Özet

Ceza muhakemesinde şüpheli veya sanığın yalan söylemesi ile müdafinin yalan söylemesi aynı hukuki, etik ve psikolojik düzlemde değerlendirilemez. Şüpheli veya sanık, devletin cezalandırma kudreti karşısında suç isnadı altında bulunan kişidir. Bu nedenle ona isnadın esası bakımından gerçeği söyleme yükümlülüğü yüklenemez. Susma hakkı ve kendisini suçlamaya zorlanamama ilkesi, şüpheli veya sanığın kendi mahkûmiyetine aktif biçimde katkı sunmaya mecbur bırakılamayacağını ifade eder. Bu nedenle şüpheli veya sanığın kendisini kurtarmaya yönelik gerçeğe aykırı savunma beyanı, kural olarak ayrıca cezalandırılmaz.

Ancak bu durum, yalanın hukuk düzenince değer olarak korunduğu veya şüpheli ya da sanığa pozitif anlamda bir “yalan söyleme hakkı” tanındığı anlamına gelmez. Korunan şey yalan değil; savunma özgürlüğü, kendini suçlamama ilkesi, ispat yükünün iddia makamında kalması ve ceza muhakemesinin ikrar üretme mekanizmasına dönüşmemesidir.

Müdafi ise aynı konumda değildir. Müdafi, suç isnadı altında bulunan kişi değil; savunma makamının mesleki ve kurumsal aktörüdür. Bu nedenle şüpheli veya sanığa tanınan kendini koruma alanı müdafiye aynen taşınamaz. Müdafi, şüpheli veya sanığın sırrını korur; onu kendi aleyhine konuşmaya zorlamaz; iddia makamının ispat yükünü denetler; delillerin hukuka uygunluğunu ve güvenilirliğini tartışır. Fakat doğru olmadığını bildiği bir olay örgüsünü adli makamlara gerçek diye sunamaz.

Bu makalenin temel tezi şudur: Müdafi, şüpheli veya sanığın yalanını açıklamak zorunda değildir; fakat o yalanın avukatı da olamaz. Müdafi sırrı korur, susma hakkını savunur, ispat yükünü iddia makamında tutar; ancak yalanı sahiplenmez, sahte hakikat üretmez, delil uydurmaz, tanığı yönlendirmez ve adli makamları bilerek yanıltmaz.

I. Giriş: Savunmanın En Zor Sorusu

Ceza muhakemesinde bazı sorular vardır; kanun maddelerinden önce mesleğin vicdanına gelir. “Yalan söyleyen şüpheli veya sanık karşısında müdafi ne yapmalıdır?” sorusu da bunlardan biridir. Bu soru, ilk bakışta basitmiş gibi görünür. Müdafi yalan söylememelidir. Adli makamları yanıltmamalıdır. Sahte delil üretmemelidir. Tanığı yönlendirmemelidir. Şüpheli veya sanığa uydurulmuş bir olay örgüsü öğretmemelidir.

Fakat mesele burada bitmez. Çünkü müdafi, şüpheli veya sanığın karşısında ahlak öğretmeni olarak değil, savunma makamının temsilcisi olarak bulunur. Onun sırrını öğrenir. Korkusunu, paniğini, inkârını, çelişkisini, kaçış refleksini, utancını, öfkesini, bazen de yalanını görür. Fakat bu gördüğü şeyi hemen soruşturma veya kovuşturma makamlarına taşıyamaz. Müdafi, şüpheli veya sanığın sırrını açıklamakla değil, savunma hakkını korumakla görevlidir.

Tam bu nedenle sorun iki uç arasında sıkışır.

Birinci uçta müdafiyi “hakikatin memuru” gibi gören anlayış vardır. Bu anlayışa göre müdafi, şüpheli veya sanığın yalan söylediğini fark ettiği anda bunu adli makamlara bildirmeli, gerçeğin ortaya çıkmasına aktif biçimde katkı sunmalıdır. Böyle bir yaklaşım, savunma sırrını, avukat-müvekkil güvenini ve savunma hakkının iç alanını yok eder.

İkinci uçta ise müdafiyi “sonuç alıcı kurgu teknisyeni” gibi gören anlayış vardır. Bu anlayışa göre müdafi, müvekkilini kurtaracaksa yalanı da stratejiye dönüştürebilir; şüpheli veya sanığın anlattığı gerçek dışı hikâyeyi hukuki dile çevirip soruşturma veya kovuşturma makamlarına sunabilir. Böyle bir yaklaşım ise savunmayı meşru bir hak arama faaliyeti olmaktan çıkarır; muhakemenin içine bilinçli bir sahte gerçeklik sokar. Oysa müdafinin doğru konumu bu iki uçtan da ayrıdır. Müdafi, şüpheli veya sanığı ele veren kişi değildir. Fakat onun yalanını savunmanın hakikat iddiasına dönüştüren kişi de değildir. Bu yüzden meselenin en kısa formülü şudur: Müdafi, şüpheli veya sanığın yalanını açıklamaz; fakat o yalanın avukatı da olmaz.

II. Şüpheli veya Sanığın Yalanı: Hak Değil, Cezalandırılmayan Savunma Alanı

Şüpheli veya sanığın yalan söylemesi meselesinde ilk yapılması gereken şey, kavramı doğru kurmaktır. Şüpheli veya sanığın yalan söylemesinin kural olarak cezalandırılmaması, ona pozitif anlamda bir “yalan söyleme hakkı” tanındığı anlamına gelmez. Hukuk düzeni yalanı bir değer olarak korumaz. Yalan, ahlaki bakımdan sorunlu bir davranıştır. Fakat ceza muhakemesinde şüpheli veya sanığın konumu farklıdır. Şüpheli veya sanık, devletin cezalandırma kudreti karşısında suç isnadı altında bulunan kişidir. Bu nedenle ona “kendi aleyhine gerçeği söyleme” yükümlülüğü yüklenemez.

Şüpheli veya sanık susabilir. İsnadı reddedebilir. Kendisini suçlamaya zorlanamaz. Bu güvenceler, onun mahkûmiyetine aktif biçimde katkı sunmak zorunda olmadığını ifade eder. Bu nedenle şüpheli veya sanığın “ben yapmadım”, “orada değildim”, “hatırlamıyorum”, “olay böyle olmadı” şeklindeki gerçeğe aykırı savunma beyanları, kural olarak ayrıca cezalandırılmaz. Burada korunan şey yalan değildir; korunan şey, suç isnadı altındaki kişinin devlet karşısında kendisini suçlamaya zorlanamamasıdır.

Bu ayrım çok önemlidir. Çünkü “şüpheli veya sanığın yalan söyleme hakkı vardır” cümlesi meseleyi kabalaştırır. Daha doğru cümle şudur: Şüpheli veya sanığın yalanı hak değildir; fakat isnadın esası bakımından gerçeği söylemeye zorlanamayan kişinin kendini kurtarmaya yönelik gerçeğe aykırı beyanı, belirli sınırlar içinde cezalandırılmaz.

Burada yalanın ahlaken onaylanması değil, ceza muhakemesinin güç dengesi söz konusudur. Devlet soruşturma gücüne, kolluk mekanizmasına, delil toplama imkânına, tutuklama talep etme kudretine ve isnadı kurma avantajına sahiptir. Şüpheli veya sanık ise çoğu zaman bu güç karşısında korku, bilgisizlik, panik ve yalnızlık içindedir. Onu gerçeği söylemeye zorlamak, muhakemeyi hak arama süreci olmaktan çıkarıp ikrar üretme düzenine dönüştürür. Bu nedenle şüpheli veya sanığın cezalandırılmayan yalanı, yalanın hukukileştirilmesi değil; kendini suçlamama alanının dolaylı sonucudur.

III. Şüpheli veya Sanığın Yalanına Neden İmkân Tanınır?

Şüpheli veya sanığın isnadın esasına ilişkin gerçeğe aykırı beyanda bulunmasının kural olarak cezalandırılmaması, ilk bakışta hukuk düzeninin yalanı hoş gördüğü izlenimini verebilir. Oysa burada korunan şey yalan değildir. Korunan şey, suç isnadı altındaki kişinin devlet karşısında kendisini suçlamaya zorlanamamasıdır.

Ceza muhakemesinde şüpheli veya sanık, sıradan bir konuşmacı değildir. Devletin cezalandırma kudretiyle karşı karşıya bulunan, özgürlüğü, itibarı, geleceği ve toplumsal varlığı tehdit altında olan kişidir. Böyle bir kişiden, kendi mahkûmiyetine katkı sunacak şekilde gerçeği söylemesini beklemek, onu muhakemenin öznesi olmaktan çıkarıp ikrar aracına dönüştürür. Bu nedenle şüpheli veya sanığın yalanına tanınan alan, yalanın ahlaki değeriyle değil, ceza muhakemesindeki güç asimetrisiyle ilgilidir.

1. Kendini suçlamama ilkesinin doğal sonucu

Ceza muhakemesinin temel ilkelerinden biri, kişinin kendi aleyhine delil üretmeye veya kendisini suçlamaya zorlanamamasıdır. Bu ilke, yalnızca susma hakkını değil, aynı zamanda şüpheli veya sanığın mahkûmiyetine aktif katkı sunmaya mecbur bırakılamayacağını da ifade eder. Eğer hukuk düzeni şüpheli veya sanığa “ya gerçeği söyle ya da ayrıca cezalandırılırsın” derse, susma hakkı biçimsel olarak var görünse bile fiilen zayıflar. Çünkü kişi susmadığı anda, beyanının doğruluğu üzerinden yeni bir cezalandırma tehdidiyle karşı karşıya kalır.

Bu da onu iki baskı arasında bırakır: Ya susacak ve susması aleyhine psikolojik olarak yorumlanacaktır ya da konuşacak ve söylediği şeyin yalan olduğu iddiasıyla ayrıca cezalandırılma riski yaşayacaktır. Bu durumda ifade ve sorgu, özgür savunma alanı olmaktan çıkar; gerçeği söylemeye zorlayan dolaylı bir baskı mekanizmasına dönüşür. Bu yüzden şüpheli veya sanığın isnadın esasına ilişkin yalanının kural olarak cezalandırılmaması, susma hakkının ve kendini suçlamama ilkesinin doğal uzantısıdır.

2. Devlet karşısındaki güç asimetrisini dengeleme ihtiyacı

Ceza muhakemesinde taraflar gerçekte eşit güçte değildir. Devletin kolluğu, savcılığı, teknik takip imkânları, arama-el koyma yetkileri, bilirkişi mekanizmaları, tutuklama talep etme ve dosya kurma avantajı vardır. Şüpheli veya sanık ise çoğu zaman yalnız, korkmuş, bilgisiz ve baskı altındadır. Bu nedenle ceza muhakemesi şüpheli veya sanığa bazı koruma alanları tanır. Susma hakkı, müdafi yardımından yararlanma hakkı, hukuka aykırı delil yasağı, ispat yükünün iddia makamında olması ve şüpheden sanık yararlanır ilkesi bu asimetrinin dengelenmesi için vardır.

Şüpheli veya sanığın gerçeği söylemeye zorlanmaması da bu dengelemenin parçasıdır. Çünkü devlet, maddi gerçeği şüpheli veya sanığın ağzından zorla almak yerine, hukuka uygun delillerle ispatlamak zorundadır. Burada temel ilke şudur: Ceza muhakemesinde mahkûmiyet, şüpheli veya sanığın kendi aleyhine dürüst davranmasına değil, iddia makamının hukuka uygun ispatına dayanmalıdır.

3. İkrar merkezli ceza muhakemesini önleme amacı

Şüpheli veya sanığın yalanının cezalandırılmamasının bir diğer nedeni, ceza muhakemesinin ikrar merkezli bir yapıya dönüşmesini önlemektir. Eğer şüpheli veya sanık, isnadın esasına ilişkin her gerçeğe aykırı beyanı nedeniyle ayrıca cezalandırılacak olsaydı, sistem onu fiilen doğruyu söylemeye zorlamış olurdu. Bu da soruşturma ve kovuşturma makamlarını delil toplamak yerine ikrar almaya yöneltebilirdi.

Oysa modern ceza muhakemesinde amaç, kişiyi konuşturmak değil, isnadı hukuka uygun delillerle ispatlamaktır. İkrar delil olabilir; fakat muhakemenin merkezi olmamalıdır. Çünkü ikrar, baskı, korku, yorgunluk, yanlış yönlendirme, pişmanlık beklentisi veya stratejik hesapla şekillenebilir. Bu nedenle şüpheli veya sanığın yalanına tanınan alan, devletin “doğruyu söyle” baskısıyla ikrar üretmesini sınırlayan bir güvencedir.

4. Savunma özgürlüğünü koruma amacı

Savunma yalnızca teknik bir cevap verme faaliyeti değildir. Savunma, suç isnadı altındaki kişinin kendisini koruma imkânıdır. Bu imkân, yalnızca doğru konuşma zorunluluğuyla sınırlandırılırsa, savunma özgürlüğü daralır.

Şüpheli veya sanık, olayları kendi lehine yorumlayabilir, bazı hususları hatırlamadığını söyleyebilir, isnadı reddedebilir, susabilir, kendi psikolojik konumu içinden eksik veya çelişkili konuşabilir. Bu alanın tamamen cezalandırma tehdidi altına alınması, savunmayı özgür olmaktan çıkarır. Burada hukuk düzeni şu gerçeği kabul eder: Suç isnadı altında bulunan kişi, her zaman soğukkanlı, rasyonel, dürüst ve tam açıklık içinde davranmayabilir. Korkabilir. Kendini korumaya çalışabilir. Panikleyebilir. Gerçeği çarpıtabilir. Hukuk bu davranışı ahlaken onaylamaz; fakat onu ayrıca cezalandırarak savunma hakkını boğmak istemez. Bu nedenle şüpheli veya sanığın yalanına imkân tanınmasının temelinde, savunma özgürlüğünün gerçekçi biçimde korunması vardır.

5. İspat yükünün iddia makamında kalmasını sağlama amacı

Şüpheli veya sanığın yalanının cezalandırılmaması, ispat yükünün iddia makamında kalmasını sağlar. Ceza muhakemesinde şüpheli veya sanık masumiyetini ispatlamak zorunda değildir. İddia makamı suçun işlendiğini, failin kim olduğunu, hukuka uygun delillerle ve mahkûmiyete yeter kesinlikle ortaya koymak zorundadır.

Eğer şüpheli veya sanığın yalanı cezalandırılsaydı, sistem fiilen şu noktaya kayardı: “Sanık doğruyu söylemek zorundadır; söylemezse ayrıca cezalandırılır.” Bu durumda sanık, yalnız isnada karşı değil, kendi beyanının doğruluğunu ispat baskısına karşı da savunma yapmak zorunda kalırdı. Böyle bir yapı, ispat yükünü dolaylı biçimde sanığa taşır. Oysa doğru ilke şudur: Şüpheli veya sanığın yalanı mahkûmiyetin yerine geçmez; iddianın ispat eksikliğini de gidermez. Şüpheli veya sanık yalan söylemiş olabilir. Fakat bu tek başına suçun sabit olduğu anlamına gelmez. Mahkûmiyet hâlâ hukuka uygun, güvenilir ve tartışılmış delillere dayanmak zorundadır.

6. Yalanın cezalandırılmaması ile yalanın hak sayılması arasındaki fark

Burada en önemli ayrım şudur: Şüpheli veya sanığın yalanının cezalandırılmaması, yalanın hak olduğu anlamına gelmez.

Hukuk düzeni yalanı ahlaki veya hukuki bir değer olarak korumaz. Korunan şey, suç isnadı altındaki kişinin kendisini suçlamaya zorlanamaması, savunma özgürlüğü, ispat yükünün iddia makamında kalması ve ikrar merkezli muhakeme riskinin önlenmesidir. Bu nedenle “sanığın yalan söyleme hakkı vardır” demek yerine şu ifade daha isabetlidir: Şüpheli veya sanığın gerçeği söyleme yükümlülüğü yoktur; isnadın esası bakımından gerçeğe aykırı savunma beyanı da kural olarak ayrıca cezalandırılmaz. Bu formül, hem yalanı hak mertebesine çıkarmaz hem de savunma hakkının gerçek koruma alanını daraltmaz.

7. Müdafi bakımından sonuç

Şüpheli veya sanığın yalanına imkân tanınmasının nedeni, onun devlet karşısındaki korunma ihtiyacıdır. Müdafi ise bu korunma ihtiyacını hukuki zemine taşıyan mesleki aktördür. Bu nedenle şüpheli veya sanığa tanınan cezalandırılmayan yalan alanı, müdafiye yalan söyleme yetkisi vermez. Müdafi, bu alanı şöyle anlamalıdır: Şüpheli veya sanık gerçeği söylemeye zorlanamaz; müdafi ise bu zorlanamazlık alanını sahte hakikat üretme alanına dönüştüremez. Sanığın yalanına tanınan imkân, yalanın değeri için değil, özgür savunmanın değeri içindir.

IV. Anglo-Amerikan Sistemde Şüpheli veya Sanığın Yalanı ve Müdafinin Konumu

Anglo-Amerikan ceza muhakemesi, şüpheli veya sanığın hakikatle ilişkisini Türk ceza muhakemesinden farklı bir mimari içinde kurar. Bu sistemde temel ayrım, susma hakkı ile yeminli ifade arasındadır. Sanık susabilir; devlet onu kendi aleyhine konuşmaya zorlayamaz. Fakat sanık kendi isteğiyle tanık sandalyesine oturup yemin altında ifade vermeyi seçerse, artık yalnızca “sanık” olarak değil, aynı zamanda “tanık” olarak konuşur. Bu noktadan sonra gerçeğe aykırı beyan, savunma özgürlüğü kapsamında değil, yeminli yalan beyan alanında değerlendirilir.

Bu ayrım son derece önemlidir. Çünkü Anglo-Amerikan sistemde sanık, kendisi tanık olmayı seçmedikçe klasik anlamda çapraz sorguya tabi tutulmaz. Savunma esasen müdafi tarafından yürütülür. Sanık tanık olmayı seçerse, yemin altında konuşur ve iddia makamının çapraz sorgusuna açılır. Bu durumda yalan söylemesi artık yalnızca kendini koruma refleksi değil, mahkemenin hakikat arama sürecini yemin altında yanıltma davranışıdır. Bu nedenle Anglo-Amerikan sistemde şüpheli veya sanığın yalanına tanınan alan, esasen susma hakkı üzerinden korunur; yemin altında yalan söyleme serbestisi üzerinden değil.

1. Susma hakkı güçlüdür; yeminli yalan korunmaz

Anglo-Amerikan sistemin temel mantığı şudur: Kişi kendi aleyhine konuşmaya zorlanamaz. Bu nedenle sanığın susması, onun aleyhine zorlayıcı bir itiraf düzeni kurulmasını engeller. Devlet, isnadı sanığın ağzından zorla almak yerine hukuka uygun delillerle ispatlamak zorundadır. Fakat sanık konuşmayı seçtiğinde ve bunu tanık sıfatıyla, yemin altında yaptığında durum değişir. Artık mahkeme önünde hakikat iddiasında bulunan bir tanık konumuna geçer. Böyle bir durumda yalan, savunma hakkının doğal uzantısı değil, yeminli beyanın ihlali olarak görülür.

Bu sistem bize şu ayrımı öğretir: Sanığın susma hakkı vardır; fakat yemin altında yalan söyleme hakkı yoktur. Bu ayrım, Türk ceza muhakemesi bakımından da öğreticidir. Çünkü bizde sanık, kural olarak kendi davasında yeminli tanık gibi dinlenmez. Sanığın sorgusu ve savunması, suç isnadı altındaki kişinin kendini suçlamama alanı içinde değerlendirilir. Bu nedenle sanığın isnadın esasına ilişkin gerçeğe aykırı beyanı, Anglo-Amerikan sistemdeki yeminli tanığın yalan beyanıyla aynı kategoriye sokulamaz.

Ancak buradan şu sonuç da çıkmaz: Sanığın yalanı hukuk düzenince değer olarak korunmaktadır. Korunan şey yine yalan değil, kişinin kendi mahkûmiyetine aktif katkı sunmaya zorlanamamasıdır.

2. Müdafinin konumu: Sırrı korur, fakat yalan delil sunamaz

Anglo-Amerikan sistemde müdafinin konumu da bu ayrım üzerinden kurulur. Müdafi, müvekkilinin susma hakkını korur. İddia makamının ispat yükünü denetler. Delillerin güvenilirliğini tartışır. Müvekkilin kendi aleyhine konuşmasını engelleyebilir. Fakat planlanmış yalan tanıklığa, sahte delile veya mahkemeyi yanıltacak bir kurguya mesleki katkı sunamaz.

Burada müdafinin görevi iki yönlüdür. Birinci yönüyle müdafi, müvekkiline sadıktır. Onun sırrını korur. Onu kendi aleyhine konuşmaya zorlamaz. Savunma hakkını etkili biçimde kullanmasını sağlar. İkinci yönüyle müdafi, mahkemeye karşı dürüstlük yükümlülüğü altındadır. Bu dürüstlük, müvekkil aleyhine her şeyi açıklama yükümlülüğü değildir. Fakat doğru olmadığını bildiği şeyi mahkemeye gerçek diye sunmama yükümlülüğüdür. Bu nedenle Anglo-Amerikan sistemde müdafinin yalan karşısındaki tutumu, bu makalede savunulan temel formülle büyük ölçüde örtüşür: Müdafi müvekkilinin sırrını korur; fakat müvekkilinin yalanını mahkemeye taşınabilir bir hakikat hâline getirmez.

3. Planlanmış yalan tanıklık karşısında müdafinin tutumu

Anglo-Amerikan hukukunda en tartışmalı alanlardan biri, müdafinin müvekkilinin yalan ifade vereceğini önceden bilmesi hâlidir. Bu durumda müdafinin ilk görevi, müvekkili bu davranıştan vazgeçirmeye çalışmaktır. Müvekkile yeminli yalanın hukuki ve stratejik sonuçları anlatılmalıdır. Yalan tanıklığın savunmayı güçlendirmeyeceği, aksine savunmanın güvenilirliğini çökerteceği açıklanmalıdır.

Müdafi müvekkiline şunu anlatmalıdır: “Susma hakkın vardır. İddia makamı isnadı ispatlamak zorundadır. Fakat yemin altında doğru olmadığını bildiğin bir anlatıyı sunarsan, bu artık savunma değil, yargılamayı yanıltma davranışıdır. Ben buna mesleki katkı sunamam.” Bu tutum, müdafinin müvekkile ihanet etmesi değildir. Çünkü müdafi müvekkilini ele vermemekte; onu daha ağır bir hukuki ve etik hatadan korumaktadır. Gerçek sadakat, bazen müvekkilin panik içindeki talebine “evet” demek değil, onu yalanın içine daha fazla sokmamaktır.

4. Türk hukuku bakımından karşılaştırmalı sonuç

Türk ceza muhakemesinde şüpheli veya sanığın beyanı, Anglo-Amerikan sistemdeki yeminli tanık beyanıyla aynı yapıda değildir. Bizde şüpheli veya sanık, suç isnadı altındaki kişi olarak konuşur; kendi davasında, kural olarak yeminli tanık konumuna geçmez. Bu nedenle isnadın esasına ilişkin gerçeğe aykırı savunma beyanı, kural olarak ayrıca cezalandırılmaz.

Bununla birlikte Anglo-Amerikan sistemin öğrettiği temel ilke Türk hukuku bakımından da değerlidir: Susma hakkı ile yalan söyleme birbirine karıştırılmamalıdır. Şüpheli veya sanığın gerçeği söylemeye zorlanamaması, müdafinin sahte hakikat üretmesine izin vermez. Sanığın cezalandırılmayan savunma yalanı, müdafinin mesleki beyanına dönüştüğü anda bambaşka bir sorun doğar. Çünkü müdafi, suç isnadı altında bulunan kişi değildir; yargılama alanında mesleki statüyle konuşan kişidir.

Bu nedenle karşılaştırmalı hukuk bize şu üçlü ayrımı gösterir: Şüpheli veya sanık susabilir. Şüpheli veya sanığın isnadın esasına ilişkin gerçeğe aykırı savunma beyanı, belirli sınırlar içinde ayrıca cezalandırılmayabilir. Müdafi ise doğru olmadığını bildiği bir anlatıyı adli makamlara gerçek diye sunamaz. Bu ayrım, savunma hakkı ile yalan yasağı arasındaki doğru dengeyi kurar.

5. Makale bakımından sonuç

Anglo-Amerikan sistemin öğretici tarafı şudur: Savunma hakkı, susma hakkı ve kendini suçlamama ilkesi üzerinden güçlü biçimde korunur; fakat bu koruma yeminli yalanı veya müdafinin mahkemeyi yanıltmasını kapsamaz. Sanığın susma hakkı vardır; yemin altında yalan söyleme hakkı yoktur. Müdafinin ise müvekkilin sırrını koruma yükümlülüğü vardır; fakat o sırrın yerine sahte hakikat üretme yetkisi yoktur.

Bu karşılaştırma, makalenin temel tezini güçlendirir: Şüpheli veya sanığın yalanına tanınan alan, yalanın değeri için değil, özgür savunmanın değeri içindir. Müdafi ise bu özgür savunma alanını korur; fakat onu sahte hakikat üretme alanına dönüştüremez.

V. Şüpheli veya Sanığın Yalanının Sınırı

Şüpheli veya sanığın yalanının cezalandırılmaması sınırsız bir alan yaratmaz. Her gerçeğe aykırı beyan savunma hakkının koruması içinde kalmaz. Şüpheli veya sanık yalnızca kendisini kurtarmaya çalışıyorsa bir durum vardır. Fakat yalanını başkasına zarar verecek, delil düzenini bozacak veya adli işleyişi saptıracak aktif bir davranışa dönüştürüyorsa artık başka bir durum vardır.

Şüpheli veya sanık sadece “ben yapmadım” diyorsa, bu savunma alanında değerlendirilebilir. Fakat “bu suçu şu kişi işledi” diyerek bilerek başkasına suç atıyorsa, artık yalnızca kendini korumamaktadır. Bir başkasını ceza tehdidi altına sokmaktadır. Şüpheli veya sanık “olay yerinde değildim” diyorsa, bu savunma beyanı alanında kalabilir. Fakat bunu desteklemek için sahte belge düzenletiyor, tanık ayarlıyor, delil uyduruyor veya dijital kayıtları manipüle ediyorsa, artık savunma sınırını aşmaktadır.

Şüpheli veya sanık “hatırlamıyorum” diyebilir. Fakat işlenmemiş bir suçu yetkili makamlara olmuş gibi bildiriyor veya gerçekte olmayan bir saldırı senaryosu kuruyorsa, yalan artık savunma refleksi olmaktan çıkar; adli sistemi yanıltan bağımsız bir haksızlığa dönüşür.

Bu nedenle şüpheli veya sanığın yalanı bakımından şu ayrım yapılmalıdır: Yalın inkâr başka şeydir; başkasına suç atmak başka şeydir. Susma veya hatırlamama beyanı başka şeydir; sahte delil üretmek başka şeydir. Kendisini suçtan kurtarmaya çalışmak başka şeydir; muhakemeyi aktif biçimde saptırmak başka şeydir.

Bu ayrım yapılmadan “şüpheli veya sanık yalan söyleyebilir” denildiğinde, savunma hakkı ile adli işleyişi bozma davranışı birbirine karıştırılır. Oysa ceza muhakemesi suç isnadı altındaki kişiye kendisini suçlamama alanı tanır; fakat bu alan, başkasını suçlama, delil uydurma veya adli makamları manipüle etme serbestisi değildir.

VI. Şüpheli veya Sanığın Yalanı ile Psikolojik Savunma Mekanizmaları Arasındaki İlişki

Şüpheli veya sanığın yalanı her zaman soğukkanlı, planlı ve araçsal bir aldatma davranışı olarak ortaya çıkmaz. Ceza soruşturması veya kovuşturması altında bulunan kişi, çoğu zaman yalnızca hukuki bir isnatla değil, aynı zamanda ağır bir psikolojik tehditle de karşı karşıyadır. Özgürlüğünü kaybetme korkusu, ailesi ve çevresi karşısında damgalanma endişesi, utanç, suçluluk duygusu, inkâr ihtiyacı, sosyal itibarın çökmesi ve geleceğin belirsizliği; kişinin gerçeklikle ilişkisini savunmacı biçimde yeniden kurmasına yol açabilir.

Bu nedenle şüpheli veya sanığın gerçeğe aykırı beyanı, bazı durumlarda yalnızca “yalan söyleme” olarak değil, benliği koruma refleksi olarak da okunmalıdır. Kişi, dış dünyadaki ceza tehdidine karşı yalnız hukuki savunma geliştirmez; aynı zamanda iç dünyasında da psikolojik savunma mekanizmaları üretir.

Bu mekanizmalar, kişinin gerçeği bilmediği anlamına gelmez. Fakat gerçeği olduğu gibi kabul etmek, o anda benlik açısından katlanılamaz hâle gelmiş olabilir. Bu durumda kişi gerçeği inkâr eder, küçültür, başkasına yansıtır, rasyonalize eder veya olayın anlamını değiştirir. Ceza muhakemesinde yalan, çoğu zaman tam da bu psikolojik savunma mekanizmalarının dışavurumu olarak ortaya çıkar.

1. İnkâr: “Ben yapmadım”ın psikolojik kökü

En temel savunma mekanizmalarından biri inkârdır. Kişi, katlanılması zor bir gerçeği bilinç düzeyinde reddeder. Ceza muhakemesinde inkâr, çoğu zaman “ben yapmadım”, “böyle bir olay olmadı”, “orada değildim”, “bunu ben söylemedim” biçiminde görünür. Bu beyan hukuken bir savunma stratejisi olabilir. Fakat psikolojik düzeyde bazen kişinin gerçeği dış dünyaya karşı değil, önce kendisine karşı saklamasıdır. Kişi, suçu, hatayı, ihmali veya olayın sonuçlarını kabul ettiğinde kendi benlik imajı çökecekse, inkâr benliği ayakta tutan geçici bir kalkan işlevi görebilir.

Müdafi bu noktada inkârı hemen “kötü niyetli yalan” olarak okumamalıdır. Çünkü bazı şüpheli veya sanıklar gerçekten dosyadaki olayla yüzleşecek psikolojik dayanıklılığa sahip değildir. Onlar için inkâr, savunma değil, çöküşü erteleme biçimidir.

Ancak müdafi şu ayrımı korumalıdır: İnkârı anlamak başka şeydir; inkârı sahte hakikat olarak sahiplenmek başka şeydir. Müdafi, müvekkilinin inkârını psikolojik olarak anlayabilir; fakat doğru olmadığını bildiği inkârı kendi mesleki beyanının merkezine alamaz.

2. Bastırma ve unutma iddiası: “Hatırlamıyorum” beyanı

Şüpheli veya sanık bazen “hatırlamıyorum” der. Bu beyan her zaman taktiksel olmayabilir. Yoğun stres, travmatik olay, alkol veya madde etkisi, panik, korku, ani şok veya dissosiyatif tepkiler bazı olayların hatırlanmasını gerçekten zorlaştırabilir. Fakat “hatırlamıyorum” beyanı aynı zamanda psikolojik savunma mekanizması olarak da işleyebilir. Kişi, hatırladığı şeyi bilinç düzeyinde kabul etmek istemez. Çünkü hatırlamak, sorumlulukla, utançla veya suçlulukla yüzleşmek demektir.

Bu nedenle müdafi, “hatırlamıyorum” beyanını iki uçtan birine hemen yerleştirmemelidir. Ne her hatırlamama beyanını yalan saymalı ne de her “hatırlamıyorum” cümlesini sorgusuz biçimde sahiplenmelidir. Doğru müdafi tutumu şudur: Müvekkilin beyanını psikolojik ihtimal olarak anlamak; fakat savunmayı yalnız bu beyanın doğruluğuna mahkûm etmemek. Müdafi bu durumda savunmayı şu zemine taşıyabilir: “Hatırlamama beyanının nedeni ne olursa olsun, iddia makamı isnadı hukuka uygun, güvenilir ve yeterli delillerle ispatlamak zorundadır.” Böylece müdafi, müvekkilin psikolojik savunmasını ele vermeden, kendi savunmasını objektif delil ve ispat alanında kurar.

3. Rasyonalizasyon: “Mecbur kaldım”, “başka çarem yoktu”

Rasyonalizasyon, kişinin davranışına sonradan makul, kabul edilebilir veya ahlaken savunulabilir gerekçeler üretmesidir. Ceza muhakemesinde bu mekanizma çok sık görülür.

Şüpheli veya sanık şöyle diyebilir:

“Ben bunu yapmak zorunda kaldım.”
“Başka çarem yoktu.”
“Herkes böyle yapıyor.”
“O da bunu hak etti.”
“Ben aslında kötü bir şey yapmak istemedim.”
“Beni bu noktaya onlar getirdi.”

Bu tür beyanlarda kişi, olayın hukuki gerçekliğini değil, kendi benlik bütünlüğünü korumaya çalışır. Kendini “suç işleyen kişi” olarak değil, “koşulların zorladığı kişi”, “haksızlığa uğramış kişi”, “kendini savunmuş kişi” veya “aslında iyi niyetli kişi” olarak görmek ister. Rasyonalizasyon her zaman tamamen yalan değildir. Bazen olayın psikolojik bağlamını anlamaya yarar. Fakat hukuki savunma açısından dikkatli kullanılmalıdır. Çünkü rasyonalizasyon, bazen ikrar niteliğinde sonuçlar doğurabilir. Şüpheli veya sanık farkında olmadan eylemi kabul edip yalnızca gerekçelendirmeye çalışabilir.

Müdafi burada beyanın psikolojik anlamı ile hukuki etkisini ayırmalıdır. Müvekkil kendisini rahatlatmak için konuşuyor olabilir; fakat o konuşma dosyada ikrar veya tevilli ikrar gibi değerlendirilebilir. Bu nedenle müdafi, rasyonalizasyon içeren beyanlarda müvekkili şu konuda uyarmalıdır: “Kendini açıklamak ile hukuken aleyhine sonuç doğuracak kabulde bulunmak aynı şey değildir.”

4. Yansıtma: Suçu başkasına atma eğilimi

Yansıtma, kişinin kendi kabul edemediği duygu, niyet veya sorumluluğu başkasına yüklemesidir. Ceza muhakemesinde bu mekanizma, bazen başkasına suç atma biçimini alabilir. Şüpheli veya sanık, kendi sorumluluğunu azaltmak için “asıl o yaptı”, “beni o yönlendirdi”, “benim haberim yoktu”, “bütün plan ona aitti” diyebilir. Bu beyan bazı dosyalarda gerçek olabilir. Fakat bazen psikolojik yansıtmanın ve kendini kurtarma refleksinin ürünüdür.

Burada müdafi bakımından risk büyüktür. Çünkü yansıtma, sadece müvekkilin savunma beyanı olarak kalmayabilir; başkasına suç isnadı hâline gelebilir. Bu durumda savunma alanı ile iftira riski arasındaki sınır incelir.

Müdafi, müvekkilin yansıtma eğilimini hemen savunma teorisine dönüştürmemelidir. Başkasına suç isnadı içeren bir savunma, çok daha yüksek doğruluk ve delil disiplini gerektirir. Müdafi, yalnız müvekkilin söylediğine dayanarak üçüncü kişiyi suçlayan bir savunma dili kurmamalıdır. Burada doğru formül şudur: Müdafi, müvekkilin sorumluluğu başkasına yansıtma ihtimalini psikolojik olarak fark eder; fakat bunu delilsiz bir suç isnadına dönüştürmez.

5. Minimizasyon: Olayı küçültme ve zararı azaltma çabası

Minimizasyon, kişinin davranışının ağırlığını azaltmaya çalışmasıdır. Ceza muhakemesinde çok sık görülür:

“Bir tokat attım sadece.”
“Zaten ciddi bir şey olmadı.”
“Ben sadece oradaydım.”
“Ben sadece yardım ettim.”
“Bu kadar büyütülecek bir şey değil.”
“Kimse zarar görmedi.”

Bu tür beyanlar bazen maddi olayın gerçekten daha düşük ağırlıkta olduğunu gösterebilir. Fakat bazen kişi, eylemin hukuki ve ahlaki ağırlığını kabullenemediği için olayı küçültür. Müdafi için minimizasyon hem fırsat hem risktir. Fırsattır; çünkü olayın vasıflandırılması, kast, kusur, iştirak derecesi veya zarar miktarı bakımından savunma alanı açabilir. Risktir; çünkü bilinçsiz minimizasyon, eylemin esasını kabul edip yalnızca ağırlığını tartışmaya açabilir.

Müdafi burada dikkatli olmalıdır. Müvekkilin “sadece” diye başlayan cümleleri çoğu zaman dosyada büyük sonuçlar doğurabilir. Bu nedenle müdafi, minimizasyonu hukuki vasıflandırma tartışmasına çevirmeden önce, olayın objektif delil durumunu ve beyanın doğuracağı ikrar riskini değerlendirmelidir.

6. Bölme: “Ben kötü değilim, olay kötüydü”

Bölme mekanizmasında kişi kendisini bütünüyle iyi, karşı tarafı bütünüyle kötü; kendi davranışını zorunlu, karşı tarafın davranışını haksız olarak kurabilir. Ceza muhakemesinde bu mekanizma özellikle kavgalı, aile içi, cinsel suç, örgütlü suç, ekonomik suç ve infial dosyalarında görülebilir. Şüpheli veya sanık kendisini tamamen mağdur, karşı tarafı tamamen kötü aktör olarak anlatır. Olayın gri alanlarını siler. Kendi kusurunu görmez. Karşı tarafın her davranışını saldırı, tuzak veya provokasyon olarak çerçeveler.

Bu durum savunma açısından tehlikelidir. Çünkü müdafi müvekkilin bu bölünmüş anlatısına bütünüyle teslim olursa, dosyanın karmaşıklığını kaybeder. Savunma gerçekçi olmaktan çıkar, psikolojik kutuplaşmanın dili hâline gelir. Müdafi burada müvekkilin duygusal anlatısını dinlemeli; fakat dosyayı onun keskin iyi-kötü ayrımı üzerine kurmamalıdır. Savunma, psikolojik öfkenin değil, hukuki ayrımın diliyle kurulmalıdır.

7. Dissosiyasyon ve donma: Beyanın dağılması

Bazı şüpheli veya sanıklar yalan söylemez; fakat dağılır. Olayı parça parça anlatır, zaman sırasını karıştırır, tutarsız görünür, bazı anları kopuk aktarır. Bu durum bazen yalan belirtisi sanılır. Oysa ağır stres, travma veya yoğun korku altında kişinin anlatısı gerçekten parçalanabilir. Müdafi burada çok dikkatli olmalıdır. Her çelişki yalan değildir. Bazı çelişkiler, olayın psikolojik ağırlığından kaynaklanabilir. Özellikle travmatik olaylarda hafıza kronolojik değil, parçalı çalışabilir.

Bu durum, yalan savunması kurma yetkisi vermez. Fakat müdafiye şunu hatırlatır: Müvekkilin tutarsızlığı her zaman kötü niyetli kurgu değildir; bazen psikolojik dağılmanın izidir. Bu nedenle müdafi, ifadeye hazırlık aşamasında müvekkilin anlatısını baskıyla düzeltmeye çalışmak yerine, olay örgüsünü sakin biçimde anlamalı; tutarsız görünen noktaların psikolojik veya maddi nedenlerini ayırmalıdır.

