdır. Sorun yalnız savunma talebinin reddi değildir; reddin sistematik niteliği nedeniyle savunmanın etkili katılım hakkı aşınmaktadır. Böylece savunma, yargılamanın yalnız içeriğini değil, çerçevesini tartışma konusu haline getirir.

Kontrollü kopuşun en önemli özelliği, topyekûn bir meşruiyet reddine dönüşmemesidir. Savunma burada hâlâ hukuk içinde kalır; ancak hukukun içeriğinin boşaltılmasına sessiz kalmaz. Delil tartışmasının gerçekten yapılmasını ister, kayıtların eksiksiz tutulmasını talep eder, mahkemenin yönlendirici dilini görünür hale getirir ve sürecin tarafsızlık iddiasıyla fiilî işleyişi arasındaki açıyı somutlaştırır. Bu nedenle üçüncü derece, lawfare karşısında savunmanın “artık yalnız cevap vermiyorum; aynı zamanda oyunun nasıl kurulduğunu da gösteriyorum” dediği aşamadır.

4. Derece: Stratejik Çatışma ve İhlal Rejiminin Belgelendirilmesi

Dördüncü dereceye geçiş, lawfare niteliği taşıyan araçsallaştırmanın artık süreklilik ve yoğunluk kazandığı durumlarda söz konusu olur. Burada mesele, münferit bir usul sorunu veya tekil bir yönlendirme olmaktan çıkmış; savunmanın etkili varlığını daraltan, çerçeveyi sürekli tek yöne iten ve yargılamayı yapısal olarak bozan bir pratik haline gelmiştir. Bu noktada savunma daha sert, daha görünür ve daha çatışmalı araçlara başvurmak zorunda kalır. Stratejik çatışma derecesinde öne çıkan husus, sertliğin kendiliğinden değil amaçlı olmasıdır. Burada savunma, reddi hâkim, ağır usul itirazları, ihlal söylemini merkezileştirme, savunmanın etkisizleştirildiğini açık biçimde tutanağa geçirme, ara kararlardaki yönlendirilmiş mantığı teşhir etme gibi yollarla hareket eder. Ancak bu sertlik, rastgele yükselmiş bir gerilim değildir. Amaç, yalnız anlık tepki göstermek değil; yargılamanın araçsallaştırılmış yapısını üst denetimde görülebilecek şekilde belgelemektir.

Bu derecede savunmanın temel işlevlerinden biri, lawfare’i “hissedilen bir haksızlık” olmaktan çıkarıp “kayda geçmiş bir ihlal rejimi” haline dönüştürmektir. Çünkü birçok durumda üst mahkemeler, yalnız sonuca değil, sürecin nasıl kaydedildiğine bakar. Savunmanın sertleşmesi, bu nedenle salt çatışmacı üslup değil; sistematik kayıt üretme tekniği olmalıdır. Dördüncü derece, savunmanın etik sınırları aşmadan, fakat çekinmeksizin, meşruiyetin araçsallaştırılmasına direnç gösterdiği aşamadır.

5. Derece: Sistem Kırılması ve Üst Normlara Yönelen Savunma

Beşinci derece, yargılamanın artık yalnız problemli değil, adil yargılanma kapasitesini ciddi biçimde kaybetmiş olduğu durumlarda devreye girer. Bu aşamada savunma, artık temel sorunun tek tek deliller, münferit usul hataları veya belli bir mahkeme pratiği olmadığını; daha derinde, yargılamanın bütünsel çerçevesinin bozulduğunu ileri sürer. Burada lawfare, artık yalnız araçsallaştırılmış işlem dizisi değil; sistemin kendi meşruiyet iddiasını aşındıran yapısal bir sorun haline gelmiştir.

Bu derecede savunma, üst normlara yönelir. Anayasal güvenceler, adil yargılanma hakkının çekirdek unsurları, üst yargı denetimi, gerektiğinde AYM ve AİHM hattı merkezileşir. Savunmanın dili de buna uygun olarak değişir: artık mesele yalnız “bu delil tartışılmamıştır” değil; “savunmanın etkili katılımı ortadan kalkmıştır”, “mahkemenin tarafsız görünümü bozulmuştur”, “yargılama fiilen cezaya dönüşmüştür” ve “usul güvenceleri meşruiyet dekoruna indirgenmiştir” düzeyine taşınır.

Sistem kırılması derecesi, öfkenin veya duygusal taşmanın değil, normatif sıçramanın derecesidir. Burada savunma, salon içi ikna çabasını tamamen terk etmese de, asıl mücadeleyi daha yüksek normatif düzleme taşır. Çünkü artık sorun, tek bir yargılama tasarrufu ile çözülebilecek sınırı aşmıştır. Beşinci derece, Hibrit Kopuş Savunması’nın lawfare karşısında en radikal ama aynı zamanda en hukuki biçimidir. Burada kopuş, düzene dışarıdan saldırı değil; düzenin kendi ilan ettiği normlara içeriden, ama en yüksek düzeyden çağrıda bulunmaktır.

Lawfare karşısında Hibrit Kopuş Savunması’nın bu beş dereceli yapısı, savunmaya iki önemli imkân sağlar. İlk olarak, savunmayı tek biçimli olmaktan kurtarır. Böylece müdafi, her dosyada ya aşırı uyumlu ya da sürekli çatışmalı bir hatta sıkışmaz; sürecin niteliğine göre uygun savunma dozunu belirleyebilir. İkinci olarak, lawfare’in temel gücünü oluşturan görünmezliği bozar. Çünkü lawfare çoğu zaman kaba hukuk dışılık biçiminde değil, normallik görüntüsü altında çalışır. Dereceli savunma ise bu normallik perdesini adım adım kaldırır. Bu nedenle lawfare karşısında başarılı savunma, yalnız güçlü bir içerik savunması değil; aynı zamanda iyi ayarlanmış bir süreç savunmasıdır. Bazen sessiz dikkat, bazen küçük düzeltmeler, bazen açık itiraz, bazen sert kayıt ve bazen üst normlara sıçrama gerekir. Hibrit Kopuş Savunması’nın teorik değeri de tam burada yatar: Savunmayı tepkisel bir refleks olmaktan çıkarıp, hukukî araçsallaştırmayı teşhis eden ve ona göre biçimlenen bir stratejik akla dönüştürür.

VI. Lawfare Karşısında Savunmanın Temel Görevi: Beraatten Fazlası

Lawfare niteliği taşıyan yahut bu yönde güçlü emareler barındıran ceza muhakemelerinde savunmanın rolü, klasik anlamda isnada cevap vermenin ötesine geçer. Çünkü bu tür dosyalarda sorun yalnızca suçlama içeriğinin maddi ve hukuki temelden yoksun olması değildir. Asıl mesele, yargılamanın bütününün belirli bir stratejik işlev yüklenmiş olmasıdır. Başka bir ifadeyle, lawfare bağlamında savunma yalnız “neyle” suçlandığını değil, “nasıl” yargılandığını ve bu yargılanma biçiminin hangi sonuçları üretmek üzere kurgulandığını da sorgulamak zorundadır. Bu nedenle savunmanın görevi yalnız beraat talep etmek değil; sürecin araçsallaştırılmış yapısını teşhis etmek, görünür kılmak, kayda geçirmek ve buna uygun derecede müdahale etmektir.

1. Teşhis Etme Görevi: Araçsallaştırmanın Nerede Başladığını Saptamak

Lawfare karşısında savunmanın ilk ve en önemli görevi teşhistir. Çünkü doğru teşhis yapılmadan geliştirilen her savunma stratejisi, çoğu zaman yanlış hedefe yönelir. Savunma, öncelikle yargılamanın hangi aşamasında ve hangi araçlarla araçsallaştırıldığını tespit etmelidir. İlk kapanma kolluk işlemlerinde mi kurulmuştur? İddianamenin dili mi isnadı damgalayıcı bir çerçeveye yerleştirmiştir? Tutuklama veya koruma tedbirleri mi süreci fiilen cezalandırıcı hale getirmiştir? Medya dolaşımı mı dosyayı hukuk alanından çıkarıp kamusal mahkûmiyet alanına taşımıştır? Yoksa bütün bunlar birleşerek katmanlı bir lawfare pratiği mi yaratmıştır?

Bu teşhis, savunmanın yalnız delillere bakmasıyla mümkün olmaz. Dosyanın dili, işlemlerin zamanlaması, hangi tedbirlerin ne yoğunlukta kullanıldığı, hangi anlatının hangi araçlarla tekrarlandığı ve yargı makamlarının süreç içindeki psikolojik yönelimi birlikte okunmalıdır. Çünkü lawfare çoğu zaman tek bir işlemde değil, dağınık görünen ama aynı sonucu besleyen çok sayıda küçük hareketin toplamında ortaya çıkar. Savunma işte bu dağınık görünümleri birleştirerek, dosyanın ardındaki yönlendirici mantığı açığa çıkarmalıdır. Dolayısıyla lawfare karşısında müdafi, yalnız hukuki analist değil; aynı zamanda süreç çözümleyicisi olmak zorundadır. Hangi işlem gerçekten muhakeme ihtiyacından doğmuştur, hangisi süreci baskı aracına dönüştürmektedir, hangi kavram teknik değil yönlendirici işlev taşımaktadır, hangi gecikme doğal değil stratejiktir, bütün bunlar savunmanın ilk dikkat alanını oluşturur. Doğru teşhis, Hibrit Kopuş Savunması’nın hangi derecede kalacağını yahut hangi dereceye yükseleceğini belirleyen asli zemindir.

2. Görünür Kılma Görevi: Çerçevenin Çerçeve Olduğunu Göstermek

Lawfare’in gücü, çoğu zaman kendisini sıradan hukukî süreç gibi sunabilmesinden gelir. İşte bu nedenle savunmanın ikinci görevi, normalleşmiş görünen yönlendirmeyi görünür hale getirmektir. Bir kavramın teknik değil damgalayıcı işlev gördüğünü, bir tedbirin koruma amacıyla değil baskı amacıyla sonuç doğurduğunu, bir usul işleminin tarafsız değil seçici kullanıldığını, bir anlatının olgu değil çerçeve olduğunu göstermek, lawfare karşısında savunmanın en kritik fonksiyonlarından biridir.

Bu görünür kılma faaliyeti, yalnız yüksek sesli itirazlarla değil; çoğu zaman dikkatle kurulmuş dilsel ve usulî müdahalelerle yürütülür. Savunma bazen tek bir kelimenin düzeltilmesini isteyerek, bazen bir ara kararın gerekçesindeki varsayımı açığa çıkararak, bazen “olgu” ile “değerlendirme” arasındaki sınırı belirginleştirerek, bazen de tekrar eden risk dilinin soyutluğunu teşhir ederek bunu yapar. Çünkü lawfare’de mücadele edilen şey yalnız işlemler değil, aynı zamanda işlemleri doğal ve kaçınılmaz gösteren anlam rejimidir.

Bu yüzden savunmanın görevi, mahkemeye ve üst denetim mercilerine şu soruyu sürekli hatırlatmaktır: Burada işleyen şey gerçekten olağan muhakeme mantığı mı, yoksa olağan hukuk görüntüsü altında özel bir yönlendirme mi? İşte bu soru görünür kılındığında, lawfare’in en büyük avantajı olan görünmezlik zayıflamaya başlar. Hibrit Kopuş Savunması’nın çerçeve bozucu niteliği, tam da bu aşamada belirleyici hale gelir.

3. Kayda Geçirme Görevi: Tutanaktan Üst Denetime Uzanan Savunma

Lawfare karşısında savunmanın üçüncü görevi, yaşananları yalnız fark etmek ve söylemek değil, bunları kayda geçirmektir. Çünkü araçsallaştırılmış süreçlerin en büyük gücü, çoğu zaman sonradan denetlenebilir iz bırakmadan akıp gitmeleridir. Müdahaleler sözlü düzeyde kalır, yönlendirmeler tutanağa yansımaz, savunmanın itirazları eksik veya dar biçimde kaydedilir, usulün fiilî işleyişi karar metinlerinde görünmez hale gelir. Böyle bir durumda lawfare, yalnız salonda değil, kayıt rejiminde de kazanmış olur.

Bu nedenle savunma, tutanağı pasif bir yazım işlemi olarak göremez. Tutanak, lawfare karşısında mücadelenin en önemli alanlarından biridir. Hangi talebin reddedildiği, hangi gerekçeyle reddedildiği, savunmanın hangi itirazı yaptığı, mahkemenin hangi müdahalede bulunduğu, delil tartışmasının ne ölçüde gerçek anlamda yürütüldüğü, hepsi mümkün olduğunca somut ve açık biçimde kayıt altına alınmalıdır. Çünkü üst mahkemeler çoğu zaman yalnız savunmanın ne hissettiğine değil, neyi ne ölçüde kayda geçirebildiğine bakar.

Burada kayıt, yalnız teknik bir usul gerekliliği değildir; aynı zamanda normatif ve stratejik bir savunma alanıdır. Özellikle Hibrit Kopuş Savunması’nın üçüncü, dördüncü ve beşinci derecelerinde, kayıt üretimi salt belge biriktirme işi değil, yargılamanın araçsallaştırılmış doğasını görünür bir yapıya dönüştürme çabasıdır. Başka bir ifadeyle savunma, lawfare’i soyut bir yakınma olmaktan çıkarıp, denetlenebilir bir ihlal deseni haline getirmek zorundadır.

4. Derecelendirme Görevi: Her Dosyada Aynı Sertlikte Konuşmamak

Lawfare karşısında savunmanın dördüncü temel görevi, müdahale dozunu doğru ayarlamaktır. Çünkü her araçsallaştırma aynı yoğunlukta değildir; her dosya da aynı savunma şiddetini gerektirmez. Bazı dosyalarda birinci derece uyumlu ama uyanık savunma yeterli olabilir. Bazılarında ikinci derece mikro müdahale, sürecin yönünü değiştirmeye yetebilir. Ancak bazı durumlarda üçüncü dereceden itibaren işleyiş rejimine açık itiraz etmek, hatta dördüncü ve beşinci derecede üst normlara yönelen sert kayıtlı savunmaya geçmek zorunlu hale gelebilir.

Bu nedenle lawfare karşısında savunmanın başarısı, yalnız cesaretinde değil; aynı zamanda dozaj bilgisindedir. Erken ve ölçüsüz sertlik, savunmayı etkisizleştirebilir. Geç kalmış uyum ise sürecin araçsallaştırılmasına fiilen katkı sunabilir. Hibrit Kopuş Savunması’nın en güçlü yanı da burada ortaya çıkar: Savunmaya sabit bir karakter değil, ayarlanabilir bir ritim kazandırır. Böylece müdafi, ne sürekli yumuşak ne sürekli sert bir çizgiye mahkûm olur; aksine dosyanın gelişimine göre savunma derecesini artırıp azaltabilir.

Bu derecelendirme görevi aynı zamanda etik bir görevdir. Çünkü savunmanın sertliği, keyfî bir öfke değil; zorunluluk, orantılılık ve savunmanın etkisizleşme derecesiyle uyumlu olmalıdır. Lawfare’e karşı yürütülen savunma ancak bu ölçüde hem güçlü hem meşru kalabilir.

5. Çerçeve Kırma Görevi: Yargılamanın Asıl Meselesini Yeniden Kurmak

Lawfare karşısında savunmanın beşinci görevi, yargılamanın tartışma eksenini yeniden kurmaktır. Çünkü araçsallaştırılmış süreçler çoğu zaman savunmayı yalnız isnadın dar maddi çerçevesi içinde konuşmaya zorlar. Bu durumda savunma, kendi seçmediği oyunun kuralları içinde hareket eder ve sürecin asıl yapısal sorunlarını dile getiremeden yalnız ayrıntılı içerik savunmasına sıkışır. Oysa lawfare niteliği taşıyan dosyalarda mesele çoğu zaman yalnız “sanığın fiili işleyip işlemediği” değil; daha derinde, sürecin hangi mantıkla ve hangi yönelimle işletildiğidir.

Bu nedenle savunma, gerektiğinde tartışmanın eksenini değiştirmelidir. “Bu delil doğru mu?” sorusunun yanına “bu delil neden yalnız tek yönde okunuyor?” sorusunu koymalıdır. “Tutuklama şartları oluşmuş mu?” sorusunun yanına “koruma tedbiri neden fiilî yaptırıma dönüşmüş durumda?” sorusunu eklemelidir. “Mahkeme usulü uyguluyor mu?” sorusunun yanına “uygulanan usul gerçekten savunmanın etkili katılımına izin veriyor mu?” sorusunu yerleştirmelidir. İşte bu hareket, çerçeve kırma hareketidir.

Çerçeve kırma, savunmanın yalnız cevap veren değil, tartışmayı yeniden kuran özne haline gelmesidir. Hibrit Kopuş Savunması’nın lawfare karşısındaki özgün katkısı da tam budur: Savunmayı edilgen bir reddiye makamı olmaktan çıkarıp, yargılamanın gerçek sorununu isimlendiren kurucu bir konuma taşır.

6. Sürecin Fiilî Sonuçlarını Gösterme Görevi: Karardan Önce Gelen Cezayı Teşhir Etmek

Lawfare karşısında savunmanın bir diğer temel görevi, yargılamanın sonuçtan bağımsız ürettiği fiilî tahribatı görünür hale getirmektir. Çünkü lawfare mantığında çoğu zaman süreç, hükmün önüne geçer. Kişi uzun süren soruşturma altında kalır, mesleki alanı daralır, ekonomik gücü zayıflar, toplumsal itibarı aşınır, ailesel ve psikolojik yük artar. Nihai karar beraat olsa dahi, geriye dönüşü zor zararlar çoktan doğmuş olabilir.

Savunmanın bu fiilî etkileri görünmez bırakmaması gerekir. Yargılama, salt dosya içi normatif bir işlem dizisi olarak ele alındığında, lawfare’in en güçlü sonucu olan “karardan önce gelen ceza” gözden kaçar. Oysa savunma, sürecin müvekkil üzerinde yarattığı daraltıcı etkiyi, mesleki, ekonomik, sosyal ve psikolojik boyutlarıyla görünür hale getirdiğinde, hukuki işlemlerin fiilî ağırlığını da tartışmaya açmış olur. Bu, özellikle koruma tedbirlerinin ölçülülüğünün, yargılamanın makul sürede yürütülmesinin ve adil yargılanma hakkının fiilî boyutunun değerlendirilmesinde büyük önem taşır.

Bu nedenle lawfare karşısında savunma yalnız hukuki soyutluklarla değil, sürecin insan üzerindeki gerçek etkileriyle de konuşmalıdır. Çünkü bazı dosyalarda asıl cezalandırıcı güç, karar metninde değil, karar gelmeden önce yaşanan yıpratma sürecinde saklıdır.

Bütün bu görevler birlikte değerlendirildiğinde, lawfare karşısında savunmanın sıradan bir reddiye faaliyeti olmadığı açıkça görülür. Böyle dosyalarda savunma, hem teşhis eden, hem görünür kılan, hem kayda geçiren, hem derecelendiren, hem çerçeve kıran, hem de sürecin fiilî cezalandırıcı etkisini açığa çıkaran çok katmanlı bir işlev üstlenir. Başka bir ifadeyle savunma, yalnız hukukî cevap üretmez; aynı zamanda yargılamanın gerçek doğasını anlamlandıran ve onu adalet ölçütleri karşısında sınayan kurucu bir karşı-özneye dönüşür.

Tam da bu yüzden Hibrit Kopuş Savunması, lawfare karşısında güçlü bir modeldir. Çünkü bu teori, savunmayı pasif bir sav açıklama makamı olmaktan çıkarır; onu süreç okuyan, çerçeve çözen, gerektiğinde kopuş üreten ve hukukun araçsallaştırılmasına karşı normatif direnç geliştiren stratejik bir akla dönüştürür.

VII. Lawfare’in Müdafie Yönelmesi: Savunmanın Öznesinin Hedefe Konulması

Lawfare yalnız sanık veya şüpheli üzerinde işletilen bir araçsallaştırma rejimi değildir. Bazı durumlarda yargısal ve idarî baskının yöneldiği asıl hedef, savunmayı kuran müdafiin kendisi haline gelir. Bu halde müdafi, yalnız temsil eden kişi olarak değil; temsil faaliyeti nedeniyle şüpheli, sakıncalı, manipülatif veya suçla iltisaklı bir figür gibi kodlanır. Böylece savunmanın kurucu öznesi, yargılama alanında bağımsız bir hukuk aktörü olmaktan çıkarılmaya; bizzat baskılanacak, yıldırılacak veya itibarsızlaştırılacak ikinci bir hedefe dönüştürülür.