8. Psikolojik savunma ile hukuki savunma arasındaki fark

Bu bölümün en önemli ayrımı şudur: Psikolojik savunma, kişinin benliğini korur. Hukuki savunma, kişinin haklarını korur. Bu ikisi her zaman aynı yönde işlemez. Müvekkilin psikolojik savunması “inkâr et, küçült, başkasına at, hatırlamadığını söyle, kendini haklı göster” diyebilir. Fakat hukuki savunma bazen “sus, bekle, delili gör, ispat yükünü hatırlat, gereksiz açıklama yapma, yalanı büyütme” demelidir.

Müdafi burada psikolojik savunmayı hukuki savunmanın yerine geçirmemelidir. Müvekkilin iç dünyasında kendini korumak için kurduğu anlatı, adli makamlara taşınacak savunma teorisi olmak zorunda değildir. Bu ayrım çok önemlidir: Müvekkilin kendisini psikolojik olarak korumak için kurduğu hikâye, müdafinin hukuken sahiplenmesi gereken hikâye değildir. Müdafi, müvekkilin psikolojik savunmasını anlar; ama hukuki savunmayı onun üzerine körlemesine kurmaz.

Bu bölümün ana cümlesi şudur: Müdafi, şüpheli veya sanığın psikolojik savunma mekanizmasını hukuki savunma stratejisi sanmamalıdır. Daha vurucu sonuç cümlesi ise şudur: Yalanı anlamak müdafinin insanî görevidir; yalanı savunmak ise mesleki sınır ihlalidir.

VII. Müdafi Neden Şüpheli veya Sanıkla Aynı Konumda Değildir?

Şüpheli veya sanık ile müdafi arasındaki temel fark burada ortaya çıkar. Şüpheli veya sanık, suç isnadı altında bulunan kişidir. Müdafi ise suç isnadı altında bulunan kişi değildir. Şüpheli veya sanık, kendi özgürlüğünü, onurunu ve geleceğini korumaya çalışan kişidir. Müdafi ise bu korunmanın hukuki ve mesleki aracıdır. Bu nedenle şüpheli veya sanığın kendini koruma alanı müdafiye aynen taşınamaz.

Şüpheli veya sanığın gerçeğe aykırı beyanı bazı hâllerde cezalandırılmayabilir. Fakat müdafinin adli makamlara bilerek yalan söylemesi aynı korumadan yararlanamaz. Çünkü müdafi, kendisini suçlamaya zorlanan kişi değil; muhakeme içinde mesleki statüyle konuşan kişidir.

Müdafinin beyanı, şüpheli veya sanığın panik içindeki savunma refleksiyle aynı şey değildir. Müdafi konuştuğunda, soruşturma veya kovuşturma makamlarına yalnızca bir kişinin korkusunu değil, mesleki bir değerlendirmeyi taşır. Bu yüzden müdafinin sözü, şüpheli veya sanığın sözünden farklı bir ağırlığa sahiptir. Müdafi hukuki süzgeçtir. Müdafi, dosyanın dilini kurar. Müdafi, adli makamlara neyin tartışılması gerektiğini gösterir. Bu nedenle müdafinin yalana ortak olması, şüpheli veya sanığın yalanından daha ağır bir meşruiyet sorunu doğurur. Çünkü şüpheli veya sanık kendi varlığını korumaya çalışırken yalan söyleyebilir; müdafi ise bu yalanı hukukileştirirse, sahte gerçekliği yargısal söyleme taşımış olur.

Bu noktada temel formül şudur: Şüpheli veya sanık gerçeği söylemeye zorlanamaz; müdafi ise muhakemeye bilerek yalan sokamaz. Bu iki ilke çelişmez. Birincisi savunma özgürlüğünü korur. İkincisi muhakemenin dürüstlük zeminini korur.

VIII. Müdafinin Sır Saklama Yükümlülüğü: Şüpheli veya Sanığı Ele Vermeme Sınırı

Yalan söyleyen şüpheli veya sanık karşısında müdafinin ilk yükümlülüğü, onu soruşturma veya kovuşturma makamları önünde ele vermemektir. Çünkü müdafi, şüpheli veya sanığın sırrını bilen kişidir. Şüpheli veya sanık, müdafisine adli makamlara söylemeyeceği şeyleri söyleyebilir. Olayın gerçek yönünü, kendi korkusunu, çelişkisini veya yalanını açıklayabilir. Bu açıklama, savunmanın kurulabilmesi için gereklidir. Şüpheli veya sanık, müdafisine güvenemezse etkili savunma yapılamaz.

Eğer suç isnadı altındaki kişi, müdafisine söylediği her şeyin savcılığa, kolluğa veya mahkemeye taşınacağını düşünürse, müdafiyle dürüst konuşmaz. Gerçeği saklar. Dosyanın risklerini anlatmaz. Kendisi için tehlikeli noktaları gizler. Müdafi ise eksik bilgiyle savunma yapmak zorunda kalır. Bu nedenle müdafinin sır saklama yükümlülüğü, mesleki nezaket kuralı değildir; savunma hakkının varlık şartıdır.

Müdafi, şüpheli veya sanığın kendisine açıkladığı aleyhe bilgileri adli makamlara sunmakla görevli değildir. Müdafi, sırrı korur. Şüpheli veya sanık aleyhine çalışmaz. Onun soruşturma veya kovuşturma makamları karşısında çözülmesine neden olacak açıklamalar yapmaz.

Fakat bu sır saklama yükümlülüğü, müdafiye yalan söyleme yetkisi vermez. İşte kritik ayrım budur: Müdafi susabilir; fakat yalan söyleyemez. Müdafi şüpheli veya sanığın sırrını koruyabilir; fakat o sırrın yerine sahte bir olay örgüsü koyamaz. Müdafi şüpheli veya sanığı ele vermez; fakat onun yalanını kendi mesleki beyanı hâline getiremez. Bu ayrım, müdafinin etik merkezidir.

IX. Müdafinin Doğruluk Yükümlülüğü: Her Şeyi Söylemek Değil, Yalan Söylememek

Müdafinin doğruluk yükümlülüğü çoğu zaman yanlış anlaşılır. Bu yükümlülük, müdafinin bildiği her şeyi adli makamlara açıklaması anlamına gelmez. Böyle anlaşıldığında savunma mesleği çöker.Müdafi bildiği her şeyi söylemek zorunda değildir. Hatta çoğu zaman söylememek zorundadır. Çünkü şüpheli veya sanık aleyhine olan bilgiyi açıklamak, savunma sırrını ve sadakat yükümlülüğünü ihlal eder.

Ancak müdafi söylediği şeyi bilerek gerçek dışı kuramaz. Bu nedenle doğruluk yükümlülüğü, “tam açıklık” yükümlülüğü değildir. Müdafi için doğruluk yükümlülüğü, “bilinçli yalan kurmama” yükümlülüğüdür. Bunu şöyle ifade edebiliriz: Müdafi her hakikati açıklamakla yükümlü değildir; fakat açıkladığı şeyle sahte bir hakikat üretmemekle yükümlüdür.

Bu, savunma mesleğinin hem özgürlüğünü hem sınırını gösterir. Müdafi, dosyada iddia makamının ispatlayamadığı noktaları söyleyebilir. Delillerin çelişkilerini gösterebilir. Tanık beyanlarının güvenilirliğini tartışabilir. Hukuka aykırı delile itiraz edebilir. Şüpheden sanık yararlanır ilkesini işletebilir. Şüpheli veya sanığın susma hakkını koruyabilir. Ama doğru olmadığını bildiği bir hikâyeyi adli makamlara “gerçek budur” diye sunamaz.

Bu yüzden müdafinin cümleleri önemlidir. Müdafi, şüpheli veya sanığın yalanını sahiplenen bir dil kurmamalıdır. Bunun yerine savunmayı ispat rejimine taşımalıdır.

Riskli cümle şudur: “Müvekkilim olay yerinde değildir.” Eğer müdafi bunun doğru olmadığını biliyorsa, bu cümle onu yalanın parçası yapar. Buna karşı daha doğru cümle şudur: “Dosyada müvekkilin olay yerinde bulunduğunu kesin, güvenilir ve hukuka uygun delillerle ortaya koyan bir ispat yapısı bulunmamaktadır.” Birinci cümlede müdafi, yalanı sahiplenir. İkinci cümlede müdafi, ispat yükünü hatırlatır.

Riskli cümle şudur: “Müvekkilim doğruyu söylemektedir.”Daha doğru cümle şudur: “Müvekkil beyanı bir yana, mahkûmiyet için gerekli kesinlik bu dosyada oluşmamıştır.”

Riskli cümle şudur: “Olay kesinlikle müvekkilimin anlattığı gibi gerçekleşmiştir.” Daha doğru cümle şudur: “İddia makamı, olayın kendi anlattığı şekilde gerçekleştiğini kuşkuya yer bırakmayacak biçimde ispatlayamamıştır.” Bu dil farkı basit bir retorik fark değildir. Bu fark, müdafinin yalanın taşıyıcısı olup olmayacağını belirler.

X. Yalan Söyleyen Şüpheli veya Sanıkla İlk Görüşme: Müdafinin İç Müdahalesi

Müdafi, şüpheli veya sanığın yalan söylediğini fark ettiğinde ilk müdahaleyi adli makamlar önünde değil, özel görüşmede yapmalıdır. Bu görüşmenin dili önemlidir. Müdafi, şüpheli veya sanığı azarlayan, küçümseyen, ahlak dersi veren bir pozisyona girmemelidir. Çünkü yalan çoğu zaman kötücül bir hesap değil; korku, panik, güvensizlik, ceza tehdidi, aile baskısı veya yanlış hukuki beklentiyle ortaya çıkar.

Müdafi önce anlamalıdır: Şüpheli veya sanık neden yalan söylüyor? Kendisini mi koruyor? Bir başkasını mı koruyor? Dosyanın ağırlığından mı korkuyor? Adli makamlara güvenmediği için mi anlatıyı değiştiriyor? “Doğruyu söylersem kesin tutuklanırım” kaygısıyla mı hareket ediyor? Yoksa müdafiyi de kullanarak sahte bir savunma kurgusu mu kurmak istiyor?

Bu teşhis yapılmadan doğru müdahale kurulamaz. Müdafi şüpheli veya sanığa açıkça şunu söylemelidir: “Ben senin sırrını korurum. Seni adli makamlar önünde ele vermem. Senin aleyhine çalışmam. Fakat doğru olmadığını bildiğim bir şeyi savcılığa, kolluğa veya mahkemeye doğruymuş gibi söyleyemem. Savunmayı yalanın üzerine kurarsak bu hem hukuken hem stratejik olarak bize zarar verir.”

Bu cümle iki mesaj verir. Birincisi: “Ben seni terk etmiyorum.” İkincisi: “Ben yalanın parçası olmuyorum.” İşte müdafinin etik pozisyonu budur.

XI. Yalanın Savunmaya Verdiği Stratejik Zarar

Yalan çoğu zaman kısa vadede kurtarıcı gibi görünür. Fakat ceza muhakemesinde yalan, savunmanın en tehlikeli tuzaklarından biridir. Çünkü yalan tek başına kalmaz. Bir yalan, ikinci yalanı çağırır. İkinci yalan, üçüncü açıklamayı gerektirir. Dosyaya yeni delil girdikçe kurgu daralır. Tanık beyanı, kamera kaydı, HTS, bilirkişi raporu, dijital inceleme, banka hareketi, olay yeri tespiti veya basit bir zaman çizelgesi, şüpheli veya sanığın anlattığı hikâyeyi bozabilir.

Yalan çöktüğünde yalnızca o beyan çökmez. Savunmanın bütünü zarar görür. Adli makamların gözünde şüpheli veya sanığın güvenilirliği azalır. Müdafinin beyanlarına karşı da görünmez bir şüphe oluşur. Artık savunmanın hukuki itirazları bile “kurgu devam ediyor” algısıyla karşılanabilir. Bu nedenle yalan, savunmayı güçlendirmez; savunmayı rehine alır.

Yalan üzerine kurulan savunma, dosyayı yönetemez. Delili tartışamaz. Usul ihlallerine yoğunlaşamaz. İspat yükünü sağlıklı biçimde işletemez. Bütün enerji, şüpheli veya sanığın uydurduğu hikâyeyi ayakta tutmaya harcanır. Savunma artık hukuk yapmaz; yalanın bakımını yapar. Bu nedenle müdafi şüpheli veya sanığa şunu anlatmalıdır: “Yalan seni o anda koruyor gibi görünebilir; ama dosya ilerledikçe savunmayı bu yalana mahkûm eder.” Bu sadece etik bir uyarı değildir. Bu, savunma stratejisinin en gerçekçi uyarısıdır.

XII. Müdafi Yalanı Sahiplenmeden Nasıl Savunma Yapar?

Şüpheli veya sanık yalandan vazgeçmiyorsa müdafi dosyayı bırakmadan önce savunmayı yalan dışı zemine taşıma imkânını aramalıdır. Her yalan durumunda müdafinin çekilmesi gerekmez. Hatta çoğu zaman doğru yol çekilmek değil, savunmanın dilini ve zeminini değiştirmektir.

Müdafi, savunmayı şu alanlara taşıyabilir:

İspat yükü:
İddia makamı isnadını ispatlamak zorundadır. Şüpheli veya sanığın beyanı sorunlu olsa bile mahkûmiyet, iddianın yeterli, hukuka uygun ve güvenilir delilleriyle kurulmalıdır.

Makul şüphe:
Dosyada mahkûmiyete yeter kesinlik oluşmamışsa, şüpheli veya sanığın beyanındaki sorun tek başına mahkûmiyet sebebi yapılamaz.

Delil güvenilirliği:
Tanık beyanı çelişkili olabilir. Kamera kaydı net olmayabilir. Bilirkişi raporu yöntemsel sorunlar taşıyabilir. Kolluk tutanağı olayın tamamını yansıtmıyor olabilir.

Hukuka aykırılık:
Hukuka aykırı delil, şüpheli veya sanığın yalanına rağmen hükme esas alınamaz. Savunmanın görevi, delil rejimini işletmektir.

Alternatif ihtimal:
Mahkûmiyet için iddianın anlattığı olay örgüsünün tek makul açıklama hâline gelmesi gerekir. Alternatif ihtimaller dışlanmamışsa mahkûmiyet kurulamaz.

Usul güvenceleri:
Şüpheli veya sanığın yalanı, adli makamların usulü gevşetmesine gerekçe yapılamaz. Kişi yalan söylüyor diye deliller tartışılmadan, gerekçe kurulmadan, savunma talepleri karşılanmadan hüküm verilemez.

Bu alanlarda müdafi, şüpheli veya sanığın yalanını sahiplenmeden etkili savunma yapabilir. Müdafi şöyle diyebilir: “Müvekkil beyanı adli makamların takdirindedir. Ancak bu beyandan bağımsız olarak dosyada mahkûmiyete yeter, hukuka uygun, tutarlı ve denetlenebilir bir delil yapısı bulunmamaktadır.” Bu cümle, yalanı savunmadan savunma yapmanın tipik örneğidir.

XIII. İfade ve Duruşma Aşamasında Müdafinin Dili

Müdafinin en dikkatli olması gereken alan, ifade ve duruşma aşamasıdır. Çünkü bu aşamalarda söylenen söz, yalnızca iletişim değil, kayıttır. Tutanak, çoğu zaman savunmanın sonradan başvuracağı tek resmi hafızadır. Şüpheli ifade sırasında veya sanık duruşmada yalan söylediğinde müdafi üç şeyden kaçınmalıdır.

Birincisi, müvekkilini adli makamlar önünde düzeltmekten kaçınmalıdır.
“Sayın Savcı, müvekkilim doğru söylemiyor” veya “Sayın Başkan, müvekkilim gerçeği anlatmıyor” demek, savunma sırrı ve sadakat yükümlülüğü bakımından kabul edilemez sonuçlar doğurur.

İkincisi, yalanı güçlendiren sorulardan kaçınmalıdır.
Müdafi, doğru olmadığını bildiği hikâyeyi ayrıntılandıran, pekiştiren, adli makamlara daha ikna edici göstermeye çalışan sorular sormamalıdır.

Üçüncüsü, yalanı kendi beyanına dönüştüren kesin ifadelerden kaçınmalıdır.
“Müvekkilim kesinlikle doğru söylüyor”, “olay aynen onun anlattığı gibi gerçekleşmiştir”, “bu hususta hiçbir şüphe yoktur” gibi cümleler, müdafiyi yalanın taşıyıcısı hâline getirebilir.

Bunun yerine müdafi daha kontrollü bir dil kullanmalıdır:

“Müvekkil beyanı değerlendirilirken dosyadaki objektif delillerin isnadı ispata yeterli olup olmadığı ayrıca tartışılmalıdır.”

“İddia makamının anlatısı, dosyadaki delillerle kuşkuya yer bırakmayacak biçimde doğrulanmış değildir.”

“Bu aşamada asıl mesele, müvekkil beyanından önce iddianın ispat standardını karşılayıp karşılamadığıdır.”

“Mahkûmiyet, müvekkil beyanındaki zayıflık üzerinden değil, iddianın güçlü ve hukuka uygun delilleri üzerinden kurulabilir.”

Bu dil, müdafiyi hem müvekkiline sadık tutar hem de yalana ortak etmez.

XIV. Şüpheli veya Sanık Müdafiyi Yalana Zorlarsa

Bazı durumlarda şüpheli veya sanık yalnızca yalan söylemekle kalmaz; müdafiden bu yalanı savunmasını ister. “Böyle diyeceksin”, “bunu savcıya böyle anlatacaksın”, “mahkemeye bunu böyle sunacaksın”, “bu tanığı böyle hazırlayalım”, “şu belgeyi böyle gösterelim” diyebilir.

İşte burada müdafinin sınırı daha sert çizilmelidir.

Müdafi açık biçimde şunu söylemelidir: “Senin sırrını korurum. Seni kendi aleyhine konuşmaya zorlamam. Fakat doğru olmadığını bildiğim bir beyanı adli makamlara gerçek diye sunamam. Sahte delil, tanık yönlendirme veya başkasına suç atma içeren hiçbir savunmanın parçası olamam.” Eğer şüpheli veya sanık bu sınırı kabul etmiyorsa güven ilişkisi ağır biçimde zedelenir. Müdafi, göreve devam edip edemeyeceğini değerlendirmelidir.

Ancak çekilme her zaman ilk seçenek olmamalıdır. Çünkü müdafinin görevi kolayca müvekkilini terk etmek değildir. Önce savunmayı yalan dışı zemine taşıma imkânı aranmalıdır. Dosya, ispat yükü ve delil tartışması üzerinden savunulabiliyorsa müdafi göreve devam edebilir. Fakat şüpheli veya sanık müdafiyi aktif biçimde sahte delil üretmeye, tanık yönlendirmeye, başkasına suç atmaya veya adli makamlara bilerek yalan beyanda bulunmaya zorluyorsa artık mesleki sınır aşılmıştır. Böyle bir durumda müdafi görevin devamının mümkün olup olmadığını ciddi biçimde tartmak zorundadır. Çünkü müdafi, şüpheli veya sanığın savunucusudur; suç ortağı değil.

XV. Müdafinin Yalanı Sahiplenmesinin Hukuki Sonuçları

Müdafinin, şüpheli veya sanığın yalanını sahiplenmesi yalnızca etik bir zaaf değildir. Bu davranış, savunma mesleğinin hukuki sınırını aşan ve somut olaya göre disiplin, ceza, tazminat, vekâlet ilişkisi ve yargılama pratiği bakımından sonuç doğurabilecek ağır bir mesleki sapmadır. Burada “yalanı sahiplenmek” ile “sırrı korumak” birbirinden ayrılmalıdır. Müdafi, müvekkilinin kendisine açıkladığı aleyhe bilgiyi adli makamlara sunmak zorunda değildir. Savunma sırrı ve sadakat yükümlülüğü bunu engeller. Ancak müdafi, doğru olmadığını bildiği bir olayı savcılığa, kolluğa veya mahkemeye gerçekmiş gibi sunarsa artık sır saklamamakta; sahte bir hakikat üretmektedir. Bu noktadan sonra sorun yalnızca ahlaki değildir. Müdafinin mesleki beyanı, muhakeme alanına bilerek yanlış bilgi sokmaktadır.

1. Disiplin hukuku bakımından sonuç

Müdafinin yalanı sahiplenmesi, öncelikle avukatlık disiplin hukuku bakımından değerlendirilir. Avukatın görevini özen, doğruluk ve onur içinde yerine getirmesi; avukatlık unvanının gerektirdiği saygı ve güvene uygun davranması gerekir. Sır saklama yükümlülüğü ise avukata adli makamları bilerek yanıltma yetkisi vermez.

Bu nedenle müdafi, doğru olmadığını bildiği bir anlatıyı sahiplenirse baro disiplin soruşturmasıyla karşılaşabilir. Somut olayın ağırlığına göre uyarma, kınama, para cezası, geçici olarak işten yasaklama veya daha ağır disiplin sonuçları gündeme gelebilir. Burada belirleyici olan şey, müdafinin yalnızca susup susmadığı değil; bilerek yanıltıcı mesleki beyan verip vermediği, sahte delil sürecine katılıp katılmadığı ve mesleğin itibarını zedeleyen bir davranışta bulunup bulunmadığıdır.

2. Ceza hukuku bakımından sonuç

Müdafinin yalanı sahiplenmesi bazı hâllerde yalnızca disiplin suçu olarak kalmaz; ceza hukuku bakımından da risk doğurabilir.

Eğer müdafi sadece “iddia ispatlanamamıştır” diyorsa, bu meşru savunmadır. Fakat doğru olmadığını bildiği olayı adli makamlara gerçek diye sunuyor, sahte delil üretiyor, delil değiştiriyor, tanığı yönlendiriyor, başkasına suç isnadına aracılık ediyor veya resmi belge düzenlenmesine esas olacak biçimde yalan beyanda bulunuyorsa artık ceza hukuku alanına giren davranışlardan söz edilir.

Örneğin suç delillerini yok etme, gizleme veya değiştirme; resmi belgede sahtecilik; resmi belgenin düzenlenmesinde yalan beyan; iftira; suç uydurma; tanık beyanını etkilemeye yönelik davranışlar somut olayın niteliğine göre gündeme gelebilir. Burada kritik sınır şudur: Müdafi, şüpheli veya sanığın cezalandırılmayan savunma yalanını kendi mesleki eylemiyle adli işleyişi bozan aktif bir davranışa dönüştürdüğü anda ceza hukuku riski doğar.

3. Tazminat ve vekâlet ilişkisi bakımından sonuç

Müdafinin yalanı sahiplenmesi, müvekkil bakımından da zarar doğurabilir. Yalan üzerine kurulan savunma çöktüğünde, şüpheli veya sanığın güvenilirliği zedelenir; mahkeme, dosyadaki diğer savunma argümanlarına da kuşkuyla yaklaşabilir. Bu durum savunma stratejisini çökertir.

Eğer müdafi, mesleki özen yükümlülüğüne aykırı biçimde müvekkilini hukuken riskli bir yalan savunmasına yönlendirmişse veya sahte delil/yanıltıcı beyan nedeniyle müvekkilin daha ağır hukuki sonuçlarla karşılaşmasına yol açmışsa, vekâlet ilişkisinden kaynaklanan hukuki sorumluluk ve tazminat sorumluluğu tartışılabilir. Burada mesele sadece “müvekkil de yalan istedi” savunmasıyla kapanmaz. Çünkü müdafi, müvekkilin talebini hukuki ve etik süzgeçten geçirmekle yükümlüdür. Müvekkilin istediği her şey savunma değildir. Müdafinin görevi, müvekkilin paniğini hukuka çevirmektir; onun yalanını mesleki beyana dönüştürmek değildir.

4. Müdafilik görevinin sona ermesi veya çekilme sorunu

Müdafi, şüpheli veya sanığın yalanını sahiplenmeye zorlanıyorsa ve savunmayı yalan dışı zemine taşıma imkânı kalmamışsa, göreve devam edip edemeyeceğini değerlendirmelidir. Özellikle müvekkil, müdafiden sahte delil üretmesini, tanık yönlendirmesini, başkasına suç atmasını veya adli makamlara bilerek yalan beyanda bulunmasını istiyorsa güven ilişkisi ve mesleki sınır ağır biçimde zedelenir. Ancak çekilme kolaycı bir refleks olmamalıdır. Zorunlu müdafilikte ve yargılamanın kritik aşamalarında, müdafinin vakitsiz çekilmesi savunma hakkını da zedeleyebilir.

Bu nedenle doğru yol şudur: Müdafi önce müvekkile sınırı açıkça bildirmeli, savunmayı ispat yükü, delil tartışması, hukuka aykırılık ve şüphe alanına taşıma imkânını aramalıdır. Ancak müvekkil ısrarla müdafiyi yalanın aktif parçası yapmaya çalışıyorsa, müdafi mesleki sınırı korumak için görev ilişkisinin sürdürülüp sürdürülemeyeceğini değerlendirmelidir.

5. Yargılama pratiği bakımından sonuç: güven kaybı

Müdafinin yalanı sahiplenmesinin en ağır ama çoğu zaman yazılı olmayan sonucu, yargılama pratiğinde ortaya çıkar: güven kaybı.

Müdafi bir kez doğru olmadığını bildiği bir anlatıyı sahiplenirse, yalnız o beyanı değil, sonraki bütün savunma hamlelerini de riske atar. Haklı usul itirazları, hukuka aykırı delil tartışmaları, ispat yüküne ilişkin doğru vurgular, tanık beyanlarındaki gerçek çelişkiler bile mahkeme gözünde “savunmanın kurgu üretme çabası” gibi algılanabilir. Bu, savunmanın dramaturjik ve psikolojik sermayesini tüketir. Müdafi, savunma makamının güvenilirliğini korumak zorundadır. Çünkü ceza yargılamasında müdafinin gücü yalnız kanun maddelerinden değil, aynı zamanda mahkeme nezdinde kurduğu mesleki ciddiyetten gelir. Yalanı sahiplenen müdafi, o ciddiyeti kaybeder.

Bu bölümün özeti şudur: Sır saklamak savunmadır; yalanı sahiplenmek savunma değildir. Müdafi sırrı koruduğu sürece mesleğin içindedir; yalanı kurduğu anda mesleki sınırın dışına çıkar.

XVI. Savunma Sırrı ile Yalan Yasağı Arasında Üçüncü Yol

Mesele çoğu zaman iki seçenek varmış gibi sunulur: Ya müdafi gerçeği söyleyecek ve müvekkilini ele verecek ya da müvekkilinin yalanını savunacak. Bu ikilik yanlıştır. Müdafinin üçüncü yolu vardır. Bu üçüncü yol, savunma sırrını korurken yalanı sahiplenmemektir. Şüpheli veya sanığı ele vermeden, muhakemeye sahte hakikat sokmamaktır. Müvekkili terk etmeden, onun yalanının taşıyıcısı olmamaktır.

Bu yol kolay değildir. Çünkü hem etik dikkat hem stratejik ustalık gerektirir. Müdafi dosyanın dilini değiştirmelidir. Savunmayı müvekkilin sorunlu beyanından çıkarıp delil, ispat, usul ve şüphe alanına taşımalıdır.

Bu üçüncü yolun temel ilkeleri şunlardır:

Şüpheli veya sanığı ifşa etme.

Yalanı sahiplenme.

Sahte delile dokunma.

Tanığı yönlendirme.

Başkasına suç atmaya aracılık etme.

Savunmayı ispat yüküne taşı.

Delili tartış.

Usulü işlet.

Şüpheyi görünür kıl.

Müvekkile sınırı açıkça anlat.

Bu yol, savunmanın hem etik hem etkili olabileceğini gösterir.

XVII. Müdafinin Ethosu: Güvenilir Savunma Öznesi Olarak Avukat

Ceza muhakemesinde müdafinin gücü yalnızca kanun maddelerinden, usul haklarından veya dilekçe yazma becerisinden doğmaz. Müdafinin gücünün önemli bir kısmı, onun yargılama alanında kurduğu ethostan, yani mesleki karakterinden, güvenilirliğinden ve ahlaki duruşundan kaynaklanır. Ethos, klasik retorikte konuşanın dinleyici nezdinde kurduğu güvenilirliktir. Fakat müdafi bakımından ethos, basit bir hitabet tekniği değildir. Müdafinin ethosu, onun savunma makamını temsil ederken sergilediği mesleki ciddiyet, doğruluk disiplini, ölçülülük, cesaret, sadakat ve bağımsızlık toplamıdır.

Müdafi, adli makamlar önünde yalnızca argüman sunmaz; aynı zamanda bir mesleki karakter gösterir. Hâkim, savcı, kolluk görevlisi, zabıt kâtibi, müşteki vekili, şüpheli, sanık, izleyici ve hatta dosyanın kendisi karşısında müdafi bir rol icra eder. Bu rolün inandırıcılığı, yalnızca söylenen sözlerin içeriğine değil, o sözleri söyleyen kişinin mesleki güvenilirliğine de bağlıdır. Bu nedenle müdafinin ethosu, savunmanın görünmeyen sermayesidir.

1. Müdafinin ethosu ve doğruluk disiplini

Yalan söyleyen şüpheli veya sanık karşısında müdafinin en büyük sınavı, kendi ethosunu koruyabilmektir. Müdafi müvekkilini ele vermez; fakat müvekkilinin yalanını da sahiplenmez. Bu denge, müdafinin mesleki karakterini belirler. Müdafi doğru olmadığını bildiği bir olayı adli makamlara gerçek diye sunduğunda, yalnızca o olay hakkında yanlış beyanda bulunmuş olmaz. Kendi ethosunu da zedeler. Çünkü müdafinin sözü, artık hukuki tartışmanın güvenilir aracı olmaktan çıkar; şüpheli bir stratejik manevra gibi algılanmaya başlar.

Bir müdafi adli makamlar nezdinde bir kez “bilerek kurguyu sahiplenen kişi” olarak görünürse, sonraki doğru itirazları da aynı kuşkuyla karşılanabilir. Hukuka aykırı delil itirazı, tanık beyanındaki gerçek çelişki, ispat yüküne ilişkin isabetli vurgu, tutanak talebi veya gerekçe eleştirisi bile yalanın gölgesinde kalabilir.

Bu nedenle yalan, yalnızca dosyaya zarar vermez; müdafinin mesleki kişiliğine de zarar verir.

Müdafinin ethosu şunu gerektirir: Müdafi sırrı korur, fakat sahte hakikat üretmez.Müdafi müvekkiline sadıktır, fakat yalana sadık değildir. Müdafi iddiaya karşı serttir, fakat hakikate karşı sorumsuz değildir.

2. Ethos, savunmanın ikna gücüdür

Ceza yargılamasında ikna yalnızca hukuki argümanla kurulmaz. Dilekçedeki normlar, içtihatlar ve delil değerlendirmeleri elbette önemlidir. Fakat bunların etkisi, müdafinin adli makamlar nezdinde kurduğu güvenilirlikle doğrudan ilişkilidir. Aynı cümle, farklı müdafilerin ağzında farklı etki yaratır. Çünkü adli makamlar yalnızca söze değil, sözü söyleyen kişinin mesleki geçmişine, üslubuna, ölçüsüne, tutarlılığına ve dosya karşısındaki dürüstlük disiplinine de bakar. Bu nedenle müdafinin ethosu, savunmanın ikna katsayısını artırır.

Her şeye itiraz eden ama hiçbir itirazını temellendirmeyen müdafinin ethosu zayıflar.
Her dosyada aynı yüksek perdeden konuşan müdafinin ethosu zayıflar.
Müvekkilin her beyanını tartışmasız hakikat gibi sahiplenen müdafinin ethosu zayıflar.
Adli makamları bilerek yanıltmaya çalışan müdafinin ethosu çöker. Buna karşılık, ölçülü ama kararlı konuşan; gereksiz çatışmadan kaçınan fakat kritik yerde geri çekilmeyen; müvekkilini koruyan ama yalana teslim olmayan; delili, usulü ve ispat yükünü disiplinli biçimde tartışan müdafinin ethosu güçlenir. Bu ethos, özellikle zor dosyalarda savunmanın en önemli dayanaklarından biridir. Çünkü adli makam, her sözü doğru kabul etmese bile, o müdafinin sözünü ciddiye alır.

3. Müvekkil sadakati ile mesleki ethos arasındaki gerilim

Müdafinin ethosu, müvekkile sadakati zayıflatmaz; tam tersine onu daha sağlam bir zemine oturtur. Müvekkil bazen müdafiden kendi yalanını sahiplenmesini isteyebilir. “Bunu böyle söyleyelim”, “şu tanık bunu anlatsın”, “olay böyle olmuş gibi kuralım” diyebilir. Müdafi burada müvekkile yaranmak ile müvekkili gerçekten savunmak arasındaki farkı görmek zorundadır. Müvekkile yaranmak, onun panik içindeki yalanını hukukileştirmektir.
Müvekkili savunmak ise onu yalanın stratejik tehlikesinden korumaktır. Bu nedenle müdafinin “bunu yapamam” demesi, müvekkile ihanet değildir. Aksine, bazen gerçek sadakat tam da bu sınırı koyabilmektir.

Müdafi şunu söyleyebilmelidir: “Seni ele vermem; fakat seni yalanın içine daha fazla da sokmam.” Bu cümle, müdafinin ethosunu kurar. Çünkü burada hem sadakat vardır hem doğruluk. Hem savunma sırrı korunur hem de savunmanın meşruiyeti tüketilmez.

4. Müdafinin ethosu ve duruşma dramaturjisi

Duruşma salonu yalnızca hukuk kurallarının uygulandığı bir yer değildir; aynı zamanda rol, mesafe, jest, ses, ritim ve itibar alanıdır. Müdafi burada yalnızca dilekçe okumaz; bir savunma kişiliği sergiler. Yalanı sahiplenen müdafi, bu dramaturjik alanda zayıflar. Çünkü artık sözünün arkasında mesleki güven değil, taktiksel kurgu sezilir. Mahkeme, müdafinin her hamlesini “gerçeği tartışma” değil, “hikâyeyi ayakta tutma” çabası olarak okuyabilir.

Oysa ethosu güçlü müdafi, yalanı sahiplenmeden de sert savunma yapabilir. Hatta en etkili savunma çoğu zaman tam burada ortaya çıkar. Müdafi, müvekkilin problemli beyanına yaslanmak yerine dosyanın ispat sorunlarına, hukuka aykırılıklara, çelişkilere ve mahkûmiyet için gereken kesinliğin oluşmadığına odaklanır. Böylece savunma, şüpheli veya sanığın yalanına mahkûm olmaz. Müdafi, dosyayı yeniden hukuk zeminine çeker.

Bu, savunma dramaturjisinde güçlü bir hamledir. Çünkü müdafi şöyle demiş olur: “Ben bu dosyayı bir hikâyenin doğruluğuna değil, iddianın ispat edilememesine ve usul güvencelerinin ihlaline taşıyorum.” Bu cümle, müdafinin ethosunu korur.

XVIII. Hibrit Kopuş Savunması Açısından Yalanın Stratejik Tehlikesi

Hibrit Kopuş Savunması bakımından yalan, savunmanın vites sistemini bozan bir iç sabotajdır. Çünkü HKS, savunmanın soruşturma ve kovuşturma atmosferine, hâkimin veya savcının tutumuna, dosyanın delil yapısına, müvekkilin psikolojisine ve iddia makamının çerçevesine göre derece seçmesini gerektirir. Savunma bazen uyumlu, bazen mikro müdahaleci, bazen açık itirazcı, bazen sert kopuşçu olabilir. Fakat bütün bu dereceler, savunmanın kendi iç tutarlılığını korumasına bağlıdır.

Yalan bu iç tutarlılığı bozar. Müdafi, dosyanın gerçek sorunlarını tartışmak yerine şüpheli veya sanığın yalanını korumaya başlar. Savunma stratejisi, hakikatin sınanmasından çıkar; yalanın saklanmasına dönüşür. Bu durumda savunma, adli makamların erken kanaatini kırmak yerine kendi zayıf kurgusunu savunmakla meşgul olur.

HKS açısından savunmanın görevi, sahte hikâye kurmak değildir. Savunmanın görevi, iddianın erken kapanmış hikâyesini çözmektir. Bu nedenle HKS bakımından doğru tutum şudur:

Yalanı savunma teorisinin merkezine alma.

İddianın ispat yapısını hedef al.

Dosyanın çıpalarını görünür kıl.

Delillerin tartışılmasını zorla.

Prematüre kanaati yavaşlat.

Müvekkilin yalanını değil, iddianın eksik ispatını gündemde tut.

Yalanla savunma yapılmaz. Yalanla en fazla geçici bir sis perdesi kurulur. Fakat ceza muhakemesinde sis dağıldığında, savunmanın itibarı da onunla birlikte dağılabilir. HKS açısından müdafinin ethosu şu dört unsur üzerine kurulur:

Sadakat: Müvekkili ele vermemek, savunma sırrını korumak, müvekkilin hak alanını terk etmemek.

Doğruluk disiplini: Bilerek yalan kurmamak, sahte delile dokunmamak, adli makamları bilinçli olarak yanıltmamak.

Bağımsızlık: Müvekkilin paniğine, adli makamların baskısına, iddianın çerçevesine ve dosyanın ilk anlatısına teslim olmamak.

Cesaret: Gerektiğinde usul ihlaline, hukuka aykırı delile, prematüre kanaate ve yargısal konfor alanına karşı ölçülü ama kararlı biçimde kopuş göstermek.

Bu dört unsur birleştiğinde müdafi, yalnızca “müvekkilinin avukatı” değil, savunma makamının güvenilir taşıyıcısı hâline gelir.

XIX. Sonuç: Müdafi Şüpheli veya Sanığın Sırrını Korur; Yalanını Savunmaz

Yalan söyleyen şüpheli veya sanık karşısında müdafinin konumu, ceza muhakemesinin en hassas etik alanlarından biridir. Burada kolay cevaplar yoktur. Çünkü müdafi aynı anda iki yükümlülüğü taşır: Müvekkilinin sırrını korumak ve muhakemeye bilerek yalan sokmamak. Bu iki yükümlülük birbirini dışlamaz. Doğru kurulduğunda birbirini tamamlar.

Müdafi şüpheli veya sanığı ele vermez. Müvekkilinin kendisine açıkladığı aleyhe bilgileri adli makamlara taşımaz. Onu kendi mahkûmiyetine katkı sunmaya zorlamaz. Susma hakkını korur. İddia makamının ispat yükünü denetler. Delillerin hukuka uygunluğunu ve güvenilirliğini tartışır. Fakat müdafi şüpheli veya sanığın yalanını kendi beyanı hâline getirmez. Doğru olmadığını bildiği olay örgüsünü adli makamlara gerçek diye sunmaz. Sahte delil üretmez. Tanığı yönlendirmez. Başkasına suç atmaya aracılık etmez. Muhakemenin iletişimsel zeminini bilinçli olarak bozmaz.

Bu nedenle müdafinin etik formülü şudur: Müdafi bildiği her şeyi söylemek zorunda değildir; fakat söylediği şeyin bilerek yalan olmaması gerekir. Daha kısa ifade edersek: Müdafi, şüpheli veya sanığın yalanını açıklamaz; fakat o yalanın avukatı da olmaz.