Bu mesele artık yalnız teorik bir iddia değildir. BM Avukatların Rolüne Dair Temel Prensipler, avukatların meslekî görevlerini korkutma, engelleme, taciz veya uygunsuz müdahale olmaksızın yerine getirebilmesi gerektiğini; ayrıca avukatların müvekkilleriyle veya müvekkillerinin davalarıyla özdeşleştirilemeyeceğini açık biçimde belirtir. Avrupa Konseyi’nin 12 Mart 2025’te kabul ettiği Avukatlık Mesleğinin Korunmasına İlişkin Sözleşme de, avukatlara yönelik artan tehditler, saldırılar, taciz ve mesleki görevlere müdahaleler karşısında ilk uluslararası bağlayıcı koruma çerçevesi olarak sunulmaktadır. Amerikan Barosu’nun 2025 tarihli küresel değerlendirmesi ise, gazetecileri savunan avukatların son on yılda 10 ülkede tespit edilen 36 bireysel vakada hedef alındığını; ayrıca insan hakları savunucularını veya muhalif siyasetçileri temsil eden avukatlara ilişkin 258 vaka saptandığını bildirmektedir.

Dolayısıyla müdafiye yönelen lawfare’i şöyle tanımlamak mümkündür: Savunmanın öznesinin kriminalize edilmesi, itibarsızlaştırılması, disiplin veya ceza tehdidi altına alınması, müvekkille temasının zorlaştırılması ya da meslekî faaliyetinin “şüpheli faaliyet” gibi sunulması yoluyla savunma işlevinin dolaylı biçimde felç edilmesi.

Müdafiye yönelen lawfare’in beş görünümü

İlk görünüm, müdafiin kriminalize edilmesidir. Burada avukatın müvekkiliyle yoğun teması, delilleri ısrarla sorgulaması, sert usul itirazları yapması veya ulusal ve uluslararası başvuru yollarını zorlaması, meşru savunma faaliyeti olmaktan çıkarılıp şüpheli yakınlık ya da manipülatif etkinlik gibi sunulabilir.

İkinci görünüm, disiplin ve ceza süreçlerinin baskı aracına dönüştürülmesidir. Esas mesele her zaman yaptırım uygulanması değildir; bazen salt soruşturma tehdidinin varlığı bile caydırıcı etki kurmaya yeter.

Üçüncü görünüm, müdafiin itibarsızlaştırılmasıdır. Avukat, müvekkilini savunan hukuk aktörü olmaktan çıkarılıp “yanlış tarafta duran”, “suçluyu koruyan” veya “kamusal adaleti engelleyen” bir figür gibi sunulur.

Dördüncü görünüm, müdafi-müvekkil ilişkisinin zayıflatılmasıdır. Savunma hazırlığının güvenli alanı aşındırılır; görüşme, erişim, temas ve strateji üretimi baskı altına alınır.

Beşinci görünüm ise, tek bir müdafiye yönelen baskının bütün savunma alanına dolaylı mesaj göndermesidir. Böylece bazı dosyalara girmenin, bazı müvekkilleri temsil etmenin ve bazı itirazları yükseltmenin bedelli olduğu gösterilir.

Müdafiye yönelen lawfare, bu nedenle avukata karşı yürütülen kişisel bir husumet olarak görülemez. Burada hedef, avukatın şahsı üzerinden savunmanın kurumsal omurgasıdır.

VIII. Müdafie Yönelen Lawfare Karşısında Hibrit Kopuş Savunmasının Tepki Biçimleri

Müdafiye yönelen lawfare karşısında savunmanın tepkisi yalnız içerik savunması olamaz. Müdafi bir yandan müvekkilini savunurken, öte yandan kendi meslekî meşruiyetini, bağımsızlığını ve savunma alanının dokunulmaz çekirdeğini de korumak zorunda kalır. Hibrit Kopuş Savunması’nın dereceli yapısı bu nedenle burada özel bir önem kazanır. Çünkü müdafiye yönelen baskı her zaman aynı şiddette ortaya çıkmaz; bazen ima düzeyinde başlar, bazen disiplin veya ceza tehdidine dönüşür, bazen itibarsızlaştırma kampanyasıyla derinleşir, bazen de savunma alanına genel gözdağı veren yapısal nitelik kazanır.

1. Derece: Sessiz teşhis ve meslekî zemini sağlamlaştırma

İlk aşamada savunmanın görevi, henüz açık çatışmaya girmeden baskının niteliğini doğru teşhis etmektir. Müdafi, kendisine yönelen tutumun sıradan usul gerilimi mi, olağan kurumsal direnç mi, yoksa savunma faaliyetini riskli hale getirmeyi amaçlayan daha derin bir araçsallaştırma mı olduğunu ayırt etmelidir. Bu aşamada kullandığı dilin hukukî ve ölçülü olmasına dikkat eder; taleplerini açık normatif dayanaklarla kurar; temsil faaliyetinin meşru zeminini görünür kılar.

2. Derece: Mikro kayıt ve sınır çizme müdahaleleri

İkinci derecede müdafiye yönelen lawfare, küçük ama tekrar eden biçimlerde görünür olmaya başlar. Müdafiin sözleri farklı anlamlara çekilir, meslekî temasları ima yoluyla şüpheli gösterilir, sert itirazları “uygunsuz tavır” gibi etiketlenir. Bu durumda savunma, her meslekî işlemin savunma hakkı çerçevesinde yürütüldüğünü küçük ama net kayıtlarla görünür kılar. Amaç, lawfare’in en çok sevdiği alan olan belirsizliği daraltmaktır.

3. Derece: Açık itiraz ve savunmanın bağımsızlığı sorununu adlandırma

Üçüncü derecede baskı artık dolaylı olmaktan çıkar ve savunmanın bağımsızlığı üzerinde fiilî etkiler doğurmaya başlar. Müdafiye yönelik itham edici dil yoğunlaşır, temsil faaliyetinin olağan unsurları kuşkulu gösterilir, müdafiin itibarı hedef alınır veya hareket alanı daraltılmaya başlanır. Bu aşamada savunma, meseleyi kişisel bir rahatsızlık değil, doğrudan savunma hakkını etkileyen yapısal bir sorun olarak adlandırır. “Burada hedef yalnız şahsım değildir; savunmanın etkili icrasıdır” cümlesi tam da bu dereceye aittir. Bu yaklaşım, BM Temel Prensipleri’nin avukatların müvekkilleriyle özdeşleştirilemeyeceği ve korkutma ya da uygunsuz müdahale olmadan görev yapabilmesi gerektiğine dair hükümleriyle uyumludur.

4. Derece: Stratejik çatışma ve kurumsal koruma mekanizmalarını harekete geçirme

Dördüncü derecede müdafiye yönelen lawfare süreklilik ve yoğunluk kazanmıştır. Artık yalnız imalar değil; disiplin, ceza, idarî süreçler, erişim engelleri ve sistematik itibarsızlaştırma söz konusudur. Bu noktada savunma daha görünür ve daha kurumsal araçlarla karşılık verir. Baro desteğinin işletilmesi, yazılı başvuruların yoğunlaştırılması, müdafiin bağımsızlığını zedeleyen işlemlerin açıkça itiraza konu edilmesi, ulusal ve uluslararası meslek standartlarının zikredilmesi bu aşamanın temel araçlarıdır. Avrupa Konseyi’nin 2025 sözleşmesinin profesyonel haklar, ifade özgürlüğü, disiplin ve koruyucu tedbirler gibi alanları özel olarak düzenlemesi de bu tarz kurumsal savunma için güçlü dayanak sağlar.

5. Derece: Müdafiye yönelen baskıyı yapısal adil yargılanma ihlali olarak kurma

Beşinci derece, müdafiye yönelen lawfare’in artık yalnız bir avukat sorunu olarak değil, savunma hakkının çekirdeğini bozan yapısal ihlal olarak formüle edildiği aşamadır. Burada mesele müdafiin şahsına yapılan haksızlık değildir. Asıl mesele, bağımsız savunma imkânının aşındırılması, müdafi-müvekkil ilişkisinin riskli hale getirilmesi ve böylece yargılamanın adil niteliğinin içeriden boşaltılmasıdır. Bu aşamada savunma, meseleyi üst normlar düzeyinde kurar: etkili hukukî yardım hakkı aşınmıştır, savunmanın bağımsızlığı bozulmuştur, müdafi-müvekkil ilişkisinin güvenliği zedelenmiştir.

İşte bu noktada müdafiye yönelen lawfare, savunmanın öznesini baskılayarak savunma hakkını dolaylı biçimde felç etme tekniği olarak tüm açıklığıyla görünür hale gelir.

Sonuç

Lawfare, hukukun bütünüyle askıya alındığı bir alanı değil; tersine, hukuk biçiminin korunarak araçsallaştırıldığı bir mücadele rejimini ifade eder. Bu nedenle lawfare’in en tehlikeli yönü, açık keyfilikten çok, normallik görüntüsü altında işlemesidir. Süreç görünüşte hukukîdir; iddianame vardır, tedbir kararı vardır, duruşma yapılır, karar verilir. Ancak bütün bu biçimsel işleyişin ardında, yargılamanın hakikat arayışından uzaklaşıp belirli kişi ve grupları yıpratmaya, etkisizleştirmeye, damgalamaya veya kamusal alandan dışlamaya yönelmiş olması mümkündür.

Ceza muhakemesi bakımından lawfare’in belirleyici özelliği, sonucun değil sürecin merkezileşmesidir. Bazen isnadın kendisi, bazen koruma tedbirleri, bazen medyatik anlatı, bazen kurumsal meşruiyet ihtiyacı, bazen de yargılamanın uzunluğu ve belirsizliği, hükümden bağımsız biçimde cezalandırıcı sonuçlar üretir. Böylece beraat ihtimali, sürecin yarattığı fiilî tahribatı ortadan kaldırmaya yetmez.

Hibrit Kopuş Savunması’nın önemi tam burada belirginleşir. Çünkü bu model, ceza muhakemesini yalnız normatif hükümler dizisi olarak görmez; aynı zamanda onu bir anlatı alanı, bir karar psikolojisi zemini, bir kurumsal güç ilişkisi ve bir meşruiyet sahnesi olarak da okur. Lawfare de tam bu çok katmanlı zeminde işler. Bu yüzden lawfare karşısında etkili savunma, yalnız maddi isnada cevap vermekle yetinemez; sürecin hangi aşamada araçsallaştırıldığını teşhis etmeli, bunu görünür hale getirmeli, kayda geçirmeli, müdahale dozunu doğru ayarlamalı ve gerektiğinde yargılamanın tartışma eksenini yeniden kurmalıdır.

Mesele burada da bitmez. Çünkü lawfare bazı dosyalarda yalnız müvekkili değil, bizzat müdafii de hedef alır. Avukatların müvekkilleriyle özdeşleştirilmemesi gerektiğini vurgulayan BM Temel Prensipleri ile avukatlara yönelik artan tehdit ve müdahalelere yanıt olarak kabul edilen Avrupa Konseyi sözleşmesi, müdafiye yönelen baskının savunma hakkına yönelik yapısal tehdit olduğunu açık biçimde göstermektedir.

Son tahlilde lawfare karşısında savunmanın görevi yalnız “müvekkil suçsuzdur” demek değildir. Asıl görev, “bu yargılama hangi mantıkla işliyor?” sorusunu sormak ve bu soruyu hukukî tartışmanın merkezine yerleştirmektir. Bazı dosyalarda adalet sorunu, yalnız yanlış hüküm ihtimalinde değil; o hükme giden yolun baştan itibaren belirli bir stratejik amaçla örülmüş olmasında yatar. Savunma, bu yolu teşhis edip ifşa edebildiği ölçüde, yalnız bir taraf işlemi olmaktan çıkar; hukukun araçsallaştırılmasına karşı normatif direnç odağına dönüşür. Bu nedenle Hibrit Kopuş Savunması, lawfare çağında savunmayı yalnız cevap veren değil, yargılamanın gerçek doğasını açığa çıkaran kurucu bir özne olarak yeniden düşünmeye imkân sağlar. Savunmanın değeri, yalnız beraat üretmesinde değil; hukukun silaha dönüşmesine karşı onun adalet iddiasını yeniden hatırlatabilmesinde yatar.

Av. Fahrettin KAYHAN

AYDIN ADNAN MENDERES ÜNİVERSİTESİ ŞEHİR SAĞLIĞINI GELİŞTİRME, ARAŞTIRMA VE UYGULAMA MERKEZİ YÖNETMELİĞİ

BİRİNCİ BÖLÜM

Başlangıç Hükümleri

Amaç

MADDE 1- (1) Bu Yönetmeliğin amacı; Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Şehir Sağlığını Geliştirme, Araştırma ve Uygulama Merkezinin amacına, faaliyet alanlarına, yönetim organlarına, yönetim organlarının görevlerine ve çalışma şekline ilişkin usul ve esasları düzenlemektir.

Kapsam

MADDE 2- (1) Bu Yönetmelik; Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Şehir Sağlığını Geliştirme, Araştırma ve Uygulama Merkezinin amacına, faaliyet alanlarına, yönetim organlarına, yönetim organlarının görevlerine ve çalışma şekline ilişkin hükümleri kapsar.

Dayanak

MADDE 3- (1) Bu Yönetmelik, 4/11/1981 tarihli ve 2547 sayılı Yükseköğretim Kanununun 7 nci maddesinin birinci fıkrasının (d) bendinin (2) numaralı alt bendi ile 14 üncü maddesine dayanılarak hazırlanmıştır.

Tanımlar

MADDE 4- (1) Bu Yönetmelikte geçen;

a) Danışma Kurulu: Merkezin Danışma Kurulunu,

b) Merkez: Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Şehir Sağlığını Geliştirme, Araştırma ve Uygulama Merkezini,

c) Müdür: Merkezin Müdürünü,

ç) Rektör: Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Rektörünü,

d) Üniversite: Aydın Adnan Menderes Üniversitesini,

e) Yönetim Kurulu: Merkezin Yönetim Kurulunu,

ifade eder.

İKİNCİ BÖLÜM

Merkezin Amacı ve Faaliyet Alanları

Merkezin amacı

MADDE 5- (1) Merkezin amacı; sağlıklı yaşam ortamlarını sağlamak ve geliştirmek için yerel yönetimler, üniversiteler, kamu kurum ve kuruluşları, özel sektör, sivil toplum örgütleri ve uluslararası kurum ve kuruluşlarla iş birliği içinde bilimsel çalışmalar ve uygulamalar yapmaktır.

Merkezin faaliyet alanları

MADDE 6- (1) Merkezin faaliyet alanları şunlardır:

a) Şehir sağlığı ile ilgili konularda bilimsel araştırma, inceleme ve yayın yapmak, bu nitelikteki çalışmaları desteklemek.

b) Su ve atık su kirliliği, hava kirliliği ve gürültü, toprak kirliliği ve katı atıklar, kentsel alanlardaki fiziksel mekanlar, bu mekanların nitelikleri ve insanların sosyal yapılarına ve sağlığına olan etkileri, insan, bitki, hayvan ve çevre etkileşim alanları başta olmak üzere şehir sağlığı ile ilgili konularda ulusal ve uluslararası kurum ve kuruluşların ihtiyaç duyduğu araştırmaları yapmak, sektörler arası planlama, şehir düzeyinde ortaklık, toplum katılımı, veri kayıt sistemi kurulması, izleme ve değerlendirme konularında eğitim ve danışmanlık hizmetleri vermek.

c) Toplumun şehir sağlığı konusunda farkındalığının artırılması, bilinçlendirilmesi, eğitilmesi ve gelişmesine imkân sağlayıcı çalışmalar yapmak.

ç) Ulusal ve uluslararası kongre, konferans, seminer, sempozyum, çalıştay ve eğitim toplantıları düzenlemek ve bu gibi faaliyetlere katılmak.

d) Konu ile ilgili yurt içi ve yurt dışındaki benzer amaçlı kurum ve kuruluşlarla iş birliğinde bulunmak; ortak faaliyetler ve projeler yürütmek.

e) Yönetim Kurulu tarafından karar verilen diğer faaliyetlerde bulunmak.

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

Merkezin Yönetim Organları ve Görevleri

Merkezin yönetim organları

MADDE 7- (1) Merkezin yönetim organları şunlardır:

a) Müdür.

b) Yönetim Kurulu.

c) Danışma Kurulu.

Müdür

MADDE 8- (1) Müdür; Merkezin faaliyet alanları ile ilgili çalışmaları bulunan Üniversite öğretim elemanları arasından Rektör tarafından üç yıllık süre için görevlendirilir. Görev süresi biten Müdür aynı usulle yeniden görevlendirilebilir.

(2) Müdüre çalışmalarında yardımcı olmak üzere, Müdürün önerisi üzerine, Üniversitede görevli öğretim elemanları arasından iki kişi Rektör tarafından üç yıllık süre için müdür yardımcısı olarak görevlendirilir. Müdür yardımcısı, Müdürün verdiği görevleri yapar. Görev süresi biten müdür yardımcısı aynı usulle yeniden görevlendirilebilir.

(3) Müdür, görevi başında bulunmadığı durumlarda yardımcılarından birini yerine vekil bırakır. Vekâlet altı aydan fazla sürerse yeni Müdür görevlendirilir. Müdürün görevi sona erdiğinde yardımcılarının da görevi sona erer.

(4) Müdür, Merkezin amaçları doğrultusunda düzenli olarak çalışmalarının yürütülmesinden, gözetiminden, denetiminden ve gerekli önlemlerin alınmasından Rektöre karşı birinci derecede sorumludur.

Müdürün görevleri

MADDE 9- (1) Müdürün görevleri şunlardır:

a) Merkezi temsil etmek ve Yönetim Kuruluna başkanlık etmek.

b) Yönetim Kurulu kararlarını uygulamak.

c) Merkez çalışmalarının gerektirdiği görevlendirmeleri yapmak.

ç) Her faaliyet yılı sonunda ve gerekli görüldüğünde Merkezin genel durumu ve işleyişi hakkındaki faaliyet raporunu Yönetim Kurulunun görüşünü aldıktan sonra Rektöre sunmak.

Yönetim Kurulu

MADDE 10- (1) Yönetim Kurulu; Müdürün başkanlığında, iki müdür yardımcısı ile Merkezin faaliyet alanları ile ilgili çalışmaları bulunan Üniversitenin öğretim elemanları arasından Müdürün önerisi üzerine Rektör tarafından üç yıllığına görevlendirilen dört üye olmak üzere toplam yedi üyeden oluşur. Görev süresi sona eren üyeler aynı usulle yeniden görevlendirilir.

(2) Yönetim Kurulu, Müdürün çağrısı üzerine yılda en az dört kez ve gerektiğinde salt çoğunlukla toplanır ve kararlar oy çokluğu ile alınır.

Yönetim Kurulunun görevleri

MADDE 11- (1) Yönetim Kurulunun görevleri şunlardır:

a) Merkezin eğitim, öğretim, bilimsel araştırma, danışmanlık ve yayın faaliyetlerine ilişkin esasları belirlemek.

b) Merkezin planladığı veya Merkezden talep edilen eğitim, uygulama, araştırma, danışmanlık ve yayın konularındaki talepleri değerlendirip karara bağlamak.

c) Merkezin çalışmalarıyla ilgili plan ve programların hazırlanmasını ve uygulanmasını sağlamak.

ç) Gerekli hallerde Merkezin faaliyetleri ile ilgili geçici çalışma grupları oluşturmak ve bunların görevlerini düzenlemek.

d) Kamu kurum ve kuruluşları, özel sektör, yurt dışındaki kurum ve kuruluşlar ile ortaklaşa yürütülecek çalışmaların temel ilke, esas ve usullerini tespit etmek.

e) Merkezin yönetimi ile ilgili diğer kararları almak.