Savunmanın onuru tam da bu sınırda ortaya çıkar. Müdafi, hakikati devletin tekeline bırakmadığı için gereklidir. Ama yalanı savunma hakkı sanmadığı için meşrudur. Müdafinin ethosu da bu çizgide kurulur: müvekkilin sırrına sadakat ile yargısal söyleme dürüstlük arasındaki ince çizgide. Müdafi o çizgiyi koruduğu sürece savunur; o çizgiyi yalan lehine terk ettiği anda savunmanın meşruiyetini zedeler.

Son cümle şudur: Yalanı anlamak müdafinin insanî görevidir; yalanı savunmak ise mesleki sınır ihlalidir. Müdafi, şüpheli veya sanığın psikolojik savunmasını anlar; fakat hukuki savunmayı hak, delil, ispat, usul ve şüphe üzerine kurar. Çünkü savunma, yalanın değil, hakkın avukatlığıdır.

Av. Fahrettin KAYHAN

Cumhuriyet Başsavcılığı’nın itirazı üzerine 2 Nisan günü yeniden gözaltına alınan K.P. görevi yaptırmamak için direnme, silahla tehdit, cebir ve tehdit suretiyle iş yeri dokunulmazlığını ihlal suçlamasıyla sevk edildiği nöbetçi mahkemece tutuklandı.

ERZURUM BAROSU'NDAN AÇIKLAMA

Avukat Taha Bağaçlı'nın uğradığı saldırıya Erzurum Barosu avukatları tepki gösterdi. Avukatlarla birlikte basın açıklaması yapan Baro Başkanı Mesut Öner, saldırıyı en güçlü şekilde kınadıklarını söyledi. Öner, "Avukatlar hiçbir dosyanın tarafı değildir; savunma makamının temsilcisi olarak hukukun işlenmesine katkı sunan yargının kurucu unsurlarındandır. Avukata yönelik her türlü şiddet, yalnızca bir meslek grubuna değil; savunma hakkına, hukuka, hukuk devletine ve adalete yönelmiş bir saldırıdır. Bu gerçeğin görmezden gelinmesine ve mesleğimizin itibarsızlaştırılarak hedef haline getirilmesine asla sessiz kalmayacağız. Son dönemde artan şiddet olayları, bu konuda daha güçlü ve kararlı bir duruş sergilenmesi gerektiğini açıkça ortaya koymuştur. Artan şiddet olayları karşısında, avukatlara yönelik saldırıların önlenmesi için gerekli yasal düzenlemelerin ivedilikle hayata geçirilmesi ve etkin tedbirlerin alınması artık zorunludur. Erzurum Barosu olarak, avukata yönelik şiddetin karşısında durmaya ve hukukun üstünlüğünü savunmaya kararlılıkla devam edeceğimizi kamuoyuna saygıyla bildiririz" diye konuştu.

‘OLAY BEN DEĞİLİM AVUKATLIK MESLEĞİNİN TA KENDİSİDİR’

Destek veren meslektaşlarına teşekkür eden Avukat Taha Bağaçlı, "Burada olay ben değilim. Avukatlık mesleğinin ta kendisidir. Bakınız şu farkındalığı oluşturmak istiyorum. Bu ülkede benim olayım olmadan sadece bir gün önce Hatice kardeşimiz katledildi. Bu ülkede bir gün arayla 2 farklı avukatın cenazesi kaldırılabilirdi. Deliller ortadayken ifadeler, tanıklar hatta kamera kayıtları, ses kayıtları da mevcut. Buna rağmen hakimlerimiz alkışlarcasına maalesef şahsı salıverebiliyorlar. Meclisimizde birçok avukat vekilimiz var. Bu söylediklerimi lütfen kardeşlerinin tatlı bir sitemi olarak alsınlar ve gerekli aksiyonlar alınsın" dedi.

OLAY YERİNDE CAN VERDİLER

Kazada, cipteki sürücü Mustafa Özlüer (37), eşi Tuğba Özlüer (35) ile çocukları Selin Özlüer (1) ve Nil Özlüer'in (6) olay yerinde hayatını kaybettiği belirlendi.

BARODAN TAZİYE MESAJI

Hayatını kaybeden 4 kişinin cenazeleri, olay yerindeki incelemelerin ardından Uşak Eğitim ve Araştırma Hastanesi morguna kaldırıldı. Kütahya Barosu, Simav ilçesi avukatlarından Mustafa Özlüer, eşi ve iki çocuğunun hayatını kaybettiği trafik kazasına ilişkin taziye mesajı yayınladı.

"BAŞSAĞLIĞI DİLİYORUZ"

Açıklamada, "Baromuz Simav ilçesi avukatlarından Mustafa Özlüer, eşi Tuğba Özlüer ve çocukları Selin ile Nil Özlüer'in vefatını derin bir üzüntüyle öğrenmiş bulunmaktayız. Özlüer ailesine Allah'tan rahmet, yakınlarına ve camiamıza başsağlığı dileriz" ifadelerine yer verildi.

SİMAV'DA TOPRAĞA VERİLECEKLER

Özlüer ailesinin cenazesinin bugün ikindi namazına müteakip Simav ilçesinde toprağa verileceği belirtildi.

HMGS’nin ihdas edilmesi, belirli mesleklere girişte asgari bir hukuk bilgisi standardı sağlama amacını taşır. Bu yönüyle avukatlık, hâkimlik, savcılık ve noterlik gibi doğrudan uygulamaya dönük meslekler için bir filtre işlevi gördüğü, en azından sınavın amacı açısından söylenebilir. Bununla birlikte, sınavın uygulanış tazındaki ezber ağırlıklı soru tarzının bu amacı gerçekleştirmekten son derece uzak olduğu yönündeki eleştirilere katıldığımı da satır arasında not edeyim. Böyle bir sınavın kapsamının genişletilerek araştırma görevliliği ve lisansüstü eğitime girişte belirleyici hale getirilmesi önerisi, hem akademinin doğası hem de eşitlik ilkesi bakımından ciddi sorunlar barındırmaktadır.

Her şeyden önce, araştırma görevliliği ile HMGS’nin hedeflediği meslekler arasında niteliksel bir fark vardır. HMGS, uygulamaya yönelik mesleki yeterliliği ölçmeyi amaçlayan bir sınavdır, oysa araştırma görevliliği, esas itibarıyla bilimsel araştırma yapma, eleştirel düşünme, metodoloji kurma ve akademik üretim kapasitesiyle ilgilidir. Bu iki alanın gerektirdiği yetkinliklerin örtüştüğünü varsaymak, kategorik bir hata içerir. Bir adayın HMGS’de başarılı olması, onun iyi bir araştırmacı veya akademisyen olacağı anlamına gelmez. Benzer şekilde, HMGS’de başarısız olan bir adayın akademik potansiyelinin düşük olduğu da söylenemez. Dolayısıyla, uygulama odaklı bir sınavın akademik kariyer için ön koşul haline getirilmesi, ölçme aracının amaçla uyumsuzluğu sorununu doğurur.

Metinde ALES’in hukuk bilgisini ölçmediği gerekçesiyle eleştirilmesi anlaşılabilir, ancak buradan hareketle HMGS’nin doğrudan yerine konulması gerektiği sonucu zorunlu değildir. Bu, ‘ya bu ya o’ şeklinde ikili bir karşıtlık kurarak alternatif çözümleri dışlayan bir akıl yürütmeye dayanır. Oysa daha dengeli bir yaklaşım, akademik alana özgü ölçütlerin geliştirilmesini gerektirir. Örneğin, bazıları halihazırda kullanılan, alan bilgisi sınavları, yazılı bilim sınavları, mülakatlar gibi adayın akademik üretim potansiyelini değerlendiren benzer yöntemler önerisi dikkate alınabilir, ancak HMGS böylesi bir yöntem olmanın yanından bile geçmiyor. Sorunlu bir ölçme aracını (ALES) daha uygun olmayan başka bir araçla (HMGS) değiştirmek, sorunu çözmek yerine biçim değiştirerek sürdürmek anlamına gelir.

Ayrıca metinde HMGS’nin “nesnelliği üzerinde kuşku olmayan” bir sınav olduğu iddiası da tartışmaya açıktır. Her merkezi sınav belirli ölçüde standartlaştırılmış olsa da, hiçbir sınav mutlak anlamda nesnel değildir. Sınavın içeriği, yukarıda da belirttiğim soru tarzı ve ölçtüğü beceriler belirli bir perspektifi yansıtır. HMGS’nin de ağırlıklı olarak ezbere dayalı bilgi ölçtüğü ve hukuk uygulamasına yönelik belirli alanları öne çıkardığı düşünüldüğünde, akademik yaratıcılık ve eleştirel analiz gibi becerileri ölçmekten uzak olduğu öneride dikkate alınmamıştır. Bu nedenle HMGS’yi tartışmasız “daha objektif” bir kriter olarak sunmak, yeterli gerekçelendirmeden yoksundur.

Üstelik öneri, eşitlik ilkesi bakımından da sorunludur. Türkiye’de farklı disiplinlerde araştırma görevlisi olmak isteyen adaylar için böyle bir mesleki yeterlilik sınavı zorunluluğu bulunmazken, yalnızca hukuk alanı için HMGS şartı getirilmesi, benzer durumda olan kişiler arasında farklı muamele anlamına gelir. Eğer amaç akademik kaliteyi artırmaksa, bu hedefin yalnızca hukuk alanına özgü bir sınavla sağlanmaya çalışılması tutarlı değildir. Ya tüm disiplinler için benzer nitelikte alan yeterlilik sınavları öngörülmeli ya da hiçbir alanda bu tür bir zorunluluk getirilmemelidir. Aksi halde, eşitlik ilkesi zedelenir ve hukuk alanındaki adaylar diğer alanlara kıyasla daha ağır bir eleme mekanizmasına tâbi tutulmuş olur.

Metinde dile getirilen bir diğer husus, ALES’te yüksek puan alan ancak lisans not ortalaması düşük olan adayların öne geçebilmesidir. Bu durum, ölçme ve değerlendirme sisteminde ağırlıkların yeniden düzenlenmesiyle çözülebilecek bir problemdir. Lisans başarı ortalamasının, bilim sınavlarının ve/ya mülakatların etkisi artırılarak daha dengeli bir değerlendirme yapılabilir. Bu tür teknik bir sorunun çözümü, tüm sistemi kökten değiştirip farklı bir sınavı zorunlu kılmak değildir.

Son olarak, akademik özgürlük ve çeşitlilik açısından da öneri sakıncalıdır. Akademi, yalnızca mevcut hukuk bilgisini tekrar eden değil, aynı zamanda hukuku eleştiren, dönüştüren ve geliştiren bireyler yetiştirmeyi amaçlar. HMGS gibi standartlaştırılmış sınavların belirleyici hale gelmesi, farklı düşünme biçimlerini ve alternatif akademik profilleri dışlama riski barındırmaktadır. Bu da uzun vadede hukuk biliminin gelişimini sınırlandırır.

Özetle, hukuk alanında akademik kaliteyi artırma amacı yerinde olmakla birlikte, HMGS’nin araştırma görevliliği ve lisansüstü eğitime girişte temel kriter haline getirilmesi hem ölçme amacına uygunluk hem eşitlik ilkesi hem de akademinin doğası bakımından ikna edici değildir. Daha dengeli, çoğulcu ve akademik niteliği doğrudan ölçen yöntemlerin geliştirilmesi, bu hedefe ulaşmak için daha rasyonel bir yol olacaktır.

Dr. Öğr. Üyesi Ali Acar

Çankaya Üniversitesi Hukuk Fakültesi

Esas Sayısı : 2025/257

Karar Sayısı : 2026/44

Karar Tarihi : 12/2/2026

R.G. Tarih - Sayı : 4/5/2026-33243

İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Danıştay İkinci Dairesi

İTİRAZIN KONUSU: 10/3/1983 tarihli ve 2803 sayılı Jandarma Teşkilat, Görev ve Yetkileri Kanunu’na 9/11/2016 tarihli ve 6756 sayılı Kanun’un 112. maddesiyle eklenen 13/A maddesinin on ikinci fıkrasının beşinci cümlesinde yer alan “Akademiye alınacak öğrencilerin nitelikleri…” ibaresinin Anayasa’nın 2., 7. ve 42. maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptaline karar verilmesi talebidir.

OLAY: Jandarma ve Sahil Güvenlik Akademisinden (Akademi) ilişiğin kesilmesine yönelik işlemin ve bu işlemin dayanağı olan yönetmelik hükmünün iptali talebiyle açılan davada itiraz konusu kuralın Anayasa’ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, iptali için başvurmuştur.

I. İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKMÜ

Kanun'un 13/A maddesinin itiraz konusu kuralın da yer aldığı on ikinci fıkrası şöyledir:

“Akademinin öğrenci kaynağı; lise ve dengi okullar, ön lisans, lisans, yüksek lisans mezunlarıdır. İlgili devletlerle yapılacak uluslararası anlaşmalara bağlı olarak yabancı uyruklu öğrencilerin Akademiye kabul edilmeleri Bakan onayı ile olur. Yabancı uyruklu öğrenciler eğitim-öğretimi izleyebilecek Türkçe dil yeterliklerinin sınav ile tespit edilmesinden sonra öğretime başlatılır. Yabancı uyruklu öğrenciler Akademi öğrencilerine uygulanan kurallara uymakla yükümlüdür. Akademiye alınacak öğrencilerin nitelikleri ile giriş usul ve esasları yönetmelikle belirlenir.”

II. İLK İNCELEME

1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Kadir ÖZKAYA, Hasan Tahsin GÖKCAN, Basri BAĞCI, Engin YILDIRIM, Recai AKYEL, Rıdvan GÜLEÇ, Yıldız SEFERİNOĞLU, Selahaddin MENTEŞ, İrfan FİDAN, Kenan YAŞAR, Muhterem İNCE, Yılmaz AKÇİL, Ömer ÇINAR ve Metin KIRATLI’nın katılımlarıyla 11/12/2025 tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında öncelikle sınırlama sorunu görüşülmüştür.

2. Anayasa’nın 152. ile 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 40. maddelerine göre bir davaya bakmakta olan mahkeme, bu dava sebebiyle uygulanacak bir kanunun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin hükümlerini Anayasa’ya aykırı görmesi veya taraflardan birinin ileri sürdüğü aykırılık iddiasının ciddi olduğu kanısına varması hâlinde bu hükümlerin iptali için Anayasa Mahkemesine başvurmaya yetkilidir. Ancak anılan maddeler uyarınca bir mahkemenin Anayasa Mahkemesine başvurabilmesi için elinde yöntemince açılmış ve mahkemenin görevine giren bir davanın bulunması, iptali talep edilen kuralın da o davada uygulanacak olması gerekir. Uygulanacak kural ise bakılmakta olan davanın değişik evrelerinde ortaya çıkan sorunların çözümünde veya davayı sonuçlandırmada olumlu ya da olumsuz yönde etki yapacak nitelikteki kurallardır.

3. 2803 sayılı Kanun’un 13/A maddesinin on ikinci fıkrasının beşinci cümlesinde Akademiye alınacak öğrencilerin nitelikleri ile giriş usul ve esaslarının yönetmelikle belirleneceği öngörülmüştür. İtiraz yoluna başvuran Mahkeme, anılan cümlede yer alan “Akademiye alınacak öğrencilerin nitelikleri…” ibaresinin iptalini talep etmiştir.

4. İtiraz konusu kuralda yer alan “Akademiye alınacak öğrencilerin…” ibaresi, “… nitelikleri…” ibaresinin yanı sıra itiraz konusu olmayan “…giriş usul ve esasları…” ibaresi yönünden de geçerli, ortak kural niteliğindedir. Bu itibarla kuralın esasına ilişkin incelemenin “…nitelikleri…” ibaresi ile sınırlı olarak yapılması gerekir.

5. Açıklanan nedenle 10/3/1983 tarihli ve 2803 sayılı Jandarma Teşkilat, Görev ve Yetkileri Kanunu’na 9/11/2016 tarihli ve 6756 sayılı Kanun’un 112. maddesiyle eklenen 13/A maddesinin on ikinci fıkrasının beşinci cümlesinde yer alan “Akademiye alınacak öğrencilerin nitelikleri…” ibaresinin esasının incelenmesine, esasa ilişkin incelemenin anılan cümlede yer alan “…nitelikleri…” ibaresi ile sınırlı olarak yapılmasına OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.

III. ESASIN İNCELENMESİ

6. Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Oğuz ÇAKAR tarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu kanun hükmü, dayanılan ve ilgili görülen Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:

A. Anlam ve Kapsam

7. 2803 sayılı Kanun’un 1. maddesinin birinci fıkrasında anılan Kanun’un amacının Türkiye Cumhuriyeti Jandarma Teşkilatının görev, yetki ve sorumluluklarına, hizmetin gerektirdiği bağlılık ve ilişkilere, teşkilat ve konuşa ait esas ve usulleri düzenlemek olduğu belirtilmiştir.

8. Kanun’un “Jandarma ve Sahil Güvenlik Akademisi” başlıklı 13/A maddesinin birinci fıkrasında, İçişleri Bakanlığına bağlı Akademinin Jandarma ve Sahil Güvenlik Teşkilatlarının subay, astsubay ve diğer personel ihtiyacını karşılamak, ön lisans, lisans ve lisansüstü eğitim öğretim, bilimsel araştırma ile yayın yapmak amacıyla kurulan ve bünyesinde fakülte, enstitü, astsubay meslek yüksekokulları, eğitim ve araştırma merkezleri ve kurslar bulunduran bir yüksek öğretim kurumu olduğu belirtilmiş; ikinci fıkrasında ise Akademinin kuruluş, görev ve çalışma usullerinin 4/11/1981 tarihli ve 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu hükümleri saklı olmak kaydıyla Yükseköğretim Kurulunun da görüşü alınarak İçişleri Bakanlığınca çıkarılan yönetmelikle belirleneceği hükme bağlanmıştır.

9. Söz konusu maddenin on ikinci fıkrasının birinci cümlesinde Akademinin öğrenci kaynağının lise ve dengi okullar, ön lisans, lisans, yüksek lisans mezunları olduğu ifade edilmiş; beşinci cümlesinde ise Akademiye alınacak öğrencilerin nitelikleri ile giriş usul ve esaslarının yönetmelikle belirleneceği hüküm altına alınmıştır. Söz konusu cümlede yer alan “…nitelikleri…” ibaresi itiraz konusu kuralı oluşturmaktadır.

B. İtirazın Gerekçesi

10. Başvuru kararında özetle; itiraz konusu kuralla Akademide eğitime alınacak öğrencilerde aranacak şartlara ilişkin temel ilkeler belirlenmeksizin idareye sınırsız düzenleme yetkisinin tanındığı belirtilerek kuralın Anayasa’nın 2., 7. ve 42. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.

C. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu

11. 6216 sayılı Kanun’un 43. maddesi uyarınca kural, ilgisi nedeniyle Anayasa’nın 13. maddesi yönünden de incelenmiştir.

12. Anayasa’nın 42. maddesinin birinci fıkrasında “Kimse, eğitim ve öğrenim hakkından yoksun bırakılamaz.” denilmek suretiyle eğitim ve öğrenim hakkı herkes yönünden güvence altına alınmıştır.

13. Anılan hak, kamu ve özel eğitim kurumlarını kapsadığı gibi eğitimin ilk, orta ve yükseköğrenim seviyelerini de kapsar (Sara Akgül [GK], B. No: 2015/269, 22/11/2018, § 120; Hikmet Balabanoğlu, B. No: 2012/1334, 17/9/2013, § 28; İhsan Asutay, B. No: 2012/606, 20/2/2014, § 34).

14. Eğitim ve öğrenim hakkı, devlete kişilerin eğitim ve öğrenim almasını engellememe ödevini yüklemektedir. Anılan hak belirli bir zamanda mevcut olan eğitim kurumlarına erişimin sağlanmasını ve bu eğitim kurumlarına devam edebilmeyi teminat altına almaktadır (AYM, E.2023/25, K.2024/139, 23/7/2024, § 100).

15. Anayasa’nın söz konusu maddesinin ikinci fıkrasında ise öğrenim hakkının kapsamının kanunla tespit edilip düzenleneceği belirtilerek bu hakkın mutlak olmadığı, hakkın kapsamını ve sınırlarını belirleme yetkisinin kanun koyucuya ait olduğu hükme bağlanmıştır.

16. 2803 sayılı Kanun’un 13/A maddesinin birinci fıkrasına göre Akademi; Jandarma ve Sahil Güvenlik Teşkilatlarının subay, astsubay ve diğer personel ihtiyacını karşılamak üzere ön lisans, lisans ve lisansüstü düzeyinde eğitim öğretim ve uygulama yapan, bünyesinde fakülte, enstitü, astsubay meslek yüksekokulları, eğitim ve araştırma merkezleri ve kurslar bulunan bir yüksek öğretim kurumudur.

17. Anılan maddenin on üçüncü fıkrası uyarınca Akademiyi başarıyla tamamlayanların yapılacak yeterlilik sınavında başarılı olmaları hâlinde Jandarma ve Sahil Güvenlik Teşkilatlarına subay ve astsubay olarak atanacaklarının öngörülmesi Akademi öğrencilerinin daimî ve sabit kamu hizmetleri kadrosunda yer alan, bürokratik hiyerarşi içinde bulunan ve devletten maaş alan görevliler oldukları anlamına gelmediğinden öğrencilik statüsüne kabul edilecek kişilerle ilgili düzenlemelerin memur ve kamu görevlilerinin statülerini düzenleyen anayasal ilkeler kapsamında değerlendirilemeyeceği açıktır (benzer yönde değerlendirmeler için bkz. AYM, E.2023/25, K.2024/139, 23/7/2024, § 102).

18. Öte yandan Akademide öğrenim görebilecek kişilerde aranacak şartların belirlenmesine ilişkin hususlarda idareye düzenleme yetkisi tanıyan kural, idarenin belirleyeceği şartları taşımayanlar yönünden eğitim ve öğrenim hakkına sınırlama getirmektedir.

19. Anayasa’nın 13. maddesinde “Temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.” denilmektedir. Buna göre eğitim ve öğretim hakkına sınırlama getiren düzenlemelerin kanunla yapılması, Anayasa’da öngörülen sınırlama sebebine uygun ve ölçülü olması gerekir.

20. Anayasa’nın anılan maddesi uyarınca eğitim ve öğretim hakkına yönelik sınırlamalarda dikkate alınacak öncelikli ölçüt, sınırlamanın kanunla yapılmasıdır. Anayasa Mahkemesinin sıkça vurguladığı gibi temel hakları sınırlayan kanunun şeklen var olması yeterli olmayıp temel esasları, ilkeleri ve çerçeveyi belirlemiş olması gerekmektedir.

21. Temel hakları sınırlayan bir kanunun bu niteliklere sahip olması Anayasa’nın 7. maddesiyle güvenceye alınan yasama yetkisinin devredilmezliği ilkesinin de bir gereğidir. Nitekim türevsel nitelikteki düzenleyici işlemler bakımından yürütmenin düzenleme yetkisi sınırlı, tamamlayıcı ve bağımlı bir yetkidir. Bu nedenle temel ilkeleri belirlenmeksizin ve çerçevesi çizilmeksizin yürütme organına düzenleme yetkisi veren bir kanun kuralı ile sınırsız, belirsiz, geniş bir alanın yürütmenin düzenlemesine bırakılması, Anayasa'nın belirtilen maddesine aykırılık oluşturur (AYM, E.2011/42, K.2013/60, 9/5/2013; E.2019/36, K.2021/15, 4/3/2021, § 57; E.2022/81, K.2023/153, 13/9/2023, § 76). Dolayısıyla Anayasa’nın 13. maddesinde sınırlama ölçütü olarak belirtilen kanunilik, Anayasa’nın 7. maddesinde güvenceye alınan yasama yetkisinin devredilmezliği ilkesi ışığında yorumlanmalıdır.

22. 2803 sayılı Kanun’un 13/A maddesinde Akademinin öğrenci kaynağının belirlendiği, bunun haricinde herhangi bir düzenlemeye yer verilmediği, kuralla bu okullara alınacak öğrencilerde aranacak niteliklerin yönetmelikle belirleneceğinin öngörülmesi suretiyle bu hususlarda düzenleme yapma yetkisinin idareye bırakıldığı ancak bunlara ilişkin temel ilkelerin kanunda belirlenmediği ve yasal çerçevenin çizilmediği anlaşılmaktadır. Dolayısıyla kuralla eğitim ve öğretim hakkına yönelik sınırlamanın kanunilik unsurundan yoksun olduğu sonucuna ulaşılmıştır (benzer yönde değerlendirme için bkz. AYM, E.2023/25, K.2024/139, 23/7/2024, § 104).

23. Açıklanan nedenlerle kural, Anayasa’nın 13. ve 42. maddelerine aykırıdır. İptali gerekir.

İrfan FİDAN, Muhterem İNCE, Yılmaz AKÇİL, Ömer ÇINAR ve Metin KIRATLI bu görüşe katılmamışlardır.

Kuralın Anayasa’nın 7. maddesine de aykırı olduğu ileri sürülmüşse de bu bağlamda belirtilen hususların Anayasa’nın 13. ve 42. maddeleri yönünden yapılan değerlendirmeler kapsamında ele alınmış olması nedeniyle Anayasa’nın 7. maddesi yönünden ayrıca bir inceleme yapılmasına gerek görülmemiştir.

Kural, Anayasa’nın 13. ve 42. maddelerine aykırı görülerek iptal edildiğinden ayrıca Anayasa’nın 2. maddesi yönünden incelenmemiştir.

IV. İPTAL KARARININ YÜRÜRLÜĞE GİRECEĞİ GÜN SORUNU

24. Anayasa’nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasında “Kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi veya Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü ya da bunların hükümleri, iptal kararlarının Resmî Gazetede yayımlandığı tarihte yürürlükten kalkar. Gereken hallerde Anayasa Mahkemesi iptal hükmünün yürürlüğe gireceği tarihi ayrıca kararlaştırabilir. Bu tarih, kararın Resmî Gazetede yayımlandığı günden başlayarak bir yılı geçemez.” denilmekte, 6216 sayılı Kanun’un 66. maddesinin (3) numaralı fıkrasında da bu kural tekrarlanarak mahkemenin gerekli gördüğü hâllerde Resmî Gazete’de yayımlandığı günden başlayarak iptal kararının yürürlüğe gireceği tarihi bir yılı geçmemek üzere ayrıca kararlaştırabileceği belirtilmektedir.

25. 2803 sayılı Kanun’un 13/A maddesinin on ikinci fıkrasının beşinci cümlesinde yer alan “…nitelikleri…” ibaresinin iptal edilmesi nedeniyle doğacak hukuksal boşluk kamu yararını ihlal edecek nitelikte görüldüğünden Anayasa’nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasıyla 6216 sayılı Kanun’un 66. maddesinin (3) numaralı fıkrası gereğince iptal hükmünün kararın Resmî Gazete’de yayımlanmasından başlayarak dokuz ay sonra yürürlüğe girmesi uygun görülmüştür.

V. HÜKÜM

10/3/1983 tarihli ve 2803 sayılı Jandarma Teşkilat, Görev ve Yetkileri Kanunu’na 9/11/2016 tarihli ve 6756 sayılı Kanun’un 112. maddesiyle eklenen 13/A maddesinin on ikinci fıkrasının beşinci cümlesinde yer alan “…nitelikleri…” ibaresinin Anayasa’ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, İrfan FİDAN, Muhterem İNCE, Yılmaz AKÇİL, Ömer ÇINAR ile Metin KIRATLI’nın karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA, iptal hükmünün Anayasa’nın 153. maddesinin üçüncü fıkrası ile 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 66. maddesinin (3) numaralı fıkrası gereğince KARARIN RESMÎ GAZETE’DE YAYIMLANMASINDAN BAŞLAYARAK DOKUZ AY SONRA YÜRÜRLÜĞE GİRMESİNE OYBİRLİĞİYLE 12/2/2026 tarihinde karar verildi.

KARŞIOY

Anayasa Mahkemesi Genel Kurulunun çoğunluğu tarafından, 2803 sayılı Jandarma Teşkilat, Görev ve Yetkileri Kanunu’na 9/11/2016 tarihli ve 6756 sayılı Kanun’un 112. maddesiyle eklenen 13/A maddesinin 12. fıkrasının beşinci cümlesinde yer alan “nitelikleri” ibaresinin Anayasa’ya aykırı olduğu sonucuna ulaşılarak iptaline karar verilmiştir. Aşağıda belirttiğimiz gerekçelerle çoğunluk görüşüne katılmıyoruz. Şöyle ki;

Dava konusu ibarenin de yer aldığı 2803 sayılı Kanun’un 13/A maddesinin on ikinci fıkrası şöyledir: “Akademinin öğrenci kaynağı; lise ve dengi okullar, ön lisans, lisans, yüksek lisans mezunlarıdır. İlgili devletlerle yapılacak uluslararası anlaşmalara bağlı olarak yabancı uyruklu öğrencilerin Akademiye kabul edilmeleri Bakan onayı ile olur. Yabancı uyruklu öğrenciler eğitim-öğretimi izleyebilecek Türkçe dil yeterliklerinin sınav ile tespit edilmesinden sonra öğretime başlatılır. Yabancı uyruklu öğrenciler Akademi öğrencilerine uygulanan kurallara uymakla yükümlüdür. Akademiye alınacak öğrencilerin nitelikleri ile giriş usul ve esasları yönetmelikle belirlenir”.

2803 sayılı Kanun’un 13/A maddesinin ilk fıkrasında, Jandarma ve Sahil Güvenlik Teşkilatlarının subay ve astsubay ve diğer personel ihtiyacını karşılamak, önlisans, lisans ve lisansüstü eğitim-öğretim, bilimsel araştırma, yayın yapmak üzere bünyesinde fakülte, enstitü, astsubay meslek yüksekokulları, eğitim ve araştırma merkezleri ve kurslar bulunan bir yükseköğretim kurumu olarak İçişleri Bakanlığına bağlı Jandarma ve Sahil Güvenlik Akademisi kurulduğu, Akademinin ihtiyaçlarının Jandarma Genel Komutanlığı bütçesinden karşılanacağı belirtilmiştir. Yine aynı maddenin 13. fıkrasında Akademi bünyesindeki tüm birimlerde öğrenim gören öğrencilerden öğrenim süresini başarıyla tamamlayanların subay ve astsubay nasbedilmeleri için Akademi tarafından yapılacak yeterlilik sınavında başarılı olması gerektiği, söz konusu maddenin 14. fıkrasında ise, en az dört yıl süreli fakülte bitirenlerden muvazzaf subay olmak için başvuranlar ile fakülte veya yüksekokul bitirenlerden muvazzaf astsubay olmak için başvuranların düzeltilmemiş nüfus kaydına göre müracaat yapılan yılın ocak ayının ilk günü itibarıyla yirmi yedi yaşını, lisansüstü öğrenimi tamamlamış olanların ise otuz iki yaşını bitirmemiş olması, yönetmelikte öngörülen sınavlar ile uygulanacak temel askerlik veya kolluk eğitiminde başarılı olması ve diğer nitelikleri de haiz bulunmak şartıyla Jandarma Genel Komutanlığı veya Sahil Güvenlik Komutanlığı tarafından gösterilecek lüzum ve İçişleri Bakanının uygun görmesi halinde ilgili branşlara nasbedilebileceği belirtilmiştir.

Görüldüğü üzere, Kanun’un 13/A maddesinin 12. fıkrasında Akademiye alınacak öğrencilerin lise ve dengi okullar, ön lisans, lisans, yüksek lisans mezunları olduğu belirtilmiş ve diğer nitelikler Yönetmelik’e bırakılmış ise de aynı maddede öğrenim süresini tamamlayanlardan subay ya da astsubay olmak isteyenler için, belirli yaş sınırını geçmemiş olması ve Yönetmelikte öngörülen sınavlar ile uygulanacak temel askerlik veya kolluk eğitiminde başarılı olması koşulları getirilmiştir.

Anayasa’nın 42. maddesinde kimsenin, eğitim ve öğrenim hakkından yoksun bırakılamayacağı belirtilmiş, bu hakkın sınırlanmasına ilişkin söz konusu maddede özel bir sınırlama sebebi belirtilmemiştir. Anayasa Mahkemesi çeşitli kararlarında, Anayasa’nın 13. maddesi uyarınca temel hak ve özgürlüklere getirilen sınırlamanın Anayasa’da öngörülen sınırlama sebebine uygun olması gerektiğini belirterek, özel sınırlama nedeni öngörülmemiş hakların da o hakkın doğasından kaynaklanan bazı sınırlarının bulunduğu, ayrıca Anayasa’nın başka maddelerinde yer alan hak ve özgürlükler ile devlete yüklenen ödevlerin de temel hak ve özgürlüklere sınır teşkil edebileceği ifade etmiştir. (Bkz. AYM, 1.2.2024 tarihli ve 2023/177 E., 2024/30 K. Söz konusu kararda atıf yapılan diğer kararlar ise, AYM, E.2013/95, K.2014/176, 13/11/2014; E.2014/177, K.2015/49, 14/5/2015).

Anayasa Mahkemesi çeşitli içtihatlarında, Anayasa’nın açıkça kanunla düzenlenmesini öngördüğü konularda kanunda genel ifadelerle düzenleme yapılarak ayrıntıların düzenlenmesinin yürütmenin türevsel nitelikteki düzenleyici işlemlerine bırakılması mümkün olduğunu belirterek, bir kanunun kapsamına giren tüm hususların kanunda tek tek sayılmasının güçlük arzetmesi ya da bazı hususların eksik kalması söz konusu olduğunda kanun koyucunun temel kuralları saptayarak detayları daha alt düzeydeki düzenlemelere bırakmasının belirlilik ilkesine de aykırılık oluşturmayacağını ifade etmiştir. (Bkz. AYM, 1.2.2024 tarihli ve 2023/177 E., 2024/30 K., § 58-59; AYM, E.2019/32, K.2021/54, 14/07/2021, § 66- 67). Kaldı ki, Yönetmelik düzenleyici bir işlem olduğundan, Akademiye giriş için belirlenen nitelikler veya tesis edilen işlemler nedeniyle hakları ihlal edilen kişilerin idari yargı mercilerinde dava açması ve işlemin iptalini sağlaması her zaman mümkündür.

Yukarıda yer verilen Anayasa Mahkemesi kararlarında belirtilen gerekçeler çerçevesinde dava konusu düzenleme incelendiğinde, 2803 sayılı Kanunun 13/A maddesinin Akademiye kabul edilebilecek öğrencilere ilişkin temel esaslar belirlenmiş ve kanuni sınırlar çizilmiş olduğundan, Anayasa’nın 13. ve 42. maddeleri çerçevesinde eğitim öğretim hakkına yapılan müdahalenin kanuni dayanağı mevcuttur.

Açıklanan nedenlerle dava konusu kuralın Anayasa’nın 13. ve 42. maddelerine aykırı olmadığı ve iptal edilmemesi gerektiği kanaatinde olduğumuzdan, aksi yöndeki çoğunluk görüşüne katılmıyoruz.

Esas Sayısı : 2025/194

Karar Sayısı : 2026/15

Karar Tarihi : 15/1/2026

R.G. Tarih - Sayı : 4/5/2026-33243

İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Danıştay İkinci Dairesi

İTİRAZIN KONUSU: 25/4/2001 tarihli ve 4652 sayılı Polis Yüksek Öğretim Kanunu’nun 30. maddesinin birinci fıkrasının (f) bendinde yer alan “…bu okullara alınacak öğrencilerde aranacak şartlar,…” ibaresinin Anayasa’nın 2., 7. ve 42. maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptaline karar verilmesi talebidir.

OLAY: Polis meslek yüksekokulundan ilişiğin kesilmesine yönelik işlemin ve bu işlemin dayanağı olan yönetmelik hükmünün iptali talebiyle açılan davada itiraz konusu kuralın Anayasa’ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, iptali için başvurmuştur.

I. İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKMÜ

Kanun’un itiraz konusu kuralın da yer aldığı 30. maddesi şöyledir:

“Yönetmelikler

Madde 30 – Aşağıdaki hususlar;

a) Akademinin yönetim birimlerinin kuruluş, görev, çalışma esas ve usulleri,

b) Fakülte, enstitü ve polis meslek yüksek okullarında ders veren ek ders ücretli öğretim elemanlarının görevlendirilmelerinin esas ve usulleri,

c) Akademiye alınacak öğrencilerde aranacak şartlar, istenecek belgeler, kayıt, sınav ve kabul işlemlerine ait esas ve usulleri,

d) Fakülte öğrencilerinin uygulama eğitimlerinin yeri, zamanı, süresi ve ne şekilde yapılacağının esas ve usulleri,

e) Fakültede öğretim sürelerinin tespiti, dönemlere ayrılması, dinlenme izinleri, sınav ve değerlendirme esaslarına ilişkin ilkeler, başarı durumu, okuma hakkının kullanılmış sayılacağı haller, not düzeni ve bu konulara ilişkin diğer hususlar,

f) Polis meslek yüksek okullarının kuruluş, çalışma, disiplin ve eğitim-öğretim esasları ile bu okullara alınacak öğrencilerde aranacak şartlar, yapılacak sınavlarla, enstitünün kuruluş ve işleyişine ilişkin esaslar ve diğer hususlar,

g) Polis yüksek öğretim kurumlarındaki öğrencilerin okul içinde ve dışında giyecekleri kıyafetlere ilişkin esaslar,

Bakanlıkça çıkarılacak yönetmelikle düzenlenir. Ancak akademik konularla ilgili yönetmeliklerde Eğitim ve Öğretim Yüksek Kurulunun da görüşü alınır.”

II. İLK İNCELEME

1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Kadir ÖZKAYA, Hasan Tahsin GÖKCAN, Basri BAĞCI, Engin YILDIRIM, Rıdvan GÜLEÇ, Recai AKYEL, Yusuf Şevki HAKYEMEZ, Yıldız SEFERİNOĞLU, Selahaddin MENTEŞ, İrfan FİDAN, Kenan YAŞAR, Muhterem İNCE, Yılmaz AKÇİL ve Ömer ÇINAR’ın katılımlarıyla 10/9/2025 tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.

III. ESASIN İNCELENMESİ

2. Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Oğuz ÇAKAR tarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu kanun hükmü, dayanılan ve ilgili görülen Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:

A. Anlam ve Kapsam

3. 4652 sayılı Kanun’un 1. maddesinin birinci fıkrasında anılan Kanun’un amacının Türk polis teşkilatının en yüksek öğretim kurumu olan Polis Akademisi (Akademi) ve bağlı fakülteler, enstitüler ile polis meslek yüksekokullarındaki yüksek öğretimle ilgili amaç ve ilkeleri belirlemek, bu okulların teşkilatlanmasını, görev ve sorumluluklarını, eğitim öğretim, araştırma, yayın, öğretim elemanları ve öğrencilerle ilgili esasları düzenlemek olduğu belirtilmiştir.

4. Kanun’un “Tanımlar” başlıklı 2. maddesinin birinci fıkrasının (r) bendinde polis meslek yüksekokulu, emniyet teşkilatının polis memuru ihtiyacını karşılamak üzere ön lisans düzeyinde eğitim öğretim ve uygulama yapan yüksek öğretim kurumu olarak tanımlanmış; 3. maddesinin birinci fıkrasında da polis meslek yüksekokullarının bilimsel özerkliğe sahip bir yüksek öğretim kurumu olan Akademi bünyesinde faaliyet göstereceği belirtilmiştir.