Danışma Kurulu

MADDE 12- (1) Danışma Kurulu; Müdürün başkanlığında, Üniversitenin Merkezin faaliyet konularıyla ilgili çalışmaları bulunan öğretim elemanları arasından ve Merkezin faaliyet alanlarına katkıda bulunabilecek resmî veya özel kurum ve kuruluşların temsilcileri veya bu alanla ilgili çalışmaları bulunanlar ile bu konuda hizmet vermiş kişiler arasından, Merkez Müdürünün teklifi üzerine Rektör tarafından üç yıllık süre için görevlendirilen en az beş üye olmak üzere toplam elli üyeden oluşur. Görev süresi dolmadan görevlerinden ayrılan üye yerine kalan süreyi tamamlamak üzere aynı usulle yeni üye görevlendirilir. Görev süresi sona eren üye tekrar görevlendirilebilir.

(2) Danışma Kurulu, Müdürün çağrısı üzerine yılda en az iki kez üyelerin salt çoğunluğu ile toplanır ve oy çokluğu ile karar alır.

Danışma Kurulunun görevleri

MADDE 13- (1) Danışma Kurulunun görevleri şunlardır:

a) Merkeze özel uzmanlık gerektiren faaliyet alanlarında katkı sağlamak ve Merkezin faaliyetleri ile ilgili olarak değerlendirmelerde bulunmak.

b) Merkezin faaliyet alanlarına uygun programları, talep edilen faaliyetleri değerlendirmek, önerilerde bulunmak, gerektiğinde faaliyet alanları ile ilgili alt komisyonlar oluşturmak.

c) Faaliyet alanlarına uygun ihtiyaçları tespit etmek, stratejileri belirlemek ve koordinasyonu sağlamak.

ç) Merkezin faaliyetleri hakkında süre, şekil, amaca uygunluk, insan gücü ve benzeri konularda değerlendirmelerde ve tavsiyelerde bulunmak.

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

Çeşitli ve Son Hükümler

Personel ihtiyacı

MADDE 14- (1) Merkezin akademik, teknik ve idari personel ihtiyacı, 2547 sayılı Kanunun 13 üncü maddesi uyarınca Rektör tarafından görevlendirilen personel tarafından karşılanır.

Yürürlükten kaldırılan yönetmelik

MADDE 15- (1) 20/5/2009 tarihli ve 27233 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Adnan Menderes Üniversitesi Şehir Sağlığını Geliştirme, Araştırma ve Uygulama Merkezi Yönetmeliği yürürlükten kaldırılmıştır.

Yürürlük

MADDE 16- (1) Bu Yönetmelik yayımı tarihinde yürürlüğe girer.

Yürütme

MADDE 17- (1) Bu Yönetmelik hükümlerini Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Rektörü yürütür.

AYDIN ADNAN MENDERES ÜNİVERSİTESİ ROMANLAR UYGULAMA VE ARAŞTIRMA MERKEZİ YÖNETMELİĞİ

BİRİNCİ BÖLÜM

Başlangıç Hükümleri

Amaç

MADDE 1- (1) Bu Yönetmeliğin amacı; Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Romanlar Uygulama ve Araştırma Merkezinin amacına, faaliyet alanlarına, yönetim organlarına, yönetim organlarının görevlerine ve çalışma şekline ilişkin usul ve esasları düzenlemektir.

Kapsam

MADDE 2- (1) Bu Yönetmelik; Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Romanlar Uygulama ve Araştırma Merkezinin amacına, faaliyet alanlarına, yönetim organlarına, yönetim organlarının görevlerine ve çalışma şekline ilişkin hükümleri kapsar.

Dayanak

MADDE 3- (1) Bu Yönetmelik, 4/11/1981 tarihli ve 2547 sayılı Yükseköğretim Kanununun 7 nci maddesinin birinci fıkrasının (d) bendinin (2) numaralı alt bendi ile 14 üncü maddesine dayanılarak hazırlanmıştır.

Tanımlar

MADDE 4- (1) Bu Yönetmelikte geçen;

a) Danışma Kurulu: Merkezin Danışma Kurulunu,

b) Merkez: Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Romanlar Uygulama ve Araştırma Merkezini,

c) Müdür: Merkezin Müdürünü,

ç) Rektör: Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Rektörünü,

d) Üniversite: Aydın Adnan Menderes Üniversitesini,

e) Yönetim Kurulu: Merkezin Yönetim Kurulunu,

ifade eder.

İKİNCİ BÖLÜM

Merkezin Amacı ve Faaliyet Alanları

Merkezin amacı

MADDE 5- (1) Merkezin amacı; kısa, orta ve uzun vadeli planlar çerçevesinde Romanların yaşam kalitesini artırmak, sağlıklı yaşam ortamları sağlamak ve geliştirmek; sosyal, ekonomik ve çevresel sorunlarını tespit etmek ve çözümler üretmek, insan hakları bilincinin geliştirilmesi, kültür ve dil araştırmaları yapmak üzere yerel yönetimler, üniversiteler, ulusal ve uluslararası kamu kurum, özel sektör ve sivil toplum kuruluşlarıyla iş birliği içinde bilimsel araştırmalar ve uygulamalar yapmak, sosyal uyum projeleri geliştirmek, yapılan çalışmaların sonuçlarını yayımlamak ve paylaşmaktır.

Merkezin faaliyet alanları

MADDE 6- (1) Merkezin faaliyet alanları şunlardır:

a) Romanlar konusunda bilimsel araştırmalar, incelemeler ve yayınlar yapmak, bu konudaki çalışmaları koordine etmek, yapılan çalışmaları desteklemek.

b) Romanlar ile ilgili konularda sektörler arası planlama, şehir, bölge ve ülke düzeyinde ortaklığı, toplum katılımını, veri kayıt sistemi kurulmasını sağlamak, izleme ve değerlendirme yapmak, ilgili mevzuat hükümleri kapsamında eğitim hizmeti vermek.

c) Toplumun Romanlar konusunda farkındalığının artırılması, bilinçlendirilmesi ve destek mekanizmalarının oluşturulmasına imkan sağlayıcı çalışmalar yapmak.

ç) Ulusal ve uluslararası kongre, konferans, seminer, sempozyum, çalıştay ve eğitim toplantıları düzenlemek ve bu gibi faaliyetlere katılmak.

d) Merkezin amacına yönelik yurt içi ve yurt dışındaki benzer amaçlı kurum ve kuruluşlarla iş birliği yapmak; ortak faaliyetler ve projeler yürütmek.

e) Romanlar konusunda görsel, işitsel ve yazılı yayınlar yapmak.

f) Merkezin amacına yönelik diğer faaliyetleri gerçekleştirmek.

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

Merkezin Yönetim Organları ve Görevleri

Merkezin yönetim organları

MADDE 7- (1) Merkezin yönetim organları şunlardır:

a) Müdür.

b) Yönetim Kurulu.

c) Danışma Kurulu.

Müdür

MADDE 8- (1) Müdür; Merkezin faaliyet alanlarıyla ilgili çalışmaları bulunan, Üniversitenin öğretim elemanları arasından Rektör tarafından üç yıllık süre için görevlendirilir. Süresi biten Müdür aynı usulle yeniden görevlendirilebilir.

(2) Müdüre çalışmalarında yardımcı olmak üzere, Merkezin faaliyet alanlarıyla ilgili çalışmaları bulunan Üniversitede görevli öğretim elemanları arasından en fazla iki kişi Müdürün önerisi üzerine Rektör tarafından üç yıllık süre için müdür yardımcısı olarak görevlendirilir. Süresi biten müdür yardımcısı aynı usulle yeniden görevlendirilebilir. Müdür yardımcısı, Müdürün bulunmadığı durumlarda Müdüre vekâlet eder. Vekâlet altı aydan fazla sürerse yeni Müdür görevlendirilir.

Müdürün görevleri

MADDE 9- (1) Müdürün görevleri şunlardır:

a) Merkezi temsil etmek.

b) Yönetim Kurulu ve Danışma Kurulunu toplantıya çağırmak, toplantıların gündemini hazırlamak ve toplantılara başkanlık etmek.

c) Yönetim Kurulu kararlarını uygulamak.

ç) Merkez çalışmalarının gerektirdiği görevlendirmeleri yapmak.

d) Her faaliyet yılı sonunda ve istenildiğinde Merkezin genel durumu ve işleyişi hakkındaki faaliyet raporunu Yönetim Kurulunun görüşünü aldıktan sonra Rektöre sunmak.

e) İlgili mevzuat hükümleri kapsamında verilen diğer görevleri yerine getirmek.

Yönetim Kurulu

MADDE 10- (1) Yönetim Kurulu; Müdürün başkanlığında, müdür yardımcıları ile Merkezin faaliyet alanları ile ilgili çalışmaları bulunan Üniversitenin öğretim elemanları arasından Müdürün önerisi üzerine Rektör tarafından üç yıllık süre için görevlendirilen dört üye ile birlikte toplam en fazla yedi üyeden oluşur. Süresi sona eren üyeler aynı usulle yeniden görevlendirilebilir.

(2) Yönetim Kurulu, Müdürün çağrısı üzerine yılda en az dört kez üye tamsayısının salt çoğunluğu ile toplanır ve kararlar toplantıya katılanların oy çokluğu ile alınır.

Yönetim Kurulunun görevleri

MADDE 11- (1) Yönetim Kurulunun görevleri şunlardır:

a) Merkezin eğitim, bilimsel araştırma, yayın, tanıtım ve yapılacak iş birliklerine ilişkin esasları belirlemek.

b) Merkezin planladığı eğitim, uygulama, araştırma, yayın ve iş birliklerini karara bağlamak.

c) Merkezin çalışmalarıyla ilgili plan ve programların hazırlanmasını ve uygulanmasını sağlamak.

ç) Merkezin faaliyetleri ile ilgili gerekli durumlarda birimler ve çalışma grupları oluşturmak ve bunların görevlerini düzenlemek.

d) Ulusal ve uluslararası kamu kurum ve özel sektör kuruluşları ile ortaklaşa yürütülecek çalışmaların temel ilke, esas ve usullerini tespit etmek.

e) Merkezin yönetimi ile ilgili diğer kararları almak.

f) İlgili mevzuat hükümleri kapsamında verilen diğer görevleri yerine getirmek.

Danışma Kurulu

MADDE 12- (1) Danışma Kurulu; Müdürün başkanlığında, Merkezin faaliyet alanlarında çalışmaları bulunan, Üniversitenin ve diğer üniversitelerdeki öğretim elemanları ile istekleri halinde Merkezin çalışma alanlarına katkıda bulunabilecek kamu kurum veya özel sektör kuruluşlarının temsilcileri veya bu alanda çalışmaları bulunanlar ile bu konuda hizmet vermiş kişiler arasından Müdürün önerisi üzerine Rektör tarafından üç yıllık süre için görevlendirilen üyelerle birlikte en fazla beş üyeden oluşur. Görev süresi dolmadan görevinden ayrılan üyenin yerine kalan süreyi tamamlamak üzere aynı usulle yeni üye görevlendirilir. Süresi biten üye tekrar görevlendirilebilir.

(2) Danışma Kurulu, Müdürün çağrısı üzerine yılda en az iki defa üye tamsayısının salt çoğunluğuyla toplanır ve kararlar toplantıya katılanların oy çokluğu ile alınır.

Danışma Kurulunun görevleri

MADDE 13- (1) Danışma Kurulunun görevleri şunlardır:

a) Merkezin özel uzmanlık gerektiren faaliyet alanlarına ilişkin önerilerde bulunmak ve Merkezin faaliyetleri ile ilgili değerlendirmeler yapmak.

b) Merkezin faaliyet alanlarına uygun programları ve talep edilen faaliyetleri değerlendirmek ve önerilerde bulunmak.

c) Merkezin faaliyet alanlarına ilişkin stratejilerin belirlenmesine yönelik önerilerde bulunmak.

ç) Merkezin faaliyetlerinin süresi, şekli, amaca uygunluğu ve benzeri konularda değerlendirmeler yapmak ve önerilerde bulunmak.

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

Çeşitli ve Son Hükümler

Çalışma grupları

MADDE 14- (1) Merkezin amaçlarının gerçekleştirilebilmesi için Yönetim Kurulu tarafından çalışma grupları oluşturulabilir.

(2) Çalışma gruplarında görev alacak personel, çalışma gruplarının görevleri ile çalışma usul ve esasları Yönetim Kurulu tarafından belirlenir.

Personel ihtiyacı

MADDE 15- (1) Merkezin akademik, teknik ve idari personel ihtiyacı, 2547 sayılı Kanunun 13 üncü maddesi uyarınca Rektör tarafından görevlendirilen personel ile karşılanır.

Yürürlükten kaldırılan yönetmelik

MADDE 16- (1) 5/4/2011 tarihli ve 27896 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Adnan Menderes Üniversitesi Romanlar Uygulama ve Araştırma Merkezi Yönetmeliği yürürlükten kaldırılmıştır.

Yürürlük

MADDE 17- (1) Bu Yönetmelik yayımı tarihinde yürürlüğe girer.

Yürütme

MADDE 18- (1) Bu Yönetmelik hükümlerini Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Rektörü yürütür.

Madalyonun diğer yüzünde ise yıllarını antrenman sahalarında geçiren, çoğu zaman yeterli gelir elde edemeyen, sponsor bulamayan, ailesinin ya da kendi imkânlarıyla sporda kalmaya çalışan binlerce sporcu vardır. Bir sakatlıkla kariyeri sona erebilen, kulübünden alacağını tahsil edemeyen, sosyal güvencesi eksik kalan, görünürlüğü olmadığı için emeği karşılık bulmayan sporcular da aynı sistemin parçasıdır.

Bu nedenle spor hukuku yalnızca yüksek gelirli futbolcuların, büyük kulüplerin veya yayın ihalelerinin hukuku değildir. Spor hukuku; 13 yaşında hiçbir ekonomik güvencesi olmayan bir çocuğun 20 yaşında milyonlarca liralık bir değere dönüşmesini sağlayan sistemin, bu süreçte emeğin, fırsat eşitliğinin, sözleşme güvenliğinin, kulüp mali disiplininin ve taraftar haklarının hukukudur.

Bugün spor, yalnızca saha içi kurallardan ibaret değildir. Borçlar hukuku, idare hukuku, ceza hukuku, ticaret hukuku, rekabet hukuku, anayasa hukuku ve kişisel verilerin korunması hukukunun kesiştiği çok katmanlı bir alandır. Sporun kendine özgü kuralları ise “Lex Sportiva” olarak adlandırılan ayrı bir normatif düzen yaratmaktadır.

Türkiye’de spor hukuku tek bir çatı kanun altında toplanmış değildir. Bu alan başta 7405 sayılı Spor Kulüpleri ve Spor Federasyonları Kanunu, 6222 sayılı Sporda Şiddet ve Düzensizliğin Önlenmesine Dair Kanun, 5894 sayılı Türkiye Futbol Federasyonu Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun ve 3289 sayılı Gençlik ve Spor Hizmetleri Kanunu olmak üzere farklı kanunlar, federasyon talimatları, kurul kararları ve yargı içtihatları üzerinden şekillenmektedir.

Bu parçalı yapı, uygulamada önemli belirsizliklere yol açmaktadır. Sporcu hakları, federasyonların düzenleme yetkisinin sınırları, kulüplerin mali sorumluluğu, tahkim sisteminin bağımsızlığı, taraftar güvenliği, kişisel verilerin korunması ve yasadışı bahisle mücadele gibi başlıklar, Türk spor hukukunun temel tartışma alanlarını oluşturmaktadır.

I. Federasyonların Düzenleme Yetkisi ve Sınırları

Spor federasyonları, kendi branşlarının düzenlenmesi bakımından geniş yetkilere sahiptir. Talimat çıkarabilir, lisans koşulları belirleyebilir, yaş kategorileri düzenleyebilir, disiplin yaptırımları uygulayabilir ve müsabaka organizasyonunu yönetebilirler. Ancak bu yetki sınırsız değildir.

Federasyonların düzenleme yetkisi, sporun gelişimi, rekabet dengesi, sporcu sağlığı ve organizasyon güvenliği gibi meşru amaçlara dayanmalıdır. Bununla birlikte, getirilen düzenlemeler ölçülü, gerekçeli, eşitlik ilkesine uygun ve sporcu haklarını gereksiz şekilde sınırlamayan nitelikte olmalıdır.

Nitekim yargı kararlarında da federasyonların düzenleme yetkisinin ancak somut, ciddi ve yeterli gerekçelerle kullanılabileceği vurgulanmaktadır. Belirli bir yaş grubunun müsabakalardan dışlanması, milli takıma seçilebilme imkânının ortadan kaldırılması veya sporcular arasında objektif dayanağı olmayan ayrımlar yapılması, eşitlik ilkesine ve hakkaniyete aykırı sonuçlar doğurabilir.

Bu nedenle federasyon talimatlarının yalnızca teknik düzenleme metinleri olarak değil, doğrudan sporcu kariyerini etkileyen hukuki işlemler olarak değerlendirilmesi gerekir.

II. Spor Tahkimi ve Hak Arama Hürriyeti

Spor hukukunun en hassas alanlarından biri tahkim sistemidir. Türkiye’de spor tahkimi uzun süre “kesin karar” anlayışıyla ele alınmıştır. Özellikle federasyon kararlarına karşı başvuru yollarının sınırlı olması, sporun hızlı işleyen yapısı bakımından makul görülebilir. Ancak hızlı karar alma ihtiyacı, hak arama hürriyetini ve adil yargılanma hakkını tamamen ortadan kaldırmaz.

Spor tahkimi, bağımsız ve tarafsız olduğu ölçüde meşrudur. Tahkim kurullarının oluşumu, üyelerin seçimi, görev süresi, reddi, çekilmesi ve kararların gerekçelendirilmesi gibi hususlar, spor yargısına duyulan güven bakımından belirleyicidir.

Özellikle sözleşmeden kaynaklanan uyuşmazlıklar, alacak talepleri ve haksız fiil niteliğindeki tazminat istemleri bakımından adli yargı yolunun açık olduğu kabul edilmelidir. Sporun kendi iç uyuşmazlık çözüm mekanizmaları, genel hukuk düzeninin tamamen dışında ve denetimsiz bir alan yaratmamalıdır.

Aksi halde spor tahkimi, hızlı çözüm sağlayan uzman bir mekanizma olmaktan çıkar; sporcular, kulüpler ve diğer paydaşlar bakımından kapalı ve denetlenemez bir yargı alanına dönüşür.

III. Sporcu Hakları ve Disiplin Yaptırımları

Spor hukukunun merkezinde çoğu zaman kulüpler ve federasyonlar görünse de korunması gereken asli değerlerden biri sporcu emeğidir.

Özellikle alt liglerde, amatör branşlarda, kadın sporlarında ve genç sporcularda hak ihlalleri daha görünmez hale gelmektedir. Kulüplerin sporculara uyguladığı para cezaları, kadro dışı bırakma kararları, geç ödenen ücretler, sosyal güvenlik primleri, tek taraflı fesihler ve keyfi disiplin yaptırımları bu alanın temel sorunlarıdır.

Sportif başarısızlık, tek başına sporcuya para cezası verilmesini haklı kılmaz. Sporcu kötü performans gösterebilir, form düşüklüğü yaşayabilir veya teknik tercihler nedeniyle kadroya alınmayabilir. Bunlar sporun doğasında vardır. Ancak sportif başarısızlık üzerinden cezalandırma sistemi kurulması, sporcu sözleşmesinin dengesini bozabilir.

Aynı şekilde sosyal medya paylaşımlarına dayalı disiplin cezalarında da ispat yükü son derece önemlidir. Paylaşımın gerçekten sporcuya ait olup olmadığı, ifadenin bağlamı, kulüp disiplin talimatındaki karşılığı ve cezanın ölçülülüğü titizlikle incelenmelidir.

Sporcunun alacaklarını tahsil edememesi halinde ise haklı fesih mekanizması etkili şekilde işletilmelidir. Kulübün ödeme yapmaması, sporcunun yalnızca ekonomik olarak değil, kariyer planlaması bakımından da zarar görmesine neden olur. Bu nedenle sporcu alacakları, spor hukukunun en temel koruma alanlarından biri olarak görülmelidir.

IV. Kulüplerin Mali Krizi ve Yönetici Sorumluluğu

Türkiye’de spor kulüplerinin en ciddi yapısal sorunlarından biri sürdürülemez borçlanmadır.