5. 10. maddede polis meslek yüksekokullarının öğrenci kaynağı, öğretim süresi ve öğrencilerin istihkakları düzenlenmiştir. Anılan maddenin üçüncü fıkrasına göre polis meslek yüksekokullarına Öğrenci Seçme ve Yerleştirme Merkezi tarafından yapılan Öğrenci Seçme Sınavı’nı kazanan ve İçişleri Bakanlığınca (Bakanlık) ihtiyaç duyulduğu kadar lise ve dengi okulları bitirenler arasından yapılacak özel yetenek sınavında başarılı olanlar alınacaktır.

6. 30. maddenin birinci fıkrasının (f) bendinde polis meslek yüksekokullarının kuruluş, çalışma, disiplin ve eğitim öğretim esasları ile bu okullara alınacak öğrencilerde aranacak şartların, yapılacak sınavlarla, enstitünün kuruluş ve işleyişine ilişkin esaslar ve diğer hususların Bakanlıkça çıkarılacak yönetmelikle düzenleneceği öngörülmüş olup anılan bentte yer alan “…bu okullara alınacak öğrencilerde aranacak şartlar,…” ibaresi itiraz konusu kuralı oluşturmaktadır.

B. İtirazın Gerekçesi

7. Başvuru kararında özetle; itiraz konusu kuralla polis meslek yüksekokullarında eğitime alınacak öğrencilerde aranacak şartlara ilişkin yasal çerçeve ve temel ilkeler belirlenmeksizin düzenleme yapma yetkisinin idareye bırakıldığı, bu durumun yasama yetkisinin devredilmezliği ilkesiyle bağdaşmadığı belirtilerek kuralın Anayasa’nın 2., 7. ve 42. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.

C. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu

8. 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 43. maddesi uyarınca kural, ilgisi nedeniyle Anayasa’nın 13. maddesi yönünden de incelenmiştir.

9. Anayasa’nın 42. maddesinin birinci fıkrasında “Kimse, eğitim ve öğrenim hakkından yoksun bırakılamaz.” denilmek suretiyle eğitim ve öğrenim hakkı herkes yönünden güvence altına alınmıştır.

10. Anılan hak, kamu ve özel eğitim kurumlarını kapsadığı gibi eğitimin ilk, orta ve yükseköğrenim seviyelerini de kapsar (Sara Akgül [GK], B. No: 2015/269, 22/11/2018, § 120; Hikmet Balabanoğlu [2. B.], B. No: 2012/1334, 17/9/2013, § 28; İhsan Asutay [2. B.], B. No: 2012/606, 20/2/2014, § 34).

11. Eğitim ve öğrenim hakkı, devlete kişilerin eğitim ve öğrenim almasını engellememe ödevini yüklemektedir. Anılan hak belirli bir zamanda mevcut olan eğitim kurumlarına erişimin sağlanmasını ve bu eğitim kurumlarına devam edilebilmesini teminat altına almaktadır (AYM, E.2023/25, K.2024/139, 23/7/2024, § 100).

12. Anayasa’nın söz konusu maddesinin ikinci fıkrasında ise öğrenim hakkının kapsamının kanunla tespit edilip düzenleneceği belirtilerek bu hakkın mutlak olmadığı, hakkın kapsamını ve sınırlarını belirleme yetkisinin kanun koyucuya ait olduğu hükme bağlanmıştır.

13. 4652 sayılı Kanun’un 2. maddesinin birinci fıkrasının (r) bendine göre polis meslek yüksekokulu, emniyet teşkilatının polis memuru ihtiyacını karşılamak üzere ön lisans düzeyinde eğitim öğretim ve uygulama yapan yüksek öğretim kurumudur.

14. Anılan Kanun’un 10. maddesinin yedinci fıkrası uyarınca öğrenim süresi içinde polis meslek yüksekokulunu başarıyla tamamlayanların emniyet teşkilatı kadrolarına aday polis memuru olarak atanacaklarının öngörülmesi polis meslek yüksekokulu öğrencilerinin daimî ve sabit kamu hizmetleri kadrolarında yer alan, bürokratik hiyerarşi içinde bulunan ve devletten maaş alan görevliler oldukları anlamına gelmediğinden öğrencilik statüsüne kabul edilecek kişilerle ilgili düzenlemelerin memur ve kamu görevlilerinin statülerini düzenleyen anayasal ilkeler kapsamında değerlendirilemeyeceği açıktır (benzer yöndeki değerlendirmeler için bkz. AYM, E.2005/42, K.2006/27, 23/2/2006; E.2023/25, K.2024/139, 23/7/2024, § 102).

15. Öte yandan polis meslek yüksekokullarında öğrenim görebilecek kişilerde aranacak şartların belirlenmesine ilişkin hususlarda idareye düzenleme yetkisi tanıyan kural, eğitim ve öğrenim hakkına sınırlama getirmektedir.

16. Anayasa’nın 13. maddesinde “Temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz” denilmektedir. Buna göre eğitim ve öğretim hakkına sınırlama getiren düzenlemelerin kanunla yapılması, Anayasa’da öngörülen sınırlama sebebine uygun ve ölçülü olması gerekir.

17. Anayasa’nın anılan maddesi uyarınca eğitim ve öğretim hakkına yönelik sınırlamalarda dikkate alınacak öncelikli ölçüt, sınırlamanın kanunla yapılmasıdır. Anayasa Mahkemesinin sıkça vurguladığı gibi temel hakları sınırlayan kanunun şeklen var olması yeterli olmayıp temel esasları, ilkeleri ve çerçeveyi belirlemiş olması gerekmektedir.

18. Temel hakları sınırlayan bir kanunun bu niteliklere sahip olması Anayasa’nın 7. maddesiyle güvenceye alınan yasama yetkisinin devredilmezliği ilkesinin de bir gereğidir. Nitekim türevsel nitelikteki düzenleyici işlemler bakımından yürütmenin düzenleme yetkisi; sınırlı, tamamlayıcı ve bağımlı bir yetkidir. Bu nedenle temel ilkeleri belirlenmeksizin ve çerçevesi çizilmeksizin yürütme organına düzenleme yetkisi veren bir kanun kuralı ile sınırsız, belirsiz, geniş bir alanın yürütmenin düzenlemesine bırakılması, Anayasa'nın belirtilen maddesine aykırılık oluşturur (AYM, E.2011/42, K.2013/60, 9/5/2013; E.2019/36, K.2021/15, 4/3/2021, § 57; E.2022/81, K.2023/153, 13/9/2023, § 76). Dolayısıyla Anayasa’nın 13. maddesinde sınırlama ölçütü olarak belirtilen kanunilik, Anayasa’nın 7. maddesinde güvenceye alınan yasama yetkisinin devredilmezliği ilkesi ışığında yorumlanmalıdır.

19. 4652 sayılı Kanun’un 10. maddesinde polis meslek yüksekokullarının esas öğrenci kaynağının ve alınacak öğrencilerde özel yetenek sınavında başarılı olma şartının düzenlendiği, bunun haricinde herhangi bir düzenlemeye yer verilmediği, kuralla bu okullara alınacak öğrencilerde aranacak şartlara ilişkin esasların yönetmelikle belirleneceğinin belirtilmesi suretiyle bu hususlarda düzenleme yapma yetkisinin idareye bırakıldığı ancak bunlara ilişkin temel ilkelerin kanunda belirlenmediği ve yasal çerçevenin çizilmediği anlaşılmaktadır. Dolayısıyla kuralla eğitim ve öğretim hakkına yönelik sınırlamanın kanunilik unsurundan yoksun olduğu sonucuna ulaşılmıştır (benzer yöndeki değerlendirme için bkz. AYM, E.2023/25, K.2024/139, 23/7/2024, § 104).

20. Açıklanan nedenlerle kural, Anayasa’nın 13. ve 42. maddelerine aykırıdır. İptali gerekir.

Basri BAĞCI, Rıdvan GÜLEÇ, İrfan FİDAN, Muhterem İNCE, Yılmaz AKÇİL, Ömer ÇINAR ve Metin KIRATLI bu görüşe katılmamışlardır.

Kuralın Anayasa’nın 7. maddesine de aykırı olduğu ileri sürülmüş ise de bu bağlamda belirtilen hususların Anayasa’nın 13. ve 42. maddeleri yönünden yapılan değerlendirmeler kapsamında ele alınmış olması nedeniyle Anayasa’nın 7. maddesi yönünden ayrıca bir inceleme yapılmasına gerek görülmemiştir.

Kural, Anayasa’nın 13. ve 42. maddelerine aykırı görülerek iptal edildiğinden ayrıca Anayasa’nın 2. maddesi yönünden incelenmemiştir.

IV. İPTAL KARARININ YÜRÜRLÜĞE GİRECEĞİ GÜN SORUNU

21. Anayasa’nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasında “Kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi veya Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü ya da bunların hükümleri, iptal kararlarının Resmî Gazetede yayımlandığı tarihte yürürlükten kalkar. Gereken hallerde Anayasa Mahkemesi iptal hükmünün yürürlüğe gireceği tarihi ayrıca kararlaştırabilir. Bu tarih, kararın Resmî Gazetede yayımlandığı günden başlayarak bir yılı geçemez.” denilmekte, 6216 sayılı Kanun’un 66. maddesinin (3) numaralı fıkrasında da bu kural tekrarlanarak mahkemenin gerekli gördüğü hâllerde Resmî Gazete’de yayımlandığı günden başlayarak iptal kararının yürürlüğe gireceği tarihi bir yılı geçmemek üzere ayrıca kararlaştırabileceği belirtilmektedir.

22. 4652 sayılı Kanun’un 30. maddesinin birinci fıkrasının (f) bendinde yer alan “…bu okullara alınacak öğrencilerde aranacak şartlar,…” ibaresinin iptal edilmesi nedeniyle doğacak hukuksal boşluk kamu yararını ihlal edecek nitelikte görüldüğünden Anayasa’nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasıyla 6216 sayılı Kanun’un 66. maddesinin (3) numaralı fıkrası gereğince iptal hükmünün kararın Resmî Gazete’de yayımlanmasından başlayarak dokuz ay sonra yürürlüğe girmesi uygun görülmüştür.

V. HÜKÜM

25/4/2001 tarihli ve 4652 sayılı Polis Yüksek Öğretim Kanunu’nun 30. maddesinin birinci fıkrasının (f) bendinde yer alan “…bu okullara alınacak öğrencilerde aranacak şartlar,…” ibaresinin Anayasa’ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, Basri BAĞCI, Rıdvan GÜLEÇ, İrfan FİDAN, Muhterem İNCE, Yılmaz AKÇİL, Ömer ÇINAR ile Metin KIRATLI’nın karşıoyları ve 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 65. maddesinin (1) numaralı fıkrası gereğince OYÇOKLUĞUYLA, iptal hükmünün Anayasa’nın 153. maddesinin üçüncü fıkrası ile 6216 sayılı Kanun’un 66. maddesinin (3) numaralı fıkrası gereğince KARARIN RESMÎ GAZETE’DE YAYIMLANMASINDAN BAŞLAYARAK DOKUZ AY SONRA YÜRÜRLÜĞE GİRMESİNE OYBİRLİĞİYLE 15/1/2026 tarihinde karar verildi.

KARŞIOY

Anayasa Mahkemesi Genel Kurulunun çoğunluğu tarafından, 4652 sayılı Polis Yüksek Öğretim Kanunu’nun 30. maddesinin birinci fıkrasının (f) bendinde yer alan “…bu okullara alınacak öğrencilerde aranacak şartlar…” ibaresinin Anayasaya aykırı olduğu sonucuna ulaşılarak iptaline karar verilmiştir. Aşağıda belirttiğimiz gerekçelerle çoğunluk görüşüne katılmıyoruz. Şöyle ki;

4652 sayılı Kanunun 30. maddesinde Bakanlık tarafından çıkarılacak yönetmelik ile düzenlenecek hususlar bentler halinde sayılmıştır. Söz konusu maddenin birinci fıkrasının (f) bendinde “Polis meslek yüksek okullarının kuruluş, çalışma, disiplin ve eğitim-öğretim esasları ile bu okullara alınacak öğrencilerde aranacak şartlar, yapılacak sınavlarla, enstitünün kuruluş ve işleyişine ilişkin esaslar ve diğer hususlar”ın yönetmelik ile düzenleneceği belirtilmiştir. Fıkrada polis okullarına alınacak öğrencilerde aranacak şartların yönetmelik ile düzenleneceği belirtilmiş ise de okulların öğrenci kaynağı konusunda aynı Kanunun 10. maddesinde yer alan hükümlerin birlikte değerlendirilmesi gerekmektedir.

4652 sayılı Kanunun 10. maddesinde, Emniyet Teşkilâtının ihtiyacı olan polis memurlarını yetiştirmek üzere; Cumhurbaşkanı kararı ile Polis Akademisine bağlı, ön lisans düzeyinde, mesleki eğitim-öğretim ve uygulama yapan polis meslek yüksek okulları açılacağı, birinci fıkra hükümlerine göre kurulan polis meslek yüksek okullarının Bakan onayı ile polis meslek eğitim merkezine dönüştürülebileceği, polis meslek yüksek okullarına Öğrenci Seçme ve Yerleştirme Merkezi tarafından yapılan Öğrenci Seçme Sınavını kazanan ve Bakanlıkça ihtiyaç duyulduğu kadar lise ve dengi okulları bitirenler arasından yapılacak özel yetenek sınavında başarılı olanların alınacağı, polis meslek yüksek okullarında eğitim-öğretim süresinin iki yıl olduğu belirtilmiştir.

Görüldüğü üzere, Kanunun 10. maddesinde polis meslek yüksek okuluna alınacak öğrencilerin lise ve dengi okul mezunu olması, ÖSYM tarafından yapılan sınavda başarılı olmaları ve yine yapılacak özel yetenek sınavından başarılı olunması gerektiği koşullarına yer verilmiş olup, Bakanlığın polis ihtiyacının zaman içinde değişkenlik arzedebileceği nazara alındığında diğer koşulların Yönetmelik ile düzenlenmesinde Anayasa’nın 13. ve 42. maddelerine aykırılık söz konusu değildir.

Anayasa’nın 42. maddesinde kimsenin, eğitim ve öğrenim hakkından yoksun bırakılamayacağı belirtilmiş, bu hakkın sınırlanmasına ilişkin söz konusu maddede özel bir sebep belirtilmemiştir. Anayasa Mahkemesi çeşitli kararlarında, Anayasa’nın 13. maddesi uyarınca temel hak ve özgürlüklere getirilen sınırlamanın Anayasa’da öngörülen sebeplere uygun olması gerektiğini belirterek, özel sınırlama nedeni öngörülmemiş hakların da o hakkın doğasından kaynaklanan bazı sınırlarının bulunduğu, ayrıca Anayasa’nın başka maddelerinde yer alan hak ve özgürlükler ile devlete yüklenen ödevlerin de temel hak ve özgürlüklere sınır teşkil edebileceği ifade etmiştir. (Bkz. AYM, 1.2.2024 tarihli ve 2023/177 E., 2024/30 K. Söz konusu kararda atıf yapılan diğer kararlar ise, AYM, E.2013/95, K.2014/176, 13/11/2014; E.2014/177, K.2015/49, 14/5/2015).

Anayasa Mahkemesi çeşitli içtihatlarında, Anayasa’nın açıkça kanunla düzenlenmesini öngördüğü konularda kanunda genel ifadelerle düzenleme yapılarak ayrıntıların düzenlenmesinin yürütmenin türevsel nitelikteki düzenleyici işlemlerine bırakılması mümkün olduğunu belirterek, bir kanunun kapsamına giren tüm hususların kanunda tek tek sayılmasının güçlük arzetmesi ya da bazı hususların eksik kalması söz konusu olduğunda kanun koyucunun temel kuralları saptayarak detayları daha alt düzeydeki düzenlemelere bırakmasının belirlilik ilkesine de aykırılık oluşturmayacağını ifade etmiştir. (Bkz. AYM, 1.2.2024 tarihli ve 2023/177 E., 2024/30 K., § 58-59; AYM, E.2019/32, K.2021/54, 14/07/2021, § 66- 67). Kaldı ki, Yönetmelik düzenleyici bir işlem olduğundan, yapılan sınavlar veya tesis edilen işlemler nedeniyle hakları ihlal edilen kişilerin idari yargı mercilerinde dava açması ve işlemin iptalini sağlaması her zaman mümkündür.

Yukarıda yer verilen Anayasa Mahkemesi kararlarında belirtilen gerekçeler çerçevesinde dava konusu düzenleme incelendiğinde, 4652 sayılı Kanunun 10. maddesinde polis meslek yüksek okullarına kabul edilebilecek öğrencilere ilişkin temel esaslar belirlenmiş ve kanuni sınırlar çizilmiş olduğundan Anayasa’nın 13. ve 42. maddeleri çerçevesinde eğitim öğretim hakkına yapılan müdahalenin kanuni dayanağı mevcuttur.

Açıklanan nedenlerle dava konusu kuralın Anayasa’nın 13. ve 42. maddelerine aykırı olmadığı ve iptal edilmemesi gerektiği kanaatinde olduğumuzdan, aksi yöndeki çoğunluk görüşüne katılmıyoruz.

Bu ay sözleşmesi yenilenen konut ve işyeri kiracılarına TÜFE 12 ay ortalamasına göre en çok yüzde 32,43 zam yapılacak.

SON 7 AYLIK KİRA ARTIŞ ORANLARI ŞU ŞEKİLDE:

Ağustos 2025: Yüzde 39,62

Eylül 2025: Yüzde 38,36

Ekim 2025: Yüzde 37,15

Kasım 2025: Yüzde 35,91

Aralık 2026: Yüzde 34,88

Ocak 2026: Yüzde 33,98

Şubat 2026: Yüzde 33,39

Mart 2026: Yüzde 32,82

Nisan 2026 TÜFE (Tüketici Fiyat Endeksi) – Yİ-ÜFE (Yurt İçi Üretici Fiyat Endeksi) Oranları Türkiye İstatistik Kurumu tarafından belirlendi. Açıklanan verilere göre yeni oranlar aşağıdaki gibidir:

Enflasyon Oranları (TEFE - ÜFE – TÜFE Oranları)

* Önceki yılın aynı ayına göre

* 26.02.2014 Tarihli ve 6527 sayılı Kanunun 14 üncü maddesi ile 5429 sayılı Kanuna eklenen fıkra gereğince “Muhtelif mevzuatta Toptan Eşya Fiyat Endeksi (TEFE) ve Üretici Fiyat Endeksine (ÜFE) yapılmış olan atıflar, Kurumca hesaplanan Yurt İçi Üretici Fiyat Endeksine (Yİ-ÜFE), tarım sektörü TEFE ve ÜFE’ye yapılan atıflar Tarım Ürünleri Üretici Fiyat Endeksine yapılmış sayılır.

* 2005 yılında (ÜFE) Üretici Fiyatları Endeksi’ne geçilmiştir.

TÜRKİYE CUMHURİYETİ

ANAYASA MAHKEMESİ

İKİNCİ BÖLÜM

KARAR

NİHAT GÜNERKAYA BAŞVURUSU

(Başvuru Numarası: 2019/25821)

Karar Tarihi: 23/12/2025

R.G. Tarih ve Sayı: 4/5/2026 - 33243

İKİNCİ BÖLÜM

KARAR

I. BAŞVURUNUN KONUSU

1. Başvuru, organize sanayi bölgesinde faaliyet gösteren bir işyerinde meydana gelen patlamada ihmali olduğu ileri sürülen kamu kurumları aleyhine açılan tazminat davasının reddedilmesi nedeniyle yaşam hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.

II. BAŞVURU SÜRECİ

2. Başvuru 31/7/2019 tarihinde yapılmıştır. Komisyon, başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar vermiştir.

3. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına gönderilmiştir.

III. OLAY VE OLGULAR

4. Başvuru formu ve ekleri ile Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) aracılığıyla erişilen bilgi ve belgelere göre ilgili olaylar özetle şöyledir:

5. 3/2/2011 tarihinde Ankara'nın Yenimahalle ilçesi Ostim Organize Sanayi Bölgesi'nde bulunan Ö. Hidrolik İmalat San. Tic. Ltd. Şti.ne ait binada saat 11.00 sıralarında, başvurucunun da çalıştığı Ankara İvedik Organize Sanayi Bölgesi'nde (OSB) bulunan M. Otomotiv Yedek Parça San. ve Tic. Ltd. Şti.ne (M. Şirketi) ait binada ise saat 19.20'de patlama ve yangın meydana gelmiştir. Başvurucunun çalıştığı şirkette meydana gelen patlama ve devamında çıkan yangında 11 kişi yaşamını yitirirken başvurucunun da aralarında olduğu çok sayıda kişi yaralanmıştır. Her iki patlama nedeniyle toplam 20 kişi vefat etmiştir.

6. Başvurucunun olay tarihinde çalıştığı M. Şirketi traktör yedek parça imalatı üzerine faaliyet göstermektedir. Anılan işyerinde optik kesme makinesi operatörü tarafından kullanılan ve binanın giriş kapısının yanında konumlandırılan oksijen tüplerinin vanasının açılması üzerine patlama meydana gelmiştir. Patlamaya sebebiyet veren oksijen tüplerinin tedarik edildiği firma ise E. Gaz. San. ve Tic. A.Ş. (E. Şirketi) olup bu Şirkete Ankara Büyükşehir Belediye Başkanlığı tarafından karbondioksit ve oksijen dolum tesisleri için 19/6/2001 tarihinde ruhsat verilmiştir.

7. Olaya ilişkin olarak Ankara Cumhuriyet Başsavcılığınca (Başsavcılık) başlatılan soruşturma kapsamında olayın meydana geliş nedenlerinin ve sorumluların belirlenmesi için bilirkişi incelemesine başvurulmuştur. Bir kimya mühendisi iş güvenliği uzmanı, bir makine mühendisi iş güvenliği uzmanı, bir makine mühendisi sıvılaştırılmış petrol gazı (LPG) uzmanı, bir yangın uzmanı, bir elektrik mühendisi ve bir inşaat mühendisinden oluşan bilirkişi heyetinin hazırladığı 29/6/2011 tarihli raporda; iki ayrı işyerinde meydana gelen patlamanın işyerlerinde kullanılan sanayi tüplerinden kaynaklandığı, anılan tüplerin satın alındığı E. ve A. firmaları tarafından içlerine daha önce doğal gaz dolumu yapılan tüplerin boşaltılarak aynı tüplere oksijen doldurulduğu, patlamaların da bu nedenle meydana geldiği belirtilmiştir. Bilirkişi raporunda ayrıca Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı iş müfettişleri tarafından yapılması gereken iş güvenliği denetimlerinin yapılmadığı, Sanayi ve Ticaret Bakanlığının da piyasa denetim ve gözetimi konularında yapması gerekenleri tam olarak yerine getirmediğinin anlaşıldığı ifade edilmiştir. Raporda kamu idarelerinin anılan eksikliklerinin patlamayla doğrudan bir bağlantısı olmadığı, olayda E. Şirketi yetkilileri ve personelinin sorumlu olduğu kanaatine ulaşıldığı açıklanmıştır.

8. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İş Başmüfettişliği tarafından yürütülen ön inceleme sonucunda düzenlenen 25/1/2014 tarihli raporda M. ve E. Şirketlerine ait işyerlerinde iş sağlığı ve güvenliğine ilişkin denetimlerin en son 2007 yılında yapıldığı ifade edilmiştir.

9. Başsavcılıkça E. Şirketi yetkilileri ve personeli hakkında yürütülen soruşturma ile olayda ihmali olduğundan şüphelenilen kamu görevlileri hakkında yürütülecek soruşturmaların ayrı soruşturma usullerine tabi olması nedeniyle dosyaların tefrikine karar verilmiştir.

10. Mevzuat gereğince patlamaya konu gaz ve kimyasalların üretiminden dağıtımına kadar denetlemekle görevli Sanayi ve Ticaret Bakanlığı görevlileri, işyerlerinde çalışma güvenliğinin sağlanıp sağlanmadığını denetlemekle görevli Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı görevlileri, bu işyerlerinin faaliyet gösterdiği Ankara Büyükşehir Belediye Başkanlığı ile Yenimahalle İlçe Belediye Başkanlığı görevlileri, patlamaya konu işyerlerinin genel denetim ve gözetimini yapmakla görevli İvedik ve Ostim Organize Sanayi Bölgeleri yöneticileri ve yetkilileri olan şüpheliler hakkındaki dosya Memur Suçları Bürosuna gönderilmiştir.

A. E. Şirketi Yetkilileri ve Personeli Hakkında Yürütülen Adli Süreç

11. Meydana gelen patlamalarla ilgili olarak on dokuz kişi hakkında taksirle ölüme ve yaralanmaya neden olma, tehlikeli maddeleri izinsiz olarak bulundurma veya el değiştirme ve yalan tanıklık yapma suçlarından kamu davası açılmıştır. Kovuşturma evresinde alınan 10/4/2013 tarihli bilirkişi raporunda; kullanım amacına uygun olmayan gazdan kaynaklanan, kullanım şeklinden kaynaklanmayan problem nedeniyle patlamanın gerçekleştiği ve %100 iş güvenliği sağlansa dahi patlamanın yaşanacağı belirtilmiştir. Raporda ayrıca Sanayi ve Ticaret Bakanlığının, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının, Ostim ve İvedik Organize Sanayi Bölgesi Müdürlüklerinin, Ankara Büyükşehir Belediye ve Yenimahalle Belediye Başkanlıklarının yetki, denetim, organizasyon hususlarındaki sorumluluklarının patlamanın meydana gelmesine etkisi olmadığı ifade edilmiştir.

12. Yine kovuşturma evresinde alınan 12/4/2014 tarihli ek bilirkişi raporunda 1998 yılında kurulan M. Şirketine Yenimahalle Belediye Başkanlığı tarafından 21/10/2001 tarihinde 72 No.lu bina için işyeri açma ve çalıştırma ruhsatı verildiği ancak patlamanın aynı sokak üzerinde herhangi bir ruhsat kaydı bulunmayan 64 No.lu üretim tesisinde gerçekleştiği ifade edilmiştir. Anılan ek bilirkişi raporunun E. Şirketi ile ilgili yapılan tespitlere ilişkin kısmı şöyledir:

"Ankara Büyükşehir Belediye Başkanlığı Sağlık İşleri Daire Başkanlığı Çevre Sağlığı Şube Müdürlüğü tarafından [E. Şirketinin] Ostim'deki karbondioksit ve oksijen dolum tesislerine ait işyerinde LPG tüpleri bulundurmamak şartıyla 19.01.2001 tarihinde çalışma ruhsatı, T.C. Sanayi ve Ticaret Bakanlığı Sanayi ve Ticaret Müdürlüğü tarafından 24.05.1999 tarihinde tüp muayene ve vana sıkma yeterlilik belgesi, yan kuruluşu olan ve Sincan'da bulunan [A. Şirketine] TSE tarafından 21.11.2005-21.11.2011 tarihleri arasında geçerli olmak üzere TS 9675 standardına uygun olarak üretilen asetilen gazına [E.] markası izni verildiği, Enerji Piyasası Denetleme Kurulu'na CNG doldurma, taşıma ve satış lisansı başvurusu olduğu, olay tarihinde lisansa sahip olmadığı, patlamalardan sonra bu lisans başvurusunun da iptal edildiği...

[E. Şirketinde] dışarıdan alınan sıvı gazların standartlarına uygun olduğu, üretici firmaları tarafından belgelendirildiği, ayrıca Sincan'da bulunan yan kuruluşu [A. Şirketinde] üretilen asetilen gazının TSE standartlarına uygun olduğu, tüplerde kullandığı ve dışarıdan aldığı vana, valf vb. donanımın tedarikçi ve üreticileri tarafından gerekli standartlara sahip olduğu anlaşılmaktadır. Ancak basınçlı tüplerin test ve bakımlarının standartlara uygun gerektiği şekilde yapılmadığı, işçileri yapacakları işin risk ve tehlikelerine karşı eğitmediği, lisansı olmadığı halde mavi renkli oksijen tüplerine CNG doldurttuğu, taşıdığı, işyerinde depoladığı, içlerine sehven oksijen gazı doldurularak içeriğini değiştirdiği, tüplerde önlem alınmadığı için güvenliğin işçilerin kendi dikkat ve inisiyatifine bırakıldığı, işyerinde geniş bir kontrol mekanizması kurulmadığı, risk planı hazırlamadığı, güvenliği ve koordinasyonu sağlamadığı, tehlike doğuracak eylemin oluşumunun engellenmesi için CNG dolu tüpleri farklı renge boyayıp veya kilitli bir yere konulması gibi tedbirleri almadığı, tehlikeli ortamın yaratıldığı anlaşılmakta olup CNG artığı bulunan mavi renkli tüplere oksijen basarak sonradan piyasaya kullanıma... [sürdüğü anlaşılmaktadır.]"

13. Ankara 10. Ağır Ceza Mahkemesi (Ağır Ceza Mahkemesi) 10/1/2023 tarihli kararıyla E. ve A. Şirketlerinin yetkilileri veya çalışanları olan yedi sanığı 6 yıl 3 ay ile 18 yıl 9 ay arasında değişen sürelerde hapis cezaları ile cezalandırmıştır. Temyiz kanun yolu incelemesi devam eden hükmün ilgili kısmı şöyledir:

"Aynı gün saat 19:20'de ... 24 kişinin çalıştığı ve otomotiv yan sanayi ürünleri imal edip ağırlıklı olarak traktör firmalarına yedek parça üreten ve kaynak işlerinde ağırlıklı olarak asetilen, oksijen ve karışım gazları kullanılan işyerinin giriş kapısı dış mekanında konumlandırılıp içinde toplam 9 adet oksijen gazı tüpünün bulunduğu manifold grubunun benzer şekilde faaliyete alınırken şiddetli patlama ve akabinde meydana gelen yangın sonucu şirket binasının çökerek çalışanların göçük altında kaldığı,

...

[E. Şirketinin] Ostim'deki adresinde azot gazı, karbondioksit gazı ve oksijen gazı dolumu, firmaya bağlı bir kuruluş konumundaki [A. Şirketinde] ise üretim ve dolumu yapılan asetilen ve argon karışımları gazının tüplü satışının yapıldığı,

...

[E. Şirketinin] doğal gaz doldurttuğu oksijen tüplerinin bir bölümüne sonrasında oksijen doldurtarak irsaliye numaraları art arda olan sevk irsaliyeleri ile olaya konu firmalara satışını yaptığı, bu firmalara verilen 12'li ve 9'lu gruplarda bulunan doğal gaz ve oksijen karışımı %5-15 arasındaki bir patlama aralığında olup patlamaların gerçekleştiği işyerlerinde regülatör vanasının açılmasıyla vanadaki sürtünmeden dolayı patlama meydana geldiği,

...

[E. Şirketinde] olay sonrası yapılan incelemelere göre de, gaz tüpleri eski görünümlü ve yıpranmış olup patlamalardan sonra dahi mevzuata aykırı ve tehlikeli şekilde gaz dolum ve dağıtımı yapıldığı, tüplerin taşınmasında ve vana sıkma işlemlerinde gerekli iş güvenliği kurallarına uyulmadığı, hidrolik makina imalatı yapan [Ö. Şirketi] ile yedek parça imalatı yapan [M. Şirketine] rutin imalatları sırasında kullanılan iş ekipmanlarının, tezgâhların, tüplerin konumları ile bunları kullanan işçilerin pozisyonlarını [belirleyebilmeleri] mümkün olsa da, olay sırasında tüplerin hatalı bağlanmaması, patlamanın kesme ve kaynak işlemi gibi kullanımları sırasında meydana gelmemesi, ortamda gaz sızıntısı olmaması ve tüplerin devreye alınırken patlaması nedeniyle, tüplerin üzerinde alev tutucu ve emniyet ventili takılı olsa dahi bunların fonksiyonel olmayacakları, patlamaların şiddetine ve sonuçlarına göre her iki işyerinde de tüm iş güvenliği önlemleri eksiksiz alınsa dahi önlenemez nitelikteki patlamanın meydana geleceği... [anlaşılmıştır.]"

B. Anayasa Mahkemesinin Abdulkadir Şimşek ve diğerleri Kararı

14. Anayasa Mahkemesinin Abdulkadir Şimşek ve diğerleri ([2. B.], B. No: 2014/11868, 12/6/2018) kararında, somut başvuru konusu patlamada ihmali olduğu ileri sürülen kamu görevlileri hakkında soruşturma izni verilmemesi nedeniyle yaşam hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddiaları incelenmiştir. Anılan kararda patlamaya ilişkin olarak yürütülen ceza yargılaması sürecinde düzenlenen 29/6/2011 tarihli bilirkişi raporu ile Başsavcılığın ilgili kamu görevlileri hakkında düzenlediği soruşturma izni talep yazılarındaki gerekçelere ayrıntılı olarak yer verilmiştir (Abdulkadir Şimşek ve diğerleri, §§12, 18, 25, 34).

15. Anılan başvuruda Anayasa Mahkemesi, patlamalara ilişkin etkili yargısal sistem kurma yükümlülüğünün yerine getirilmesinde ilgili kamu görevlileri hakkında mutlaka bir ceza yargılamasının yürütülmesinin gerekli olmadığı sonucuna ulaşarak yaşam hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın açıkça dayanaktan yoksun olması nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar vermiştir (Abdulkadir Şimşek ve diğerleri, §§95-120).

C. Başvuru Konusu Olaya İlişkin Tam Yargı Davası

16. Başvurucu 3/2/2012 tarihinde Ankara 3. İş Mahkemesinde (İş Mahkemesi) dava açarak patlamanın meydana gelmesinde, dolayısıyla vücut bütünlüğünün zarar görmesinde kusuru olduğunu iddia ettiği çeşitli kurumlardan maddi ve manevi zararlarının tazminini talep etmiştir. Başvurucunun bu davayı açmasının ardından idarenin hizmet kusuruna dayalı zararların tazmininde hukuk mahkemelerini görevli kılan 12/1/2011 tarihli ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 3. maddesi Anayasa Mahkemesinin 19/5/2012 tarihli ve 28297 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan 16/2/2012 tarihli ve E.2011/35, K.2012/23 sayılı kararıyla iptal edilmiştir.

17. İş Mahkemesi 10/4/2013 tarihinde yukarıda belirtilen iptal kararı sonucunda kamu idarelerinin hizmet kusurundan kaynaklanan zararların tazmini için açılacak davalarda idari yargının görevli hâle gelmesi nedeniyle Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ankara Büyükşehir Belediye Başkanlığı ile Yenimahalle Belediye Başkanlığına karşı açılan davada görevsizlik kararı vermiştir. Öte yandan anılan Mahkeme, özel hukuk tüzel kişiliği bulunan üç şirket ile OSB yönetimine karşı açılan tazminat davasına bakmaya devam etmiştir. Kamu idareleri yönünden verilen görevsizlik kararı ise 22/4/2014 tarihinde Yargıtayca düzeltilerek onanmış ve kesinleşmiştir.

18. Başvurucu, görevsizlik kararının ardından 1/10/2014 tarihinde bu kez Ankara 7. İdare Mahkemesinde (İdare Mahkemesi) yukarıda belirtilen Bakanlıkların ve Belediye Başkanlıklarının dava konusu olaya kusurlarıyla neden oldukları iddiasıyla tam yargı davası açmıştır. Başvurucu 29/6/2011 tarihli bilirkişi raporuna da atıf yapmak suretiyle hazırladığı dava dilekçesinde işyeri açma ve çalışma ruhsatı ile yapı kullanma izin belgesi bulunmayan binada meydana gelen patlamaya E. Şirketi ile A. Şirketinden temin edilen basınçlı kapların (tüplerin) neden olduğunu belirtmiştir. Başvurucu; davalı idarelerin hizmet kusurunu genel olarak iş sağlığı ve iş güvenliği, tehlikeli kimyasalların kullanımı ve dağıtımı ile basınçlı kapların muayenesine ilişkin denetim ve kontrol görevlerinin yerine getirilmemesine dayandırmıştır. Başvurucu, dava dilekçesinde ayrıca hizmet kusuru iddiasını her bir davalı idare yönünden ayrı ayrı açıklamıştır. Buna göre;

i. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca M. Şirketine ait işyerinde en son denetim 9/4/2007 tarihinde yapılmıştır. Bu tarihten patlama tarihine kadar anılan işyerinde iş sağlığı ve güvenliğine dair herhangi bir denetim yapılmamıştır. İş sağlığı ve güvenliğine ilişkin herhangi bir eğitim verilmemiş, patlamanın meydana geldiği işyerinin ruhsatsız olarak faaliyet göstermesine olanak sağlanmıştır. Aynı şekilde patlamaya neden olan tüplerin doldurulduğu E. ve A. Şirketlerinin çalışanlarına da herhangi bir iş sağlığı ve güvenliği eğitimi verilmemiştir. Dahası Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı söz konusu işyerlerinin yürütülen tehlikeli faaliyetlere özgü olarak düzenlenen ikincil mevzuatta belirtilen tedbirlere uymasını sağlamamıştır.

ii. Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, kuruluş kanunu gereğince sanayi bölge ve sitelerini denetlemekle yükümlüdür. Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı ayrıca somut olayda basınçlı kapların basınç testlerinin beş yılda bir yapılması, bu kaplarla ilgili TSE (Türk Standartları Enstitüsü) uygunluk belgesi ve periyodik vize verilmesi şeklindeki yükümlülüklerini yerine getirmemiştir. Belirtilen hususlarda denetim yapılmaması nedeniyle söz konusu patlama gerçekleşmiştir.

iii. 10/7/2004 tarihli ve 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu'nun 7. maddesinin (j) bendi uyarınca birinci sınıf gayrisıhhi müesseseleri ruhsatlandırmak ve denetlemek büyükşehir belediyelerinin görevleri arasındadır. Anılan niteliklere sahip olmalarına rağmen patlamaya neden olan E. ve A. Şirketleri Ankara Büyükşehir Belediyesince denetlenmemiştir. Patlamanın OSB'de gerçekleşmesi söz konusu sorumluluğu ortadan kaldırmamaktadır. Kaldı ki patlamaya neden olan tüpler A. Şirketi tarafından OSB dışındaki bir işyerinde doldurulmuştur. Olaydan önce denetim yükümlülüğünü yerine getirmeyen Ankara Büyükşehir Belediyesi patlamadan kısa bir süre sonra A. Şirketine ait işyerinde 18/4/2011 tarihinde denetim yapmıştır.

iv. Patlama, yapı kullanma izin belgesi ile işyeri açma ve çalışma ruhsatı bulunmayan işyerinde meydana gelmiştir. Yenimahalle Belediyesi bu konuda mevzuattan kaynaklanan denetim yükümlülüğünü yerine getirmemiştir.

19. İdare Mahkemesi 6/4/2015 tarihinde başvurucunun dava dilekçesinde tazminine karar verilmesini istediği maddi zararın neden ibaret olduğunu ve nasıl hesaplandığını belirtmediği gibi tazminini talep ettiği maddi zarar yönünden davasını dayandırdığı delilleri de sunmadığı gerekçesiyle dilekçenin reddi kararı vermiştir.