Kulüpler çoğu zaman kısa vadeli sportif başarı baskısıyla hareket etmekte, yüksek maliyetli transferlere yönelmekte, döviz cinsinden yükümlülük altına girmekte ve gelir-gider dengesini koruyamamaktadır. Bu durum yalnızca kulüpleri değil; sporcuları, çalışanları, taraftarları, sponsorları ve kamu kaynaklarını da etkilemektedir.

7405 sayılı Spor Kulüpleri ve Spor Federasyonları Kanunu, bu soruna karşı önemli bir adım olarak yürürlüğe girmiştir. Kanun, spor kulüpleri ve spor anonim şirketlerinin bütçe disiplinini, borçlanma sınırlarını, gelir-gider dengesini ve yöneticilerin sorumluluğunu düzenlemektedir.

Ancak mali disiplin yalnızca kanun metniyle sağlanamaz. Etkili denetim, şeffaf raporlama, bağımsız kontrol mekanizması ve yöneticilerin gerçekten sorumlu tutulduğu bir uygulama gerekir.

Başarısız transfer her zaman hukuki sorumluluk doğurmaz. Spor yöneticileri sportif kararlar alırken hata yapabilir. Ancak piyasa rayicinin çok üzerinde işlem yapılması, kulübün mali gücünü aşan borçlanmalara gidilmesi, ilişkili kişiler lehine kulübün zarara uğratılması veya bütçe sınırlarının bilinçli şekilde aşılması halinde yöneticilerin sorumluluğu gündeme gelmelidir.

V. Yayın Gelirleri ve Kulüplerin Ekonomik Gerçekliği

Modern sporda kulüpler yalnızca sportif organizasyonlar değildir. Bilet satışı, yayın hakları, sponsorluk, reklam, lisanslı ürün satışı ve transfer gelirleriyle ciddi ekonomik faaliyet yürütürler.

Bu nedenle spor kulüpleri bazı faaliyetleri bakımından ekonomik birer teşebbüs niteliği taşır. Ancak kulüplerin tüm faaliyetlerini sıradan ticari işletme gibi görmek de doğru değildir. Çünkü sportif rekabet, doğası gereği ekonomik rekabetten farklıdır.

Bir kulüp hem rakibiyle yarışır hem de aynı rakibin varlığı sayesinde ligin ekonomik değerinden pay alır. Bu nedenle spor ekonomisinde rekabet ve iş birliği iç içedir.

Yayın gelirleri bu yapının merkezindedir. Türkiye’de birçok kulüp bakımından yayın gelirleri toplam gelir içinde hayati öneme sahiptir. Bu nedenle yayın ihalesi, merkezi gelir dağıtımı ve lig organizasyonunun sürdürülebilirliği yalnızca ticari değil, aynı zamanda spor hukukunun da temel meselesidir.

VI. 6222 Sayılı Kanun, Taraftar Güvenliği ve Kişisel Veriler

6222 sayılı Sporda Şiddet ve Düzensizliğin Önlenmesine Dair Kanun, spor alanlarında şiddeti ve düzensizliği önlemek amacıyla çıkarılmıştır. Kanun; elektronik bilet, seyirden yasaklama, kamera kayıtları, güvenlik tedbirleri ve müsabaka düzenini bozan fiillere ilişkin hükümler içermektedir.

Seyirden yasaklama tedbiri, niteliği itibarıyla önleyici bir koruma tedbiridir. Amaç, kişinin ileride müsabaka güvenliğini bozmasının önüne geçmektir. Ancak uygulamada bu tedbirin otomatikleşmesi, gereğinden uzun sürmesi veya kişinin etkin başvuru hakkını zayıflatması ciddi sorunlar doğurabilir.

Taraftar güvenliği elbette önemlidir. Ancak güvenlik gerekçesiyle taraftar hakları keyfi biçimde sınırlandırılamaz. Misafir takım taraftarlarının stadyuma alınmaması, toplu yasak kararları, deplasman kısıtlamaları ve benzeri uygulamalar somut güvenlik gerekçelerine dayanmalı; genel, soyut ve otomatik tedbirlere dönüşmemelidir. Elektronik bilet sistemi ise başka bir önemli tartışmayı beraberinde getirmiştir: kişisel verilerin korunması.

Sporda şiddetin önlenmesi amacıyla taraftar bilgilerinin alınması, belirli sınırlar içinde meşru görülebilir. Ancak bu verilerin ticari amaçlarla kullanılması, reklam ve pazarlama faaliyetine konu edilmesi veya rıza olmaksızın üçüncü kişilerle paylaşılması kişisel verilerin korunması hakkını ihlal eder. Dolayısıyla spor güvenliği ile kişisel veri koruması arasında hassas bir denge kurulmalıdır.

VII. Yasadışı Bahis, Şike ve Alt Liglerin Kırılganlığı

Yasadışı bahis, spor hukukunun en ağır ve en yaygın sorunlarından biridir.

Bu sorun yalnızca büyük ligler, büyük kulüpler veya popüler maçlarla sınırlı değildir. Aksine, en tehlikeli etkisini çoğu zaman alt liglerde gösterir.

Alt lig futbolcuları ve görünürlüğü düşük branşlardaki sporcular çoğu zaman düzenli gelir elde etmekte zorlanır. Maaşların geç ödenmesi, primlerin belirsizliği, kariyer süresinin kısa olması ve sözleşme güvencesinin zayıflığı, bu sporcuları dış müdahalelere açık hale getirebilir.

Yasadışı bahis organizasyonları da tam olarak bu zayıf noktaları hedef alır.

Bir sporcunun, hakemin, kulüp çalışanının veya teknik ekip üyesinin bahis ağına dahil edilmesi yalnızca tek bir müsabakanın sonucunu etkilemez. Sporun tamamına duyulan güveni sarsar.

Toplum bakımından da sonuçları ağırdır. Yasadışı bahis:

1. gençler arasında kolay para kazanma algısını besler,
2. dijital platformlar ve sosyal medya üzerinden normalleşir,
3. suç örgütlerine finansman sağlar,
4. sporun dürüstlüğüne duyulan inancı zedeler,
5. taraftarın “sonuçlar sahada değil, dışarıda belirleniyor” düşüncesine kapılmasına yol açar.

Bu nedenle yasadışı bahisle mücadele yalnızca ceza artırımıyla yürütülemez. Önleyici ve kurumsal bir model gerekir.

Bu kapsamda;

1. MASAK, BTK, Spor Toto Teşkilat Başkanlığı, federasyonlar ve kolluk birimleri arasında hızlı veri paylaşımı sağlanmalı,
2. şüpheli bahis hareketleri için erken uyarı sistemi kurulmalı,
3. alt lig sporcularına yönelik finansal okuryazarlık ve etik eğitimleri verilmeli,
4. kulüpler için bahis ve şike riskine karşı uyum programı zorunlu hale getirilmeli,
5. sporcuların ücret ve prim ödemeleri denetlenmeli,
6. sosyal medya üzerinden yasadışı bahis reklamı yapan kişiler ve hesaplar etkin şekilde yaptırıma tabi tutulmalıdır.

Yasadışı bahis, sporun dışından gelen bir tehdit gibi görünse de, aslında spor sistemindeki ekonomik kırılganlıkları kullanarak büyüyen bir yapıdır. Bu nedenle çözüm, yalnızca failleri cezalandırmak değil; sporcuları bu ağlara karşı korunabilir hale getirmektir.

VIII. Medya Dili ve Sporda Şiddetin Normalleşmesi

Sporda şiddet yalnızca stadyumda başlamaz. Çoğu zaman ekranlarda, sosyal medyada ve spor yorumculuğunda kullanılan dil ile beslenir.

Hakemleri, kulüp yöneticilerini, futbolcuları veya federasyon görevlilerini hedef alan ağır, aşağılayıcı, tehditkâr ve kışkırtıcı ifadeler, taraftar davranışlarını doğrudan etkileyebilir.

Eleştiri elbette serbesttir. Spor medyası, hakem kararlarını, federasyon uygulamalarını, kulüp yönetimlerini ve oyuncu performansını sert biçimde eleştirebilir. Ancak eleştiri ile hedef gösterme arasında açık bir fark vardır.

“Operasyon”, “tetikçi”, “katil”, “şerefsiz” gibi ifadeler spor kamuoyunu bilgilendirmekten çok, öfkeyi ve gerilimi artıran bir dil üretir. Bu dil, zaten yüksek duygusal yoğunluk taşıyan spor alanında şiddeti normalleştirebilir.

Bu nedenle spor hukukunun yalnızca stadyum güvenliğini değil, medya dilini ve dijital spor kültürünü de dikkate alması gerekir.

IX. E-Spor ve Yeni Nesil Hukuki Sorunlar

Spor hukukunun yeni tartışma alanlarından biri de e-spordur.

E-sporda klasik spor dallarından farklı olarak oyunun kendisi bir şirketin fikri mülkiyetindedir. Futbol topunun sahibi yoktur; ancak bir e-spor oyununun kodu, karakterleri, turnuva sistemi ve kullanım şartları özel bir şirketin kontrolündedir.

Bu durum şu soruları beraberinde getirir:

1. E-sporcu sporcu mudur, çalışan mıdır?
2. Nickname ve dijital kimlik kime aittir?
3. Yayın gelirleri nasıl paylaşılacaktır?
4. Takım, oyuncunun sosyal medya hesapları üzerinde hak iddia edebilir mi?
5. Oyun şirketinin kuralları ile federasyon düzenlemeleri çatışırsa hangisi uygulanacaktır?

Bu sorular henüz yeterince net cevaplanmış değildir. Oysa e-sporcuların büyük bölümü genç yaşta sözleşme imzalamakta, yayın gelirleri, sponsorluklar, dijital kimlik ve oyun içi başarı üzerinden ekonomik değer yaratmaktadır.

Bu nedenle e-spor alanında özel sözleşme standartları, genç oyuncu koruması, dijital haklar, yayın gelirleri ve fikri mülkiyet bakımından açık düzenlemelere ihtiyaç vardır.

X. Çözüm Önerileri

Türkiye’de spor hukukunun temel sorunu, her olaydan sonra yeni bir yasak veya ceza getirme refleksidir. Oysa spor hukukunda asıl ihtiyaç, yapısal ve sürdürülebilir bir hukuk mimarisi kurmaktır.

Bu kapsamda öncelikli çözüm önerileri şunlardır:

1. Spor tahkimi bağımsız ve çoğulcu hale getirilmelidir.

Tahkim kurullarının oluşumunda yalnızca federasyon yönetimlerinin değil, kulüplerin, sporcuların, hakemlerin, antrenörlerin ve bağımsız hukukçuların temsili sağlanmalıdır.

2. Federasyon talimatları standartlaştırılmalı ve gerekçeli hale getirilmelidir.

Sporcu haklarını etkileyen yaş, lisans, transfer ve disiplin düzenlemeleri somut gerekçelere dayanmalı; eşitlik ve ölçülülük ilkelerine uygun olmalıdır.

3. Kulüplerin mali yapıları etkin şekilde denetlenmelidir.

7405 sayılı Spor Kulüpleri ve Spor Federasyonları Kanunu’nun getirdiği borçlanma ve yönetici sorumluluğu hükümleri kâğıt üzerinde kalmamalı; bağımsız denetim, şeffaf raporlama ve yaptırım mekanizmasıyla desteklenmelidir.

4. Sporcu hakları için asgari sözleşme standartları oluşturulmalıdır.

Ücret, prim, sakatlık, sosyal güvenlik, imaj hakkı, fesih ve disiplin cezaları bakımından sporcu lehine asgari güvenceler getirilmelidir.

5. Yasadışı bahisle mücadelede erken uyarı sistemi kurulmalıdır.

Alt ligler de dahil olmak üzere şüpheli bahis hareketleri anlık izlenmeli; federasyonlar, kolluk, MASAK, BTK ve ilgili kurumlar arasında etkin veri paylaşımı sağlanmalıdır.

6. Taraftar güvenliği ile temel haklar arasında denge kurulmalıdır.

Seyirden yasaklama, deplasman yasağı ve elektronik bilet uygulamaları somut gerekçeye dayanmalı; kişisel verilerin ticari amaçla kullanılması engellenmelidir.

7. Spor medyası ve dijital yayıncılık için etik ilkeler güçlendirilmelidir.

Eleştiri hakkı korunmalı; ancak hedef gösterici, aşağılayıcı ve şiddeti kışkırtıcı dil açık şekilde sınırlandırılmalıdır.

8. E-spor için özel hukuki çerçeve oluşturulmalıdır.

E-sporcu sözleşmeleri, nickname hakları, yayın gelirleri, genç oyuncuların korunması ve oyun şirketlerinin yetkileri açık şekilde düzenlenmelidir.

Sonuç

Spor hukuku, yalnızca maç sırasında yaşanan olaylara veya disiplin cezalarına ilişkin bir alan olarak görülmemelidir. Bugün spor; çocuğunu antrenmana götüren aileden, alt liglerde emeğinin karşılığını almaya çalışan sporcuya, stadyuma giden taraftardan, kulübünü ayakta tutmaya çalışan yöneticiye kadar çok geniş bir toplumsal alanı etkilemektedir.

Bu nedenle spor hukukunun görevi yalnızca cezalandırmak değil; sporu daha adil, daha güvenilir ve daha sürdürülebilir hale getirecek zemini kurmaktır. Kulüp ekonomisi, sporcu emeği, taraftar hakları, yayın gelirleri, kişisel veriler, yasadışı bahis, medya dili ve e-spor artık birbirinden ayrı düşünülemeyecek başlıklardır.

Sporun bir tarafında büyük sözleşmeler, transferler ve dev ekonomik değerler varken; diğer tarafında görünmeyen emek, güvencesiz kariyerler ve korunmaya ihtiyaç duyan genç sporcular vardır. Hukukun asıl işlevi de bu iki gerçeklik arasında makul, adil ve insan odaklı bir denge kurabilmektir.

Türkiye’de spor hukukunun geleceği, yalnızca yeni yasaklar ve cezalar üretmekten değil; bağımsız, şeffaf, denetlenebilir ve tüm paydaşların haklarını gözeten bir sistem inşa etmekten geçmektedir.

Çünkü sporun sahada kalabilmesi, adil kalabilmesine bağlıdır. Adalet duygusunun zedelendiği yerde ise yalnızca maçların değil, spora duyulan güvenin de sonucu değişir.

Av. Mehmet Onur ÖZKILINÇ

Yargıtay

3. Hukuk Dairesi

2015/19402 E., 2017/4866 K.

"İçtihat Metni"

MAHKEMESİ :ASLİYE HUKUK MAHKEMESİ

Taraflar arasındaki vasiyetnamenin iptali davasının mahkemece yapılan yargılaması sonucunda, davanın reddine yönelik olarak verilen hükmün, süresi içinde davacı vekili tarafından temyiz edilmesi üzerine; temyiz dilekçesinin kabulüne karar verildikten sonra, dosya içerisindeki kağıtlar okunup gereği düşünüldü:

Y A R G I T A Y K A R A R I

Davacı; mirasbırakan ...'nin, Nazilli 2.Noterliğince düzenlenen 04.02.2005 tarih ve 1640 yevmiye numaralı vasiyetnamesi ile oğlu olan davacıyı mirasçılıktan çıkardığını, vasiyetnamede mirastan mahrumiyet için sebep gösterilen olaylarla davacının ilgisinin bulunmadığını, muris babasıyla ilgilendiğini, annesinden intikal eden malvarlığı için kanunların kendisine tanıdığı hak arama yöntemi ile hareket ettiğini, mirastan mahrumiyet için geçerli bir sebep olmadığını, vasiyetnamenin davalının yönlendirmesiyle yapıldığını belirterek, vasiyetnamenin iptaline karar verilmesini talep etmiştir.

Davalı; davacının muris babasıyla sağlığında ilgilenmediği, miras yoluyla intikal eden taşınmazların haksız yıkımı için uğraştığını, kamu görevlileri hakkında soruşturma açtırtdığını, yaşananların murisin sağlığını bozduğunu, davacının aile yükümlülüklerini ağır şekilde ihlal ettiğinden vasiyetname ile mirasçılıktan çıkarıldığını belirterek, davanın reddine karar verilmesini talep etmiştir.

Mahkemece; davacının murisine karşı ailevi ve hukuki vazifelerini büyük bir kusurlu davranışla yerine getirmediği, murisin yanına gelmediği, gerekli yardımı göstermediği ve ilgilenmediği gerekçesiyle davanın reddine karar verilmiş, hüküm davacı vekili tarafından temyiz edilmiştir.

Mirasdan iskat, mahfuz hissenin temelini teşkil eden aile dayanışmasının zedelendiği hallerde, mahfuz hisseli mirasçıyı mirasdan uzaklaştırma olanağını miras bırakana tanıyan ölüme bağlı bir tasarruftur.

Bu tasarrufla vasiyetci mahfuz hisseli bir mirasçısını miras hakkından ve mahfuz hissesinden yoksun bırakır. Normal koşullarda vasiyetci mahfuz hisse üzerinde tasarruf edemez, etse bile bu tenkis yolu ile iskat olunan mirasçılara dönebilir. Ancak iskat yoluyla ve iskat sebeplerinin gerçekleşmesi halinde mahfuz hisseden yoksun kalma konusu gündeme gelir.

Vasiyetci her zaman ve dilediği taktirde mahfuz hisse dışında kalan hisseler üzerinde dilediği gibi tasarruf edebilir. Onun için mirasdan iskat sadece mahfuz hisseli mirasçılar hakkında hüküm ifade eder.

Mirasdan iskat murisin tek taraflı ölüme bağlı bir tasarrufu ile gerçekleşir.

İskat cezai (olağan) ve koruyucu olmak üzere iki türlüdür.

Mirascı miras bırakana ve yakınlarından birine karşı Medeni Kanunun 510.maddesinde gösterilen ağır bir suç işler veya murisine veya ailesine karşı kanunen yerine getirmekle yükümlü olduğu aile görevlerini ifada büyük bir kusur işlerse cezai (olağan) iskat nedenleri doğmuş olur.

Koruyucu iskat ise: Tamamen iyi niyete dayalı adından anlaşılacağı üzere murisin iskat ettiği mirasçının çocuklarını koruma amacına yöneliktir.

Cezai (olağan) iskat sebepleri iki kısımda incelenebilir.

a) Mirasçının murisine ve onun yakınlarına karşı ağır bir suç işlemesidir. Bu suçun tamamlanması şart olmadığı gibi bu konuda bir mahkumiyet kararı bulunması da koşul değildir. Afdan ve zamanaşımından yararlanılmasının da önemi yoktur.

Ağır suçdan amaç miras bırakanın şahsiyet haklarına, beden tamlığına, mamelekine yönelik onunla aile bağlarının kopduğunu gösteren hukuka aykırı bir fiildir. Bunun belirlenmesinde ceza hukuku değil Medeni Hukuk kuralları gözönünde bulundurulacaktır. Mirasbırakanın yakınlarına karşı aynı nitelikte işlenen suçlarda iskat nedenidir. Yani suçun mutlaka murise karşı işlenmiş olması da koşul değildir.

Yakınlık kavramına murisin sevgi, saygı ve bağlılık duyduğu tüm kişiler örneğin arkadaşlar, nişanlı, öğretmen, öğrenci, ona bakan onu koruyan veya onun baktığı, koruduğu v.b. kişilerde dahildir (MK. 457/1 md.).

b)Mirasçının murise ve ailesine karşı kanunen mükellef olduğu aile hukuku vazifelerini büyük bir kusurlu davranışla yerine getirmemesi (MK. 457/2. md.).
Örneğin; Medeni Kanunun 151.maddesinde düzenlenen sadakat, yardım, bağlılık, çocuklara itina gösterme görevini yapmaması,

Ana baba ve çocukların karşılıklı sevgi ve saygı şefkat bağları, yoksulluğa ve zarurete düşmede yardım yükümlülüğü, nafaka borcu (MK. madde 315) aile birlik ve huzuru bozan davranışlarda bulunmama ilkelerine aykırı hareketler v.b. gibi.