20. Başvurucu, bunun üzerine 22/5/2015 tarihinde İdare Mahkemesine yeni bir dilekçe ile başvurarak dava konusu iş kazasında ayağından ciddi şekilde yaralandığını ve belirli bir süre çalışamadığını, tedavisinin devam ettiğini, bu nedenle maddi zararının tam olarak belli olmadığını ifade ederek tazminat taleplerini yinelemiştir. Bu kez dilekçeyi kabul eden İdare Mahkemesi 2015/1324 Esas sayılı dosyası üzerinden 4/6/2015 tarihinde verdiği hasım düzeltme kararı ile ilgili Bakanlıklar ve Belediye Başkanlıklarının yanı sıra OSB'nin de hasım mevkiine alınmasına karar vererek dava dilekçesini bu kuruma da tebliğ etmiştir.

21. OSB, kendisine karşı açılan davanın hukuk mahkemelerinde görülmesi gereken bir dava olduğu gerekçesiyle İdare Mahkemesine görev itirazında bulunmuştur. İdare Mahkemesi 16/11/2016 tarihinde itirazın reddine ve davaya bakmakla görevli mahkemenin kendisi olduğuna karar vermiştir. OSB, kendisinin bir özel hukuk tüzel kişisi olduğuna vurgu yaparak İdare Mahkemesinin görevlilik kararına da itiraz etmiş ve görevli mahkemenin Uyuşmazlık Mahkemesi tarafından tayinini talep etmiştir.

22. Uyuşmazlık Mahkemesi 10/7/2017 tarihinde organize sanayi bölgelerinin özel hukuk tüzel kişiliğine sahip oldukları ve bu kuruluşlara karşı açılacak tazminat davalarının yargısal denetiminin adli yargı yerlerince yapılacağının açık olduğu gerekçesiyle İdare Mahkemesinin görevlilik kararının OSB Başkanlığı yönünden kaldırılmasına karar vermiştir.

23. İdare Mahkemesi 18/10/2017 tarihinde Uyuşmazlık Mahkemesinin belirtilen kararı uyarınca davanın çözümünün adli yargının görevine girdiği ve esasının incelenmesine olanak bulunmadığı gerekçesiyle tüm davalılar yönünden görevsizlik kararı vermiştir. Başvurucu, bu görevsizlik kararına itiraz etmiştir. İtirazı inceleyen Ankara Bölge İdare Mahkemesi 10. İdari Dava Dairesi 21/3/2018 tarihinde Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ankara Büyükşehir Belediye Başkanlığı ile Yenimahalle Belediye Başkanlığına karşı açılan davanın görüm ve çözüm yerinin idari yargı olduğu gerekçesiyle bu kurumlar yönünden itirazın kabulüne karar vermiştir. İtirazın kabulüne dair kararın gerekçesinde Uyuşmazlık Mahkemesinin kararıyla davanın OSB Başkanlığı yönünden görüm ve çözümünün adli yargının görevine girdiğinin, diğer idareler yönünden ise davanın görüm ve çözümünün idari yargıya ait olduğunun kesin olarak belirlendiği belirtilmiştir.

24. Başvurucunun açtığı tazminat davası yukarıda belirtilen itirazın kabulüne dair kararın ardından 8/6/2018 tarihinde bir kez daha İdare Mahkemesi önüne gelerek 2018/1363 Esas sayılı dosya üzerinden görülmeye başlanmıştır. İdare Mahkemesi 7/1/2019 tarihinde davanın reddine karar vermiş; ret kararının gerekçesinde patlamanın meydana gelmesinde asıl kusurlunun E. Şirketi olduğunu ve zararın oluşmasında üçüncü kişinin kusurunun bulunduğunu, davalı idarelerin görev ve sorumluluklarını yerine getirmeme şeklinde hizmet kusurlarının bulunduğu iddiasının ise doğrulanamadığını ifade etmiştir.

25. Ret kararında, Başsavcılık tarafından yürütülen ceza soruşturmasında alınan bilirkişi raporu ile başvurucuyla aynı yerde çalışan ve aynı olay nedeniyle vefat eden D.G.nin yakınları tarafından Ankara 10. İdare Mahkemesinde açılan ve 2013/1115 Esas sayılı dosya üzerinden görülen davada alınan bilirkişi raporuna dayanılmıştır. İdare Mahkemesinin dosyasında karara esas alınan bu bilirkişi raporlarının olmadığı görülmüştür. Davanın reddi kararının gerekçesinde yer verildiği kadarıyla Başsavcılığın soruşturma dosyasında bulunan bilirkişi raporunun içeriği şöyledir:

i. Patlama ve yangın M. Şirketine ait işyerindeki CNC (sıkıştırılmış doğal gaz) tezgâhlarında kullanılan, manifold ve ortak kollektörle birbirine bağlı dokuz oksijen tüpünün infilak etmesi sonucunda oluşmuştur.

ii. Patlamanın meydana geldiği M. Şirketine ait işyerinin işletme ruhsatı, yapı ruhsatı ve yapı kullanma izin belgesi bulunmaktadır.

iii. İşyerinde, otomotiv yedek parça üretimi için oksiasetilen ve oksi LPG kaynağı kullanılmaktadır. M. Şirketi üretimde kullandığı oksijen, asetilen, argon, LPG ve karışım gazlarının olduğu gaz tüplerini E. Şirketinden satın almıştır.

iv. E. Şirketi, doğal gaz dolum ve dağıtım lisansı bulunmamasına karşılık oksijen tüplerine doğal gaz doldurup satış yapmaktadır. Görgü tanıkları E. Şirketinin önceden doğal gaz doldurarak sattığı gaz tüpleri boşaldıktan sonra aynı tüplere oksijen gazı doldurup piyasaya sürdüğünü ifade etmiştir. M. Şirketine de bu gaz tüplerinden satmıştır. M. Şirketine ait işyerindeki manifolt bağlantılı oksijen tüplerinde yapılan incelemede doğal gaz kokulandırmak amacıyla kullanılan kükürtlü bileşikler bulunmuştur.

v. Neticede E. Şirketi doğal gaz doldurarak satışını yaptığı oksijen tüplerinin bir kısmına daha sonra oksijen doldurmuş, patlamanın meydana geldiği işyerine bu tüplerden satmış, tüplerin bağlandığı regülatör vanasının açılmasıyla oluşan sürtünmeden dolayı patlama meydana gelmiştir. Patlamanın meydana gelmesinde E. Şirketi yetkilileri kusurludur.

26. Ankara 10. İdare Mahkemesinin 2013/1115 Esas sayılı dosyasında bulunan bilirkişi raporunun içeriği ise özetle şöyledir:

i. Kazanın birinci ve asıl nedeni daha önce CNG doldurulmuş tüplere oksijen doldurulmasıdır. CNG doldurulmuş tüplerin temizlenmesi oldukça zordur, bu nedenle tüpün içinde az miktarda da olsa CNG kalabilmektedir. Böyle bir tüpe oksijen doldurulması son derece tehlikelidir. Zira oksijen yoğunluğu artınca tüpün içinde kalan yanıcı malzemeler daha çabuk ve hızlı yanmaktadır. Daha önce CNG doldurulmuş bir tüpe oksijen doldurulduğunda parlayıcı ve patlayıcı bir gaz karışımı oluşacak, bir kıvılcım ya da sıcaklık artışı bu karışımın patlamasına neden olacaktır. Dava konusu olayda da daha önce CNG doldurulmuş tüplere oksijen doldurulmuş, tüpün içinde kalan CNG'nin oksijenle karışması sonucu parlayıcı ve patlayıcı bir karışım oluşmuş, muhtemelen vananın açılması ve gazın çıkışı esnasındaki sürtünmenin etkisiyle tüpler alev alıp patlamıştır.

ii. Kazanın ikincil sebebi tüp demetlerinin emniyetli bir yerde depolanmak yerine çalışma mahallinde bulundurulmasıdır. Basınçlı gaz tüplerinin depolanması esaslarını düzenleyen mevzuata göre tüpler yangına dayanıklı ayrı bina veya bölmelerde, ısı kaynaklarından uzakta depolanmalı; dolu tüpler sıcaklık değişimlerine, güneşin dik ışıklarına, radyasyon ısısına, soğuğa ve neme karşı korunmalıdır.

iii. Dolayısıyla kazanın meydana gelmesinde E. Şirketi %80, M. Şirketi %20 oranında kusurludur. Kazanın meydana geliş sebepleri gözönüne alındığında davalı idarelerin görev ve sorumlulukları ile kaza sebepleri arasında herhangi bir illiyet bağı bulunmadığından Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ankara Büyükşehir Belediye Başkanlığı ve Yenimahalle Belediye Başkanlığının olayda kusurları yoktur.

27. İdare Mahkemesinin karar gerekçesinde, patlamaya neden olan gaz tüplerini satan E. Şirketinin faaliyet alanındaki izin ve denetimlerine ilişkin şu bilgiler yer almaktadır:

"Oksijen tüplerinin temin edildiği [E. Şirketinin] faaliyet konusunun sınai ve tıbbi gaz dolumu olduğu, 6948 sayılı Sanayi Sicil Kanunu kapsamında Sanayi Sicil belgesine sahip olduğu, 95/13-14 sayılı Tebliğ çerçevesinde, TS 11169 sayılı standart kapsamında bulunan tüpler için, İl Müdürlüğünün 24/05/1999 tarih ve 06-001 numaralı 'Basınçlı Gaz Tüpleri Periyodik Muayene Deney ve Bakım Yeterlilik Belgesi' verildiği ve vizelerinin yapıldığı, yeterlilik belgesinin TS 11169 standardına göre üretilen dikişsiz çelik tüplere TS 7450 standardı kapsamında periyodik muayene, deney, bakım ve tamirini kapsadığı, yeterlilik belgesinin iki yılda bir vize işlemlerinin yapıldığı, bu kapsamda yeterlik belgesinin en son 20.04.2009 tarihinde vize edildiği görülmektedir."

28. Başvurucu, karara esas alınan bilirkişi raporlarına yönelik itirazlarını ileri sürmek suretiyle istinaf kanun yoluna başvurmuştur. Söz konusu karar Ankara Bölge İdare Mahkemesi 10. İdari Dava Dairesinin 13/6/2019 tarihli kararıyla usul ve kanuna uygun olduğu gerekçesiyle onanarak kesinleşmiştir. Başvurucu, kararın 9/7/2019 tarihinde tebliğ edilmesinin ardından bireysel başvuruda bulunmuştur.

D. Başvuru Konusu Olaya İlişkin Olarak İş Mahkemesinde Görülen Tazminat Davası

29. Başvurucunun E., A. ve M. Şirketleri ile OSB yönetimi aleyhine İş Mahkemesinde açtığı tazminat davası kapsamında kusur durumunun tespitine ilişkin bilirkişi incelemesi yaptırılmıştır. Kimya mühendisi, iş güvenliği uzmanı ve bir hukukçudan oluşan bilirkişi heyeti tarafından düzenlenen 2/2/2018 tarihli raporda;

i. Patlamanın meydana gelmesinde E. Şirketinin %100 kusurlu olduğu,

ii. Tespit edilen birtakım iş güvenliği eksikliklerinin patlamaya etkisinin olmaması nedeniyle M. Şirketinin kusursuz olduğu,

iii. Patlamaya neden olan tüplerin oksijen tüpleri olması, bu tüplerin dolum ve taşıma işlemlerinin E. Şirketi tarafından yapılması nedeniyle A. Şirketinin kusursuz olduğu,

iv. Manifold tüp grubunun M. Şirketine ait işyeri binası içinde bulundurulmasının patlamanın meydana gelmesine bir etkisi olmadığı ancak kazanın ağır sonuçlanmasında etkisinin olabileceği,

v. Patlamanın meydana geliş biçimi gözönüne alındığında bu durumun mutat denetimlerle fark edilmesinin ve önlenmesinin mümkün olmadığı gerekçesiyle OSB yönetiminin kusursuz olduğu belirtilmiştir.

30. İş Mahkemesi 4/2/2025 tarihinde davanın E. Şirketi yönünden kabulüne, başvurucuya 28.000 TL manevi ve 142.008,15 TL maddi tazminat ödenmesine hükmetmiştir. Mahkeme ayrıca davanın A. Şirketi ve OSB yönünden reddine, M. Şirketi yönünden ise açılmamış sayılmasına karar vermiştir. UYAP'ta yapılan inceleme neticesinde söz konusu tazminat davasının bireysel başvurunun incelendiği tarih itibarıyla istinaf kanun yolu aşamasında devam ettiği tespit edilmiştir.

IV. İLGİLİ HUKUK

A. Ulusal Hukuk

31. 18/4/2001 tarihli ve 4646 sayılı Doğal Gaz Piyasası Kanunu'nun (Elektrik Piyasası Kanununda Değişiklik Yapılması ve Doğal Gaz Piyasası Hakkında Kanun) "Yaptırımlar ve yaptırımların uygulanmasındaki usul" başlıklı 9. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:

"Kurul, doğal gaz piyasasında faaliyet gösteren gerçek veya tüzel kişilere yapacağı yazılı ihtara rağmen mevzuata aykırı durumlarını devam ettirenlere aşağıdaki yaptırım ve cezaları uygular:

...

f) Piyasada lisans kapsamı dışında faaliyet gösterildiğinin saptanması halinde, altıyüzbin Türk Lirası idarî para cezası verilir ve on beş gün içinde kapsam dışı faaliyetin veya aleyhe faaliyetin durdurulması ihtar edilir.

...."

32. 22/5/2003 tarihli ve 4857 sayılı İş Kanunu'nun olay tarihinde yürürlükte olan "İşverenlerin ve işçilerin yükümlülükleri" başlıklı mülga 77. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:

"İşverenler işyerlerinde iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması için gerekli her türlü önlemi almak, araç ve gereçleri noksansız bulundurmak, işçiler de iş sağlığı ve güvenliği konusunda alınan her türlü önleme uymakla yükümlüdürler.

İşverenler işyerinde alınan iş sağlığı ve güvenliği önlemlerine uyulup uyulmadığını denetlemek, işçileri karşı karşıya bulundukları mesleki riskler, alınması gerekli tedbirler, yasal hak ve sorumlulukları konusunda bilgilendirmek ve gerekli iş sağlığı ve güvenliği eğitimini vermek zorundadırlar. Yapılacak eğitimin usul ve esasları Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca çıkarılacak yönetmelikle düzenlenir.

..."

33. 4857 sayılı Kanun'un "İş sağlığı ve güvenliği yönetmelikleri" başlıklı mülga 78. maddesi şöyledir:

"Bu Kanuna tabi işyerlerinde iş sağlığı ve güvenliği şartlarının belirlenmesi ve gerekli önlemlerin alınması, işyerlerinde kullanılan araç, gereç, makine ve hammaddeler yüzünden çıkabilecek iş kazaları ve meslek hastalıklarının önlenmesi ve özel durumları sebebiyle korunması gereken kişilerin çalışma şartlarının düzenlenmesi, ayrıca iş sağlığı ve güvenliği mevzuatına uygunluğu yönünden; işçi sayısı, işin ve işyerinin özellikleri ile tehlikesi dikkate alınarak işletme belgesi alması gereken işyerleri ile belgelendirilmesi gereken işler veya ürünler ve bu belge veya belgelerin alınmasına ilişkin usul ve esaslar, iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili konularda yapılacak risk değerlendirmesi, kontrol, ölçüm, inceleme ve araştırmaların usul ve esasları ile bunları yapacak kişi ve kuruluşların niteliklerinin belirlenmesi, gerekli iznin verilmesi ve verilen iznin iptal edilmesi Sağlık Bakanlığının görüşü alınarak Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca çıkarılacak yönetmeliklerle belirlenir."

34. 4857 sayılı Kanun'un "İşin durdurulması veya işyerinin kapatılması" başlıklı mülga 79. maddesinin birinci fıkrası şöyledir:

"Bir işyerinin tesis ve tertiplerinde, çalışma yöntem ve şekillerinde, makine ve cihazlarında işçilerin yaşamı için tehlikeli olan bir husus tespit edilirse, bu tehlike giderilinceye kadar işyerlerini iş sağlığı ve güvenliği bakımından denetlemeye yetkili iki müfettiş, bir işçi ve bir işveren temsilcisi ile Bölge Müdüründen oluşan beş kişilik bir komisyon kararıyla, tehlikenin niteliğine göre iş tamamen veya kısmen durdurulur veya işyeri kapatılır. Komisyona kıdemli iş müfettişi başkanlık eder. Komisyonun çalışmaları ile ilgili sekretarya işleri bölge müdürlüğü tarafından yürütülür."

35. 4857 sayılı Kanun'un "Devletin yetkisi" başlıklı 91. maddesinin birinci fıkrası şöyledir:

"Devlet, çalışma hayatı ile ilgili mevzuatın uygulanmasını izler, denetler ve teftiş eder. Bu ödev Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına bağlı ihtiyaca yetecek sayı ve özellikte teftiş ve denetlemeye yetkili iş müfettişlerince yapılır."

36. 4857 sayılı Kanun'un "Yetkili makam ve memurlar" başlıklı 92. maddesinin birinci fıkrası şöyledir:

"91 inci madde hükmünün uygulanması için iş hayatının izlenmesi, denetlenmesi ve teftişiyle ödevli olan iş müfettişleri, işyerlerini ve eklentilerini, işin yürütülmesi tarzını ve ilgili belgeleri, araç ve gereçleri, cihaz ve makineleri, ham ve işlenmiş maddelerle, iş için gerekli olan malzemeyi 93 üncü maddede yazılı esaslara uyarak gerektiği zamanlarda ve işçilerin yaşamına, sağlığına, güvenliğine, eğitimine, dinlenmesine veya oturup yatmasına ilişkin tesis ve tertipleri her zaman görmek, araştırmak ve incelemek ve bu Kanunla suç sayılan eylemlere rastladığı zaman bu hususta Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından çıkarılacak İş Teftişi Tüzüğünde açıklanan şekillerde bu halleri önlemek yetkisine sahiptirler."

37. 4857 sayılı Kanun'un "İş sağlığı ve güvenliği ile ilgili hükümlere aykırılık" başlıklı mülga 105. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:

"Bu Kanunun;

a) 78 inci maddesinde öngörülen yönetmeliklerdeki hükümlere uymayan işveren veya işveren vekiline, alınmayan her iş sağlığı ve güvenliği önlemi için ikiyüzelli Türk Lirası, alınmayan önlemler için izleyen her ay aynı miktar,

...

c) 77 nci maddesine aykırı hareket eden, 78 inci maddesi gereği işletme belgesi almadan işyeri açan veya belgelendirilmesi gereken işler veya ürünler için belge almayan, 79 uncu maddesi gereğince faaliyeti durdurulan işi izin almadan devam ettiren veya kapatılan işyerlerini izinsiz açan, ... işveren veya işveren vekiline binikiyüzellişer Türk Lirası,

...

idari para cezası verilir."

38. 9/1/1985 tarihli ve 3146 sayılı Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun'un olay tarihinde yürürlükte bulunan "Görev" başlıklı mülga 2. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:

"Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının görevleri şunlardır:

...

g) (Değişik : 15/5/2008-5763/30 md.) İş sağlığı ve güvenliğini sağlayacak tedbirlerin uygulanmasını izlemek,

h) Çalışma hayatını denetlemek,

...

r) (Ek: 15/5/2008-5763/30 md.) İşyerindeki sağlık ve güvenlik risklerini önleyici ve koruyucu hizmetleri yürütenlerin niteliklerini belirlemek, eğitimlerini ve sertifikalandırılmalarını sağlamak,

..."

39. Olay tarihinde yürürlükte bulunan 8/1/1985 tarihli ve 3143 sayılı Sanayi ve Ticaret Bakanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun'un "Görev" başlıklı 2. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:

"Sanayi ve Ticaret Bakanlığının görevleri şunlardır:

...

d) Sanayi bölge ve sitelerinin kurulmasına izin vermek, bu kuruluşları desteklemek ve denetlemek, bu konularda ilgili kurum ve kuruluşlarla işbirliği yapmak ve gerekli mevzuatı hazırlamak, küçük sanayi ve el sanatları ile ilgili her türlü araştırma, geliştirme ve koordinasyon hizmetlerini yürütmek, organize sanayi bölgeleri ile küçük sanayi sitelerinin kurulması ile ilgili bütün faaliyetlerin koordinasyonunu sağlamak,

...

k) Şirketlerle ilgili hizmetleri yürütmek ve bunları denetlemek,

..."

40. 12/4/2000 tarihli ve 4562 sayılı Organize Sanayi Bölgeleri Kanunu'nun "Yer seçimi, kuruluş ve planlama" başlıklı 4. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:

"...

Yürürlüğe giren imar plânına göre arazi kullanımı, yapı ve tesislerinin projelendirilmesi, inşası ve kullanımıyla ilgili ruhsat ve izinler ile işyeri açma ve çalışma ruhsatları OSB tarafından verilir ve denetlenir. İşyeri açma ve çalışma ruhsatının verilmesi sırasında işyeri açma ve çalışma ruhsatına ilişkin harçlar, OSB tarafından tahsil edilerek ilgili belediye veya il özel idaresi hesabına yatırılır.

..."

41. 3/7/2005 tarihli ve 5393 sayılı Belediye Kanunu'nun "Belediyenin yetkileri ve imtiyazları" başlıklı 15. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:

"Belediyenin yetkileri ve imtiyazları şunlardır:

...

l) Gayrisıhhî müesseseler ile umuma açık istirahat ve eğlence yerlerini ruhsatlandırmak ve denetlemek.

..."

42. 5216 sayılı Kanun'un "Büyükşehir ve ilçe belediyelerinin görev ve sorumlulukları" başlıklı 7. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:

"...

İlçe (...) belediyelerinin görev ve yetkileri şunlardır:

...

c) Sıhhî işyerlerini, 2 nci ve 3 üncü sınıf gayrisıhhî müesseseleri, umuma açık istirahat ve eğlence yerlerini ruhsatlandırmak ve denetlemek.

...

(Değişik son fıkra: 1/7/2006-5538/23 md.) 4562 sayılı Organize Sanayi Bölgeleri Kanunuyla Sanayi ve Ticaret Bakanlığına ve organize sanayi bölgelerine tanınan yetki ve sorumluluklar ile sivil hava ulaşımına açık havaalanları ve bu havaalanları bünyesinde yer alan tüm tesisler bu Kanunun kapsamı dışındadır.

..."

43. 28/8/1979 tarihli ve 16738 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan mülga İş Teftişi Tüzüğü'nün "Teftiş programlarının hazırlanış ilkeleri" başlıklı 17. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:

"İşyerlerinin teftişi, olanaklar ölçüsünde, kısa aralıklarla yapılır.

İşçilerin sağlık ve güvenliği bakımından tehlike gösteren veya ağır ve tehlikeli işlerin yapıldığı ya da mevzuat hükümlerine uyulmamasının alışkanlık haline getirildiği işyerlerinin denetlenmesi sık aralıklarla yapılır."

44. Olay tarihinde yürürlükte bulunan 11/1/1974 tarihli ve 14765 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan mülga İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü'nün "Kazanlarda, Basınçlı Kaplarda ve Kompresörlerde Alınacak Güvenlik Tedbirleri" başlıklı Üçüncü Bölümü'nün ilgili maddeleri şöyledir:

"Madde 222 – Ocaksız buhar ve sıcak su kapları ile basınçlı hava depoları, gaz tüpleri ve depoları gibi basınçlı kaplar ve bunların bağlantıları, teçhizatı ve malzemesi tekniğe uygun olacaktır.

Basınçlı kapların görünür yerlerine imalatçı firma tarafından aşağıdaki bilgilerin yazılı olduğu bir plaka, konacaktır.

1) Kap hacmi (litre)

2) İşletme basıncı (kilogram/santimetrekare),

3) Deneme basıncı (kilogram/santimetrekare),

4) Kontrol tarihi.

Madde 223 – Basınçlı kapların kontrol ve deneyleri, ehliyeti Hükümet veya mahalli idarelerce kabul edilen teknik elemanlar tarafından, imalinin bitiminden sonra ve monte edilip kullanılmaya başlanmadan önce, veya yapılan değişiklik ve büyük onarımlardan sonra, en az üç ay kullanılmayıp yeniden servise girmeleri halinde ise tekrar kullanmaya başlanmadan önce ve herhalde periyodik olarak yılda bir yapılır. Kontrol ve deney sonuçları, düzenlenecek bir raporda belirtilir ve bu raporlar işyerlerinde saklanır.

Madde 224 – Basınçlı kapların üzerinde, gerektiğinde içine girmeyi sağlayacak kapılar veya kapaklar bulunacak, girilemeyecek kadar küçük olan basınçlı kaplarda, el delikleri yapılacak ve bu delikler emniyetli bir şekilde kapatılmış olacaktır. Kapı ve kapaklar deney basıncına dayanacak sağlamlıkta olacak, giriş deliklerinin boyutları tekniğe uygun olarak bir insanın rahatça girmesini sağlayacak büyüklükte yapılacaktır. El deliklerinin boyutları 70x90 milimetreden küçük yapılmayacak ve basınçlı kaplar üzerinde bulunan yıkama ve kontrol kör tapaları en az 25 milimetre çapında olacaktır.

Madde 225 – Basınçlı kaplar üzerinde, emniyet supabı, boşaltma vanası, manometre ve termometre gibi kontrol cihazları bulunacaktır.

Paralel çalışan basınçlı, kapların, giriş, çıkış, boşaltma ve blöf vanaları ayrı ayrı işaretlenmiş olacaktır.

Emniyet supapları basınçlı kapların en çok kullanma basıncına göre ayarlanacak ve bu basıncın onda biri oranında bir basınç artışında açılacak özellikte olacaktır.

Madde 226 – Basınçlı kaplarda bulunan emniyet supabı, basınçlı kaba doğrudan doğruya bağlı olacaktır. Ancak, kabın içinde bulunan madde, emniyet supabının takılmasını engellediği veya bozulmasına yol açtığı hallerde, emniyet supabı, basınçlı kaba en yakın bir tesisat üzerine takılacaktır.

Emniyet supabı, bağlı olduğu basınçlı kabın kapasitesine ve besleme borusunun çapına uygun büyüklükte ve basıncı çabucak düşürecek şekilde yapılmış olacaktır.

Basınçlı kaplarda iki veya daha çok emniyet supabı varsa, bunlardan en az bir tanesi, en çok basınça göre ayarlanmış olacaktır.

Emniyet supapları, her vardiyada veya günde en az bir defa denenecek ve kaplar içinde yanıcı gazlar bulunduğunda, gerekli tedbir alınacaktır.

Emniyet supaplarının, yoğunlaşmaya karşı, blöf muslukları bulunacaktır.

Madde 227 – Basınçlı kapların hidrolik basınç deneyleri, en yüksek çalışma basıncının 1,5 katı ile yapılacaktır.

Kontrol ve deney sonucu kullanılması sakıncalı görülen, güvenlikle çalışmayı sağlayacak teçhizatı eksik olan ve bağlantı parçaları uygun bir şekilde bağlanmamış bulunan basınçlı kaplar, eksikleri tamamlanıncaya ve arızalar giderilinceye kadar kullanılmayacaktır."

45. Olay tarihinde yürürlükte bulunan 24/12/1973 tarihli ve 14752 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan mülga Parlayıcı, Patlayıcı, Tehlikeli ve Zararlı Maddelerle Çalışılan İşyerlerinde ve İşlerde Alınacak Tedbirler Hakkında Tüzük'ün ilgili maddeleri şöyledir:

"Madde 93 - Gaz halinde veya bir sıvıda çözülmüş halde veya sıvılaştırılmış halde, bütün basınçlı gaz ihtiva eden tüpler, içinde bulunan basınçlı gazın özelliklerine, tekniğin gerektirdiği esas ve mevcut standartlara uygun olarak yapılmış olacaktır.

Madde 94 - Basınçlı gaz tüplerinin üzerine, aşağıdaki bilgiler silinmeyecek şekilde ve oyuk olmamak şartiyle yazılmış olacaktır.

a) İmalatçı firmanın adı,

b) Seri numarası,

c) Doldurulacak gazın cinsi,

d) Boş ve dolu ağırlığı ve hacmi,

e) En çok doldurma basıncı,

f) İmal tarihi.

İmalatçı firma, gaz tüpleri ile birlikte kontrol veya garanti belgesini de alıcıya vermek zorundadır.

Madde 95 - Basınçlı gaz tüplerini (asetilen tüpleri hariç) dolduran her firma, satışa çıkarmadan önce uygun aralıklarla belirli zamanlarda tüp ve teferruatını muayene edecek veya ettirecek ve hidrolik basınç deneyi, ağırlık deneyi, hacim deneyi gibi deneyleri yapacak veya yaptıracaktır.

Bu muayene ve deneylere ait bir belge tüple birlikte alıcıya verilecektir.

Belgeler istenildiğinde gösterilmek üzere işyerinde saklanacaktır.

Madde 96 - Muayene ve deneyler sonucu kullanılması uygun görülmeyen tüp ve teferruat kesinlikle kullanılmayacaktır.

Madde 97 - Her tüpün dip tarafı yere değmiyecek şekilde, belirli bir yükseklikte, çemberle çevrili olacak, vana ve emniyet sübaplarının içinde gazların birikmesini önleyecek şekilde havalandırma delikleri olan bir koruyucu başlığı bulunacaktır.

Madde 98 - Tüplerin vanası ile diğer kısımları, tüpün içinde bulunan gazın kimyasal etkisiyle bozulmayacak bir maddeden imal edilmiş olacak ve özellikle sıvılaşmış veya bir madde içinde çözülmüş amonyağın doldurulduğu tüplerde, hiç bir zaman bakır veya bakır alaşımlı maddelerden yapılmış teçhizat kullanılmıyacaktır. Oksijen ile veya oksidasyona yol açan diğer gazlarla doldurulan tüplerin donanımı her türlü yağdan arınmış bulunacaktır.

Madde 99 - Tüpler, basınçlı gazlarla hiç bir zaman izin verilenden fazla bir basınçla ve tüp üzerinde belirtilen ağırlığın üzerinde doldurulmayacaktır.

Tüplerin doldurulmadan önce tamamen boş ve temiz olmasına dikkat edilecek, kritik sıcaklıkları genel olarak çevre sıcaklığından fazla olan gazların konulduğu tüpler, tamamen doldurulmayacak ve böylece tehlikeli basınçların meydana gelmesi önlenmiş olacaktır.

Basınçlı gazların doldurulduğu tüpler boşken ve doldurulduktan sonra ağırlık kontrolüne tabi tutulacaktır.

Madde 100 - Basınçlı gaz tüplerinin depolanmasında aşağıdaki tedbirler alınacaktır:

a) Dolu tüpler sıcaklık değişmelerine, güneşin dik ışınlarına, radyasyon ısısına, soğuğa ve neme karşı korunmuş olacaktır.

b) Dolu tüpler işyerlerinde depolanmasında mümkün olduğu kadar az miktarda tüp bir arada bulundurulacak, tüpler yangına dayanıklı ayrı binalarda veya bölmelerde, radyadör ve benzeri ısı kaynaklarından uzak bulundurulacak ve tüplerin devrilmesine veya yuvarlanmasına karşı tedbirler alınacaktır.

c) Tüpler, içinde bulunan gazın özelliğine göre ayrılarak depolanacak, boş tüpler ayrı bir yerde toplanacaktır.

d) Tüplerin depolandığı yerlerin uygun havalandırma tertibatı olacak ve bu yerlerin yeteri kadar kapısı bulunacaktır.

e) Yanıcı basınçlı gaz ihtiva eden tüplerin depolandığı yerlerde ateş ve ateşli maddeler kullanma yasağı uygulanacaktır."

46. Olay tarihinde yürürlükte bulunan 26/12/2003 tarihli ve 25328 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan mülga Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Çalışanların Korunması Hakkında Yönetmelik'in "Amaç" başlıklı 1. maddesi şöyledir:

"Bu Yönetmeliğin amacı, işyerlerinde oluşabilecek patlayıcı ortamların tehlikelerinden çalışanların sağlık ve güvenliğini korumak için alınması gerekli önlemleri belirlemektir."

47. Olay tarihinde yürürlükte bulunan 30/12/2006 tarihli ve 26392 4. mükerrer sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan mülga Muhtemel Patlayıcı Ortamda Kullanılan Teçhizat ve Koruyucu Sistemler İle İlgili Yönetmelik'in "Amaç" başlıklı 1. maddesi şöyledir:

"Bu Yönetmeliğin amacı; Yönetmelik kapsamına giren muhtemel patlayıcı ortamda kullanılan teçhizatın ve koruyucu sistemlerin güvenli olarak piyasaya arzı için gerekli emniyet kuralları ile uygunluk değerlendirme prosedürlerine ilişkin usul ve esasları belirlemektir."

48. Olay tarihinde yürürlükte bulunan 10/11/2000 tarihli ve 24226 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan mülga Dikişsiz, Çelikten Mamul Basınçlı Gaz Tüplerine Dair Yönetmelik'in "Amaç" başlıklı 1. maddesi şöyledir:

"Bu Yönetmeliğin amacı; içerisine gaz depolanmak üzere kaynaksız, tek parça çelikten imal edilmiş yeniden doldurulup kullanılabilir, Basınçlı Kaplar ve Bu Kapların Muayene Yöntemlerinin Ortak Hükümlerine Dair Yönetmelik gereklerini yerine getiren tüplerin kullanılabilmeleri bakımından uyulması gereken asgari şartların belirlenmesi, sınıflandırılması, tasarımı, imali, montajı, dağıtımı, piyasaya arzı, hizmete sunulması, kullanımı, muayene ve belgelendirme işlemleri ile ilgili usul ve esasları belirlemektir."

49. 10/8/2005 tarihli ve 25902 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatlarına İlişkin Yönetmelik'in olay tarihinde yürürlükteki hâli olan "Tanımlar" başlıklı 4. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:

"Bu Yönetmelikte geçen deyimlerden;

...

b) Gayrisıhhî müessese: Faaliyeti sırasında çevresinde bulunanlara biyolojik, kimyasal, fiziksel, ruhsal ve sosyal yönden az veya çok zarar veren veya vermesi muhtemel olan ya da doğal kaynakların kirlenmesine sebep olabilecek müesseseleri,

c) Birinci sınıf gayrisıhhî müessese: Meskenlerden mutlaka uzak bulundurulmaları gereken işyerlerini,

d) İkinci sınıf gayrisıhhî müessese: Meskenlerden mutlaka uzaklaştırılması gerekmemekle beraber izin verilmeden önce civarında ikamet edenlerin sıhhat ve istirahatleri üzerine gerek tesisatları ve gerekse vaziyetleri itibarıyla bir zarar vermeyeceğine kanaat oluşması için inceleme yapılması gereken işyerlerini,

e) Üçüncü sınıf gayrisıhhî müessese: Meskenlerin yanında açılabilmekle beraber yalnız sıhhî nezarete tabi tutulması gereken işyerlerini,

f) Sıhhî müessese: Gayrisıhhî müesseseler dışında kalan her türlü işyerini,

...

ifade eder."

B. Uluslararası Hukuk

50. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin (Sözleşme) "İnsan haklarına saygı yükümlülüğü" başlıklı 1. maddesi şöyledir:

"Yüksek Sözleşmeci Taraflar kendi yetki alanları içinde bulunan herkesin, bu Sözleşme’nin birinci bölümünde açıklanan hak ve özgürlüklerden yararlanmalarını sağlarlar."

51. Sözleşme'nin "Yaşam hakkı" başlıklı 2. maddesinin (1) numaralı fıkrasının ilgili kısmı şöyledir:

"Herkesin yaşam hakkı yasayla korunur..."

52. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) içtihatlarında Sözleşme'nin 2. maddesinin ilk cümlesinin devletin yalnızca kasti ve hukuka aykırı olarak ölüme sebebiyet vermekten kaçınmasını değil aynı zamanda devletlerin egemenlik yetkileri içinde bulunan kişilerin yaşamlarını korumak için gerekli tedbirleri almalarına dair devletlere pozitif yükümlülük yüklediğini de hatırlatmaktadır (L.C.B./Birleşik Krallık, B. No: 23413/94, 9/6/1998, § 36).

53. AİHM'e göre Sözleşme'nin 2. maddesi, devletin sorumluluğunu gerektirebilecek şartlar altında can kaybının bulunduğu durumlarda devlete elindeki tüm imkânları kullanarak yaşama hakkını korumak için oluşturulan yasal ve idari çerçevenin gereği gibi uygulanmasını ve bu hakka yönelik ihlallerin durdurulup cezalandırılmasını sağlayacak yeterli yargısal veya diğer tedbirleri alma görevi yüklemektedir (Osman/Birleşik Krallık [BD], B. No: 23452/94, 28/10/1998, § 115; Paul ve Audrey Edwards/Birleşik Krallık, B. No: 46477/99, 14/3/2002, § 54). AİHM, bu yükümlülüğün -kamusal olsun veya olmasın- yaşam hakkının tehlikeye girebileceği her türlü faaliyet bakımından ve doğası gereği tehlikeli sınai faaliyetler söz konusu olduğunda evleviyetle geçerli olduğu kanaatindedir (Öneryıldız/Türkiye [BD], B. No: 48939/99, 30/11/2004, § 71; Budayeva ve diğerleri/Rusya, B. No: 15339/02, ..., 20/3/2008, § 130; Kolyadenko ve diğerleri/Rusya, B. No: 17423/05, ..., 28/2/2012, § 158).

54. AİHM, doğası gereği tehlikeli olduğunu kabul ettiği sınai faaliyetler bağlamında özellikle insan hayatına yönelik potansiyel riskin düzeyi nedeniyle söz konusu faaliyetin kendine has niteliklerine uygun özel düzenlemelerin gerekliliğine vurgu yapmaktadır. Bu düzenlemeler faaliyetin ruhsatlandırılması, kurulması, işletilmesi, güvenliği ve denetlenmesini düzenlemeli ve tüm ilgililerin faaliyetin doğasından kaynaklanan riskler nedeniyle hayatları tehlikeye girebilecek vatandaşların etkili bir şekilde korunmasını sağlamak için pratik tedbirler almasını zorunlu kılmalıdır (Öneryıldız/Türkiye, §§ 71, 90; Kolyadenko ve diğerleri/Rusya, § 158).

55. AİHM'e göre bu önleyici tedbirler arasında halkın bilgi edinme hakkına özellikle vurgu yapılmalıdır. Ayrıca ilgili düzenlemeler söz konusu faaliyetin teknik yönlerini dikkate alarak ilgili süreçlerdeki eksikliklerin ve farklı düzeylerdeki sorumlular tarafından işlenen hataların tespit edilmesi için uygun usuller öngörmelidir (Öneryıldız/Türkiye, §§ 89, 90; Budayeva ve diğerleri/Rusya, § 132; Kolyadenko ve diğerleri/Rusya, § 159).

56. AİHM, devletlerin pozitif yükümlülüklerini yerine getirip getirmediğini değerlendirirken diğer unsurların yanı sıra yetkililerin eylem veya ihmallerinin iç hukuka uygunluğunu, uygun soruşturmalar ve incelemeler de dâhil olmak üzere karar alma süreçlerini, özellikle Sözleşme'nin çatışan menfaatlerinin söz konusu olduğu durumlarda meselenin karmaşıklığını gözönünde bulundurarak davanın özel koşullarını dikkate alır. Belirli koşullarda devlete atfedilebilecek pozitif yükümlülüklerin kapsamı, tehdidin kaynağına ve risklerden birinin veya diğerinin ne ölçüde azaltılabileceğine bağlıdır (Budayeva ve diğerleri/Rusya, §§ 136, 137).