Aynı nedenlerle evlatlık da mirasdan iskat edilebilir veya aynı nedenlere dayalı olarak evlatlığın evlatlık ilişkisinin kaldırılması davası da açılabilir (MK. madde 258, 457). Ancak, bu haklar şahsa sıkı sıkıya bağlı haklardan olduğundan mirasçılara geçmez, sadece muris tarafından kullanılabilir. Mirasçılar bu konuda açılmış bir dava varsa murisin ölümü halinde bu davalara devam edebilirler.

İskat sebebi açık olmalı, belirli bir eyleme, işleme ve davranışa dayanmalıdır. Sadece mirasdan iskat ettim, miras dışı bıraktım, bana ilgi göstermedi v.b. gibi gerekçesiz sözler yeterli sayılmamalıdır. İskat sebebi kabul edilen olayların delillerinin gösterilmesi de mirasçının iskata itirazı halinde diğer tarafa kolaylık sağlayacağından, tasarrufda yer almalıdır (MK. madde 512/2).

İskat edilen şahsın iskatla mirascılık sıfatı sona erer. Ancak, iskat mahfuz hissenin tamamına ilişkin olabileceği gibi bir kısmına ilişkin de olabilir.

Miras hakkından tamamen iskat olunan kimse terekeden hisse talep edemiyeceği gibi tenkis davası dahi açamaz.

Kısmi iskat halinde ise, mirasçının mirascılık sıfatı devam eder. Çünkü iskat haricinde kalan saklı payın bir kısmını bu mirasçı iktisap edecektir.

Mirasbırakanın mirasdan iskat ettiği şahıs lehine mal vasiyetinde bulunması da mümkündür.

İskat şahsidir. İskat olunanın mahfuz hisseli füruuna şamil olamaz.

İskat haksız ise iskat edilen1 mirasçı davacı: İskata itiraz edebilir ve iskatın iptalini veya tenkisini isteyebilir (MK. madde 512/2).

Dava, iskat olunan şahıs dışındaki ıskattan yararlanan diğer kanuni mirasçılar aleyhine açılır.

Genel olarak iskata itiraz nedenleri:

Davacı genel olarak vasiyetcinin ehliyetsiz olduğunu, iskatın hata, hile, ikrah sonucu yapıldığını ortaya koyarsa veya vasiyetname şeklen geçersiz ise iskat tasarrufu iptal edilir ve mirasçı iskat edilmemiş gibi tüm miras hakkına kavuşur.

Özel olarak iskata itiraz nedenleri:

Cezai (olağan) iskatın hükümsüz kılınması konusunda ölüme bağlı tasarrufun genel olarak hükümsüzlüğü yanında Medeni Kanunun 512.maddesinde belirlenen bazı özel durumlarda mirasdan iskat edilen mirasçıya, iskata ilişkin ölüme bağlı tasarrufa itiraz ederek onu kısmen veya tamamen etkisiz bırakma imkanı tanınmıştır.
İskat edilen mirascı, bu itirazını duruma göre tenkis veya iptal davası açmak suretiyle gerçekleştirir.

TMK'nun 510.maddesinde "Mirasbırakanın ölüme bağlı bir tasarruf ile saklı paylı mirasçısını mirasçılıktan çıkarma sebebi olarak, 1)Mirasçı, mirasbırakana veya mirasbırakanın yakınlarından birine karşı ağır bir suç işlemişse, 2) Mirasçı, mirasbırakana veya mirasbırakanın ailesi üyelerine karşı aile hukukundan doğan yükümlülüklerini önemli ölçüde yerine getirmemişse mirasçılıktan çıkarabilir" hükmü getirilmiştir. (Ayrıca mirasçının temyiz kudretine haiz olarak kasıtlı ve kusurlu davranışlarıyla belirli bir fiili yapması şartı aranacaktır. Ancak, muris kusurlu davranışı ile ıskata neden olan olaylara sebep olmuş ise iskat şartları oluşmayabilir. Bu hususun takdiri ise olayların akışına göre, hakime aittir.)

TMK'nun 512/1. maddesinde "Mirasçılıktan çıkarma, mirasbırakan ancak buna ilişkin tasarrufunda çıkarma sebebini belirtmişse geçerlidir." 2.fıkrasında "Mirasçılıktan çıkarılan kimse itiraz ederse, belirtilen sebebin varlığını ispat, çıkarmadan yararlanan mirasçıya veya vasiyet alacaklısına düşer". 3.fıkrasında ise "Sebebin varlığı ispat edilememiş veya çıkarma sebebi tasarrufta belirtilmemişse tasarruf, mirasçının saklı payı dışında yerine getirilir; ancak, mirasbırakan bu tasarrufu çıkarma sebebi hakkında düştüğü açık bir yanılma yüzünden yapılmışsa, çıkarma geçersiz olur" hükmü getirilmiştir.

Somut olay; mirasbırakan, oğlu olan davacıyı mirastan çıkarma sebebini vasiyetnamesinde; "... bana ve aile üyelerime aile hukukundan doğan yükümlülüklerini hiç yerine getirmemiştir. Yine kanunun 230.maddesinde belirtilen yardım, saygı ve anlayışı göstermemiş ve aile onurunu gözetmemiştir. Tam tersine bana bu yaşıma kadar sürekli eziyet etmiştir. Bir evlada yakışmayacak davranışlarda bulunmuştur. Eşimle birlikte Almanya'da 20 yıl çalışarak edindiğimiz Bozdoğan-Nazilli ve İzmir'deki taşınmazları eşimin vefatından sonra mahkeme kanalıyla yok denecek düşük fiyatlara sattırmıştır. Altıntaş Mah. 95 sok. no.50 adresindeki .... Apartmanında 3.katında yaptırdığımız tadilattan sonra kızımın evlenmesinden itibaren 1998 yılından bu güne kadar kızımla beraber oturduğumuz konutu yıktırmak için belediyeye şikayette bulunmuş, belediye yıkmadı diye belediye başkanı ve bürokratlarına soruşturma açtırtmış ve en sonunda .... Başkanı....'in sırf binayı yıktırmamasından dolayı hakkında ağır ceza mahkemesinde görevi suistimal davası açılmasına neden olmuştur. 80 yaşından sonra beni sokağaatmak için bu kadar gayret gösteren bir evladın verdiği üzüntü nedeniyle 2003 yılında felç geçirip bir hastanede 3 ay evde yatalak olarak kalmama neden olmuştur." olarak açıklamıştır.
Dinlenen davacı tanıkları, davacının mirasbırakana karşı gerekli evlatlık vazifelerini yaptığını, davacının kendisiyle ilglendiği yönünde murisin beyanları olduğu, davacının annesinin ölümünden sonra problemleri olduğu, davacının yurtdışından muris babasını ziyarete geldiği ancak davalının kapıyı açmadığı anlaşılmaktadır. Toplanan deliller birlikte değerlendirildiğinde; davacının mirasbırakana karşı gerekli evlatlık vazifelerini yerine getirmeye çalıştığı, ailesini ziyarete gittiği anlaşılmakla, aile yükümlülüklerinin önemli ölçüde yerine getirmediği hususunun davalı tarafça ispat edilemediği, bu itibarla miraçılıktan çıkarmanın geçerli olmadığı ortadadır.

Hal böyle olunca, mahkemece; dava konusu 04.02.2005 tarihli vasiyetname ile mirasbırakan ...'nin çocuğu olan davacı hakkında gösterdiği sebeplerin, mirasçılıktan çıkarma sebebi sayılabilecek nitelik ve nicelikte bulunmadığı gözetilerek, TMK. nun 512. maddesinin 3. fıkrasının ilk cümlesi uyarınca mirasçılıktan çıkarmanın tasarruf nisabı oranında geçerli olacağı, başka bir ifade ile davacının saklı payını isteyebileceği ve davaya tenkis davası olarak devam edilebileceği düşünülmeden, istemin tümden reddilmesi usul ve yasaya aykırıdır.

SONUÇ: Yukarıda açıklanan nedenlerle hükmün HUMK.nun 428. maddesi gereğince davacı yararına BOZULMASINA, peşin alınan temyiz harcının istek halinde davacıya iadesine, 6100 sayılı HMK'nun Geçici Madde 3 atfıyla 1086 sayılı HUMK'nun 440. maddesi gereğince kararın tebliğinden itibaren 15 günlük süre içinde karar düzeltme yolu açık olmak üzere, 06.04.2017 gününde oybirliğiyle karar verildi.

Yargıtay

7. Hukuk Dairesi

2024/4654 E., 2025/2660 K.

"İçtihat Metni"

MAHKEMESİ : Adana Bölge Adliye Mahkemesi 5. Hukuk Dairesi
SAYISI : 2022/561 E., 2024/1447 K.
İLK DERECE MAHKEMESİ : Mersin 4. Asliye Hukuk Mahkemesi
SAYISI : 2018/274 E., 2021/426 K.

Bölge Adliye Mahkemesi kararı davacı vekilin tarafından temyiz edilmekle; kesinlik, süre, temyiz şartı ve diğer usul eksiklikleri yönünden yapılan öninceleme sonucunda, temyiz dilekçesinin kabulüne karar verildikten ve Tetkik Hâkimince hazırlanan rapor dinlendikten sonra dosyadaki belgeler incelenip gereği düşünüldü:

I. DAVA
Davacı vekili dava dilekçesinde; davacının eşi olan muris ...'in 15.01.2017 tarihinde vefatı sonrasında Mersin 2. Sulh Hukuk Mahkemesinin 2017/120 Esas sayılı dosyasından 05.06.2018 tarihinde usule aykırı biçimde açıklanan "09.12.2016 tarihli el yazılı vasiyetnamenin" hatalarla dolu ve hukuka aykırı olup ayrıca gerekli şartları da taşımadığından iptali gerektiğini, şöyle ki muris ...'in vasiyetnameyi düzenlediği tarihte tasarruf ehliyetinin bulunmadığını, kanser tedavisi görmekte iken vasiyetnamenin murise dikte ettirildiğini, vasiyetname içeriğinin, üzerindeki karalamaların, düzeltmelerin ve düzensizliklerin bu iddialarını doğruladığını, eldeki davaya konu iptali talep edilen vasiyetname ile davacının mirasçılıktan çıkarılmak istendiğini, ancak davacının mirasçılıktan çıkarılmasını gerektirecek ve mahkeme kararı ile kesinleşmiş herhangi bir kusurunun ya da davranışının olmadığını, müvekkilinin aile hukukundan kaynaklanan tüm yükümlülüklerini eksiksiz yerine getirdiğini, vasiyetname metninde müvekkili aleyhine ileri sürülen sebeplerin doğru olmadığını, vasiyetnamede tanık olarak imzası bulunan ...'ın boşanma davasında davalının avukatı olduğunu, diğer tanık Bilal Akarsu'nun ise yaşı itibariyle tanıklık yapma ehliyetinin bulunmadığını, lehine vasiyetname düzenlenen davalı ...'nun hileli biçimde terekeden para kaçırıp zimmetine geçiren birisi olduğunu ileri sürerek; 09.12.2016 tarihli el yazılı vasiyetnamenin iptalini talep etmiştir.

II. CEVAP
Davalı vekili cevap dilekçesinde; davacı vekilinin 30.03.2017 tarihinde ve 20.04.2017 tarihinde katıldığı boşanma davasına ilişkin celselerde vasiyetnameden ve iptal sebebinden haberdar olduğunu, eldeki vasiyetnamenin iptali istemli davanın açıldığı 28.06.2018 tarihinde ise vasiyetnamenin iptali davası için gerekli bir yıllık hak düşürücü sürenin geçmiş olduğunu, davanın öncelikle bu sebeple reddi gerektiğini, muris ... tarafından davacı ... aleyhine Adana 4. Aile Mahkemesi'nde 2016/642 Esas sayılı açılan boşanma davasının devamı sırasında ...'in 05.01.2017 tarihinde vefat ettiğini, kanser tedavisi gören muris ...'in, ölmeden önce hastanede 09.12.2016 tarihinde kendi el yazısıyla vasiyetname düzenleyerek kanser hastası olduktan sonra kendisine bakıp gerekli ilgiyi göstermeyen davacıyı mirasçılıklan çıkardığını, taşınmazını ve diğer tüm malvarlığını abisi ...'ya vasiyet ettiğini, muris ...'in vasiyetnamenin tanzimi tarihi olan 09.12.2016 tarihinde hukuki işlem ehliyetine sahip olup akciğer kanseri tedavisi görmekte iken vefat ettiğini, ruhsal veya psişik rahatsızlığı bulunmadığını, algılama ve kavrama yeteneğinin mevcut olup davacı tarafın murisin hukuki işlem ehliyetinin bulunmadığı yönündeki iddiasının hukuki dayanaktan yoksun olduğunu, vasiyetname tanıklarının da fiil ehliyetlerinin bulunuyor olup tanıklık için yasal engellerinin bulunmadığını, vasiyetnamenin murisin kendi el yazısı ile yazılıp ve imzalandığını, davacının ise kanser rahatsızlığı olan eşini en zor zamanlarında ve ölümle savaşırken, çalışma bahanesiyle terk ettiğini, evinde ve hastanede yalnız bırakıp arayıp sormadığını, maddi ve manevi hiçbir ihtiyacını karşılamadığını belirterek; davanın reddini savunmuştur.

III. İLK DERECE MAHKEMESİ KARARI
İlk Derece Mahkemesince yukarıda tarih ve sayısı belirtilen kararı ile; "...Davacının, vasiyet eden/muris ...'in eşi olup müşterek çocuklarının bulunmadığı, muris ...'in 15/01/2017 tarihinde vefat ettiği, muris tarafından düzenlenen 09.12.2016 tarihli vasiyetnamenin Mersin 2. Sulh Hukuk Mahkemesinin 2017/120 Esas - 2018/1149 Karar sayılı dosyasından vasiyetnamenin açılıp okunduğunun tespitine dair verilen kararın kesinleştiği, 09.12.2016 tarihli vasiyetnamenin vasiyet eden tarafından bizzat el yazısıyla iki şahit huzurunda usulüne uygun düzenlendiği, vasiyetnamede şekil noksanlığı bulunmadığı, Adli Tıp Kurumu İhtisas Kurulunca düzenlenen 17.05.2021 tarihli raporda da vasiyet edenin vasiyetin düzenlendiği tarihte fiil ehliyetine sahip olduğunun tespit edildiği, davacının 03/08/2016 tarihinde Adana 4. Aile Mahkemesinin 2016/642 Esas sayılı dosyası ile vasiyetnameden haberdar olduğu ve vekilinin ise Mersin 2. Sulh Hukuk Mahkemesinin dosyasına 07.03.2017 tarihinde dilekçe ibraz ettiği, vasiyetnamenin açılıp okunduğunun tespitine ilişkin ilamın ise 30.03.2021 tarihinde kesinleştiği, hak düşürücü sürenin bu tarihten itibaren başladığı, eldeki davanın 28.06.2018 tarihinde hak düşürücü süre içerisinde açıldığı, davacının fiil ehliyeti yokluğu, şekil noksanlığı ve mirastan ıskat sebeplerinin bulunmadığı iddialarını ispatlayamadığı..." gerekçesiyle; davanın reddine karar verilmiştir.

IV.İSTİNAF
İlk Derece Mahkemesinin yukarıda belirtilen kararına karşı süresi içinde davacı vekilince istinaf başvurusunda bulunulması üzerine Bölge Adliye Mahkemesinin yukarıda tarih ve sayısı belirtilen kararı ile; İlk Derece Mahkemesi hükmünün kaldırılarak esas yönünden yeniden hüküm kurulmak suretiyle; "...Mersin 2. Sulh Hukuk Mahkemesinin 2017/120 Esas sayılı vasiyetnamenin açılması istemli dava dosyasına, davacı ... vekili sıfatıyla 07.03.2017 havale tarihli dilekçe sunularak vasiyetnamenin iptale tabi olduğunun beyan edildiği, bu haliyle davacı tarafın vasiyetnameyi ve iptal sebeplerini 07.03.2017 tarihinde Mersin 2. Sulh Hukuk Mahkemesinin 2017/120 Esas sayılı dosyası ile öğrendiği, vasiyetnamenin iptali davasının ise bir yıllık hak düşürücü süre geçtikten sonra 28.06.2018 tarihinde açıldığı, o halde mahkemece bir yıllık hak düşürücü sürenin dolmuş olduğu gerekçesiyle davanın reddine karar verilmesi gerekirken yazılı şekilde ispatlanamadığı gerekçesiyle davanın reddine karar verilmesinin usul ve yasaya aykırı kabul edildiği..." gerekçesiyle; davacı vekilinin istinaf başvurusunun kabulüne; Mersin 4. Asliye Hukuk Mahkemesinin 30.11.2021 tarihli ve 2018/274 Esas 2021/426 Karar sayılı kararının 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 353/1-b-2 hükmü gereğince kaldırılarak; davanın esası ile ilgili olarak yeniden aşağıdaki hükmün kurulmasına; davanın hak düşürücü süre nedeniyle reddine, karar verilmiştir.

V. TEMYİZ
Bölge Adliye Mahkemesinin yukarıda belirtilen kararına karşı süresi içinde davacı vekilince temyiz isteminde bulunmuştur.

A. Temyiz Sebepleri
Davacı vekili; müvekkili ... ile murisin karşılıklı dairelerde komşu olarak ikamet ederken tanışıp 18.10.2008 tarihinde evlendiklerini, müşterek çocuklarının olmadığını, müvekkilinin evlenmeden önce ve evlendikten sonrada uluslararası yük ve yolcu taşıyan gemilerde ve her seferinde mecburen üç - dört ay açık denizde bulunan gemilerde çalıştığını, vasiyet eden ...'in 2015 yılında akciğer kanserine yakalandığını, tedavisi sürecinde müvekkilinin eşinin yanında olduğunu, 17.12.2015 tarihinde ilk ameliyatını olup daha sonra ikinci kez hastalanarak vefat ettiğini, bu durumlardan müvekkilinin sorumlu tutulmak istendiğini, Adli Tıp Kurumu 4. İhtisas Dairesince sunulan ve sonuç olarak “...’in işlem tarihi olan 09.12.2016 tarihinde fiil ehliyetini haiz olduğu” yönündeki raporun eksik ve yetersiz inceleme sonucu yazıldığını, Adana ... Hastanesinin 19 Mart 2019 tarihli kanser hastalarına psikolojik destek adlı makalesinde, dördüncü evre kanser hastalarının karşılaştıkları ileri derece psikolojik rahatsızlıklardan bahsedip bir psikolog destediği alması gerektiğinden bahsedildiğini, bu sebeplerle Adli Tıp Kurumu 4. İhtisas Kurulu raporuna mahkeme nezdinde itiraz edildiğini ancak mahkemece taleplerinin reddedildiğini, müvekkilinin eşi ... tarafından düzenlenen vasiyetnamede müvekkilini mirasından ıskat etme nedenleri olarak, özetle hastalığında bakmadığı, çalışma bahanesi ile gittiği vs. gibi nedenler ileri sürüldüğünü, ancak bunların gerçeği yansıtmadığını, vasiyet edilen ...’nun iki yalancı şahitle ...’e attığı iftiradan Adana 13. Adana Asliye Ceza Mahkemesi kararından sonra Adana Bölge Adliye Mahkemesi 4. Ceza Dairesinin de kesinleşmiş kararı ile beraat ettiğini belirterek; kararın bozulmasını istemiştir.

B. Değerlendirme ve Gerekçe
Uyuşmazlık; ehliyetsizlik, şekil noksanlığı ve mirasçılıktan çıkarma nedenlerinin bulunmadığı sebeplerine dayalı olarak açılan vasiyetnamenin iptali istemine ilişkindir.

1. Her ne kadar Bölge Adliye Mahkemesince; 07.03.2017 tarihli dilekçeyle davacının vasiyetnameyi öğrendiği kabul edilerek davanın hak düşürücü süre nedeniyle reddine yönelik hüküm kurulmuş ise de, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu uyarınca vasiyetnamenin açılıp okunarak vasiyetnamenin tamamından haberdar olunmasıyla öğrenme süresi başlayacağı için 07.03.2017 tarihli dilekçe kapsamının "öğrenme" olarak kabul edilip süre yönünden davanın reddedilmesi doğru değildir. Vasiyetnamenin açılması davasının kesinleştiği tarih itibariyle eldeki dava hak düşürücü süre içerisinde açılmış olup işin esasının incelenmesi gerekmektedir.