57. AİHM'e göre bir devlet tehlikeli faaliyetleri üstlendiğinde, düzenlediğinde ya da bunlara izin verdiğinde bir kurallar sistemi ve yeterli kontrol yoluyla riskin makul bir asgari düzeye indirilmesini sağlamalıdır (Mučibabić/Sırbistan, B. No: 34661/07, 12/7/2016, § 126). Yine de bir zararın ortaya çıkması hâlinde, devletin pozitif yükümlülüklerinin ihlalinin söz konusu olabilmesi için zararın bir bireyin ihmalkâr davranışından veya talihsiz olayların bir araya gelmesinden değil düzenlemelerin veya kontrolün yetersizliğinden kaynaklanması gerekir (Stoyanovi/Bulgaristan, B. No: 42980/04, 9/11/2010, § 61).

58. Ancak devletin koruma yükümlülüğünün ihlalinden sorumlu tutulabilmesi, her şeyden önce ölümün yetkili ulusal makamların bildikleri ya da bilmeleri gereken yaşama yönelik gerçek ve yakın bir riskin gerçekleşmesini önlemek için kendilerinden yetkileri dâhilinde makul olarak beklenebilecek her şeyi yapmamaları nedeniyle gerçekleştiğinin kanıtlanmasına bağlıdır (Osman/Birleşik Krallık, § 116; Mastromatteo/İtalya [BD], B. No: 37703/97, 24/10/2002, § 74).

59. AİHM'in yerleşik içtihadı uyarınca devletin pozitif tedbirler almasının gerekli olduğu durumlarda hangi tedbirin seçileceği meselesi ilke olarak devletin takdir yetkisi kapsamındadır. AİHM'e göre Sözleşme'de düzenlenen hakları güvence altına almak için farklı yollar vardır ve devlet, iç hukukta öngörülen belirli bir tedbiri uygulamakta başarısız olsa bile pozitif yükümlülüğünü başka yollarla yerine getirebilir (Budayeva ve diğerleri/Rusya, §§ 134, 135). Bununla birlikte bahsedilen durum, Sözleşme'nin bu hükmünden her tür potansiyel şiddeti önleme şeklinde bir pozitif bir yükümlülük çıkarılabileceği anlamına gelmez. Esasen bu yükümlülük, modern toplumlarda güvenliği sağlamadaki güçlükler, insan davranışlarının önceden kestirilemezliği ve operasyonel tercihlerin önceliklere ve kaynaklara göre yapılmak zorunda oluşu akılda tutularak, yetkililere imkânsız veya orantısız bir külfet yüklemeyecek şekilde yorumlanmalıdır (Osman/Birleşik Krallık, § 116; Maiorano ve diğerleri/İtalya, B. No: 28634/06, 15/12/2009, § 105). Bu durum devletlerin zor sosyal ve teknik alanlarda sahip olduğu geniş takdir marjından kaynaklanmaktadır (Budayeva ve diğerleri/Rusya, § 135).

60. AİHM, Cavit Tınarlıoğlu/Türkiye (B. No: 3648/04, 2/2/2016) başvurusunda üçüncü kişilerin ihmalkâr davranışlarıyla sebep oldukları ağır nitelikteki yaralanma olayı ile ilgili olarak devletin yaşamı koruma yükümlülüğünü incelemiştir. Anılan karara konu olayda başvurucu, tatil yaptığı turizm tesisinin önündeki rıhtımda kimsenin bulunmadığı geç bir saatte yüzdüğü sırada tesisin su sporları merkezine ait bir sürat teknesinin çarpması neticesinde hayati tehlike geçirecek şekilde yaralanmıştır. Olay sonrasında yürütülen ceza soruşturmasında su üstü sporları yapılan bölge ve sahalarda her türlü aracın kiralama merkezine girip çıkması için gerekli olan parkuru gösteren güvenlik işaretlerinin bulunmadığı tespit edilmiştir. Başvurucu, idarenin kıyı şeridinde tehlikeli şekilde uygulanan su üstü spor faaliyetlerini düzenleme ve denetleme yükümlülüğünü yerine getirmediği iddiasıyla tam yargı davası açmıştır. Davalı idare savunmasında, turizm tesisinin su sporları faaliyeti yürütme izni olmaması nedeniyle olayın meydana gelmesinde tesis işletmecisi ve sürat motoru kullanıcısının tek sorumlu olduğunu ileri sürmüştür. İdare mahkemesi, turizm tesisine su sporları faaliyet izni verilmemesi, olayın turizm tesisi içinde tamamen üçüncü kişilerin kusuru sonucu meydana gelmesi ve olay ile kamusal makamların eylemleri arasında illiyet bağı bulunmaması şeklindeki gerekçelerle davanın reddine karar vermiştir (Cavit Tınarlıoğlu/Türkiye, §§ 5-36).

61. AİHM öncelikle turizm tesisinin gerekli yasal izni olmadığı hâlde faaliyet gösterdiğini ve olaylar zincirinin meydana gelmesinde turizm tesisinin tutumunun belirleyici olduğunu kabul etmiştir (Cavit Tınarlıoğlu/Türkiye, § 103). Ulusal düzeyde gözlemlenen benzer sorunların olayın meydana geldiği turizm tesisinde daha yoğun yaşandığı veya geçmişte bu tesiste benzer kazaların gerçekleştiğini düşündürebilecek herhangi bir bilginin (tatilciler tarafından su üstü sporları merkezinin işletilmesi ve/veya giriş çıkış parkurunu işaret eden şamandıraların bulunmaması hususunda idari mercilere yapılan bir şikâyetin)mevcut olmadığı sonucuna ulaşan AİHM'e göre olaylar sırasında tesis tarafından düzenlenen su sporları faaliyetlerinin başvurucunun veya diğer tatilcilerin hayatları için gerçek ve yakın bir risk oluşturduğunun kamusal makamlar tarafından bilindiği veya bilinmesi gerektiği sonucuna ulaşmak için hiçbir gerekçe bulunmamaktadır. Bu nedenle idari makamlar, bölgedeki (Bodrum) bu tür çok sayıda kuruluştan biri olan tesis özelinde daha sıkı tedbirler almadıkları için eleştirilemez (Cavit Tınarlıoğlu/Türkiye, § 105). AİHM, konuya ilişkin düzenlemeleri yaşamı koruma yükümlülüğünün yerine getirilmesi yönünden yetersiz ve eksik bulmamıştır. Ayrıca kazanın meydana geldiği yerde güvenlik işaretlerinin bulunmaması ve belediye tarafından tesisin faaliyetlerinin denetlenmemesi şeklindeki olguları, devletin ulusal düzeyde önleyici tedbirler alma yükümlülüğü kapsamına dâhil edilmesi bakımından yeterli görmemiştir. AİHM aksinin kabulünün tesis ve sürat motoru kullanıcısının eylemleri ile başvurucunun kendi davranışlarını gözardı ederken ulusal makamlara orantısız bir yük yüklemek anlamına geleceği sonucuna ulaşarak başvurucunun yaşam hakkının ihlal edilmediğine karar vermiştir (Cavit Tınarlıoğlu/Türkiye, § 106).

V. İNCELEME VE GEREKÇE

62. Anayasa Mahkemesinin 23/12/2025 tarihinde yapmış olduğu toplantıda başvuru incelenip gereği düşünüldü:

A. Başvurucunun İddiaları

63. Başvurucu; yargılama sürecindeki birbirine zıt kararlar nedeniyle usul işlemlerinin uzun sürdüğünü, davanın esastan reddi ve bu kararın onanması kararlarının gerekçesiz olduğunu, kararın içeriği hakkında kendisine bilgi verilmeyen ve başka bir mahkemenin dosyasından alınan bilirkişi raporuna dayandığını, İdare Mahkemesinin olayda kusuru olduğu iddia edilen şirketlerin ruhsat ve denetim raporlarını dava dosyasına alıp incelemediğini, kararda dayanılan bilirkişi raporlarında şirketlerin kusurlarına ilişkin değerlendirmelere yer verilmesine rağmen idari makamların sorumluluklarına ilişkin esaslı bir değerlendirme yapılmadığını, kusurlu bulunan E. Şirketinde 2007 yılından sonra denetim yapılmadığı ve bu denetim sırasında tespit edilen çok sayıda eksikliğin giderilip giderilmediğinin kontrol edilmediği hususunun Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından kabul edildiğini belirterek adil yargılanma hakkı, mülkiyet hakkı ve etkili başvuru hakkının ihlal edildiğini iddia etmiştir. Ayrıca kazanın OSB gibi devletin güvencesiyle oluşturulmuş ve kamusal yönü bulunan alanda faaliyet gösteren bir işletmede meydana gelmesi ve burada sıradan bir işyerinde yaşanabilecek olumsuzlukların daha azının tahmin edilebilir olması nedenleriyle bütün devlet faaliyetlerinin belirli oranda öngörülebilir olmasını gerektiren hukuki güvenlik ilkesi ile kişi dokunulmazlığı ve maddi ve manevi varlığın korunması ve geliştirilmesi hakkının ihlal edildiğini öne sürmüştür.

B. Değerlendirme

64. Başvurucunun şikâyeti esas olarak kamu makamlarının denetim ve kontrol yükümlülüklerini yerine getirmemesi sebebiyle gerçekleşen iş kazasına istinaden açtığı tazminat davasına ilişkin hukuki sürecin birçok eksiklik nedeniyle etkisiz olduğuna ilişkindir.

65. Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihadına göre bir olayda yaşam hakkına ilişkin ilkelerin uygulanabilmesi için gerekli şartlardan biri doğal olmayan bir ölümün gerçekleşmesi olmakla birlikte bazı durumlarda ölüm gerçekleşmese dahi olayın yaşam hakkı çerçevesinde incelenebilmesi mümkün olup bu inceleme yapılırken eylemin potansiyel olarak öldürücü nitelikte olup olmadığı, maruz kalınan eylemin mağdurun fiziki bütünlüğü üzerindeki sonuçlarının değerlendirilmesi gerekir (Mehmet Karadağ [2. B.], B. No: 2013/2030, 26/6/2014, § 20; Yasin Ağca [1. B.], B. No: 2014/13163, 11/5/2017, §§ 10, 109).

66. Başvuru dosyasındaki bilgilere göre başvuru konusu olay, üretim işlemlerinde kullanılan oksijen tüplerinin patlaması suretiyle gerçekleşmiştir. Öldürücü niteliği konusunda şüphe bulunmayan bu olay nedeniyle 11 kişi hayatını kaybetmiş, aralarında başvurucunun da olduğu çok sayıda kişi yaralanmıştır. Bu nedenle yaşam hakkının somut başvuruya uygulanabilir olduğu sonucuna varılmış ve başvurucunun bütün iddiaları yaşam hakkı kapsamında incelenmiştir.

67. Anayasa'nın iddianın değerlendirilmesinde esas alınacak "Kişinin dokunulmazlığı, maddi ve manevi varlığı" başlıklı 17. maddesinin birinci fıkrasının ilgili kısmı şöyledir:

"Herkes, yaşama... hakkına sahiptir."

68. Anayasa'nın "Devletin temel amaç ve görevleri" başlıklı 5. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:

"Devletin temel amaç ve görevleri, … kişinin temel hak ve hürriyetlerini, sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak surette sınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri kaldırmaya, insanın maddi ve manevi varlığının gelişmesi için gerekli şartları hazırlamaya çalışmaktır."

1. Kabul Edilebilirlik Yönünden

69. Açıkça dayanaktan yoksun olmadığı ve kabul edilemezliğine karar verilmesini gerektirecek başka bir neden de bulunmadığı anlaşılan başvurunun kabul edilebilir olduğuna karar verilmesi gerekir.

2. Esas Yönünden

a. Genel İlkeler

70. Pozitif yükümlülüğü kapsamında devletin yaşam hakkını korumak için oluşturulan yasal ve idari çerçevenin gereği gibi uygulanmasını ve bu hakka yönelik ihlallerin durdurulup cezalandırılmasını sağlayacak etkili bir yargısal sistem kurma yükümlülüğü de bulunmaktadır. Bu yükümlülük -kamusal olsun veya olmasın- yaşam hakkının tehlikeye girebileceği her türlü faaliyet bakımından geçerlidir (T.A. [GK], B. No: 2017/32972, 29/9/2021, § 134; Gökhan Yiğit Koç ve diğerleri [GK], B. No: 2019/25727, 28/7/2022, § 38).

71. Yaşam hakkının ihlaline kasten sebebiyet verilmemiş ise etkili bir yargısal sistem kurma yönündeki pozitif yükümlülük her olayda mutlaka ceza davası açılmasını gerektirmez. Mağdurlara hukuki, idari hatta disiplinle ilgili hukuk yollarının açık olması yeterli olabilir (Nafia Sevin Ergün Sefada ve diğerleri [GK], B. No: 2014/14844, 1/12/2016, § 63).

72. Yaşam hakkı kapsamındaki sorumluluğu ortaya koymak adına adli ve idari yargıda açılan tazminat talepli davalarda makul derecede ivedilik ve özen şartının yerine getirilmesi gerekmektedir (Perihan Uçar ve diğerleri [2. B.], B. No: 2013/5860, 1/12/2015, § 52; Gökhan Yiğit Koç ve diğerleri, § 39) ancak yargı mercilerinin özenli inceleme yapma yükümlülükleri, yaşam hakkı ile ilgili her davada mutlaka mağdurlar lehine sonuca varılmasını garanti etmez (Aysun Okumuş ve Aytekin Okumuş [1. B.], B. No: 2013/4086, 20/4/2016, § 73; Gökhan Yiğit Koç ve diğerleri, § 40).

b. İlkelerin Olaya Uygulanması

73. Başvuruya konu olaya ilişkin yürütülen ceza yargılaması kapsamında alınan bilirkişi raporları (bkz. §§ 7, 11) ile verilen mahkûmiyet kararı gerekçesine (bkz. § 13) göre patlama E. Şirketinin daha önceden doğal gaz doldurulan basınçlı gaz tüplerine, tüpleri teknik gerekliliklere uygun olarak boşaltıp temizlemeden oksijen doldurması, bu şekilde doldurulan tüplerin M. Şirketine ait işyerinde kullanımı neticesinde meydana gelmiştir.

74. Ceza, hukuk ve idari dava süreçlerinde alınan muhtelif bilirkişi raporlarında M. Şirketine ait işyerinde iş sağlığı ve güvenliği kapsamında alınabilecek tedbirlere ilişkin birtakım eksikliklere yer verilmiştir. Buna göre söz konusu işyerinde basınçlı gaz tüplerinin depolanmasına ilişkin mevzuat hükümlerine riayet edilmemiş (bkz. § 26/ii), Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı iş müfettişleri tarafından yapılması gereken iş güvenliği denetimleri yapılmamış (bkz. § 7), patlama Şirketin işyeri açma ve çalıştırma ruhsatı bulunmayan 64 No.lu üretim tesisinde gerçekleşmiştir (bkz. § 12). Ancak yine süreç içinde alınan bilirkişi raporlarında patlamanın meydana geliş şekli itibarıyla durumun mutat denetimlerle fark edilmesinin ve önlenmesinin mümkün olmadığı (bkz. § 29/v), M. Şirketinde alınabilecek tüm iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerinin alınması hâlinde dahi bunun patlamaya engel olamayacağı (bkz. § 11), ilgili kamu kurumlarının iş sağlığı ve güvenliği mevzuatının uygulanmasına yönelik denetim ve kontrol eksiklikleri ile patlama arasında bağlantı bulunmadığı (bkz. §§ 7, 11, 26/iii, 29/iv) belirtilmiştir.

75. Patlamanın basınçlı gaz tüplerinin kullanımından kaynaklanmadığına ilişkin bulgular karşısında söz konusu bilirkişi raporlarında ifade edilen ve M. Şirketinde gerekli tüm iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerinin alınması hâlinde dahi patlamanın engellenmesinin mümkün olmadığı yönündeki tespitlerin gözardı edilmesini gerektiren bir hususun bulunmadığı değerlendirilmiştir. Bununla birlikte mülga Parlayıcı, Patlayıcı, Tehlikeli ve Zararlı Maddelerle Çalışılan İşyerlerinde ve İşlerde Alınacak Tedbirler Hakkında Tüzük'ün 100. maddesi uyarınca dolu tüpler işyerlerinde depolanırken mümkün olduğu kadar az miktarda tüpün bir arada bulundurulması, tüplerin yangına dayanıklı ayrı binalarda veya bölmelerde ısı kaynaklarından uzak bulundurulmasına ilişkin tedbirler alınmalıdır. Somut olayda patlamaya neden olan basınçlı gaz tüplerinin M. Şirketine ait işyerindeki konumlandırılmasının ve depolanma yönteminin ilgili mevzuat hükmüne uygun olmadığı anlaşılmıştır (bkz. §§ 26/ii, 29/iv). Bilirkişi raporlarında M. Şirketine ait işyerindeki patlamanın engellenemeyeceği sonucuna ulaşılmış ancak gaz tüplerinin ayrı bir bina veya bölmede depolanması durumunda engellenmesi mümkün olmayan bu patlamanın şiddetinin ve ortaya çıkardığı zararların azaltılmasının mümkün olup olmadığına dair yeterli bir açıklamaya yer verilmemiştir. Dolayısıyla yargılama sürecinde yetkili kamusal makamların M. Şirketine ait işyeri özelindeki denetim ve kontrol eksikliklerinin patlamanın şiddeti ve ortaya çıkardığı zararın boyutuna olan etkisine ilişkin bir değerlendirme yapmak mümkün olmamıştır.

76. Öte yandan yukarıda yer verilen bilirkişi raporlarında ulaşılan ortak kanaate göre patlamanın nedeni E. Şirketinin oksijen tüplerine lisansı olmadığı hâlde doğal gaz dolumu yapması ve daha sonra aynı tüpleri tamamen temizlemeden oksijen doldurmak suretiyle patlayıcı bir karışımın oluşumuna sebebiyet vermesidir. 12/4/2014 tarihli ek bilirkişi raporunda (bkz. § 12) E. Şirketine ait işyerinde iş sağlığı ve güvenliğine ilişkin olarak tespit edilen çok sayıda eksikliğe işaret edilmiştir. Bu kapsamda basınçlı tüplerin test ve bakımlarının standartlara uygun şekilde yapılmadığı, işçilerin yapacakları işin risk ve tehlikelerine karşı eğitilmediği, bu konuda verilen bir lisans bulunmamasına rağmen mavi renkli oksijen tüplerine CNG doldurularak taşındığı, işyerinde depolandığı, içlerine sehven oksijen gazı doldurularak içeriğinin değiştirildiği tespit edilmiştir. Raporda ayrıca tüplerle ilgili önlem alınmadığı için güvenliğin işçilerin kendi dikkat ve inisiyatifine bırakıldığı, işyerinde geniş bir kontrol mekanizması kurulmadığı, risk planı hazırlanmadığı, güvenliğin ve koordinasyonun sağlanmadığı, tehlike doğuracak eylemin oluşumunun engellenmesi için CNG dolu tüplerin farklı renge boyanması veya kilitli bir yere konulması gibi tedbirlerin alınmadığı, tehlikeli bir ortamın yaratıldığı ve CNG artığı bulunan mavi renkli tüplere oksijen doldurularak kullanıma sunulduğu belirtilmiştir.

77. İdare Mahkemesi, olayın meydana gelmesi ve zararın oluşmasında asıl kusurun üçüncü kişiye (E. Şirketine) ait olduğu, davalı idarelerin görev ve sorumluluklarını yerine getirmeme şeklinde hizmet kusurlarının bulunduğu iddiasının doğrulanamadığı gerekçesiyle davanın reddine karar vermiştir. Mahkeme anılan sonuca ulaşırken konuya ilişkin yürütülen ceza soruşturması kapsamında düzenlenen bilirkişi raporu (bkz. §§ 7, 25) ile aynı olay nedeniyle vefat eden bir kişinin yakınları tarafından Ankara 10. İdare Mahkemesinde açılan davada alınan bilirkişi raporunu (bkz. § 26) esas almıştır.

78. Anılan bilirkişi raporları içeriği ile birlikte değerlendirildiğinde kararda -açıkça belirtilmese de- söz konusu patlama ile davalı idari makamların eylemsizlikleri arasında illiyet bağının bulunmadığı ve bu nedenle davalı kamu kurumlarına yüklenebilecek bir kusur tespit edilemediği sonucuna ulaşıldığı görülmüştür. Gerek İdare Mahkemesinin hükme esas aldığı raporlar gerekse Ağır Ceza Mahkemesi ile İş Mahkemesince yürütülen yargılamalar kapsamında düzenlenen bilirkişi raporlarında davalı idarelerin denetim yetkilerinin kapsamı açıklanmamıştır. Ayrıca patlamadan sonra E. Şirketine ait işyerinde belirlenen vahim nitelikteki eksikliklerin (bkz. § 12) olaydan önce yetkili kamusal makamlar tarafından yapılacak mutat denetim ve kontrollerde tespitinin mümkün olup olmadığına ilişkin yeterli açıklamaya yer verilmemiştir. Bu hususlar E. Şirketinin patlamanın meydana gelmesindeki belirleyici rolüne fazlaca odaklanan bilirkişi raporları ile İdare Mahkemesi gerekçeli kararında açığa kavuşturulmadığından iki konuda sağlıklı bir değerlendirme yapmak mümkün olmamıştır. Bu konulardan ilki anılan işyerinde yürütülen faaliyetin kişilerin yaşamına yönelik gerçek ve yakın bir tehlike oluşturduğunun kamu makamlarınca bilinip bilinmediği ya da bilinmesi gerekip gerekmediği, diğeri ise denetim ve kontrol yükümlülüğünün yerine getirilmemesiyle basınçlı oksijen tüplerine CNG doldurulması ve dolayısıyla patlama olayı arasında illiyet bağı olup olmadığıdır.

79. İdare Mahkemesi kararında dayanılan bilirkişi raporlarındaki eksikliklerin yanı sıra bu raporların başvurucuya tebliğ edilmediği anlaşılmaktadır. Buna ek olarak M. Şirketi ile E. Şirketinin faaliyetleriyle ilgili izin, ruhsat ve denetim raporlarının İdare Mahkemesi dosyasında yer almadığı görülmektedir. Bu şirketlerde olaydan önce yapılan en son tarihli (2007) iş sağlığı ve güvenliği denetimi sırasında herhangi bir eksiklik tespit edilip edilmediği, tespit edilmişse bunların patlama sonrasında belirlenen eksikliklerle benzer mahiyette olup olmadığı ve bu eksikliklerin ortaya çıkardığı risklerin ortadan kaldırılması için denetim sonrasında herhangi bir tedbir alınıp alınmadığı hususlarını aydınlatabilecek söz konusu belgelerin temin edilmemesi ve başvurucuya bildirilmeyen bilirkişi raporunun hükme esas alınması yargılamanın makul bir özenle yürütülmediğini ortaya koymaktadır. Bu aşamada yargılamanın makul bir süratle yürütülüp yürütülmediği de ayrıca değerlendirilmelidir.

80. Başvurucunun açtığı tazminat davasına ilişkin usuli süreç yukarıda anlatılmıştır (bkz. §§ 16-28). Buna göre davanın açılmasından esas incelenmesine başlanmasına kadar geçen süre 6 yıl 4 aydır. Bu denli uzamasında başvurucunun kusurlu eylemi bulunmayan bu sürenin, makul ya da davanın niteliği bakımından gösterilmesi gereken özen yükümlülüğüne uygun olduğunun kabulü mümkün görülmemiştir. Nitekim davanın esasının incelenmeye başlanmasından yedi ay sonra esas hakkında karar verilmiş ve bundan altı ay sonra da karar onanarak kesinleşmiştir.

81. Özellikle İdare Mahkemesinin zaten aynı konuda aynı davacı tarafından açılan derdest bir davanın davalısı konumundaki OSB yönetimini önüne gelen davada neden resen ve tekrar hasım olarak tayin ettiği (bkz. § 20) anlaşılamamıştır. Bunun da ötesinde İdare Mahkemesinin, davaya kendisi tarafından resen dâhil edilen OSB yönetimi yönünden görevli mahkemenin hukuk mahkemeleri olduğunu, diğer davalılar yönünden ise idare mahkemelerinin görevli olduğunu belirten kesin nitelikteki Uyuşmazlık Mahkemesi kararına rağmen tüm davalılar yönünden görevsizlik kararı vermesi (bkz. § 23) bir kez daha usuli sürecin gereksiz yere uzamasına neden olmuştur.

82. Tehlikeli bir sınai faaliyetin icrası sırasında meydana gelen yaralanma olayının netice itibarıyla yaşam hakkını ilgilendirmesi nedeniyle bireysel başvuruya konu edilen tazminat davasında, devletin daha sonra ortaya çıkma ihtimali bulunan benzer hadiselerin önlenmesinde makul bir şekilde ivedilik ve özenle hareket etmediği sonucuna varılmıştır.

83. Açıklanan gerekçelerle Anayasa'nın 17. maddesinde güvence altına alınan yaşam hakkının usul boyutunun ihlal edildiğine karar verilmesi gerekir.

84. Yaşam hakkının devlete yüklediği pozitif yükümlülük devlete yaşam hakkını tehdit eden unsurlarla ilgili etkili bir caydırma mekanizması sağlayan yasal ve idari bir çerçevenin oluşturulması ödevi verir. Kuşkusuz bu yükümlülük -genel nitelikteki düzenlemelerin yanı sıra- bilhassa mahiyeti ve insan yaşamı bakımından ortaya çıkardığı risk düzeyi nedeniyle tehlikeli olarak kabul edilebilecek faaliyetlere özgü yasal ve idari bir çerçeve oluşturulmasını gerekli kılar. Tehlikeli faaliyetlere özgü bu düzenlemeler; faaliyetle ilgili ruhsatlandırma, kurulum, çalıştırma, güvenlik ve denetimi düzenlemeli ve tüm ilgililerin açığa çıkan riskler nedeniyle hayatı tehlikeye girebilecek bireylerin etkili bir şekilde korunmasını sağlamaya yönelik pratik önlemleri almasını zorunlu hâle getirmelidir (aynı yöndeki değerlendirme için bkz. Cavit Tınarlıoğlu/Türkiye, §§ 85-87).

85. Yukarıda açıklandığı üzere Anayasa Mahkemesinin elinde yaşam hakkının maddi boyutu hakkındaki şikâyetle ilgili olarak sağlıklı bir değerlendirmeye imkân tanıyacak yeterli bilgi ve belge bulunmadığından bu aşamada söz konusu iddia yönünden ayrıca inceleme yapılmasına gerek olmadığına karar verilmesi gerekir.

Engin YILDIRIM ve Yıldız SEFERİNOĞLU bu sonuca katılmamıştır.

VI. GİDERİM

86. Başvurucu; ihlalin tespiti, yeniden yargılama yapılması ile 30.000 TL manevi tazminat talebinde bulunmuştur.

87. Başvuruda tespit edilen anayasal hak ihlalinin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar ve zorunluluk bulunmaktadır. Anayasa'nın 148. ve 153. maddeleri ile 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 50. ve 66. maddeleri uyarınca ihlal kararının gönderildiği yargı mercilerinin yapması gereken iş, yeniden yargılama işlemlerini başlatıp Anayasa Mahkemesinin ihlal kararında belirtilen ilkelere ve gerekçelere uygun biçimde yürütülecek yargılama sonunda hak ihlalinin nedenlerini gidererek yeni bir karar vermektir (yeniden yargılama konusunda bkz. Mehmet Doğan [GK], B. No: 2014/8875, 7/6/2018, §§ 54-60; Aligül Alkaya ve diğerleri (2) [1. B.], B. No: 2016/12506, 7/11/2019, §§ 53-60, 66; Kadri Enis Berberoğlu (3) [GK], B. No: 2020/32949, 21/1/2021, §§ 93-100).

88. Öte yandan ihlalin niteliği dikkate alınarak başvurucuya talebine bağlı kalınarak net 30.000 TL manevi tazminat ödenmesine karar verilmesi gerekir.

VII. HÜKÜM

Açıklanan gerekçelerle;

A. Yaşam hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın KABUL EDİLEBİLİR OLDUĞUNA OYBİRLİĞİYLE,

B. Anayasa'nın 17. maddesinde güvence altına alınan yaşam hakkının usul boyutunun İHLAL EDİLDİĞİNE OYBİRLİĞİYLE,

C. Anayasa'nın 17. maddesinde güvence altına alınan yaşam hakkının maddi boyutunun ihlal edildiğine ilişkin iddianın İNCELENMESİNE GEREK OLMADIĞINA Engin YILDIRIM ve Yıldız SEFERİNOĞLU'nun karşıoyu ve OYÇOKLUĞUYLA,

D. Kararın bir örneğinin yaşam hakkının usul boyutunun ihlalinin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmak üzere Ankara 7. İdare Mahkemesine (E.2018/1363, K.2019/16) GÖNDERİLMESİNE,

E. Başvurucuya net 30.000 TL manevi tazminat ÖDENMESİNE,

F. 364,60 TL harç ve 40.000 TL vekâlet ücretinden oluşan toplam 40.364,60 TL yargılama giderinin başvurucuya ÖDENMESİNE,

G. Ödemelerin kararın tebliğini takiben başvurucunun Hazine ve Maliye Bakanlığına başvuru tarihinden itibaren dört ay içinde yapılmasına, ödemede gecikme olması hâlinde bu sürenin sona erdiği tarihten ödeme tarihine kadar geçen süre için yasal FAİZ UYGULANMASINA,

H. Kararın bir örneğinin Adalet Bakanlığına GÖNDERİLMESİNE 23/12/2025 tarihinde karar verildi.

KARŞIOY GEREKÇESİ

1. Anayasa’nın yaşam hakkını güvence altına alan 17. maddesinin kendisine yüklediği pozitif yükümlülükler uyarınca devlet, yetki alanındaki bireylerin yaşamlarını kamu görevlileri ile diğer bireylerin eylemlerinden hatta kişilerin kendi eylemlerinden kaynaklanabilecek risklere karşı koruma ödevi altındadır (Gökhan Yiğit Koç ve diğerleri [GK], B. No: 2019/25727, 28/7/2022, § 35).

2. Koruma ödevinin yerine getirilebilmesi için devletin; yaşam hakkına yönelen tehdit ve risklere karşı caydırıcı ve koruyucu yasal ve idari çerçeve oluşturması (İpek Deniz ve diğerleri [2. B.], B. No: 2013/1595, 21/4/2016, § 149; T.A. [GK], B. No: 2017/32972, 29/9/2021, § 135), bir kişinin yaşamına yönelik gerçek ve yakın bir tehlikenin bulunduğunun kamu makamlarınca bilindiği ya da bilinmesi gerektiği durumlarda organları veya görevlileri aracılığıyla makul ölçüler çerçevesinde ve bu tehlikenin gerçekleşmesini önleyebilecek şekilde önlemler alması gerekir (T.A., § 136; Gökhan Yiğit Koç ve diğerleri, § 36).

3. Mahkememiz çoğunluğu, somut olayda, kamu makamlarının patlamaya yol açan spesifik riski öngörebildiğini kesin biçimde ortaya koyacak, ya da bu riskin önceden bilindiğini/bilinmesi gerektiğini açıkça gösterecek yeterli bilgi ve belgenin dosyada bulunmadığı gerekçesiyle başvuruyu maddi yönden incelememiş, sadece usuli bir inceleme yapmakla yetinerek bu yönden ihlal sonucuna ulaşmıştır.

4. Anayasa'nın 17. maddesi kapsamında devlete yüklenen, yaşamı koruyucu önleyici tedbirleri alma yükümlülüğü, tehlikeli faaliyetlerin söz konusu olduğu durumlarda devletin gerçek ve yakın bir riskin varlığından haberdar olup olmadığının ya da haberdar olmasının gerekip gerekmediğinin ve bu riske karşı makul önleyici tedbirleri alıp almadığının incelenmesini gerektirmektedir.

5. Somut başvuru, Türkiye’de iş sağlığı ve güvenliği rejiminin yapısal yetersizliklerini görünür kılan önemli bir olay olarak değerlendirilmelidir. Bu yapısal sorunlar yaşam hakkının iş hayatında yeterince korunamaması sonucunu doğurmaktadır. İncelenen süreç, yalnızca faillerin cezai sorumluluğu ile sınırlı olmayıp, aynı zamanda devletin tehlikeli faaliyetler üzerindeki gözetim ve denetim yükümlülüğünün kapsamını da tartışmaya açmaktadır. Bu çerçevede olay, özellikle “öngörülebilir risk” ve “önleyici yükümlülük” kavramları ekseninde ele alınmalıdır.

6. Tehlikeli endüstriyel faaliyetler bakımından, kamu makamlarının sorumluluğu, belirli bir riskin gerçekleşmesini beklemeksizin, bu riskin öngörülebilir olup olmadığı üzerinden şekillenmektedir. Bu bağlamda, somut olayda olduğu gibi, faaliyetlerin doğası gereği yüksek tehlike içeren durumlarda, idarenin daha sıkı ve proaktif bir denetim yükümlülüğü altında olduğu kabul edilmelidir. Öngörülebilirlik eşiği, teknik bilgi, sektörel deneyim ve mevcut denetim verileri ışığında makul surette öngörülebilecek riskleri de kapsayacak şekilde geniş yorumlanmalıdır.

7. Önümüzdeki başvuruda, kamu makamlarının, patlamaya yol açan tüplerin dolumu ve kullanımı sırasında oluşabilecek hayati riskleri öngörmeleri gerekmektedir. Bu nedenle, kamu görevlilerinin yetkileri çerçevesinde makul ve etkili önlemleri almaları zorunludur. Çünkü söz konusu faaliyetlerin doğası gereği belirli bir düzeyde yaşamsal risk taşıdığı açıktır. Bu bağlamda, olayda insan hayatını tehdit eden gerçek ve yakın bir tehlikenin öngörülebilir olduğu kabul edilmelidir.

8. Bilirkişi raporlarında ve ceza davasını yürüten mahkeme kararında, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı ile ilgili diğer kamu kurumlarının denetim eksikliklerine de işaret edilmiştir. Ancak bu eksikliklerin patlama ile doğrudan illiyet bağı içinde olmadığı yönünde değerlendirmeler yapılmıştır.

9. İdarenin denetim yükümlülüğünün ihlali ile meydana gelen zarar arasında illiyet bağı kurulması meselesi de belirleyici bir öneme sahiptir. Bu tür olaylarda, denetim eksikliklerinin zararın doğumuna doğrudan mı yoksa dolaylı mı etki ettiği titizlikle analiz edilmelidir. Ancak özellikle yüksek risk içeren sektörlerde, denetim mekanizmalarının etkin şekilde işletilmemesi hâlinde, illiyet bağının daha esnek yorumlanması Anayasa’nın 17. maddesinin sağladığı güvencelerin somut bir şekilde hayata aktarılmasını kolaylaştıracaktır.

10. Açıklanan gerekçeler doğrultusunda, önümüzdeki başvurunun Anayasa'nın 17. maddesi kapsamında yalnızca usul boyutuyla sınırlı tutulmaksızın maddi boyutu da kapsayacak şekilde incelenmesi ve bu inceleme neticesinde ihlal sonucuna ulaşılması gerektiği kanaatine varılmıştır.

KARŞIOY

1. 3/2/2011 tarihinde Ankara'nın Yenimahalle ilçesi Ostim Organize Sanayi Bölgesinde bulunan Ö. Hidrolik İmalat San. Tic. Ltd. Şti.ne ait binada saat 11.00 sıralarında, başvurucunun da çalıştığı Ankara İvedik Organize Sanayi Bölgesinde (OSB) bulunan M. Otomotiv Yedek Parça San. ve Tic. Ltd. Şti.ne (M. Şirketi) ait binada ise saat 19.20'de patlama ve yangın meydana gelmiştir. Başvurucunun çalıştığı şirkette meydana gelen patlama ve devamında çıkan yangında 11 kişi yaşamını yitirirken başvurucunun da aralarında olduğu çok sayıda kişi yaralanmıştır. Her iki patlama nedeniyle toplam 20 kişi vefat etmiştir.

2. Mahkeme çoğunluğu, başvuruda yaşam hakkının usul boyutunun ihlal edildiği sonucuna ulaşmış; buna karşılık yaşam hakkının maddi boyutuna ilişkin iddianın incelenmesine gerek olmadığına karar vermiştir. Somut olayın özellikleri, meydana gelen ölümler ve yaralanmalar ile dosya kapsamındaki bulgular dikkate alındığında, çoğunluğun bu değerlendirmesine katılmıyorum.

3. Anayasa’nın 17. maddesi, yalnızca devletin bireylerin yaşamına doğrudan müdahale etmemesini güvence altına alan negatif yükümlülükler öngörmekle kalmayıp, aynı zamanda bireyleri üçüncü kişilerin eylemlerinden veya doğası gereği tehlike içeren faaliyetlerden kaynaklanabilecek yaşamı tehdit eden risklere karşı koruma yönünde “pozitif yükümlülükler” yüklemektedir. Anayasa’nın 5. maddesi ise devlete, kişilerin temel hak ve özgürlüklerini koruma görevini yüklemekte ve pozitif yükümlülüğün anayasal temelini oluşturmaktadır.

4. Devletin pozitif yükümlülüğü, yaşam hakkını korumaya yönelik etkili bir yasal ve idari çerçeve oluşturmayı ve bu çerçevenin uygulamada etkin şekilde işletilmesini kapsar. Özellikle yüksek risk barındıran teknik ve sınai faaliyetlerde devletin düzenleme ve denetim yükümlülüğü daha da yoğun ve kapsamlıdır.

5. Somut olayda patlama, basınçlı gaz tüplerinin dolumu ve kullanımı gibi yüksek riskli bir faaliyet sırasında gerçekleşmiştir. Bu faaliyetlerin teknik özellikleri ve taşıdığı risk düzeyi dikkate alındığında, söz konusu alanın kamu makamları tarafından sıkı bir düzenleme ve etkin denetim rejimine tabi tutulması yaşam hakkının korunması açısından zorunludur.

6. Dosya kapsamına göre, patlamaya neden olan işletmede 2007 yılından sonra hiçbir denetim yapılmamış, lisansı bulunmamasına rağmen tehlikeli gaz dolumu faaliyeti sürdürülmüştür. Bu durum, devletin düzenleme ve denetim yükümlülüğünü fiilen yerine getirmediğini açıkça göstermektedir.

7. Mevcut bulgular ve bilirkişi raporları, iş sağlığı ve güvenliği ile teknik standartlar bakımından ciddi eksiklikleri ortaya koymaktadır. Bunlar arasında risk analizlerinin yapılmaması, çalışanların eğitimden yoksun bırakılması, basınçlı tüplerin standartlara uygun test ve bakım işlemlerinin yapılmaması ve lisanssız faaliyetler bulunmaktadır.

8. Bu eksiklikler, söz konusu kamu yönetimlerinin sorumluluklarını ayrı ayrı değerlendirmeyi zorunlu kılmaktadır. Dosya kapsamından anlaşıldığı üzere;

a) Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, lisanssız ve tehlikeli üretim faaliyetlerinin yürütülmesini önlemede düzenleme ve denetim görevini yerine getirmemiştir.

b) Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, iş sağlığı ve güvenliği mevzuatının uygulanmasını izleme ve işyeri denetimlerini yürütme sorumluluğunu ihmal etmiştir.

c) Ankara Büyükşehir Belediyesi, tesisin atık yönetimi ve çevresel denetim yükümlülüklerini yerine getirmemiştir.

d) Yenimahalle İlçe Belediyesi, lisans denetimi, ruhsat ve izin kontrolleri ile bölgedeki tehlikeli faaliyetlerin gözetim yükümlülüklerini ihmal etmiştir.

e) İvedik ve Ostim Organize Sanayi Bölgeleri Yönetimleri, sanayi tesislerinin güvenlik standartlarına uygunluğunu kontrol etme ve riskleri önleyici tedbirleri alma görevini yerine getirmemiştir.