2. Kanun koyucu, miras bırakanın irade özgürlüğüne büyük önem verdiğinden, miras bırakanın iradesinin öldükten sonra da ayakta tutulmasını ve değer taşımasını, yapacağı ölüme bağlı tasarrufların hukuk düzenince korunmasına bağlamıştır (... Kılıçoğlu: Miras Hukuku, Ankara 2018, s. 32). Bu tür hukuki işlemlerin ölüme bağlı tasarruf olarak adlandırılmalarının sebebi, miras bırakanın terekesine ilişkin olmalarıdır.3. Vasiyetnameler de, bir kimsenin (gerçek kişi) bizzat yapacağı ölüme bağlı bir tasarruf olup amacı bütün mamelekinin veya muayyen bir malının mülkiyetini gerçek veya tüzel bir şahsa devredilmesini sağlamaya yönelik tek taraflı bir hukuksal işlemdir (Hukuk Genel Kurulunun 14.10.2021 tarihli, 2020/14-540 Esas, 2021/1223 Karar sayılı kararı).

4. Miras bırakan vasiyetname ile mal varlığı üzerinde ölümüne bağlı tasarrufta bulunurken, bu tasarruf nedeniyle saklı paylarının karşılığını alamayan mirasçılar da belli koşullarla kanun koyucu tarafından korunmuş ve 4721 sayılı Kanun'un 560 ıncı maddesinde miras bırakanın tasarruf oranını (nisabını) aşan tasarruflarının tenkisini dava edebilecekleri hükme bağlanmıştır. Saklı pay ihlâlinin yaptırımı tenkistir ve ancak mirastan feragat, mirasçılıktan çıkarma ve mirastan yoksunluk gibi istisnai hâllerde, miras bırakanın tasarruf oranı (nisabı) genişler. Ne var ki bu hâllerde dahi miras bırakanın tasarruf oranının genişlemesi mutlak değildir.

5. Gelinen aşamada somut olayda, uyuşmazlık noktasını teşkil eden mirasçılıktan çıkarma ile ilgili kavram ve hükümlerin ortaya konulmasında fayda vardır. Türk Medeni Kanunu'nun 510 ve devamı maddelerinde düzenlenen mirasçılıktan çıkarma; kanunun aradığı anlamda aile bağına layık olmadığını gösteren kimseye uygulanan bir "medeni hukuk yaptırımı", bir çeşit özel hukuk cezasıdır. Davranışlarıyla miras bırakan ile arasındaki sıkı ve yoğun aile bağlarını koparan mirasçıyı, miras bırakanın tasarruflarına karşı korumakta ısrar etmek anlamlı olmayacağından, belli koşullar dâhilinde kanun koyucu miras bırakana ölüme bağlı tasarrufuyla mirasçısını mirasından tümüyle uzaklaştırma imkânı tanımıştır. Cezai mirasçılıktan çıkarma olarak isimlendirilen bu durumun şartları 4721 sayılı Kanun'un 510. maddesinde düzenlenmiştir. Buna göre;

“Aşağıdaki durumlarda mirasbırakan, ölüme bağlı bir tasarrufla saklı paylı mirasçısını mirasçılıktan çıkarabilir:

1. Mirasçı, mirasbırakana veya mirasbırakanın yakınlarından birine karşı ağır bir suç işlemişse,

2. Mirasçı, mirasbırakana veya mirasbırakanın ailesi üyelerine karşı aile hukukundan doğan yükümlülüklerini önemli ölçüde yerine getirmemişse.”

6. Görüldüğü üzere; mirasçılıktan cezai çıkarmanın iki temel şartı bulunmaktadır: Bunlar, çıkarma sebeplerinden birinin gerçekleşmesi ve çıkarmanın ölüme bağlı tasarruf biçiminde yapılmasıdır. Miras bırakanın bu sebebe dayanabilmesi için, mirasçının mutlaka suçtan mahkûm olması gerekmez. Madde metninden de açıkça anlaşıldığı üzere, bu sebebin varlığının kabul edilebilmesi için suçun "ağır" olması aranmıştır. Hâkimin suçun ağırlığı konusunda takdir yetkisini kullanırken ceza hukuku kuralları bağlamında değil, işlenen fiilin aile bağlarına yaptığı etki bakımından medeni hukuk esaslarına göre değerlendirmede bulunması gerekir. Mirastan çıkarma için ikinci sebep ise; mirasçının, miras bırakana veya miras bırakanın ailesi üyelerine karşı aile hukukundan doğan yükümlülüklerini önemli ölçüde yerine getirmemiş olması hâlidir. Aile üyelerinin birbirlerine karşı aile hukukundan doğan yükümlülüklerine ilişkin olarak Medeni Kanunda, somut olayı da ilgilendiren pek çok hüküm bulunmaktadır. Somut uyuşmazlıkla ilgili olan mirasçılıktan çıkarmaya ilişkin bu ikinci sebep; ilkine kıyasla daha genel nitelikli olmakla birlikte, kanun koyucunun amacına bakıldığında ilk bentte aranan "suçun ağır olma hâli" ile ikinci bentte düzenlenen "aile hukuku yükümlülüklerinin önemli ölçüde ihlâli" birbiriyle uyumlu ve orantılı şekilde yorumlanmalıdır. Aksi takdirde ilk bentte mirastan çıkarma koşulu çok ağır şartlara tâbi iken, ikinci bentte daha esnek ve kolay şekilde saklı paydan yoksun bırakılma sonucu doğabilir ki bu durumun, söz konusu düzenlemeyle sağlanmak istenen miras bırakan ve mirasçının hakları arasındaki dengeye hizmet etmeyeceği açıktır. Bu nedenle; aile hukukundan doğan yükümlülüklerin önemli ölçüde yerine getirilmemiş olması, ağır bir suç işlenmiş gibi miras bırakanın mirasçısını saklı payından mahrum bırakarak cezalandırmasını haklı kılacak ağırlık ve yoğunlukta olmalı, bazı yükümlülüklerin ihlâl edilmiş olması tek başına yeterli kabul edilmemeli ve ağır bir ihlâlin varlığı aranmalıdır. Aksi takdirde mirasçılıktan çıkarma, miras bırakanın mirasçılarına karşı kullanabileceği bir baskı aracına dönüşebileceği gibi kötüye kullanmaya da açık hâle gelebilecektir. Ayrıca mirasçının eyleminin objektif olarak aile bağını koparacak nitelikte olması yeterli değildir; eylemin fiilen yani sübjektif olarak da aile bağlarını koparıp koparmadığı irdelenmelidir. Neticeten her iki çıkarma sebebinde de hâkim, taraflarca sunulan ispat araçlarıyla dosyaya yansıyan vakıaları her somut olayın özelliğine göre ayrı ayrı değerlendirmeli ve mirasçının kanun koyucunun miras bırakının tasarruf özgürlüğüne karşı koruduğu saklı payından dahi mahrum olmasını gerektirir bir durumun var olup olmadığını ortaya koymalıdır. (Hukuk Genel Kurulunun 25.09.2024 tarihli, 2023/3-53 Esas - 2024/464 Karar sayılı kararı.)

7. Mirasçılıktan çıkarma sebeplerine ilişkin bu açıklamalardan sonra mirasçılıktan çıkarılmanın sonuçları ve bu duruma itirazın koşulları üzerinde durulmalıdır. Türk Medeni Kanununun mirasçılıktan çıkarmanın "Hükümleri" başlıklı 511. maddesine göre; miras bırakanın ölüme bağlı tasarrufuyla mirasçılıktan çıkarılan kimse; saklı pay da dâhil olmak üzere mirastan pay alamaz ve tenkis davası açamaz. Mirasçılıktan çıkarmada, kural olarak mirasçılıktan çıkarılan saklı paylı mirasçı da dikkate alınarak saklı paylar hesaplanır ancak mirasçılıktan çıkarılan saklı paylı mirasçıya isabet eden saklı pay oranı, miras bırakanın tasarruf oranına (nisabına) eklenir. Miras bırakan aksi yönde bir tasarrufta bulunmamışsa, mirastan çıkarılan kişinin miras payı sanki o miras bırakandan önce ölmüş gibi varsa kendi alt soyuna, yoksa miras bırakanın diğer yasal mirasçılarına geçer (m. 511/2). Yine maddenin üçüncü fıkrası uyarınca, mirasçılıktan çıkarılan kimsenin altsoyu, o kimse miras bırakandan önce ölmüş gibi saklı payını isteyebilir.

8. Kanun koyucu böyle bir sonuç doğurabilecek söz konusu ölüme bağlı tasarrufa karşı mirasçılara tasarrufun iptali imkânı sağlayan bazı haklar tanımıştır. Bunlardan ilki daha genel koşullar içeren ve 4721 sayılı Kanun'un 557-559. maddelerinde düzenlenen "Ölüme bağlı tasarrufların iptali" hükümleridir. Anılan 557. maddede ölüme bağlı tasarrufun iptali sebepleri sınırlı olarak sayılmıştır: Buna göre ehliyetsizlik, vasiyetnamenin yanılma, aldatma, korkutma veya zorlama sonucunda yapılmış olması, tasarrufun içeriğinin bağlandığı koşullar veya yüklemelerin hukuka veya ahlâka aykırı olması ve tasarrufun kanunda öngörülen şekillere uyulmadan yapılmış olması hâllerinden birinin mevcut olduğu iddiasıyla açılacak bir dava ile vasiyetnamenin tamamen yahut kısmen iptali mümkün olabilecek, mirasçı yalnızca saklı payını değil, miras payını alabilecektir.

9. Kanun'un 512. maddesinde ise ölüme bağlı tasarrufla mirasçılıktan çıkarılmanın söz konusu olduğu duruma özgü bir hâl düzenlenmiştir. Buna göre;
"Mirasçılıktan çıkarma, mirasbırakan ancak buna ilişkin tasarrufunda çıkarma sebebini belirtmişse geçerlidir.
Mirasçılıktan çıkarılan kimse itiraz ederse, belirtilen sebebin varlığını ispat, çıkarmadan yararlanan mirasçıya veya vasiyet alacaklısına düşer.
Sebebin varlığı ispat edilememiş veya çıkarma sebebi tasarrufta belirtilmemişse tasarruf, mirasçının saklı payı dışında yerine getirilir; ancak, mirasbırakan bu tasarrufu çıkarma sebebi hakkında düştüğü açık bir yanılma yüzünden yapmışsa, çıkarma geçersiz olur". Kanun koyucu maddenin birinci fıkrasında, genel iptal sebeplerinden farklı şekilde, bir geçerlilik koşulu öngörmüştür: Mirastan çıkarmanın geçerli olabilmesi için miras bırakan ortaya koyduğu bu iradesini gerektiren sebepleri tasarrufunda açıklamak zorundadır (m. 512/1). Mirasçılıktan çıkarılan mirasçı Kanun'un 512/2 maddesi hükmü çerçevesinde söz konusu ölüme bağlı tasarrufa itiraz edebilir. Bu durumda ispat yükü çıkarmadan yararlanan mirasçı veya vasiyet alacaksına aittir. Bir başka deyişle, vasiyetnamelerde açıklandığı üzere, davacının mirasçılıktan çıkarılması sebeplerinin var olduğunun ispatı, çıkarmadan yararlanan davalı mirasçıya düşmektedir. Mirasçılıktan çıkarılan kişinin itirazı üzerine, çıkarma sebebinin varlığı karşı tarafça ispat edilemezse veya çıkarma sebebi tasarrufta belirtilmemişse tasarruf Kanun'un 512/3 maddesi gereği ancak mirasçının saklı payı dışında yerine getirilebilir. Başka bir anlatımla bu durumda ölüme bağlı tasarruf tümden geçersiz hâle gelmez, mirasçılıktan çıkarılması yerinde görülmeyen mirasçının saklı payı dışında miras bırakanın iradesi yerine getirilir. Ancak mirastan çıkarılan kişi, miras bırakanın çıkarma sebebi konusunda açık bir yanılgıya düştüğünü ispat edebilirse çıkarma geçersiz olacak (md. 512/3); bu hâlde mirasçı sadece saklı payını hak etmeyecek, miras payını alabilecektir.

10. Konuyla ilgili bu açıklamalardan sonra somut olaydaki durum ortaya konulmalıdır. Davacı taraf genel iptal koşullarının var olduğu iddiasından başka, mirasçılıktan çıkarma sebebi olarak vasiyetnamede bahsi geçen hususların gerçekle bağdaşmadığını ileri sürerek 4721 sayılı Kanun'un 512 nci maddesi anlamında itirazda bulunmuş, bu iddiaya karşı ispat yükü üzerine düşen davalı tarafça vasiyetnamede belirtilen hususlara ilişkin bir takım deliller sunulmuştur.

11. Mirasbırakan dava konusu 09.12.2016 tarihli el yazılı vasiyetnamede; "Eşim ...'i mirasımdan ve mirasçılığımdan çıkarıyorum. Malvarlığımın hiçbir şekilde ona intikal etmesini istemiyorum. Kanser hastası olduktan sonra bana bakmamış, benimle ilgilenmemiş, beni yalnız bırakmıştır. En çok bakım ve sevgiye ihtiyacım olduğu zamanda çalışma bahanesiyle evden gitmiştir. Bu halde dahi telefonla/mesajla hakaret ederek beni rahatsız etmiş, beni bu durumda bırakan eşim ...'in mirasımdan, malvarlığımdan, emekli aylığımdan hiçbir şey almasını istemiyorum, mirasçılığımdan çıkarıyorum. Adıma kayıtlı ...3314 parseldeki B Blok, 6 numaralı bağımsız bölümü, tüm malvarlığımı, mirasımı, her zaman yanımda, destek olan ağabeyim ...'ya bırakıyorum. Bu taşınmaza eşim ...'ın hiçbir katkısı olmamıştır. SGK'dan aldıklarım, alacaklarım, emekli maaşımla ilgili herhangi bir ödemenin eşime verilmemesini istiyorum..." ifadelerini kullanarak, davacı eşini mirasçılıktan çıkarmak istediğini belirtmiştir.

12. O hâlde; Mahkemece davanın hak düşürücü süre içerisinde açıldığı gözetilerek öncelikle vasiyetnamenin iptali bakımından davacının ileri sürdüğü nedenlerin irdelenmesi, sonrasında mirastan/mirasçılıkta çıkarma (ıskat) koşullarının oluşup oluşmadığı, yani; dava konusu vasiyetname ile mirasbırakanın, davacı eşi ...'ı mirastan çıkarma sebebi olarak ileri sürdüğü vakıaların, mirasçılıktan çıkarma sebebi sayılabilecek nitelik ve nicelikte bulunup bulunmadığı, davacı ...'ın, eşi mirasbırakana karşı mükellef olduğu aile hukukundan doğan yükümlülüklerini büyük ve kusurlu davranışlarla ihmal edip etmediği gözetilerek öncelikle bir karar verilmesi gereklidir. Mirasbırakanın, eşi olan davacı hakkında gösterdiği sebeplerin, mirasçılıktan çıkarma sebebi sayılabilecek nitelik ve nicelikte bulunmadığına mahkemece kanaat getirilmesi halinde; 4721 sayılı Kanun'un 512. maddesinin 3. fıkrasının ilk cümlesi uyarınca mirasçılıktan çıkarmanın tasarruf nisabı oranında geçerli olacağı gözetilerek sonucuna göre bir karar verilmesi gerekirken, yanılgılı değerlendirme ile yazılı şekilde karar verilmiş olması usul ve yasaya aykırı olup, bozmayı gerektirmiştir.

VI. KARAR
1.Yukarıda "değerlendirme ve gerekçe" başlığı altında açıklanan sebeplerle Bölge Adliye Mahkemesi kararının BOZULMASINA,
Peşin alınan temyiz karar harcının istek hâlinde ilgiliye iadesine,
Dosyanın Bölge Adliye Mahkemesine gönderilmesine,
15.05.2025 tarihinde kesin olmak üzere oy birliğiyle karar verildi.

Yargıtay

7. Hukuk Dairesi

2025/127 E., 2025/3607 K.

"İçtihat Metni"

MAHKEMESİ : Samsun Bölge Adliye Mahkemesi 1. Hukuk Dairesi
SAYISI : 2024/2522 E., 2024/3140 K.
İLK DERECE MAHKEMESİ : ... 1. Asliye Hukuk Mahkemesi
SAYISI : 2023/191 E., 2024/152 K.

Bölge Adliye Mahkemesi kararı davalı ... vekili tarafından temyiz edilmekle; kesinlik, süre, temyiz şartı ve diğer usul eksiklikleri yönünden yapılan ön inceleme sonucunda, temyiz dilekçesinin kabulüne karar verildikten ve Tetkik Hâkimi tarafından hazırlanan rapor dinlendikten sonra dosyadaki belgeler incelenip gereği düşünüldü:

I. DAVA
Davacı vekili dava dilekçesinde; müvekkilinin mirasbırakanı ...'in 04.09.2023 tarihinde öldüğünü, mirasbırakanın sağlığında düzenlediği ... Noterliğinin 17.11.2017 tarih ve ... yevmiye numaralı vasiyetnamesi ile müvekkilini mirasçılıktan çıkardığını, çıkarmaya ilişkin yasal şartların oluşmadığını ileri sürerek mirasçılıktan çıkarmanın iptalini talep etmiştir.

II. CEVAP
1. Davalı ... vekili cevap dilekçesinde; davacının mirasbırakanının ölümüne kadar aile hukukundan doğan yükümlülüklerini yerine getirmediğini, davacının eşi ...'in müvekkiline yönelik ağır suçlar işlemesine seyirci kalarak desteklediğini, davacının daha önce mirasbırakanın evinde oturduğunu; ancak murisin bu iyi niyetli yaklaşımına karşın davacının evlatlık görevlerini yerine getirmediğini, evi kendi üzerine devrettirmek için mirasbırakana baskı yaptığını, bu yüzden davacı ile mirasbırakanın arasının bozulduğunu, davacının evlatlık görev ve yükümlülüklerini ağır bir şekilde ihlal ettiğini, davacının kusurlu davranışları nedeniyle mirasbırakan ile arasındaki ailevi ilişkilerin kopmasına sebep olduğunu, davacının mirasbırakanın cenazesine dâhi gelmediğini ileri sürerek davanın reddini istemiştir.

2. Davalı ... cevap dilekçesinde; mirasbırakan ile davacının uzun süre birbirine bitişik evlerde kaldığını, davacının mirasbırakana saygısızlığına şahit olmadığını, mirasbırakanın anneleri olan ...'a bakması için davacıyı ...'a çağırdığını, davacının ...'a gelerek annelerinin ölümüne kadar annelerine baktığını, daha sonra mirasbırakanın davalı ... ile evlendiğini, davalı ...'nin mirasın kendisine kalması için murisi sürekli olarak yönlendirdiğini, davacının mirasçılıktan çıkarmayı gerektirir bir söz ya da davranışının bulunmadığını beyan etmiştir.

3. Davalı ... cevap dilekçesinde; mirasbırakanın anneleri ...'a bakması için davacıyı ...'a getirdiğini, anneleri hasta yatarken mirasbırakanın annelerini boşayarak davalı ile evlendiğini, mirasbırakanın mahkeme yoluyla davacının evini boşaltmasını talep ettiğini, mahkeme süreci uzayınca 60.000,00 TL para karşılığında evi boşalttırdığını, babasının bu olay üzerine kızgınlık duyarak davacıyı mirasından mahrum bırakma yoluna gittiğini, ablası ...'in mirastan pay almasını istediğini beyan etmiştir.

III. İLK DERECE MAHKEMESİ KARARI
İlk Derece Mahkemesinin yukarıda tarih ve sayısı belirtilen kararı ile yapılan yargılama, dinlenen tanık beyanları ve dosya kapsamına göre mirasbırakanın ikinci evliliğinden sonra üzerine mirasbırakan ile davacı ve eşi arasında davacının ikamet ettiği taşınmaz nedeniyle husumet meydana geldiğinin anlaşıldığı, bahse konu taşınmazın davalı ...'ye verildiği ve tapusunun dava dışı ... adına devredildiği, davacı ile mirasbırakan arasında mirasçılıktan çıkarmayı gerektirecek yasal unsurların oluşmadığı gerekçesiyle davanın kabulü ile .... Noterliğinin 17.11.2017 tarih ve ... yevmiye numaralı vasiyetnamenin mirasçılıktan çıkarmaya ilişkin hükmünün iptaline karar verilmiştir.