9. Kararın 75. paragrafında belirtilen tespitler, kamu makamlarının bu yükümlülükleri yerine getirmemesinin doğrudan başvurucunun ağır şekilde yaralanmasına ve birçok kişinin hayatını kaybetmesine yol açtığını göstermektedir. Gaz tüplerinin mevzuata aykırı biçimde depolanması ve lisanssız dolum, patlamanın şiddetini artırmış ve zararın boyutunu büyütmüştür.

10. Çoğunluk kararının 85. paragrafında belirtilen “bilgi ve belge yetersizliği” gerekçesi hukuksal dayanaktan yoksundur. Ek bilirkişi raporları, hangi idari denetimlerin yapılmadığını, hangi lisansların verilmediğini ayrıntılı şekilde ortaya koymaktadır.

11. Kararın 29. paragrafında ifade edilen, eksikliklerin mutat denetimlerle fark edilemeyeceği yönündeki görüş, kamu makamlarının sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Kamu makamlarının yükümlülüğü, yalnızca şekli denetim değil, riskleri ortaya çıkaracak nitelikte etkili ve işlevsel denetim sistemleri kurmak ve işletmektir.

12. Mevcut bulgular, ilgili tüm kamu yönetimlerinin denetim ve düzenleme yükümlülüklerini yerine getirmemesi nedeniyle, başvurucunun yaşam hakkının maddi boyutunun doğrudan ihlal edildiğini göstermektedir. Bu nedenle yaşam hakkının maddi boyutunun incelenmesi anayasal açıdan zorunludur.

13. Sonuç olarak, başvurucunun yaşam hakkı yalnızca yargılamanın yavaş işlemesi nedeniyle değil; kamu makamlarının, yüksek riskli endüstriyel faaliyetler üzerindeki düzenleme ve denetim yükümlülüğünü yerine getirmemesi nedeniyle de ihlal edilmiştir.

14. Açıklanan nedenlerle, başvurunun yaşam hakkının maddi boyutu yönünden de incelenmesini ve ihlal sonucuna ulaşılması gerektiğini düşündüğüm için çoğunluk görüşüne katılmıyorum.

TÜRKİYE CUMHURİYETİ

ANAYASA MAHKEMESİ

BİRİNCİ BÖLÜM

KARAR

O.A. BAŞVURUSU

(Başvuru Numarası: 2023/54758)

Karar Tarihi: 17/2/2026

R.G. Tarih ve Sayı: 4/5/2026 - 33243

BİRİNCİ BÖLÜM

KARAR

GİZLİLİK TALEBİ KABUL

I. BAŞVURUNUN ÖZETİ

1. Başvuru, ceza infaz kurumunda fazladan kalınan sürenin hükmedilen ceza süresinden mahsup edilmesi talebinin reddedilmesi nedeniyle kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.

2. Başvurucu, anayasal düzeni değiştirmeye teşebbüs etme suçundan yargılandığı davada 12 yıl 6 ay hapis cezasına mahkûm edilmiş ve kesinleşen cezanın infazına başlanmıştır.

3. Başvurucuya yönelik tanzim edilen müddetnamede 16/7/2016-20/7/2016 ve 2/12/2022-3/12/2022 tarihleri arasında gözaltında geçen toplam 5 gün ile 20/7/2016-5/8/2016 tarihleri arasında tutuklulukta geçen 16 günün kesinleşen hapis cezası süresinden mahsup edildiği bilgisine yer verilmiştir.

4. Başvurucu; anayasal düzeni değiştirmeye teşebbüs etme suçundan başlatılan soruşturmada 20/7/2016 tarihinde tutuklandığını, 5/8/2016 tarihinde hakkında tahliye kararı verildiğini ancak tutuklu olarak bulunduğu Marmara 8 No.lu L Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumundan (Ceza İnfaz Kurumu) 6/8/2016 tarihinde salıverildiğini söyleyerek müddetnamenin hatalı düzenlendiğini belirtmiş ve Ceza İnfaz Kurumunda fazladan kaldığı 1 günün kesinleşen hapis cezası süresinden mahsup edilmesini talep etmiştir. Başvurucu; talep dilekçesine Ceza İnfaz Kurumu tarafından kendisine verilen 6/8/2016 tarihli salıverme fişi, Adres Değişikliği İhtar Tutanağı ve tahliye bildirim yazısını da eklemiştir.

5. Erzurum 1. İnfaz Hâkimliği, Ceza İnfaz Kurumunun başvurucunun 5/8/2016 tarihinde tahliye edildiğine dair müzekkere cevabı verdiğini belirterek talebin reddine karar vermiştir. Kararın ilgili kısmı şöyledir:

“Hükümlünün dilekçe ekinde gönderilen Silivri 8 Nolu L Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumu Müdürlüğünün 08/08/2016 tarih, 2016/23024 sayılı yazısı eklenerek Marmara 8 Nolu L Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumu Müdürlüğü'ne hükümlünün tahliyesinin hangi tarihte yapıldığı iki ayrı müzekkere ile sorulmuş olup, verilen iki ayrı cevabi yazıda da hükümlünün 05/08/2016 tarihinde tahliye edildiğinin bildirildiği görülmektedir... Dosya kapsamına göre; her ne kadar hükümlü 05/08/2016 tarihinde tahliye kararı verilmesine rağmen ceza infaz kurumu tarafından tahliyesinin 06/08/2016 tarihinde yapıldığını belirtmiş ise de, Marmara 8 Nolu L Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumu ile yapılan yazışmalar sonucu tahliyesinin 05/08/2016 tarihinde yapıldığının bildirilmesi karşısında yerinde görülmeyen mahsup talebinin reddine... [karar verildi.]"

6. Başvurucunun anılan karara itirazı, Erzurum 1. Ağır Ceza Mahkemesinin 7/6/2023 tarihli kararı ile reddedilmiştir.

7. Bu karar başvurucuya 14/6/2023 tarihinde tebliğ edilmiştir.

8. Başvurucu7/7/2023 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur.

9. Komisyon, başvurucunun adli yardım talebinin kabulü ile başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar vermiştir.

II. DEĞERLENDİRME

10. Başvurucu, mahsup talebinin reddedilmesi nedeniyle kişi özgürlüğü ve güvenliği ile adil yargılanma haklarının ihlal edildiğini ileri sürmüştür.

11. Adalet Bakanlığı (Bakanlık) görüşünde, ilgili Anayasa Mahkemesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarına atıf yapılarak değerlendirmenin bu içtihat doğrultusunda yapılmasının uygun olacağı ifade edilmiştir. Başvurucu, Bakanlığın görüşüne karşı beyanda bulunmamıştır.

12. Başvuru, kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı kapsamında incelenmiştir.

13. Açıkça dayanaktan yoksun olmadığı ve kabul edilemezliğine karar verilmesini gerektirecek başka bir neden de bulunmadığı anlaşılan kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın kabul edilebilir olduğuna karar verilmesi gerekir.

14. Anayasa Mahkemesi, hükümlülerin ceza infaz kurumlarında kalacağı süreyi doğrudan veya dolaylı olarak etkileyen durumların Anayasa'nın 19. maddesinde tanımlanan kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı kapsamında değerlendirilmesi gerektiğini kabul etmiştir (Burhan Yaz (3) [GK], B. No: 2021/7919, 29/5/2024, § 43; İbrahim Uysal [2. B.], B. No: 2014/1711, 23/7/2014, § 26; Günay Okan [1. B.], B. No: 2013/8114, 17/9/2014, § 13). Mahsup, koşullu salıverme süresinin belirlenmesiyle ve dolayısıyla ceza infaz kurumunda kalınması gereken süreyle doğrudan ilgilidir (Ercan Bucak (2) [1. B.], B. No: 2014/11651, 16/2/2017, § 41).

15. Mahkeme tarafından verilen bir mahkûmiyet kararının infazının sağlanması ve bu bağlamda ceza infaz kurumunda tutulma süresi bakımından ceza mahkemesinin kararına uygun hareket edilmesi kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının korunması açısından zorunludur. Dolayısıyla hükümlülerin ceza infaz kurumunda kalacakları sürenin, mahkûmiyet kararına ve ilgili mevzuata uygun olması Anayasa'nın 19. maddesinin ikinci fıkrasının birinci cümlesi kapsamında güvence altına alınmıştır (İbrahim Uysal, § 32). Bununla birlikte Anayasa'da yer alan hak ve özgürlükler ihlal edilmediği sürece mahkemelerin kararlarındaki kanunun yorumuna ya da maddi veya hukuki hatalara dair hususlar bireysel başvuru incelemesinde ele alınamaz (Abdullah Ünal [2. B.], B. No: 2012/1094, 7/3/2014, § 39).

16. Mahsuba ilişkin olarak 26/9/2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 63. maddesinde yer alan hükmün kesinleşmesinden önce gerçekleşen ve kişinin hürriyetini kısıtlayan bütün hâller nedeniyle geçirilen sürelerin hükmolunan hapis cezasından indirileceğine ilişkin düzenleme karşısında yargı organlarına mahsuba ilişkin bir takdir yetkisinin tanınmadığı anlaşılmaktadır. İlgili yargı organları mahsuba ilişkin incelemelerinde mahsup şartlarının bulunup bulunmadığını incelemekle ve şartları oluşmuşsa mahsup kararı vermekle yükümlüdür (Ercan Bucak (2), § 49; Burhan Yaz (3), §§ 42, 44).

17. Somut olayda başvurucu, anayasal düzeni değiştirmeye teşebbüs etme suçundan başlatılan soruşturmada 20/7/2016 tarihinde tutuklandığını, 5/8/2016 tarihinde hakkında tahliye kararı verildiğini ancak tutuklu olarak bulunduğu Ceza İnfaz Kurumundan 6/8/2016 tarihinde salıverildiğini belirterek müddetnamenin hatalı düzenlendiğini ileri sürmüş; Ceza İnfaz Kurumunda fazladan kaldığı 1 günün kesinleşen hapis cezası süresinden mahsup edilmesini talep etmiştir. Başvurucu; talep dilekçesine Ceza İnfaz Kurumu tarafından kendisine verilen 6/8/2016 tarihli salıverme fişi, Adres Değişikliği İhtar Tutanağı ve tahliye bildirim yazısını da eklemiştir. Bununla birlikte Erzurum 1. İnfaz Hâkimliği, Ceza İnfaz Kurumunun başvurucunun 5/8/2016 tarihinde tahliye edildiğine dair müzekkere cevabı verdiğini belirterek talebin reddine karar vermiştir.

18. Mahsubun resen yapılması gereken bir işlem olduğu da gözönüne alındığında hürriyetten yoksun bırakma süresinin doğru hesaplanması gibi kişinin özgürlüğü ile doğrudan ilgili konularda yargı mercilerinin gerekli araştırma ve yazışmayı yapma yükümlülüğü bulunmaktadır. Başvurucu, mahsup talebine ilişkin süreçte tahliye tarihi ile Ceza İnfaz Kurumundan salıverildiği tarihin farklı olduğuna dair somut bilgi ve belgeler (Ceza İnfaz Kurumu tarafından düzenlenen6/8/2016 tarihli salıverme fişi, Adres Değişikliği İhtar Tutanağı ve tahliye bildirim yazısı) sunmuştur. Bununla birlikte Erzurum 1. İnfaz Hâkimliği ve Erzurum 1. Ağır Ceza Mahkemesi kararlarında mezkûr belgelere ilişkin bir değerlendirme yapılmadığı, yalnızca Ceza İnfaz Kurumundan gelen cevabi yazıya istinaden karar verildiği görülmüştür. Sonuç olarak başvurucunun somut bilgi ve belgeler sunmasına karşın mahsup talebinin ilgili ve yeterli gerekçe içermeyen kararlarla reddedildiği, kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının bu suretle ihlal edildiği kanaatine ulaşılmıştır.

19. Açıklanan gerekçelerle Anayasa'nın 19. maddesinin ikinci fıkrasında güvence altına alınan kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiğine karar verilmesi gerekir.

III. GİDERİM

20. Başvurucu; ihlalin tespiti ve 5.000 TL maddi tazminat, 25.000 TL manevi tazminat ödenmesi talebinde bulunmuştur.

21. İnceleme tarihi itibarıyla başvurucunun hakkındaki mahkûmiyet hükmünün infazının devam ettiği görülmüş olup başvuruda tespit edilen anayasal hak ihlalinin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar ve zorunluluk bulunmaktadır. Anayasa'nın 148. ve 153. maddeleri ile 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 50. ve 66. maddeleri uyarınca ihlal kararının gönderildiği yargı mercilerinin yapması gereken iş, yeniden yargılama işlemlerini başlatıp Anayasa Mahkemesinin ihlal kararında belirtilen ilkelere ve gerekçelere uygun biçimde yürütülecek yargılama sonunda hak ihlalinin nedenlerini gidererek yeni bir karar vermektir (yeniden yargılama konusunda bkz. Mehmet Doğan [GK], B. No: 2014/8875, 7/6/2018, §§ 54-60; Aligül Alkaya ve diğerleri (2) [1. B.], B. No: 2016/12506, 7/11/2019, §§ 53-60, 66; Kadri Enis Berberoğlu (3) [GK], B. No: 2020/32949, 21/1/2021, §§ 93-100).

22. İhlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmasının yeterli giderim sağlayacağı anlaşıldığından başvurucunun tazminat taleplerinin reddine karar verilmesi gerekir.

IV. HÜKÜM

Açıklanan gerekçelerle;

A. Kamuya açık belgelerde başvurucunun kimliğinin gizli tutulması talebinin KABULÜNE,

B. Kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın KABUL EDİLEBİLİR OLDUĞUNA,

C. Anayasa'nın 19. maddesinde güvence altına alınan kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının İHLAL EDİLDİĞİNE,

D. Kararın bir örneğinin kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlalinin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmak üzere Erzurum 1. İnfaz Hâkimliğine (E.2023/2360, K.2023/2533) GÖNDERİLMESİNE,

E. Başvurucunun tazminat taleplerinin REDDİNE,

F. Kararın bir örneğinin Adalet Bakanlığına GÖNDERİLMESİNE 17/2/2026 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.

İtiraz konusu kurallarda; hakaret suçunun kamu görevlisine karşı görevinden dolayı işlenmesi hâlinde cezanın alt sınırının bir yıldan az olamayacağı, kamu görevlisine karşı görevinden dolayı işlenenler hariç olmak üzere hakaret suçunun soruşturulması ve kovuşturulmasının mağdurun şikâyetine bağlı olduğu öngörülmüştür.

Başvuru Gerekçesi

Başvuru kararında özetle; itiraz konusu kurallarda öngörülen soruşturma usulü ve cezanın kişilerin ifade özgürlüğü üzerinde caydırıcı bir etki doğurduğu ve kamunun vatandaşlar tarafından denetlenmesi imkânını ortadan kaldırdığı, kurallarla hakaret suçunda kamu görevlilerine diğer kişilere göre daha fazla koruma sağlanmasının ve söz konusu suçun şikâyet aranmaksızın soruşturulmasının hukuk devleti ve kanun önünde eşitlik ilkeleriyle bağdaşmadığı, anılan suç bakımından hapis cezası öngörülmesinin suç ve ceza arasında orantısızlığa neden olduğu belirtilerek kuralların Anayasa’ya aykırı olduğu ileri sürülmüştür.

Mahkemenin Değerlendirmesi

A. Kanun’un 125. Maddesinin (3) Numaralı Fıkrasının (a) Bendinin İncelenmesi

İtiraz konusu kuralla kamu görevlisine karşı görevinden dolayı onur, şeref ve saygınlığını rencide edebilecek nitelikte somut bir fiil veya olgu isnat edilmesi ya da sövmek suretiyle onur, şeref ve saygınlığına saldırılması fiilleri cezai yaptırıma bağlanmak suretiyle ifade özgürlüğüne sınırlama getirilmektedir.

Kural kapsamında suçun yalnızca mağdurun sıfatına bağlı olmadığı, hakaret fiili ile kamu görevinin yerine getirilmesi arasında bir bağ bulunmasının gerektiği anlaşılmaktadır. Ayrıca suçun unsurları ile yaptırımın niteliği ve miktarının açık ve net şekilde düzenlendiği göz önünde bulundurulduğunda kuralın belirli ve öngörülebilir olduğu değerlendirilmektedir.

Kuralla kamu görevlisine görevinden dolayı hakaret fiilinin cezai yaptırıma bağlanmasının kamu görevlilerinin şeref ve itibarının korunması ile kamu hizmetlerinin etkin ve verimli bir şekilde yerine getirilmesi sağlanarak kamu düzeninin korunmasına katkı sunduğu açıktır. Bu kapsamda kuralın ifade özgürlüğü bakımından ulaşılmak istenen amaçla bağlantılı olduğu kabul edilmiştir.

Kural kapsamında kişilerin kamu görevlilerine karşı görevinden dolayı hakaret suçunu işledikleri takdirde cezanın alt sınırının bir yıldan az olamayacak şekilde hapis veya adli para cezası olarak belirlenmesi suretiyle ifade özgürlüğüne getirilen sınırlamada daha hafif bir sınırlama aracının bulunup bulunmadığının gereklilik ilkesi yönünden değerlendirilmesi gerekir.

Hukuk devletinde, ceza ve ceza yerine geçen güvenlik tedbirlerine ilişkin kurallar, Anayasa’ya aykırı olmamak kaydıyla ülkenin sosyal, kültürel yapısı, ahlaki değerleri ve ekonomik hayatın gereksinimleri dikkate alınarak kanun koyucunun oluşturacağı suç siyasetine göre belirlenir. Kanun koyucu, izlediği suç politikası gereği bazı fiilleri ceza hukuku alanından çıkarabileceği gibi korunan hukuki değerler ile bunun sonuçlarını esas alarak bazı suçlar için farklı yaptırımlar öngörebilir. Bu konudaki tercih ve takdirin yerindeliği anayasal denetimin kapsamı dışında kalmaktadır. Bu itibarla kuralda düzenlenen suçun ve yaptırımın kanun koyucunun suç ve suçlulukla mücadelede suç siyasetinin bir gereği olarak takdir yetkisi kapsamında değerlendirilmesi gerektiği sonucuna ulaşılmaktadır. Dolayısıyla kuralla ifade özgürlüğüne getirilen sınırlamanın ulaşılmak istenen meşru amaç bakımından gerekli olmadığı söylenemez.

Orantılılık incelemesinde ise kuralda şeref ve itibarın korunması hakkı ile diğer tarafın Anayasa’da güvence altına alınan ifade özgürlüğünden yararlanma hakkı arasında adil bir dengenin sağlanıp sağlanmadığı değerlendirilmelidir. Bu itibarla öncelikle mahkemelerin hukuk kurallarını yorumlama yetkisinin, bunların Anayasa hükümleri ışığında yorumlanması yükümlülüğünü de beraberinde getirdiği gözetilmelidir. Bir mevzuat hükmünün birden farklı şekilde yorumlanmasının mümkün olduğu hâllerde Anayasa’ya aykırı olan yorumdan kaçınılması Anayasa’nın üstünlüğü ilkesinin bir gereğidir. Dolayısıyla hâkimin bir hukuk kuralının anlam ve kapsamını tespit ederken Anayasa’yı ve anayasal ilkeleri hesaba katmaması Anayasa’nın normlar hiyerarşisinin en üstünde yer almasını anlamsız hâle getirir. Bu bağlamda Anayasa, kâğıt üzerinde kalan bir metin değil yaşayan, hukuk sistemini yönlendiren, her türlü kamusal tasarrufta gözetilmesi gereken hukuki bir belgedir.

Nitekim Anayasa Mahkemesi, bireysel başvuruda verdiği kararlarında itiraz konusu kuralda olduğu gibi çatışan haklar söz konusu olduğunda ne surette dengeleme yapılacağına dair genel ilkeleri ortaya koymuştur. Bu kapsamda kuralla ilgili yargılamalarda; ifadelerin kim tarafından dile getirildiği, hedef alınan kişinin kim olduğu, tanınmışlık düzeyi, ilgili kişinin önceki davranışları, katlanılması gereken ve kabul edilebilir eleştiri sınırlarının sade bir vatandaş ile karşılaştırıldığında daha geniş olup olmadığı, ifadelerin genel yarara ilişkin bir tartışmaya katkı sağlayıp sağlamadığı, kamuoyu ile diğer kişilerin düşünce açıklamaları karşısında sahip oldukları hakların ağırlığı, kamuyu bilgilendirme değeri, toplumsal ilginin varlığı ve konunun güncel olup olmadığı, müştekinin kendisine yöneltilen ifadelere cevap verme olanağının bulunup bulunmadığı, ifadelerin hedef alınan kişinin hayatı üzerindeki etkisi, ifadelerin, kullanıldıkları bağlamından kopartılıp kopartılmadığı gibi hususların değerlendirilmesi gerekmektedir.

Öte yandan kuralın uygulanmasında ifade özgürlüğü ile şeref ve itibarın korunması arasında dengeleme yapılmasını sağlayan çeşitli güvencelere yer verildiği de görülmektedir. 5237 sayılı Kanun’un 127. maddesinde isnadın ispatı hâlinde cezasızlık öngörülmüş, 128. maddesinde yargı mercileri veya idari makamlar nezdinde yapılan başvuru ve savunmalar kapsamında cezasızlık hâlleri düzenlenmiş, 129. maddesinde ise hakaret suçunun haksız bir fiile tepki olarak işlenmesi durumunda cezada indirim veya cezasızlık imkânı tanınmıştır.

Ayrıca kuralın da yer aldığı maddede basamaklı ve seçenekli ceza sisteminin benimsenmesi suretiyle cezanın faile göre bireyselleştirilebilmesine imkân sağlandığı, verilen hükümlerin istinaf ve temyiz denetimine açık olduğu anlaşılmaktadır.

Bu itibarla kamu görevlisine görevinden dolayı hakaret edilmesi hâlinde temel cezanın bir yıldan az olamayacağının öngörülmesinin suça konu fiil ile ceza arasında bulunması gereken adil dengeyi bozmadığı, kuralın amacına uygun ve orantılı bir şekilde uygulanmasını sağlayacak yasal güvencelere de yer verildiği gözetildiğinde kuralla ifade özgürlüğüne getirilen sınırlamada elde edilmek istenen kamu yararı ile bireylerin hakları arasında olması gereken makul dengenin sağlandığı, dolayısıyla kuralın orantılı olduğu sonucuna ulaşılmıştır.

Anayasa Mahkemesi açıklanan gerekçelerle kuralın Anayasa’ya aykırı olmadığına ve itirazın reddine karar vermiştir.

B. Kanun’un 131. Maddesinin (1) Numaralı Fıkrasında Yer Alan “Kamu görevlisine karşı görevinden dolayı işlenen hariç;…” İbaresinin İncelenmesi

Ceza davasının kamusallığı ilkesi gereği kural olarak adli makamların suç şüphesini öğrenmeleri ile birlikte kendiliğinden soruşturmaya başlamaları gerekir. Bununla birlikte kanun koyucu; suçların ağırlığı, kamu düzeni açısından önemi gibi unsurları gözeterek doğrudan takip edilmesi gereken suçlarla soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı suçları birbirinden ayırabilir.

Kamu görevlisine karşı görevinden dolayı işlenen hakaret suçunda kamu görevlilerinin şeref ve itibarının yanı sıra kamu görevlileri eliyle yürütülen hizmetin etkin ve verimli bir şekilde yerine getirilmesi sağlanarak kamu düzeninin korunması amaçlanmaktadır. Bu bağlamda takibinde yalnızca mağdurun değil kamunun da hukuki menfaatinin söz konusu olduğu durumlarda suçun şikâyet şartı aranmaksızın doğrudan soruşturma ve kovuşturma konusu yapılmasının suç işlenmesinin önlenmesine ve kamu düzeninin sağlanmasına katkı sunduğu açıktır. Bu itibarla kamu görevlilerine karşı görevinden dolayı işlenecek hakaret suçunda soruşturma ve kovuşturma usulüyle ilgili düzenleme yapan itiraz konusu kural, kanun koyucunun takdir yetkisi kapsamındadır.

Öte yandan kamu görevlisine karşı görevinden dolayı hakaret suçunu işleyen fail ile suçun basit veya diğer nitelikli hâllerini işleyen faillerin aynı hukuksal durumda bulunmadıkları açıktır. Farklı hukuksal konumda olanların farklı hukuksal düzenlemelere tabi tutulmalarının eşitsizliğe yol açtığı söylenemez. Bu itibarla kuralın eşitlik ilkesiyle çelişen bir yönü de bulunmamaktadır.

Anayasa Mahkemesi açıklanan gerekçelerle kuralın Anayasa’ya aykırı olmadığına ve itirazın reddine karar vermiştir.

---

Anayasa Mahkemesi'nin 25/12/2025 tarihli, 2024/173 esas - 2025/277 karar sayılı kararı

ANAYASA MAHKEMESİ KARARI

Esas Sayısı : 2024/173

Karar Sayısı : 2025/277

Karar Tarihi : 25/12/2025

R.G. Tarih - Sayı : 4/5/2026-33243

İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Çorum 3. Asliye Ceza Mahkemesi

İTİRAZIN KONUSU: 26/9/2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun;

A. 125. maddesinin (3) numaralı fıkrasının (a) bendinin,

B. 131. maddesinin (1) numaralı fıkrasında yer alan “Kamu görevlisine karşı görevinden dolayı işlenen hariç;…” ibaresinin,

Anayasa’nın 2., 10., 26., 36. ve 40. maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptallerine karar verilmesi talebidir.

OLAY: Kamu görevlisine karşı görevinden dolayı hakaret suçundan açılan davada itiraz konusu kuralların Anayasa’ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, iptalleri için başvurmuştur.

I. İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKÜMLERİ

Kanun’un itiraz konusu kuralların da yer aldığı;

1. 125. maddesi şöyledir:

“Hakaret

Madde 125- (1) Bir kimseye onur, şeref ve saygınlığını rencide edebilecek nitelikte somut bir fiil veya olgu isnat eden (…) veya sövmek suretiyle bir kimsenin onur, şeref ve saygınlığına saldıran kişi, üç aydan iki yıla kadar hapis veya adlî para cezası ile cezalandırılır. Mağdurun gıyabında hakaretin cezalandırılabilmesi için fiilin en az üç kişiyle ihtilat ederek işlenmesi gerekir.

(2) Fiilin, mağduru muhatap alan sesli, yazılı veya görüntülü bir iletiyle işlenmesi halinde, yukarıdaki fıkrada belirtilen cezaya hükmolunur.

(3) Hakaret suçunun;

a) Kamu görevlisine karşı görevinden dolayı,

b) Dini, siyasi, sosyal, felsefi inanç, düşünce ve kanaatlerini açıklamasından, değiştirmesinden, yaymaya çalışmasından, mensup olduğu dinin emir ve yasaklarına uygun davranmasından dolayı,

c) Kişinin mensup bulunduğu dine göre kutsal sayılan değerlerden bahisle,

İşlenmesi halinde, cezanın alt sınırı bir yıldan az olamaz.

(4) (Değişik: 29/6/2005 – 5377/15 md.) Hakaretin alenen işlenmesi halinde ceza altıda biri oranında artırılır.

(5) (Değişik: 29/6/2005 – 5377/15 md.) Kurul hâlinde çalışan kamu görevlilerine görevlerinden dolayı hakaret edilmesi hâlinde suç, kurulu oluşturan üyelere karşı işlenmiş sayılır. Ancak, bu durumda zincirleme suça ilişkin madde hükümleri uygulanır.”

2. 131. maddesi şöyledir:

“Soruşturma ve kovuşturma koşulu

Madde 131- (1) Kamu görevlisine karşı görevinden dolayı işlenen hariç; hakaret suçunun soruşturulması ve kovuşturulması, mağdurun şikayetine bağlıdır.

(2) Mağdur, şikayet etmeden önce ölürse, veya suç ölmüş olan kişinin hatırasına karşı işlenmiş ise; ölenin ikinci dereceye kadar üstsoy ve altsoyu, eş veya kardeşleri tarafından şikayette bulunulabilir.”

II. İLK İNCELEME

1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Kadir ÖZKAYA, Hasan Tahsin GÖKCAN, Basri BAĞCI, Engin YILDIRIM, Rıdvan GÜLEÇ, Recai AKYEL, Yusuf Şevki HAKYEMEZ, Yıldız SEFERİNOĞLU, Selahaddin MENTEŞ, İrfan FİDAN, Kenan YAŞAR, Muhterem İNCE, Yılmaz AKÇİL, Ömer ÇINAR ve Metin KIRATLI’nın katılımlarıyla 17/10/2024 tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.

III. ESASIN İNCELENMESİ

2. Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Ahmet Hakan SOYTÜRK tarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu kanun hükümleri, dayanılan ve ilgili görülen Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:

A. Anlam ve Kapsam

3. Hakaret suçu 5237 sayılı Kanun’un özel hükümlere ilişkin İkinci Kitabı’nın, İkinci Kısmı’nın “Şerefe Karşı Suçlar” başlıklı Sekizinci Bölümü’nde 125. maddede düzenlenmiştir. Söz konusu maddenin (1) numaralı fıkrasının birinci cümlesinde bir kimseye onur, şeref ve saygınlığını rencide edebilecek nitelikte somut bir fiil veya olgu isnat eden veya sövmek suretiyle bir kimsenin onur, şeref ve saygınlığına saldıran kişinin üç aydan iki yıla kadar hapis veya adli para cezasıyla cezalandırılacağı öngörülmüştür.

4. Anılan fıkranın ikinci cümlesinde mağdurun gıyabında hakaretin cezalandırılabilmesi için fiilin en az üç kişiyle ihtilat edilerek işlenmesi gerektiği belirtilmek suretiyle objektif cezalandırma şartına yer verilmiştir.

5. Hakaret suçunun faili bakımından söz konusu Kanun’da herhangi bir ayırt edici unsura yer verilmediği gözetildiğinde tüm gerçek kişilerin bu suçun faili olabileceği anlaşılmaktadır.

6. Suçun mağdurunun da gerçek kişi olması gerekir. Kanun’un 126. maddesinde ise hakaret suçunun işlenmesinde mağdurun ismi açıkça belirtilmemiş veya isnat, üstü kapalı geçiştirilmiş olsa bile eğer niteliğinde ve mağdurun şahsına yönelik bulunduğunda duraksama bulunmayan bir durum varsa hem ismin belirtilmiş ve hem de hakaretin açıklanmış sayılacağı hüküm altına alınmıştır.

7. Hakaret suçunun basit hâli açısından mağdurun sıfatının önemi bulunmamakla birlikte 125. maddenin (3) numaralı fıkrasının itiraz konusu (a) bendinde suçun kamu görevlisine karşı görevinden dolayı işlenmesi nitelikli hâl olarak düzenlenmiştir. Anılan fıkra uyarınca söz konusu nitelikli hâlin gerçekleşmesi durumunda cezanın alt sınırının bir yıldan az olamayacağı öngörülmüştür.

8. Hakaret suçunun kamu görevlisine karşı görevinden dolayı işlenmesi, maddi ceza hukukunun yanı sıra muhakeme hukuku bakımından da birtakım sonuçlar doğurmaktadır. Nitekim 131. maddenin (1) numaralı fıkrasına göre kamu görevlisine karşı görevinden dolayı işlenen hariç; hakaret suçunun soruşturulması ve kovuşturulması, mağdurun şikayetine bağlıdır. Anılan fıkrada yer alan “Kamu görevlisine karşı görevinden dolayı işlenen hariç;…” ibaresi itiraz konusu diğer kuralı oluşturmaktadır. Bu itibarla kural uyarınca hakaret suçunun kamu görevlisine karşı görevinden dolayı işlenmesi hâlinde suçun takibinde mağdurun şikâyeti aranmayacaktır.

B. İtirazın Gerekçesi

9. Başvuru kararında özetle; itiraz konusu kurallarda öngörülen soruşturma usulü ve cezanın kişilerin ifade özgürlüğü üzerinde caydırıcı bir etki doğurduğu ve kamunun vatandaşlar tarafından denetlenmesi imkânını ortadan kaldırdığı, kurallarla hakaret suçunda kamu görevlilerine diğer kişilere göre daha fazla koruma sağlanmasının ve söz konusu suçun şikâyet aranmaksızın soruşturulmasının hukuk devleti ve kanun önünde eşitlik ilkeleriyle bağdaşmadığı, ayrıca bu durumun adil yargılanma hakkını ihlal ettiği, anılan suç bakımından hapis cezası öngörülmesinin suç ve ceza arasında orantısızlığa neden olduğu, bu hâlin kişilerin temel hak ve özgürlüklerini korunması yönündeki devletin yükümlülükleriyle bağdaşmadığı ve ülkemizin taraf olduğu milletlerarası antlaşmalarla da uyumlu olmadığı belirtilerek kuralların Anayasa’nın 2., 10., 26., 36. ve 40. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.

C. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu

1. Kanun’un 125. Maddesinin (3) Numaralı Fıkrasının (a) Bendinin İncelenmesi

10. 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 43. maddesi uyarınca kural, ilgisi nedeniyle Anayasa’nın 13. maddesi yönünden de incelenmiştir.

11. Anayasa’nın 25. maddesinin birinci fıkrasında herkesin düşünce ve kanaat özgürlüğüne sahip olduğu belirtildikten sonra “Düşünceyi açıklama ve yayma hürriyeti” başlıklı 26. maddesinin birinci fıkrasında “Herkes, düşünce ve kanaatlerini söz, yazı, resim veya başka yollarla tek başına veya toplu olarak açıklama ve yayma hakkına sahiptir. Bu hürriyet resmî makamların müdahalesi olmaksızın haber veya fikir almak ya da vermek serbestliğini de kapsar.” hükmüne yer verilerek ifade özgürlüğü güvence altına alınmıştır.

12. İfade özgürlüğü; kişinin haber ve bilgilere, başkalarının fikirlerine serbestçe ulaşabilmesi, düşünce ve kanaatlerinden dolayı kınanmaması, bunları tek başına veya başkalarıyla birlikte çeşitli yollarla serbestçe ifade edebilmesi, anlatabilmesi, savunabilmesi, başkalarına aktarabilmesi ve yayabilmesi anlamına gelir. Çoğunluğa muhalif olanlar da dâhil olmak üzere düşüncelerin her türlü araçla açıklanması, açıklanan düşünceye paydaş sağlanması, düşünceyi gerçekleştirme ve başkalarını bu konuda ikna etme çabaları, bu çabaların hoşgörüyle karşılanması çoğulcu demokratik düzenin gereklerindendir. Dolayısıyla toplumsal ve siyasal çoğulculuğu sağlamak, her türlü düşüncenin barışçıl bir şekilde serbestçe ifade edilmesiyle mümkündür. Bu itibarla düşünceyi açıklama ve yayma özgürlüğü demokrasinin işleyişi için yaşamsal önemdedir (Bekir Coşkun [GK], B. No: 2014/12151, 4/6/2015, §§ 33,34; Mehmet Ali Aydın [GK], B. No: 2013/9343, 4/6/2015, §§ 42, 43; Tansel Çölaşan [1. B.], B. No: 2014/6128, 7/7/2015, §§ 35, 36, 38).

13. İtiraz konusu kuralla kamu görevlisine karşı kamu görevinden dolayı onur, şeref ve saygınlığını rencide edebilecek nitelikte somut bir fiil veya olgu isnat edilmesi ya da sövmek suretiyle onur, şeref ve saygınlığına saldırılması fiilleri cezai yaptırıma bağlanmak suretiyle ifade özgürlüğüne sınırlama getirilmektedir.

14. Anayasa’nın 13. maddesinde “Temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.” denilmektedir.

15. Buna göre ifade özgürlüğüne sınırlama getirilirken temel hak ve özgürlüklerin sınırlanması rejimini düzenleyen Anayasa’nın anılan maddesinin gözönünde bulundurulması gerekmektedir. Anayasa’nın söz konusu maddesi uyarınca ifade özgürlüğüne getirilen sınırlamaların kanunla yapılması, Anayasa’da öngörülen sınırlama sebeplerine, demokratik toplum düzeninin gereklerine ve ölçülülük ilkesine uygun olması zorunludur.

16. Bu kapsamda ifade özgürlüğünü sınırlamaya yönelik kanuni bir düzenlemenin şeklen var olması yeterli olmayıp kuralların keyfîliğe izin vermeyecek düzeyde belirli, ulaşılabilir ve öngörülebilir nitelikte olması gerekir.

17. Esasen temel hak ve özgürlükleri sınırlayan kanunun bu niteliklere sahip olması Anayasa’nın 2. maddesinde güvenceye alınan hukuk devleti ilkesinin de bir gereğidir. Hukuk devletinde kanuni düzenlemelerin hem kişiler hem de idare yönünden herhangi bir duraksamaya ve kuşkuya yer vermeyecek şekilde açık, net, anlaşılır, uygulanabilir ve nesnel olması, ayrıca kamu otoritelerinin keyfî uygulamalarına karşı koruyucu önlem içermesi gerekir. Kanunda bulunması gereken bu nitelikler hukuki güvenliğin sağlanması bakımından da zorunludur. Zira bu ilke hukuk normlarının öngörülebilir olmasını, bireylerin tüm eylem ve işlemlerinde devlete güven duyabilmesini, devletin de yasal düzenlemelerinde bu güven duygusunu zedeleyici yöntemlerden kaçınmasını gerekli kılar. Dolayısıyla Anayasa’nın 13. maddesinde sınırlama ölçütü olarak belirtilen kanunilik, Anayasa’nın 2. maddesinde güvenceye alınan hukuk devleti ilkesi ışığında yorumlanmalıdır.

18. Hakaret suçunun kamu görevlisine karşı görevinden dolayı işlenmesi hâlinde cezanın alt sınırının bir yıldan az olamayacağını öngörmek suretiyle suçun nitelikli hâllerinden birini düzenleyen kuralın şeklî anlamda bir kanun hükmü olduğu ve erişilebilir nitelikte olduğu hususunda herhangi bir tereddüt bulunmamaktadır. Kuralda suçun kamu görevlisine karşı görevinden dolayı işlenmesi şartı aranmıştır. Dolayısıyla hakaret suçuyla kamu görevlisinin yerine getirdiği görev arasında bir nedensellik ilişkisi bulunmalıdır. Başka bir ifadeyle kamu görevlisine sırf sıfatından dolayı hakaret edilmesi, suçun nitelikli hâlinin oluşması için yeterli değildir. Diğer yandan kamu görevlisinin görevinin kapsamının, ilgili kurumun mevzuatı ve işleyişi dikkate alınarak her bir somut olayın şartlarında yargı mercilerince belirlenmesi mümkündür. Kuralın da yer aldığı fıkrada kuralla düzenlenen hâlin gerçekleşmesi durumunda temel cezanın belirlenmesinde alt sınırın bir yıl olduğu açıkça gösterilmiştir.