IV. İSTİNAF
İlk Derece Mahkemesinin yukarıda belirtilen kararına karşı süresi içinde davalı ... vekili tarafından istinaf başvurusunda bulunulması üzerine Bölge Adliye Mahkemesinin yukarıda tarih ve sayısı belirtilen kararı ile İlk Derece Mahkemesince verilen kararda usul ve yasaya aykırılık bulunmadığı gerekçesiyle davalı ... vekilinin istinaf başvurusunun esastan reddine karar verilmiştir.

V. TEMYİZ
A. Temyiz Sebepleri
Davalı ... vekili temyiz dilekçesinde özetle; davacının aile hukukundan doğan yükümlülüklerine aykırı davrandığını, mirasçılıktan çıkarmaya ilişkin yasal şartların oluştuğunu ileri sürerek Bölge Adliye Mahkemesi kararının müvekkili lehine bozulması istemi ile temyiz yoluna başvurmuştur.

B. Değerlendirme ve Gerekçe
Uyuşmazlık, mirastan çıkarmanın iptali istemine ilişkindir.
1. Bölge adliye mahkemelerinin nihai kararlarının bozulması 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 371. maddesinde yer alan sebeplerden birinin varlığı hâlinde mümkündür.

2. Temyizen incelenen karar, tarafların karşılıklı iddia ve savunmalarına, dayandıkları belgelere, uyuşmazlığa uygulanması gereken hukuk kuralları ile hukuki ilişkinin nitelendirilmesine, dava şartlarına, yargılama ve ispat kuralları ile kararda belirtilen gerekçelere göre usul ve kanuna uygun olup davalı ... vekilince temyiz dilekçesinde ileri sürülen nedenler kararın bozulmasını gerektirecek nitelikte görülmemiştir.

VI. KARAR
Açıklanan sebeplerle;

Temyiz olunan Bölge Adliye Mahkemesi kararının 6100 sayılı Kanun'un 370/1 hükmü uyarınca ONANMASINA,
Aşağıda yazılı temyiz giderinin temyiz edene yükletilmesine,
Dosyanın İlk Derece Mahkemesine, kararın bir örneğinin Bölge Adliye Mahkemesine gönderilmesine,
15.09.2025 tarihinde kesin olmak üzere oy birliğiyle karar verildi.

Yargıtay

7. Hukuk Dairesi

2025/1105 E., 2025/5220 K.

"İçtihat Metni"

MAHKEMESİ: İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 6. Hukuk Dairesi
SAYISI: 2022/854 E., 2024/2142 K.
İLK DERECE MAHKEMESİ: İstanbul 13. Asliye Hukuk Mahkemesi
SAYISI: 2020/767 E., 2021/713 K.

Bölge Adliye Mahkemesi kararı davalı vekili tarafından temyiz edilmekle; kesinlik, süre, temyiz şartı ve diğer usul eksiklikleri yönünden yapılan ön inceleme sonucunda, temyiz dilekçesinin kabulüne karar verildikten ve Tetkik Hâkimi tarafından hazırlanan rapor dinlendikten sonra dosyadaki belgeler incelenip gereği düşünüldü:

I. DAVA
Davacılar vekili dava dilekçesinde; muris ...'ın 07.07.2020 tarihinde öldüğünü, murisin .... Noterliğinde düzenlenen 12.12.2014 tarihli ve ... yevmiye numaralı vasiyetname ile müvekkillerini ve müvekkili ...'ın kızı ...'ı mirasçılıktan çıkardığını, murisin yapmış olduğu bu işlemin haksız ve gerçek dışı nedenlere dayandığından iptali gerektiğini, murisin, torunu olan ...'a karşı cinsel istismar suçundan dolayı yargılanarak hapis cezası aldığını, kararın onanarak kesinleştiğini, cezası infaz olunduğu sırada murisin öldüğünü, üzerine atılı suçu işlediği mahkeme kararı ile sabit olduğundan kendisine iftira atıldığını, toplum önünde küçük düşürüldüğünü ileri sürerek müvekkillerini mirasçılıktan çıkaramayacağını, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 510. maddesinde sayılan mirasçılıktan çıkarma sebeplerinin bulunmadığını, aksine murisin alt soyuna karşı suç işlediğini ileri sürerek, .... Noterliğinde düzenlenen 12.12.2014 tarihli ve ... yevmiye numaralı vasiyetnamenin hukuka ve şekle aykırı olması sebebiyle iptalini, bu mümkün olmadığı takdirde davacıların saklı payı oranında tenkisine karar verilmesini talep etmiştir.

II. CEVAP
Davalı vekili cevap dilekçesinde; vasiyetnamenin geçerli olduğunu, davacıların vasiyetnameden haberdar olduğunu ve davanın süresi içinde açılmadığını, murisin hüküm giydiği ceza davasında davacıların müşteki ve tanık olarak yer aldıklarını, bu şekilde sürekli aile bağlarını koparan, kopmasına sebep olan hâl, tutum, davranış ve eylemlerde bulunmuş olduklarını, ceza davasında murisin cinsel istismar suçunu işlediğine dair yeterli delil bulunmadığını belirterek, davanın reddini savunmuştur.

III. İLK DERECE MAHKEMESİ KARARI
İlk Derece Mahkemesinin yukarıda tarih ve sayısı belirtilen kararı ile; somut olayda mirasçılıktan çıkarma sebeplerinin bulunmaması gerekçesiyle davanın kabulüne, .... Noterliğinin 12.12.2014 tarihli ve ... yevmiye numaralı düzenleme şeklindeki vasiyetnamenin iptaline karar verilmiştir.

IV. İSTİNAF
İlk Derece Mahkemesinin yukarıda belirtilen kararına karşı süresi içinde davalı vekili tarafından istinaf başvurusunda bulunulması üzerine Bölge Adliye Mahkemesinin yukarıda tarih ve sayısı belirtilen kararı ile, mirasçılıktan çıkarmaya ilişkin vasiyetnamede ".... bu zamana kadar yapmış oldukları maddi ve manevi ezalardan dolayı" cümlesinin müphem olduğu, açık ve somut sebep içermediği, devam eden kısımda ise ceza dosyasının sebep olarak belirtildiği, ceza dosyasında yargılanan murisin atılı suçtan cezalandırılmasına karar verildiği, kararın Yargıtay denetiminden geçerek kesinleştiği, buna göre ispat yükü üzerinde bulunan davalının çıkarma sebepleri bulunduğunu ispat edemediği anlaşıldığına göre Mahkemece yazılı gerekçe ile verilen kararda isabetsizlik bulunmadığı gerekçesiyle istinaf başvurusunun esastan reddine karar verilmiştir.

V. TEMYİZ
A. Temyiz Sebepleri
Davalı vekili temyiz dilekçesinde; tanık dinletme taleplerinin yasaya aykırı olarak reddedildiğini, mirasçılıktan çıkarma sebeplerinin mevcut olduğunu, davacıların iddialarının düpedüz iftira olduğunu, davacıların kötüniyetli olduğunu, davacıların vasiyetnameden 2014 yılından bu yana haberdar olduklarını, davanın süresinde açılmadığını, müteveffanın son arzusuna itibar edilmesi gerektiğini, asgari bir Türk evladının kendisine yahut yakınına karşı böylesi kötü, yüz kızartıcı bir suça karışmış kimsenin mirasçısı olarak kalmayı dilemesinin hayatın olağan akışına aykırı olduğunu, açılan davanın Türk örf adetleri ile de bağdaşmadığını ileri sürerek, kararın bozulmasını istemiştir.

B. Değerlendirme ve Gerekçe
Taraflar arasındaki uyuşmazlık, mirasçılıktan çıkarmaya yönelik vasiyetnamenin iptali istemine ilişkindir.
Bölge Adliye Mahkemelerinin nihai kararlarının bozulması 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanununun 371. maddesinde yer alan sebeplerden birinin varlığı hâlinde mümkündür.

Temyizen incelenen karar, tarafların karşılıklı iddia ve savunmalarına, dayandıkları belgelere, uyuşmazlığa uygulanması gereken hukuk kuralları ile hukuki ilişkinin nitelendirilmesine, dava şartlarına, yargılama ve ispat kuralları ile kararda belirtilen gerekçelere göre usul ve kanuna uygun olup temyiz dilekçesinde ileri sürülen nedenler kararın bozulmasını gerektirecek nitelikte görülmemiştir.

VI. KARAR
Açıklanan sebeplerle;
Temyiz olunan Bölge Adliye Mahkemesi kararının 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 370/1 hükmü uyarınca ONANMASINA,
Onama harcı peşin alındığından yeniden alınmasına yer olmadığına,
Dosyanın İlk Derece Mahkemesine, kararın bir örneğinin Bölge Adliye Mahkemesine gönderilmesine,
08.12.2025 tarihinde kesin olmak üzere oy birliğiyle karar verildi.

Birincisi mirasbırakan, saklı paylı mirasçısını aile hukukundan doğan ödevlerini yerine getirmediği için mirasından çıkarıyorsa mirasçının hangi davranışlarıyla bu yükümlülükleri ihlal ettiğini açıklaması gerekir. Yani mirasbırakanın mirasçılıktan çıkarma sebebi teşkil eden somut olaylarla bağlantılı olarak desteklenmeyen soyut ifadelerle yetinmemesi gerekir. Mirasbırakanın “ mirasçım bana karşı ağır suç işlediği için mirasçılığımdan çıkarıyorum ” veya “ bana karşı aile hukukundan doğan yükümlülüklerini yerine getirmediği için mirasçılığımdan çıkarıyorum ” gibi soyut ve genel ifadeleri geçerli çıkarma nedeni olarak kabul edilmemektedir. ( TANYELİ, Mirasçılıktan Çıkarma, Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, İzmir 2025 sf. 50 )

Yargıtay, çeşitli kararlarında çıkarma sebebinin belirli bir eyleme dayandırılmaması durumunda çıkarma sebebini yeterli kabul etmemektedir. Yargıtay 7. Hukuk Dairesi'nin 08.12.2025 tarihli 2025/1105 E. 2025/5220 K. Sayılı ilamında " bu zamana kadar yapmış oldukları maddi ve manevi ezalardan dolayı " cümlesinin müphem olduğu, açık ve somut sebep içermediği gerekçesiyle mirasçılıktan çıkarma işleminin iptaline karar vermiştir.

Yargıtay 3. Hukuk Dairesi'nin 2019/5571 E. 2021/471 K. Sayılı ilamında da; “çıkarma sebebinin açık olması, belirli bir eyleme, işleme ve davranışa dayanması gerekmektedir. Sadece mirasdan ıskat ettim, miras dışı bıraktım, bana ilgi göstermedi v.b. gibi gerekçesiz sözler yeterli sayılmamalıdır. Çıkarma sebebi kabul edilen olayların, delillerinin gösterilmesi de mirasçının çıkarmaya itirazı halinde diğer tarafa kolaylık sağlayacağından, tasarrufta yer almalıdır.” açıklamalarına yer verilmiştir. ( Dairenin 2015/19402 E. 2017/4866 K. ve 2016/9952 E. 2018/2354 K. Sayılı ilamları da benzer yöndedir. )

İkincisi, aile hukukundan kaynaklanan yükümlülüklerin ihlalinin mirasçılıktan çıkarma sebebi oluşturabilmesi için yükümlülüğün önemli ölçüde ihlal edilmiş olması gerekmektedir. Yükümlülüğün önemli ölçüde ihlal edilip edilmediği her somut olayın özelliğine ve ailenin kendine özgü yapısına bakılarak hâkim tarafından takdir edilmelidir. Yükümlülüğün önemli ölçüde ihlalinin mirasçılıktan çıkarma sebebi oluşturabilmesi için ihlale konu davranışın hem objektif hem sübjektif manada aile bağlarını önemli ölçüde zedeleyici bir etkiye sahip olması gerekir.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun 25.09.2024 tarihli 2023/3-53 Esas ve 2024/464 Karar sayılı kararında; " mirasçılıktan çıkarmaya ilişkin sebep konusunda; "suçun ağır olma hâli" ile "aile hukuku yükümlülüklerinin önemli ölçüde ihlâli" birbiriyle uyumlu ve orantılı şekilde yorumlanmalıdır. Aksi takdirde ilk bentte mirastan çıkarma koşulu çok ağır şartlara tâbi iken, ikinci bentte daha esnek ve kolay şekilde saklı paydan yoksun bırakılma sonucu doğabilir ki bu durumun, söz konusu düzenlemeyle sağlanmak istenen miras bırakan ve mirasçının hakları arasındaki dengeye hizmet etmeyeceği açıktır. Bu nedenle; aile hukukundan doğan yükümlülüklerin önemli ölçüde yerine getirilmemiş olması, ağır bir suç işlenmiş gibi miras bırakanın mirasçısını saklı payından mahrum bırakarak cezalandırmasını haklı kılacak ağırlık ve yoğunlukta olmalı, bazı yükümlülüklerin ihlâl edilmiş olması tek başına yeterli kabul edilmemeli ve ağır bir ihlâlin varlığı aranmalıdır. Aksi takdirde mirasçılıktan çıkarma, miras bırakanın mirasçılarına karşı kullanabileceği bir baskı aracına dönüşebileceği gibi kötüye kullanmaya da açık hâle gelebilecektir. Ayrıca mirasçının eyleminin objektif olarak aile bağını koparacak nitelikte olması yeterli değildir; eylemin fiilen yani sübjektif olarak da aile bağlarını koparıp koparmadığı irdelenmelidir. Neticeten her iki çıkarma sebebinde de hâkim, taraflarca sunulan ispat araçlarıyla dosyaya yansıyan vakıaları her somut olayın özelliğine göre ayrı ayrı değerlendirmeli ve mirasçının kanun koyucunun miras bırakının tasarruf özgürlüğüne karşı koruduğu saklı payından dahi mahrum olmasını gerektirir bir durumun var olup olmadığını ortaya koymalıdır. " açıklamalarında bulunulmuştur.

Yargıtay; verdiği kararlarında aile yükümlüğünü ihlal durumunda, hangi davranışlarla bu durumun ihlal edildiğinin en ince ayrıntısına kadar araştırılması ve incelenmesi gerektiğine hükmetmiştir. Örneğin Yargıtay 7. Hukuk Dairesi'nin 15.09.2025 tarihli 2025/127 E., 2025/3607 K. Sayılı ilamında; mirasçının mirasbırakanın ikinci evliliğini yapmadan önce onun evinde oturduğu, mirasbırakanın ikinci evliliğinden sonra mirasbırakan ile mirasçı ve mirasçının yeni eşi arasında mirasçının ikamet ettiği ev nedeniyle husumet meydana geldiği, bahse konu evin diğer mirasçılardan birine verildiği ve tapusunun olay dışında başka kişi adına devredildiği için mirasçının mirasbırakana küstüğü hatta cenazesine dâhi gelmediği olayda mirasçılıktan çıkarmayı gerektirecek unsurların oluşmadığı değerlendirilmiştir.

Yargıtay 7. Hukuk Dairesi'nin 15.05.2025 tarihli 2024/4654 E., 2025/2660 K. sayılı ilamında ise; akciğer kanseri tedavisi gören murisin; kanser olduktan sonra kendisine bakıp gerekli ilgiyi göstermeyen eşini mirasçılıktan çıkarıp taşınmazını ve diğer tüm malvarlığını abisine vasiyet ettiği olayda; akciğer kanseri tedavisi görmekte iken eşin kanser rahatsızlığı olan eşini çalışma gerekçesiyle terk edip evinde ve hastanede yalnız bırakıp arayıp sormaması, maddi ve manevi hiçbir ihtiyacını karşılamaması halinde bile mirasçılıktan çıkarmanın geçersiz olabileceği ifade edilmiştir.

Üçüncüsü, mirasbırakanın saklı paylı mirasçısını mirasından ıskat edebilmesi için mirasçının aile hukukundan kaynaklanan yükümlülüklerini kendi kusuruyla ihlal etmesi gerekmektedir. Mirasçının murisin yanına gittiği zamanlarda murisin mirasçıyla görüşmek istemediğini bildirip aralarındaki ilişkiye son verdiği varsayımında mirasçının kusurundan bahsedilemeyecektir.

Diğer yandan toplumda yaygın olarak ebeveynlerin, çocuklarının rıza göstermedikleri bir kişiyle yaptıkları evlilikler nedeniyle mirasçılıktan çıkarma yoluna gittikleri bir gerçektir. Ancak doktrinde de kabul gördüğü üzere mirasçının evden ayrılması, mirasbırakanın istemediği bir ilişki veyahut evlilik birliği kurması, istemediği bir mesleği seçmesi, yasal haklarını kullanması mirasçılıktan çıkarma nedeni sayılmaz. (SEROZAN/ ENGİN, Miras Hukuku, Seçkin Yayınları, Ankara 2021, s. 387; KARTAL, Yargıtay Kararları Işığında Mirasçılıktan Çıkarmanın Geçerlilik Şartları, Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 30, Sayı:2, 2022, s.616- 617)

Doktrin bu şekilde olmakla birlikte Yargıtay kararlarında kusur meselesine dar açıyla değil geniş açıyla yaklaşıldığından dolayı birtakım yorum farklılıklarının olduğunu görmekteyiz. Bu doğrultuda farazi olarak aynı olay özelinde mirasçı hem murisin istemediği bir evlilik yapmış hem de murise karşı kötü davranışlar sergilemiş olabilir. Bu durumda mirasçının murise karşı olan davranışlarının mirastan yoksun bırakılmasını gerektirecek düzeyde görülmesi halinde mahkemelerce mirastan çıkarma işlemi isabetli bulunmaktadır.

Ancak bizce mirasçı tarafından evlilik başta olmak üzere murisçe tasvip edilmeyen tercihlerde bulunulmasından önce muris/mirasçı ilişkileri gayet iyiyken bu olay sonrasında ilişkiler bozulmaya başlamışsa, yani ilişkiyi olumsuz etkileyen sürecin orijini evlilik olayına dayandırılmaktaysa yine mirasçının mirastan yoksun bırakılması adaletsiz sonuçlara yol açabilecektir. Zira modern toplumda bireyin kendi seçimlerine saygı duyulmasını isteme hakkı vardır. Bireysel özerklik olarak adlandırılan bu hak, toplumsal yaşamın yapı taşlarından biridir. Bireyin kendi yaşam tarzını, mesleğini ve ilişkilerini kendi özgür iradesiyle belirlemesi, toplumsal esnekliğin ve hoşgörünün bir göstergesi olarak kabul edilir. Bireyin seçimlerini yaparken geliştirdiği kişisel sınırlar, özellikle kültürümüzün de içinde bulunduğu doğu toplumlarında geleneksel değerler ile bireysel özgürlükler arasında çatışma doğurabilmektedir. Dolayısıyla bu çatışmanın başlangıcı da mirasçının seçimlerine indirgendiğinde mirasçıyı mirastan yoksun bırakmak doğru bir düşünce olmayacaktır. Yine de bir hususun altını çizmekte fayda vardır ki o da şudur; Bu durum sadece mirasçının aile hukukundan kaynaklanan yükümlülükleri yerine getirmemesi halinde geçerlidir. Aksi takdirde mirasçının murise ya da onun yakınlarına karşı ağır suç işlemesi halinde geçerli değildir.

Av. Mehmet KOÇKAVAK

CMK 111 – Adlî Kontrolün Kaldırılması ve İtiraz Süreci

Ceza Muhakemesi Kanunu Madde 111 Açıklaması

Hukuki Haklarım programından merhaba. Ceza muhakemesi sürecinde bireyin özgürlüğünü sınırlayan her tedbirin geçici olması, hukuk devleti ilkesinin temel gereklerinden biridir. Adlî kontrol tedbiri, tutuklamaya alternatif olarak kişisel özgürlüğü koruyan bir güvence niteliği taşır. Ancak bu tedbirin süresiz biçimde devam etmesi, kişi hak ve özgürlükleriyle bağdaşmaz.

Bu videoda, Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 111. maddesini (CMK 111) ele alarak adlî kontrolün hangi koşullarda kaldırılabileceğini, başvuru yollarını ve itiraz sürecini ayrıntılı şekilde açıklıyoruz.

Videoda ele alınan konular:

CMK 111 nedir?
Adlî kontrolün kaldırılması nasıl talep edilir?
Hâkim veya mahkeme bu talebi nasıl değerlendirir?
Adlî kontrol kararına itiraz mümkün müdür?
Adlî kontrol tedbirinin süresi ve ölçülülük ilkesi

Öne çıkan noktalar:
CMK’nın 111. maddesi, adlî kontrolün kaldırılmasına ilişkin açık bir yol belirleyerek bireyin özgürlüğünü korur. Şüpheli veya sanık, adlî kontrolün kaldırılmasını talep edebilir; hâkim veya mahkeme de bu talebi en geç beş gün içinde karara bağlamak zorundadır. Ayrıca, kararlara karşı itiraz hakkı tanınarak yargısal denetim sağlanır.

Bu düzenleme, adil yargılanma hakkı, hukuki güvenlik ve ölçülülük ilkesi açısından büyük önem taşır. Adlî kontrolün bir cezaya dönüşmemesi, yalnızca yargılamanın gerektirdiği ölçüde uygulanması, hukuk devleti anlayışının bir gereğidir.

Bu video, ceza muhakemesi, adlî kontrol uygulaması ve kişi özgürlüğü üzerindeki yargısal güvenceler konularında bilgi edinmek isteyen hukuk öğrencileri, avukat adayları ve hukuk meraklıları için hazırlanmıştır.

CMK 110 – Adlî Kontrol Kararı Nedir? | Ceza Muhakemesi Kanunu Madde 110 Açıklaması | Hukuki Haklarım

Hukuki Haklarım programından merhaba. Ceza muhakemesi sistemimizde kişi özgürlüğü, en temel haklardan biridir. Ancak bu özgürlük, bazen adaletin sağlanması amacıyla sınırlanabilir. İşte bu noktada tutuklama tedbirine alternatif bir koruma önlemi olan adlî kontrol devreye girer.

Bu videoda Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 110. maddesini (CMK 110) ele alarak, adlî kontrol kararının kim tarafından verileceğini, hangi aşamalarda uygulanabileceğini ve nasıl değiştirilebileceğini ayrıntılı biçimde açıklıyoruz.

Videoda ele alınan başlıklar:

CMK 110 nedir?
Adlî kontrol kararı kim tarafından verilir?
Hâkim adlî kontrol kararında değişiklik yapabilir mi?
Kovuşturma aşamasında adlî kontrol nasıl uygulanır?
Cumhuriyet savcısının adlî kontroldeki rolü nedir?
*Adlî kontrol tedbirinin amacı ve hukuk devleti ilkesiyle ilişkisi

Öne çıkan kavramlar:
Adlî kontrol kararı, tutuklama tedbirine alternatif olarak kişi özgürlüğünü daha az kısıtlayan bir sistem getirir. Bu sayede hem yargılamanın güvenliği sağlanır hem de bireyin temel hak ve özgürlükleri korunur. CMK 110, yargılamanın her aşamasında adlî kontrolün uygulanmasına ve değiştirilebilmesine imkân tanıyarak hukuk devleti ilkesinin güçlü bir yansımasıdır.

Adlî kontrol, şüpheli veya sanığın tutuklanmaksızın belirli yükümlülüklere tabi tutularak denetim altına alınmasıdır. Bu sistem, hem kaçma veya delilleri karartma riskini önlemeyi hem de bireyi tamamen özgürlüğünden yoksun bırakmadan yargılama sürecini güvence altına almayı hedefler.

Programda şu soruların yanıtlarını bulabilirsiniz:

Tutuklama nedenleri bulunsa bile hâkim adlî kontrol kararı verebilir mi?
Tutuklama yasağı olan hâllerde adlî kontrol uygulanabilir mi?
Adlî kontrol kapsamında hangi yükümlülükler getirilebilir?
“Konutu terk etmeme” yükümlülüğü ne anlama gelir?
7242 ve 7331 sayılı Kanun değişiklikleri adlî kontrol sistemine ne kazandırmıştır?
Adlî kontrol süresi cezadan düşülür mü?

Bu video, *Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 109. maddesi* kapsamında adlî kontrol kurumunun kapsamını, uygulanma koşullarını, getirilen yenilikleri ve kişi özgürlüğü üzerindeki etkilerini anlamak isteyen herkes için rehber niteliğindedir.

“AYNI KÜRSÜDEN GELİYORUM”

Bakan Gürlek, 20 yıl boyunca hâkim ve savcı olarak görev yaptığını hatırlatarak, adliye koridorlarının sesini, dosyaların yükünü ve yargı mensuplarının sorumluluğunu yakından bildiğini söyledi.

“Bugün sizlere aynı kürsüde görev yapmış bir meslektaşınız olarak hitap ediyorum.” diyen Gürlek, yargı teşkilatının meselelerini içeriden bildiğini ve iş yükünün farkında olduğunu ifade etti.

YAPISAL SORUNLAR İÇİN YENİ ADIMLAR

Göreve başladıkları andan itibaren yapısal sorunların çözümü için çalışmaları başlattıklarını dile getiren Gürlek, iş yükü analizlerinin yeniden yapılacağını, norm kadro sisteminin güncelleneceğini ve performans ölçütlerinin daha adil ve objektif bir zemine oturtulacağını açıkladı.

Hâkim ve savcıların mesleki gelişimini destekleyen uzmanlaşma ve eğitim modellerinin hayata geçirileceğini belirten Gürlek, adalet personelinin özlük haklarının iyileştirilmesi için somut adımlar atılacağını kaydetti.

“ŞEFFAFLIK VE LİYAKAT ESAS OLACAK”

Adaletin yalnızca kanunu doğru uygulamak olmadığını, kurum içinde hakkaniyeti güçlendirmenin de önemli olduğunu vurgulayan Gürlek, şeffaflığın artırılacağını, liyakatin esas alınacağını ve kurumsal aidiyetin güçlendirileceğini ifade etti.

“Bu teşkilat benim yuvamdır.” diyen Gürlek, yargı teşkilatının tüm unsurlarının ortak emeğiyle daha güçlü bir yapıya kavuşacağını söyledi.

AVUKATLARA MESAJ: “YARGININ VAZGEÇİLMEZ PARÇASISINIZ”

Konuşmasında savunma makamına özel vurgu yapan Gürlek, avukatların yargının üç sacayağından biri olduğunu belirterek, “Savunma güçlü olduğunda adalet gerçek anlamda hayat bulur.” ifadelerini kullandı.

Avukatların mesleklerini güven içinde ve saygınlıkla sürdürebilmeleri için gerekli ortamın güçlendirileceğini kaydeden Gürlek, barolarla daha yakın ve düzenli istişare mekanizmaları kurulacağını bildirdi.

“BÜYÜK BİR ADALET AİLESİYİZ”

Türkiye genelinde 26 bin 765 hâkim ve savcı, 96 bin 53 adalet personeli, 83 bin 929 Ceza ve Tevkifevleri teşkilatı mensubu ve 208 bin 223 avukatla büyük bir adalet ailesi olduklarını belirten Gürlek, aynı ideale inanan güçlü bir bütün olduklarını kaydetti.

Gürlek, “Birlikte daha adil bir gelecek inşa edeceğiz.” ifadeleriyle konuşmasını tamamladı.

Bu bölümde, Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 106. maddesi kapsamında salıverilen kişinin yükümlülükleri ele alınıyor. Tutukevinden çıkan bir kişinin adres bildirim yükümlülüğü, adres değişikliğini bildirme zorunluluğu ve bildirmeme durumunda doğacak hukuki sonuçlar ayrıntılı biçimde açıklanıyor.

Birçok kişinin farkında olmadığı bu yükümlülükler, dava sürecinde savunma hakkını doğrudan etkileyen ve yargılamanın kesintisiz yürütülmesini sağlayan önemli konulardır. Programda şu soruların yanıtlarını bulabilirsiniz:

Salıverilen kişi hangi bilgileri bildirmek zorundadır?
Adres değişikliği nasıl ve ne zaman bildirilmelidir?
Bildirim yapılmazsa tebligat nasıl geçerli olur?
İhtar süreci nasıl işler ve hangi belgeler düzenlenir?
CMK m.106’nın amacı nedir?

Bu video, salıverilen kişinin sorumluluklarını, tebligatın geçerliliğini, yargılamanın adil yürütülmesini ve hak kayıplarının önlenmesini anlamak isteyen herkes için rehber niteliğindedir.

Bu bölümde, Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 104 ve 105. maddelerinde düzenlenen salıverilme istemi (tahliye talebi) kurumunu ele alıyoruz. Bu hükümler, tutuklama tedbirine karşı en önemli güvencelerden birini oluşturarak, şüpheli veya sanığın bireysel başvuru hakkını ve mahkeme tarafından tutukluluğun denetlenmesini güvence altına alır.

Programda şu soruların yanıtlarını bulabilirsiniz:

Salıverilme istemi nedir ve hangi aşamalarda talep edilebilir?
CMK m.104 ve 105 neyi düzenler?
Tutukluluk hangi makamlarca denetlenir?
Sulh Ceza Hâkimi, mahkeme, Bölge Adliye Mahkemesi ve Yargıtay bu süreçte nasıl görev yapar?
Salıverilme istemine ilişkin usul nasıldır ve karar süreleri nelerdir?
Terör veya örgüt faaliyeti kapsamındaki suçlarda süre farkı neden vardır?
Tahliye taleplerine itiraz nasıl yapılır?

Bu video, özgürlük hakkının korunması, tutuklama tedbirinin denetimi, itiraz yolları ve adil yargılanma hakkı konularında temel hukuki bilgiler sunmaktadır.
Ayrıca, CMK 104 ve 105 hükümlerinin, bireyin özgürlüğünü koruyan hızlı, denetlenebilir ve hukuka uygun bir sistem oluşturduğunu detaylarıyla açıklamaktadır.

Tutuklama kararı verildiğinde yakınlara bilgi verilmesi nasıl olur, kim bilgilendirilir, yabancı uyruklular için süreç nasıl işler? Tüm detayları bu videoda bulabilirsiniz.

Bu videoda öğrenecekleriniz:

CMK 107 nedir?

Tutuklama kararı alındığında kim bilgilendirilir?

Tutuklu kişi ailesine haber verebilir mi?

Yabancı uyruklu tutuklular için konsolosluk bildirimi nasıl yapılır?

Bu düzenlemenin amacı ve insan haklarıyla bağlantısı nedir?

Bu düzenleme, hem kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkını hem de aile bağlarının korunmasını güvence altına alır. Ayrıca yabancı uyruklu tutukluların konsolosluk korumasına erişimini sağlar.

📘 Bu videoda öğrenecekleriniz:

CMK 102 nedir?

Tutukluluk süresi ne kadar olabilir?
Hangi suçlarda tutukluluk uzatılabilir?
Katalog suçlar ve terör suçlarında tutukluluk süresi neden uzundur?
18 yaşından küçükler için tutuklama süresi nasıl uygulanır?
Uzatma kararlarında hangi gerekçeler aranır?
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ve Anayasa Mahkemesi kararları bu konuda ne diyor?

Bu düzenleme, kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının korunması, hukuk devleti ilkesinin güçlendirilmesi ve masumiyet karinesinin gereği olarak keyfî tutuklulukların önlenmesi açısından büyük önem taşımaktadır.

Ayrıca, katalog suçlar ve terörle mücadele kapsamındaki suçlarda öngörülen uzun tutukluluk sürelerinin, uygulamada ne gibi sorunlara yol açtığı ve AİHM’in bu konuda Türkiye’ye yönelik kararlarında neleri eleştirdiği de detaylı biçimde açıklanmıştır.

📘 Bu videoda öğrenecekleriniz:

CMK 103 nedir?

Cumhuriyet savcısının serbest bırakma yetkisi hangi durumlarda uygulanır?
Tutuklama kararının kaldırılmasını kim talep edebilir?
Adli kontrol tedbiri nedir ve ne zaman uygulanır?
Savcının serbest bırakma yetkisi hangi aşamada geçerlidir?
Anayasa’nın 19. maddesi bu konuda neyi güvence altına alır?
AİHS (Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi) özgürlük ve güvenlik hakkı ile bu düzenleme arasındaki ilişki nedir?

Bu düzenleme, kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının korunması, hukuk devleti ilkesinin güçlendirilmesi ve tutuklamanın sürekli gözden geçirilmesi gerektiği yönündeki anayasal ilkenin somut bir yansımasıdır.

Cumhuriyet savcısına tanınan bu yetki, tutukluluğun istisnaî olma niteliğini güçlendirir, keyfî özgürlük kısıtlamalarının önüne geçer ve özgürlük lehine yargısal denetimin etkinleşmesini sağlar.

Anayasa Mahkemesine 2012 yılından bu yana toplam 633 bin 488 bireysel başvuru yapıldı, bunlardan 527 bin 803'ü sonuçlandırıldı. Yüksek Mahkemenin başvuruları karşılama oranı yüzde 83,3 oldu. Derdest dosya sayısı ise 105 bin 685 oldu.

AYM’nin hak ihlali kararı verdiği 76 bin 247 başvuruda ilk sırada makul sürede yargılanma hakkının ihlali var. Bunu adil yargılanma ve mülkiyet hakkı ihlalleri takip ediyor.

Bireysel başvuru istatistikleri üç aylık periyotlarla güncellenerek yayımlanıyor.

Meslekte 35 yılını dolduran 415, 30 yılını dolduran 432, 25 yılını dolduran avukat olmak üzere toplam 658 avukata plaketleri, 8-9 ve 10 Eylül günlerinde düzenlenen törenlerle takdim edildi.

Meslekte 35 ve 30 yılını dolduran avukatların plaket töreni 8 Eylül Cuma günü Cemal Reşit Rey Konser Salonu’nda, 25 yılı dolduran avukatların plaket töreni ise 9 Eylül Cumartesi ve 10 Eylül Pazar günleri İstanbul Barosu Konferans Salonu’nda gerçekleştirildi.

Tören, İstiklal Marşı ve saygı duruşuyla başladı. Törende konuşan İstanbul Barosu Başkanı Av. Filiz Saraç, “Hak mücadelesine yüreğini ve emeğini koymuş tüm avukat meslektaşlarımız, hepinizi İstanbul Barosu Yönetim Kurulu adına saygıyla selamlıyorum. Avukatlık mesleğinde geride kalan yıllar, hak ve hukuk yolunda verilen mücadelenin de adıdır. 145 yıllık bir “Büyük Çınar” olan Baromuzun tarihi 35 yıllık emeğinizi ve mücadelenizi saygı ile saklayacaktır.

Bu töreni Baromuzun da 145. kuruluş yıl dönümü olan 5 Nisan Avukatlar Günü’nde yapacaktık. Ancak, 6 Şubat’ta meydana gelen ve büyük acılar ve kayıplara yol açan depremler nedeniyle törenimizi erteledik. Kaybettiğimiz yurttaş ve meslektaşlarımızı rahmetle ve saygıyla anıyoruz.

Cumhuriyetimizin 100. yılını kutladığımız bugünlerde, Cumhuriyetin kazanımlarını ve Atatürk ilke ve devrimlerini kendine rehber edinen İstanbul Barosu Cumhuriyetimizin sarsılmaz kalesi olmaya her daim devam edecektir.

Ülkemizde yaşanan hukuksuzluklara karşı çıkmaya ve hukuk devletini ve hukukun üstünlüğünü savunmaya devam edeceğiz” dedi.

Başkan Av. Filiz Saraç, meslekte 25, 30 ve 35 yılını dolduran avukatları kutladı ve hak ve hukuk mücadelesinde nice meslek yılları diledi.

Başkanın konuşmasının ardından Genel Sekreter Av. Burcu Öztoprak Alsulu, törenlerde avukatları 10’ar kişilik gruplar halinde plaket almaya davet etti. Başkan Av. Filiz Saraç, avukatlara plaketlerini tek tek sundu ve gruplar halinde fotoğraf çekimi gerçekleştirildi.

Plaket alan avukatlar arasında; İstanbul Barosu Başkan Yardımcısı Av. Ali Gürbüz (25 yıl), Yönetim Kurulu Sayman Üyesi Av. Bahar Güldaş (35 yıl), Yönetim Kurulu Üyesi Av. Gülderen Zerrin Kavak Yıldırım (25 yıl), CUMER Sözcüsü Av. Gülseren Aytaş (35 yıl), önceki Yönetim Kurulu Üyesi Av. Muazzez Yılmaz (35 yıl), Av. Cengiz Yaka (35 yıl), TÜKD Genel Başkanı Av. Tülay Çağlar(25 yıl), Kadıköy Belediye Başkanı Av. Şerdil Dara Odabaşı (25 yıl) da yer aldı.

"ŞEHİT SAVCIMIZ ADALET TEŞKİLATININ KAHRAMANLIK SEMBOLÜ OLMUŞTUR"     

Törene katılan Adalet Bakan Yardımcısı Zekeriya Birkan, "Şehit savcımız şerefli, adalet sancağının ölümsüz bir timsalidir. Aziz hatırası şahadetinden bu yana hiç unutulmamış ve adalet teşkilatının kahramanlık sembolü olmuştur. Mehmet Selim Kiraz bu vatanın fedakâr, kahraman bir evladıdır. Ömrünü devletine, milletine hizmete ve adaletin tecellisini adamıştı. O gün şehit savcımızı hedef alan kurşunlar aynı zamanda yargıya, adalete, hukukun üstünlüğüne ve demokrasiye sıkılmıştır. Bu menfur saldırıda adaleti ve ömrünü adalet yoluna adamış bir kahramanı hedef alanların asıl gayesi bellidir. Terör örgütlerinin asıl amacı ve hedefi şehit savcımızın şahsında milletimizin birliği ve bütünlüğüdür. Adalet teşkilatının gözünü korkutmak ve yıldırmaktır. Hamdolsun ki bu hainler bugüne kadar emellerine ulaşamadılar, bundan sonra da ulaşamayacaklar. Adalet camiamız köklü kurumsal yapısı ve gelenekleriyle bu hain saldırılar karşısında hiçbir zaman yılmamıştır" dedi.

"TERÖR ÖRGÜTLERİNE AMAÇLARINA ULAŞAMADIKLARINI GÖSTERMEK İÇİN BURADAYIZ"

İstanbul Cumhuriyet Başsavcısı Şaban Yılmaz ise, "Cumhuriyet Savcısı Mehmet Selim Kiraz kardeşimizin şahadetinin üzerinden tam 8 yıl geçti. Bugün tüm terör örgütlerine, vatan ve millet düşmanlarına birlik beraberlik içinde olduğumuzu gösteriyoruz ve buradan haykırıyoruz. Mehmet Selim savcımız gibi masum kardeşlerimizi hedef alarak husumeti, düşmanlığı körükleyen terör örgütlerine bu amaçlarına ulaşamadıklarını göstermek için buradayız" diye konuştu.

" HEPİNİZİ OĞLUM SELİM OLARAK GÖRÜYORUM "  

Şehit Cumhuriyet Savcısı Mehmet Selim kiraz'ın babası Hakkı Kiraz ise, "8 yıl önce bugün bizim için gerçekten karanlık bir gündü. ama bir taraftan da imtihan günümüzdü bununla birlikte hamdolsun birlik ve beraberlik günümüz oldu. Şu anda o günkü tabloyu burada görüyorum. hepinizi oğlum Selim olarak görüyorum. Selim her sabah takvim yaprağını koparır okur benim de okumam için masaya koyardı. 31 Mart 2015 günü sabah Selim evden çıkmadan önce yine o günün takvim yaprağını masaya koymuştu ve oradaki dua şöyleydi: 'Rabbim beni, ailemi mümin olarak evime girenleri bağışla zalimler topluluğunu da daima kahrı perişan et' şeklindeydi"  dedi. 

Konuşmaların ardından şehit savcı Mehmet Selim Kiraz'ın makam odası ziyaret edildi; odasında Kur'an-ı Kerim okundu. Savcı Mehmet Selim Kiraz, 31 Mart 2015 tarihinde Çağlayan'daki İstanbul Adalet Sarayı'nda görevi başındayken DHKP-C'li teröristler tarafından odasında rehin alınmıştı. Savcı Kiraz, saatler süren müzakerelere rağmen makamında şehit edilmişti.