19. Öte yandan her kuralda olduğu gibi itiraz konusu kuralla ilgili bazı uygulama sorunlarının ortaya çıkabileceği söylenebilir. Kanun yapma tekniğinin doğası gereği kanunlar genel ve soyut nitelikte kurallar olup kanun koyucu tarafından somut olayın özelliğine göre değişebilecek tüm çözümlerin önceden kuralda düzenlenmesi mümkün değildir. Bu bağlamda mevcut uyuşmazlıklara ilişkin sorunların her somut olayın özelliği dikkate alınarak kuralın amacına uygun şekilde yorumlanması suretiyle mahkeme içtihatlarıyla çözülmesi gerekmektedir. Kuralın lafzı ile amacı birlikte yorumlanarak çözülebilecek sorunların uygulamaya ilişkin olduğu açıktır. Bu nedenle de kuraldan ziyade kuralın yorumlanmasıyla ilgili olarak çıkabilecek sorunlar anayasallık denetiminin konusu dışında kalmaktadır (AYM, E.2017/135, K.2019/35, 15/5/2019, § 31; E.2022/129, K.2023/189, 8/11/2023, § 28).

20. Bu itibarla suçun unsurlarının, suça ilişkin yaptırımın niteliğinin ve miktarının kuralda herhangi bir tereddüde yer vermeyecek şekilde açık ve net olarak düzenlendiği gözetildiğinde kuralın açık, anlaşılır ve sınırlarının belirli olduğu, bu kapsamda kanunilik şartını taşıdığı sonucuna ulaşılmıştır.

21. Anayasa’nın 26. maddesinde ifade özgürlüğü sınırsız bir hak olarak düzenlenmemiş, anılan maddenin ikinci fıkrasında bu hakkın millî güvenlik, kamu düzeni, kamu güvenliği, Cumhuriyet’in temel nitelikleri ve devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünün korunması, suçların önlenmesi, suçluların cezalandırılması, devlet sırrı olarak usulünce belirtilmiş bilgilerin açıklanmaması, başkalarının şöhret veya haklarının, özel ve aile hayatlarının ya da kanunun öngördüğü meslek sırlarının korunması veya yargılama görevinin gereğine uygun olarak yerine getirilmesi amaçlarıyla sınırlanabileceği öngörülmüştür.

22. Kuralla kamu görevlisine görevinden dolayı hakaret fiilinin cezai yaptırıma bağlanmasının kamu görevlilerinin şeref ve itibarının korunması ile bu kişilerce yürütülen kamu hizmetlerinin etkin ve verimli bir şekilde yerine getirilmesi sağlanarak kamu düzeninin korunmasına katkı sunacağı açıktır. Nitekim kuralın da yer aldığı maddenin gerekçesinde de genel olarak hakaret fiillerinin cezalandırılmasıyla korunan hukuki değerin kişilerin şeref, haysiyet ve namusu ile toplum içindeki itibarı ve diğer fertler nezdindeki saygınlığı olduğu ifade edilmiştir. Bu itibarla kuralla öngörülen sınırlamanın anayasal anlamda meşru bir amaca dayandığı anlaşılmaktadır.

23. İfade özgürlüğüne yönelik bir sınırlamanın demokratik toplum düzeninin gereklerine de uygun olması, bir başka ifadeyle demokratik toplumda zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşılaması gerekir.

24. Anayasa’da herkes için güvence altına alınan temel haklardan biri olan ve demokratik toplumun temelini oluşturan ifade özgürlüğü, toplumun ilerlemesi ve bireyin gelişmesi için gerekli temel şartlardan birini oluşturmaktadır.

25. Anayasa’nın 26. maddesinde düzenlenen ifade özgürlüğü eleştiri niteliğindeki düşünce açıklamalarını da kapsamaktadır. Esasen ifade özgürlüğü, büyük ölçüde eleştiri özgürlüğünün güvence altına alınmasını hedeflemektedir. Bu nedenle düşüncelerin açıklanması ve yayılması sırasında kullanılan ifadelerin sert olması doğal karşılanmalıdır. Kamu gücünü kullanan kişilere yönelik eleştirilerin kabul edilebilir sınırlarının diğer kişilere yönelik eleştiri sınırlarına göre daha geniş olduğu bilinmektedir. Başka bir ifadeyle demokratik bir toplumda siyasetçilerin ve kamu görevlerinin, özellikle görevleriyle ilgili ya da toplumun genelini ilgilendiren konularda şeref ve itibarın korunmasını isteme hakkı yönünden diğer bireylere nazaran daha dar bir korumadan yararlanacakları ilke olarak kabul edilmektir. Ancak kamu görevlilerine yönelik de olsa eleştirilerin kişilerin şeref ve itibarını zedeleyecek şekilde hakaret boyutuna ulaşmaması gerekir. Kamu görevini yerine getiren kişilerin diğer kişilere göre daha hoşgörülü olmak zorunda olmaları, onların şöhret veya haklarının korunmayacağı anlamına gelmez. Nitekim kamu görevlilerinin görevlerini hakkıyla yerine getirebilmeleri için kamu nezdinde belli bir güvene sahip olmaları gerektiği, bunun da ancak onların asılsız suçlamalara karşı korunmalarıyla sağlanabileceği gözönüne alınmalıdır. Bu bağlamda ifade özgürlüğü, kişilere hakaret etme hakkı vermez. Zira hakaret fiillerinde kamuyu bilgilendirme ve kamusal yararı içerir bir tartışmaya katkı amacından ziyade başkalarının şöhret veya itibarlarına saldırı söz konusudur. Böyle bir durum da hiçbir hukuk düzeni tarafından korunmaz (AYM, E.2016/25, K.2016/186, 14/12/2016, § 19; İlhan Cihaner (2) [1. B.], B. No: 2013/5574, 30/6/2014, §§ 68-70).

26. Dolayısıyla kuralla yalnızca ifade özgürlüğünü istismar edebilecek fiiller cezalandırılmaktadır. Kuralda yer alan suçun oluşmasında hakaret fiilinin kamu görevlilerinin görevinden kaynaklanması şartı arandığından kural, anılan kişilerin kamu hizmetini daha iyi yerine getirmesini sağlamaya yöneliktir. Başka bir ifadeyle kuralın yalnızca kamu makamlarının imajı, devletin itibarı gibi soyut değerlerin korunması amacına hizmet ettiği söylenemez. Bu itibarla kural kapsamında kamu görevlilerinin kamu hizmetlerini etkili ve verimli bir şekilde yerine getirebilmesi için görevleri nedeniyle işlenen hakaret fiillerinin suçun nitelikli hâli kabul edilerek yaptırıma bağlanmasının zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşılamaya yönelik olduğu, bu nedenle kuralın demokratik toplum düzeninin gereklerine aykırı olmadığı anlaşılmaktadır.

27. Anayasa’nın 13. maddesinde ifade edilen ölçülülük ilkesi, temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılmasında dikkate alınması gereken bir diğer ilkedir. Anayasa’nın anılan maddesinde güvence altına alınan ölçülülük ilkesi, elverişlilik, gereklilik ve orantılılık olmak üzere üç alt ilkeden oluşmaktadır. Elverişlilik öngörülen sınırlamanın ulaşılmak istenen amacı gerçekleştirmeye elverişli olmasını, gereklilik ulaşılmak istenen amaç bakımından sınırlamanın zorunlu olmasını diğer bir ifadeyle aynı amaca daha hafif bir sınırlama aracı ile ulaşılmasının mümkün olmamasını, orantılılık ise hakka getirilen sınırlama ile ulaşılmak istenen amaç arasında makul bir dengenin gözetilmesi gerekliliğini ifade etmektedir.

28. Kamu görevlilerine karşı görevinden dolayı hakaret fiillerinin yaptırıma bağlanmasının söz konusu kişilerin şeref ve itibarlarının korunması ile kamu düzeninin sağlanmasına katkı sağlayacağı gözetildiğinde kuralın söz konusu meşru amaca ulaşma bakımından elverişli olmadığı söylenemez.

29. Kural kapsamında kişilerin kamu görevlilerine karşı görevinden dolayı hakaret suçunu işledikleri takdirde cezanın alt sınırının bir yıldan az olamayacak şekilde hapis veya adli para cezası olarak belirlenmesi suretiyle ifade özgürlüğüne getirilen sınırlamada daha hafif bir sınırlama aracının bulunup bulunmadığının gereklilik ilkesi yönünden değerlendirilmesi gerekir.

30. Bu bağlamda kamu görevlisine karşı görevinden dolayı hakaret fiillerinin suç olmaktan çıkarılması ya da bu tür hakaretler için kanunlarda öngörülen cezaların hafifletilmesi başvurulabilecek araçlardandır. Bu itibarla Anayasa’da koruma altına alınan ifade özgürlüğünün ne surette sağlanacağı hususunda zaman içerisinde farklı görüşlerin oluşması doğaldır. Gerçekten de günümüz modern demokrasilerinde hakaret fiillerinin suç olmaktan çıkarılarak (dekriminalizasyon) şeref ve itibarın yalnızca özel hukuk araçlarıyla korunmasına ilişkin yaklaşımlar bulunmaktadır. Söz konusu yaklaşımların hukuki değerlerin korunmasında ceza hukukunun en son çare olması (ultima ratio) ilkesine de uygun olduğu söylenebilir.

31. Ancak hukuk devletinde, ceza ve ceza yerine geçen güvenlik tedbirlerine ilişkin kurallar, Anayasa’ya aykırı olmamak kaydıyla ülkenin sosyal, kültürel yapısı, ahlaki değerleri ve ekonomik hayatın gereksinimleri dikkate alınarak kanun koyucunun oluşturacağı suç siyasetine göre belirlenir. Kanun koyucu, izlediği suç politikası gereği bazı fiilleri ceza hukuku alanından çıkarabileceği gibi korunan hukuki değerler ile bunun sonuçlarını esas alarak bazı suçlar için farklı yaptırımlar öngörebilir. Bu konudaki tercih ve takdirin yerindeliği anayasal denetimin kapsamı dışında kalmaktadır. Bu itibarla kuralda düzenlenen suçun ve yaptırımın kanun koyucunun suç ve suçlulukla mücadelede suç siyasetinin bir gereği olarak takdir yetkisi kapsamında değerlendirilmesi gerektiği sonucuna ulaşılmaktadır. Dolayısıyla kuralla ifade özgürlüğüne getirilen sınırlamanın ulaşılmak istenen meşru amaç bakımından gerekli olmadığı söylenemez.

32. Orantılılık incelemesinde kuralda şeref ve itibarın korunması hakkı ile diğer tarafın Anayasa’da güvence altına alınan ifade özgürlüğünden yararlanma hakkı arasında adil bir dengenin sağlanıp sağlanmadığının değerlendirilmesi gerekir.

33. Bu itibarla öncelikle mahkemelerin hukuk kurallarını yorumlama yetkisinin, bunların Anayasa hükümleri ışığında yorumlanması yükümlülüğünü de beraberinde getirdiği gözetilmelidir. Buna göre mahkemeler, önlerindeki uyuşmazlığa uygulayacakları mevzuat hükümlerini anayasal ilke ve güvenceleri gözeterek yorumlama mecburiyeti altındadır. Bir mevzuat hükmünün birden farklı şekilde yorumlanmasının mümkün olduğu hâllerde Anayasa’ya aykırı olan yorumdan kaçınılması Anayasa’nın üstünlüğü ilkesinin bir gereğidir. Diğer bir ifadeyle Anayasa’ya uygun yorum ilkesi hâkimin hukuk kurallarını yorumlama serbestîsinin sınırını oluşturmaktadır. Dolayısıyla hâkimin bir hukuk kuralının anlam ve kapsamını tespit ederken Anayasa’yı ve anayasal ilkeleri hesaba katmaması Anayasa’nın normlar hiyerarşisinin en üstünde yer almasını anlamsız hâle getirir. Bu bağlamda Anayasa, kâğıt üzerinde kalan bir metin değil yaşayan, hukuk sistemini yönlendiren, her türlü kamusal tasarrufta gözetilmesi gereken hukuki bir belgedir (Mehmet Fatih Bulucu [GK], B. No: 2019/26274, 27/10/2022, § 76).

34. Nitekim Anayasa Mahkemesi, bireysel başvuruda verdiği kararlarında itiraz konusu kuralda olduğu gibi çatışan haklar söz konusu olduğunda ne surette dengeleme yapılacağına dair genel ilkeleri ortaya koymuştur. Bu kapsamda kuralla ilgili yargılamalarda; ifadelerin kim tarafından dile getirildiği (Nihat Zeybekci [1. B.], B. No: 2015/5633, 8/5/2019, § 29), hedef alınan kişinin kim olduğu, tanınmışlık düzeyi, ilgili kişinin önceki davranışları, katlanılması gereken ve kabul edilebilir eleştiri sınırlarının sade bir vatandaş ile karşılaştırıldığında daha geniş olup olmadığı, ifadelerin genel yarara ilişkin bir tartışmaya katkı sağlayıp sağlamadığı, kamuoyu ile diğer kişilerin düşünce açıklamaları karşısında sahip oldukları hakların ağırlığı, kamuyu bilgilendirme değeri, toplumsal ilginin varlığı ve konunun güncel olup olmadığı, müştekinin kendisine yöneltilen ifadelere cevap verme olanağının bulunup bulunmadığı, ifadelerin hedef alınan kişinin hayatı üzerindeki etkisi, ifadelerin, kullanıldıkları bağlamından kopartılıp kopartılmadığı gibi hususların değerlendirilmesi gerekmektedir (hedef alınan kişinin kamusal yetki kullanan bir görevli olması nedeniyle yapılan değerlendirmelerin bulunduğu kararlar için bkz. Ali Suat Ertosun (7) [2. B.] , B. No: 2014/1416, 15/10/2015, § 36; Zübeyde Füsun Üstel ve diğerleri [GK], B. No: 2018/17635, 26/7/2019, § 128, 129; Nilgün Halloran [2. B.], B. No: 2012/1184, 16/7/2014, § 45; Kadir Sağdıç [GK], B. No: 2013/6617, 8/4/2015, §§ 61-63; hedef alınan kişinin siyasetçi olması nedeniyle yapılan değerlendirmelerin bulunduğu kararlar için bkz. Bekir Coşkun [GK], B. No: 2014/12151, 4/6/2015, §§ 66, 67; Ergün Poyraz (2) [GK], B. No: 2013/8503, 27/10/2015, § 56; Kemal Kılıçdaroğlu [1. B.], B. No: 2014/1577, 25/10/2017, §§ 59- 61; ifadelerin genel yarara ilişkin bir tartışmaya katkı sağlayıp sağlamadığı, kamuoyu ile diğer kişilerin düşünce açıklamaları karşısında sahip oldukları hakların ağırlığı konulu kararlar için bkz. Bekir Coşkun, § 69; Çetin Doğan (2) [GK], B. No: 2014/3494, 27/2/2019, § 62; Ergün Poyraz (2), § 56; Kadir Sağdıç, §§ 60-66; İlhan Cihaner (2), §§ 66-73; Nihat Zeybekci, § 32; kamuyu bilgilendirme değeri, toplumsal ilginin varlığı ve konunun güncel olup olmadığı konulu kararlar için bkz. Seray Şahiner Özkan [1. B.], B. No: 2016/6439, 9/6/2021, § 44; İbrahim Okur (2) [1. B.], B. No: 2018/12363, 26/5/2021, § 28; müştekinin kendisine yöneltilen ifadelere cevap verme olanağının bulunup bulunmadığı konulu kararlar için bkz. Temel Coşkun [1. B.], B. No: 2017/1632, 29/1/2020, § 33; Şaban Sevinç (2) [1. B.], B. No: 2016/36777, 26/5/2021, § 42; Nihat Zeybekci, § 39; ifadelerin kullanıldıkları bağlamından kopartılıp kopartılmadığı konulu kararlar için bkz. Nilgün Halloran, § 52; Bekir Coşkun, §§ 62, 63; Önder Balıkçı [2. B.], B. No: 2014/6009, 15/2/2017, § 45, Nihat Zeybekci, § 36).

35. Öte yandan 5237 sayılı Kanun’un 127. maddesinde -Anayasa’nın 39. maddesinde de güvence altına alınan- ispat hakkına yer verilmiştir. Bu bağlamda kamu görevlilerinin görevlerini yerine getirmesiyle ilgili olarak yapılan isnatlardan dolayı açılan hakaret davalarında, sanığın isnadın doğruluğunu ispat etme hakkı bulunmaktadır. İsnadın ispatı hâlinde kural uyarınca kişilere ceza verilmeyecektir.

36. Yine anılan Kanun’un 128. maddesine göre yargı mercileri veya idari makamlar nezdinde yapılan yazılı veya sözlü başvuru, iddia ve savunmalar kapsamında kişilerle ilgili olarak somut isnatlarda ya da olumsuz değerlendirmelerde bulunulması ve isnat ile değerlendirmelerin gerçek ve somut vakıalara dayanması ve uyuşmazlıkla bağlantılı olması hâlinde, bu fiilleri nedeniyle kişilere ceza verilmeyecektir.

37. Ayrıca Kanun’un 129. maddesinin (1) numaralı fıkrasında hakaret suçunun haksız bir fiile tepki olarak işlenmesi hâlinde, verilecek cezanın üçte birine kadar indirilebileceği gibi ceza vermekten de vazgeçilebileceği düzenlenmiştir. Dolayısıyla kamu görevlisinin görevinin gereklerine aykırı fiillerinin haksızlık teşkil ettiği durumlarda faile ceza verilmemesi de mümkün olabilecektir.

38. Diğer yandan kuralın uygulanması hâlinde hakaret suçunun temel cezasında oluşacak farklılığın kusur ilkesi çerçevesinde değerlendirilmesi gerekir. Anayasa’nın 38. maddesinde düzenlenen cezaların şahsiliği ilkesiyle de bağlantılı olan kusur ilkesi, yaptırımın fiildeki haksızlık içeriğiyle orantılı olmasını gerektirmektedir. Bir fiil için öngörülecek yaptırımın azami sınırını failin kusuru belirlemektedir (AYM, E.2023/106, K.2023/205, 30/11/2023, § 31).

39. Ayrıca kanun koyucunun kuralın da yer aldığı 125. maddenin (1) numaralı fıkrasında basamaklı ve seçenekli bir ceza öngördüğü ve bu suretle cezanın bölünebilir niteliği de gözetildiğinde belirlenen cezanın faile göre bireyselleştirilmesine ve hakkaniyete uygun bir cezanın belirlenmesine imkân tanıdığı anlaşılmaktadır.

40. Bu itibarla kamu görevlisine görevinden dolayı hakaret edilmesi hâlinde temel cezanın bir yıldan az olamayacağının öngörülmesinin suça konu fiil ile ceza arasında bulunması gereken adil dengeyi bozmadığı, dolayısıyla kuralın orantılılık ilkesine aykırı olmadığı anlaşılmaktadır (benzer yönde AYM, E.2012/78, K.2012/111, 12/9/2012; özel sağlık kurum ve kuruluşlarında görev yapan personelin görevleriyle bağlantılı olarak kendilerine karşı işlenen suçlar bakımından kamu görevlisi sayılacağı ve bu durumda anılan madde uyarınca belirlenen cezanın ayrıca yarı oranında arttırılacağına ilişkin kuralın orantısız olmadığına dair bkz. AYM, E.2020/91, K.2021/73, 13/10/2021, § 32).

41. Orantılılık ilkesi yönünden yapılan değerlendirmede son olarak, kural uyarınca verilecek hükme karşı ilgililerin istinaf ve temyiz kanun yollarına başvurma imkânının bulunduğu ve böylece kuralın amacına uygun ve orantılı bir şekilde uygulanmasını sağlayacak yasal güvencelere de yer verildiği gözetildiğinde kuralla ifade özgürlüğüne getirilen sınırlamada elde edilmek istenen kamu yararı ile bireylerin hakları arasında olması gereken makul dengenin sağlandığı, dolayısıyla kuralın orantılı olduğu sonucuna ulaşılmıştır.

42. Açıklanan nedenlerle kural, Anayasa’nın 13. ve 26. maddelerine aykırı değildir. İtirazın reddi gerekir.

Hasan Tahsin GÖKCAN, Engin YILDIRIM, Yusuf Şevki HAKYEMEZ, Selahaddin MENTEŞ ve Kenan YAŞAR bu görüşe katılmamışlardır.

Kuralın Anayasa’nın 2. ve 10. maddelerine de aykırı olduğu ileri sürülmüş ise de bu bağlamda belirtilen hususların Anayasa’nın 13. ve 26. maddeleri yönünden yapılan değerlendirmeler kapsamında ele alınmış olması nedeniyle Anayasa’nın 2. ve 10. maddeleri yönünden ayrıca bir inceleme yapılmasına gerek görülmemiştir.

Kuralın Anayasa’nın 36. ve 40. maddeleriyle ilgisi görülmemiştir.

2. Kanun’un 131. Maddesinin (1) Numaralı Fıkrasında Yer Alan “Kamu görevlisine karşı görevinden dolayı işlenen hariç;…” İbaresinin İncelenmesi

43. Anayasa’nın 2. maddesinde belirtilen hukuk devleti; eylem ve işlemleri hukuka uygun, insan haklarına saygılı, bu hak ve özgürlükleri koruyup güçlendiren, her alanda adil bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirerek sürdüren, hukuki güvenliği sağlayan, Anayasa’ya aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, hukuk kurallarıyla kendini bağlı sayan ve yargı denetimine açık olan devlettir.

44. Hukuk devleti ilkesi gereğince kanunların kamu yararı amacını gerçekleştirmek amacıyla yapılması gerekir. Anayasa Mahkemesince kamu yararı konusunda yapılacak inceleme, kanunun kamu yararı amacıyla yapılıp yapılmadığının araştırılmasıyla sınırlıdır. Anayasa’nın çeşitli hükümlerinde yer alan kamu yararı kavramının Anayasa’da bir tanımı yapılmamıştır. Ancak Anayasa Mahkemesinin kararlarında da belirtildiği gibi kamu yararı; bireysel, özel çıkarlardan ayrı ve bunlara üstün olan toplumsal yarardır. Kamu yararı düşüncesi olmaksızın yalnız özel çıkarlar için veya sadece belli kişilerin yararına kanun hükmü konulamaz. Böyle bir durumun açık bir biçimde ve kesin olarak saptanması hâlinde söz konusu kanun hükmü Anayasa’nın 2. maddesine aykırı düşer. Açıklanan istisnai hâl dışında bir kanun hükmünün gereksinimlere uygun olup olmadığı, hangi araç ve yöntemlerle kamu yararının sağlanabileceği kanun koyucunun takdirinde olduğundan bu kapsamda kamu yararı değerlendirmesi yapmak anayasa yargısıyla bağdaşmaz (AYM, E.2018/99, K.2021/14, 3/3/2021, § 102).

45. Şikâyet, mağdur veya suçtan zarar görenin yetkili merciye başvurarak suç teşkil eden belli bir fiil dolayısıyla soruşturma ve kovuşturma yapılması yönünde irade açıklamasıdır. Ceza davasının kamusallığı ilkesi gereği kural olarak adli makamların suç şüphesini öğrenmeleri ile birlikte kendiliğinden soruşturmaya başlamaları gerekir. Bununla birlikte kanun koyucu; suçların ağırlığı, kamu düzeni açısından önemi, özel hayatın gizliliği gibi unsurları gözeterek doğrudan takip edilmesi gereken suçlarla soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı suçları birbirinden ayırabilir. Bu anlamda bir muhakeme şartı olarak şikâyet kurumunun suçun mağdurunu da koruyan fonksiyonu bulunmaktadır. Zira suçun önem derecesi itibarıyla yalnızca mağdurun hukuki menfaatini ihlal edeceği durumlarda, bir adli sürecin yürütülmesi kamu yararına dönük olmayabileceği gibi suçun mağdurunun hukuki menfaatini de olumsuz yönde etkileyebilir. Dolayısıyla takibi şikâyete bağlı olan suçlar ile kendiliğinden soruşturulacak suçlar arasında yapılan bu ayrım, anayasal kurallar çerçevesinde suç ve ceza siyasetini belirleyen kanun koyucunun takdirindedir.

46. Kamu görevlisine karşı görevinden dolayı işlenen hakaret suçunda kamu görevlilerinin şeref ve itibarının yanı sıra kamu görevlileri eliyle yürütülen hizmetin etkin ve verimli bir şekilde yerine getirilmesi sağlanarak kamu düzeninin korunması amaçlanmaktadır. Bu bağlamda takibinde yalnızca mağdurun değil kamunun da hukuki menfaatinin söz konusu olduğu durumlarda suçun şikâyet şartı aranmaksızın doğrudan soruşturma ve kovuşturma konusu yapılmasının suç ve suçlularla etkin mücadele edilmesine, suç işlenmesinin önlenmesine ve kamu düzeninin sağlanmasına katkı sunduğu açıktır. Bu itibarla kamu görevlilerine karşı görevinden dolayı işlenecek hakaret suçunda soruşturma ve kovuşturma usulüyle ilgili düzenleme yapan itiraz konusu kural, kanun koyucunun takdir yetkisi kapsamında olup kuralda kamu yararı dışında bir amaç gözetildiği söylenemez. Dolayısıyla kuralın hukuk devleti ilkesine aykırı bir yönü bulunmamaktadır.

47. Öte yandan Anayasa’nın 10. maddesinde “Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasî düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir,/ Kadınlar ve erkekler eşit haklara sahiptir. Devlet, bu eşitliğin yaşama geçmesini sağlamakla yükümlüdür. Bu maksatla alınacak tedbirler eşitlik ilkesine aykırı olarak yorumlanamaz./ Çocuklar, yaşlılar, özürlüler, harp ve vazife şehitlerinin dul ve yetimleri ile malul ve gaziler için alınacak tedbirler eşitlik ilkesine aykırı sayılmaz./ Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz./ Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde (…) kanun önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadırlar.” denilmek suretiyle kanun önünde eşitlik ilkesine yer verilmiştir.

48. Anayasa’nın anılan maddesinde belirtilen kanun önünde eşitlik ilkesi hukuksal durumları aynı olanlar için söz konusudur. Bu ilke ile eylemli değil hukuksal eşitlik öngörülmüştür. Eşitlik ilkesinin amacı aynı durumda bulunan kişilerin kanunlar karşısında aynı işleme bağlı tutulmalarını sağlamak, ayrım yapılmasını ve ayrıcalık tanınmasını önlemektir. Bu ilkeyle, aynı durumda bulunan kimi kişi ve topluluklara ayrı kurallar uygulanarak kanun karşısında eşitliğin ihlali yasaklanmıştır. Kanun önünde eşitlik, herkesin her yönden aynı kurallara bağlı tutulacağı anlamına gelmez. Durumlarındaki özellikler, kimi kişiler ya da topluluklar için değişik kuralları ve uygulamaları gerektirebilir. Aynı hukuksal durumlar aynı, ayrı hukuksal durumlar farklı kurallara bağlı tutulursa Anayasa’da öngörülen eşitlik ilkesi zedelenmez (AYM, E.2020/95, K.2022/3, 26/1/2022, § 25; E.2022/65, K.2022/102, 8/9/2022, § 11).

49. Kuralda hakaret suçunun takibinde hangi durumda şikâyet şartının aranmayacağının açık bir şekilde düzenlendiği ve söz konusu suçu işlediği iddia olunan kişilerin tümü yönünden kuralın aynı şekilde uygulandığı anlaşılmaktadır. Diğer yönüyle ceza hukukunda kanun önünde eşitlik ilkesinin uygulanması da kuşkusuz suçun nitelikli hâllerinden birini işleyen failin, suçun basit ya da diğer nitelikli hâllerini işleyen faillerle her yönden aynı kurallara bağlı tutulmalarını gerektirmemektedir. Buna göre kamu görevlisine karşı görevinden dolayı hakaret suçunu işleyen fail ile suçun basit veya diğer nitelikli hâllerini işleyen faillerin aynı hukuksal durumda bulunmadıkları açıktır. Farklı hukuksal konumda olanların farklı hukuksal düzenlemelere tabi tutulmalarının eşitsizliğe yol açtığı söylenemez. Bu itibarla kuralda eşitlik ilkesiyle çelişen bir yön bulunmamaktadır.

50. Açıklanan nedenlerle kural, Anayasa’nın 2. ve 10. maddelerine aykırı değildir. İtirazın reddi gerekir.

Hasan Tahsin GÖKCAN, Engin YILDIRIM, Yusuf Şevki HAKYEMEZ, Yıldız SEFERİNOĞLU, Selahaddin MENTEŞ ve Kenan YAŞAR bu görüşe katılmamışlardır.

Kuralın Anayasa’nın 26., 36. ve 40. maddeleriyle ilgisi görülmemiştir.

IV. HÜKÜM

26/9/2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun;

A. 125. maddesinin (3) numaralı fıkrasının (a) bendinin Anayasa’ya aykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE, Hasan Tahsin GÖKCAN, Engin YILDIRIM, Yusuf Şevki HAKYEMEZ, Selahaddin MENTEŞ ile Kenan YAŞAR’ın karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA,

B. 131. maddesinin (1) numaralı fıkrasında yer alan “Kamu görevlisine karşı görevinden dolayı işlenen hariç;…” ibaresinin Anayasa’ya aykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE, Hasan Tahsin GÖKCAN, Engin YILDIRIM, Yusuf Şevki HAKYEMEZ, Yıldız SEFERİNOĞLU, Selahaddin MENTEŞ ile Kenan YAŞAR’ın karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA,

25/12/2025 tarihinde karar verildi.

KARŞIOY GEREKÇESİ

1. 5237 Sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 125. maddesinin ilk fıkrasında kişilerin şeref ve haysiyet haklarının korunması amacıyla hakaret fiilleri suç olarak düzenlenmiştir. Bu düzenlemeye göre bir kimseye somut bir fiil veya olgu isnadı ya da sövme suretiyle onur, şeref ve saygınlığına saldırılması halinde fail üç aydan iki yıla kadar hapis veya adli para cezası ile cezalandırılır. Aynı maddenin üçüncü fıkrasının (a) bendine göre ise hakaret suçunun kamu görevlisine görevinden dolayı işlenmesi durumunda cezanın alt sınırı bir yıldan az olamaz.

2. Kamu görevlilerine görevlerinden dolayı işlenecek hakaret fiillerinin daha ağır bir yaptırımla karşılanmasına yönelik düzenlemenin meşru amacının, yaptığı görev nedeniyle kamu görevlilerine yönelecek fiiller dolayısıyla kamu hizmetinin etkin ve verimli bir şekilde yerine getirilmesinin sağlanması olduğu belirtilmektedir (bkz. çoğunluk gerekçesi par. 22).

3. Şüphesiz anayasal ilke ve sınırlarla bağlı kalmak şartıyla ceza hukuku alanındaki düzenlemelerde yasa koyucunun geniş bir takdir alanı bulunmaktadır. Yine ifade özgürlüğünün Anayasa’da gösterilen meşru amaçlarla sınırlandırılması mümkündür. Fakat Anayasa’nın 13. maddesi uyarınca kişi özgürlüklerini sınırlandıran kanunların demokratik toplumda zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşılaması ve ölçülü bulunması da zorunludur. Bu açıdan öncelikle incelemeye konu 125. maddenin her bireyin onur, şeref ve saygınlığını korumayı amaçlayan ilk fıkrasındaki temel şeklinin neden kamu görevlilerinin onur, şeref ve saygınlığını korumak için yetersiz kaldığının ve daha ağır bir yaptırıma bağlanmasının zorunlu hale geldiğinin ortaya konulabilmesi gerekir.

4. İfade özgürlüğü ile şeref ve haysiyet haklarının çatıştığı durumda karşılıklı menfaatleri ihlal edilen tarafların haklarının dengelenmesi gerekir. Bu dengelemenin ilkin uygulanacak kural düzeyinde yapılması, ikinci olarak kuralın somut olaya uygulanmasında gerçekleştirilmesi gerekir.

5. Türkiye, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ni imzalamak ve AİHM’in yargı yetkisini kabul etmek suretiyle insan hakları hukukunda uluslarüstü niteliğiyle Sözleşme standardını esas almıştır. Nitekim Mahkememiz Sözleşme ilkelerinden, bu alandaki anayasal denetimde yorum enstrümanı olarak istifade etmektedir. Bu vesileyle Sözleşme kurallarını somutlaştıran ve uygulamasını yansıtan AİHM içtihatlarına göz atılmalıdır.

6. Türkiye ile ilgili bazı AİHM kararlarında bu hususa değinilmiştir. Bir kararda eylem yapan üniversite öğrencilerine karşı Başbakan’ın sözleri üzerine öğrencilerin oldukça sert eleştirilerinin olgusal temeli olduğu ve yaptırıma tabi tutulmalarının ifade özgürlüğünü ihlal ettiği sonucuna varılırken Türkiye’de kamu görevlilerinin şikayete tabi olmayan ceza normu ile özel ve daha ağır bir yaptırımla korunmalarının Sözleşme’nin ruhu ile kural olarak uyumlu olmadığı vurgulanmış ve bu yöndeki geçmiş kararı hatırlatılmıştır (Ömür Çağdaş Ersoy/Türkiye, B. No: 19165/19, 15/6/2021).

7. Kişilerin onur, şeref ve haysiyetlerinin korunması için bu tür fiillerin özel hukuk veya ceza hukuku yaptırımlarına tabi tutulmasının devletin pozitif yükümlülükleri içerisinde olduğu söylenebilir. Bu konudaki tercih bakımından geniş bir takdir alanı olduğu da kabul edilmelidir. Nitekim Ceza Kanununun 125. maddesi bu yükümlülüğe uygun biçimde tüm bireylerin onur, şeref ve haysiyetlerine yönelik saldırıları yaptırıma bağlamaktadır. Avrupa Konseyi ülkeleri arasında hakaret fiillerinin ceza hukuku alanı dışına taşınmasıyla ilgili henüz sonuçlanmayan çalışmalar ve bu alandaki tartışma bir tarafa bırakılırsa mevcut düzenlemenin demokratik toplum düzeni bakımından gerekli olduğu söylenebilir. İncelenen kurallarda ise herhangi bir bireyden farklı olarak kamu görevlileri ağırlatılmış bir yaptırımla ve fiil şikayet şartından istisna kılınmak suretiyle özel olarak korunmaktadır.

8. Demokratik rejimlerde bireylerin ve medyanın kamusal faaliyetler üzerindeki gözetleme, eleştirme fonksiyonları özgürlükler rejiminin ve demokrasinin sürdürülebilirliği bakımından büyük önem taşımaktadır. Bununla birlikte kamu görevlilerine yönelik bu özel koruma, kamu gücünün bir yansıması biçiminde ortaya çıkarak bireyler üzerinde yarattığı caydırıcı etkiyle birlikte kamusal faaliyetlerin eleştirilmesiyle ilgili alanı özgürlükler aleyhine daraltmaktadır.

9. Bu durumda kamu gücünün yansıyan etkisiyle ifade ve basın özgürlüğü üzerinde oluşabilecek caydırıcı etkisi karşısında kurallarda öngörülen özel korumanın demokratik toplum düzeni bakımından zorunlu bir ihtiyaçtan kaynaklandığı söylenememektedir. Diğer bir anlatımla kural ile çatışan hakların dengelenmesi sağlanamamakta, haklardan birine haklı olmayan nedenlerle üstünlük tanınmaktadır. Bu durumda kuralların Anayasa’nın 13. maddesinde belirtilen demokratik toplum bakımından gereklilik şartını sağlamaması nedeniyle iptal edilmesi gerektiği görüşündeyim.

KARŞI OY GEREKÇESİ

1. İtiraz konusu kurallar; 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 125. maddesinin (3) numaralı fıkrasının (a) bendi ile 131. maddesinin (1) numaralı fıkrasında yer alan “Kamu görevlisine karşı görevinden dolayı işlenen hariç; …” ibaresidir.

2. Anılan düzenlemelerle, kamu görevlisine görevinden dolayı yöneltilen hakaret fiilleri, genel hakaret suçundan ayrı ve daha ağır yaptırımlara bağlanmış; bu fiiller bakımından şikâyet şartı kaldırılarak suçun resen soruşturulup kovuşturulması esası kabul edilmiştir.

3. Mahkememiz çoğunluğu, itiraz konusu kuralların Anayasaya aykırı olmadığına karar vermiştir. Aşağıda açıklanan sebeplerle çoğunluk görüşüne iştirak edilmemiştir.

4. Söz konusu düzenlemeler, Anayasa’nın 26. maddesinde güvence altına alınan ifade özgürlüğüne doğrudan müdahale niteliğindedir. Demokrasilerde İfade özgürlüğü, yalnızca bireysel düşünce açıklamalarını değil, kamusal tartışmanın serbestçe yürütülmesini, özellikle de kamu gücü kullananların denetlenmesini mümkün kılan asli bir işleve de sahiptir.

5. Anayasa Mahkemesi’nin yerleşik içtihadına göre, kamu gücünü kullanan kişilere yöneltilen eleştirilere ilişkin sınırlamalar değerlendirilirken, ifade özgürlüğünün demokratik toplum düzeni bakımından taşıdığı merkezi önem göz önünde bulundurulmalı; bu tür sınırlamaların daha dar ve istisnai tutulması gerekmektedir.

6. İtiraz konusu kurallar, kamu görevlilerinin, sırf sahip oldukları kamusal statü nedeniyle, diğer bireylerden farklı ve daha güçlü bir ceza hukuku korumasından yararlanmalarını öngörmektedir. Bu yaklaşım, ifade özgürlüğü bakımından eşitlik ilkesini zedeleyen ve kamusal tartışma alanını daraltıcı bir etki doğurmaktadır.

7. Demokratik toplumlarda kamu görevlileri, özellikle siyasal yetki kullananlar, görevlerinin doğası gereği daha yoğun, sert ve rahatsız edici eleştirilere katlanmak zorundadır. Bu yükümlülük, kamu gücünün denetlenebilirliğinin ve siyasal çoğulculuğun zorunlu bir sonucudur.

8. Anayasa’nın 13. maddesi uyarınca temel hak ve özgürlüklere getirilen sınırlamaların ölçülü olması zorunludur. Ölçülülük ilkesi, Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihadında da vurgulandığı üzere, elverişlilik, gereklilik ve orantılılık alt ilkelerinden oluşmaktadır. Buna göre, temel haklara müdahale teşkil eden bir düzenlemenin, ulaşılmak istenen meşru amaca elverişli olması yeterli olmayıp, aynı zamanda zorunlu ve orantılı olması da gerekir.

9. İtiraz konusu düzenlemeler bakımından, kamu görevlilerinin şeref ve itibarının korunması kuşkusuz meşru bir amaç teşkil etmektedir. Ancak bu amacın korunması, ceza hukuku dışındaki araçlarla da sağlanabilmektedir. Nitekim medeni hukuk kapsamında öngörülen manevi tazminat, cevap ve düzeltme hakkı gibi yollar, kişilik haklarının korunması bakımından etkili ve yeterli mekanizmalardır. Bu nedenle, söz konusu amaca ulaşmak için mutlaka ceza hukuku araçlarına başvurulması zorunlu değildir.

10. Buna karşın itiraz konusu kurallar, kamu görevlisine görevinden dolayı hakaret fiilleri bakımından şikâyet şartını ortadan kaldırarak resen kovuşturma yolunu benimsemekte ve ayrıca ağırlaştırılmış bir ceza tehdidi öngörmektedir. Medeni hukuk yollarının mevcut ve işlevsel olduğu bir alanda, resen kovuşturma ve ağırlaştırılmış ceza rejiminin tercih edilmesi, gereklilik alt ilkesinin ihlal edildiğini göstermektedir.

11. Öte yandan, şikâyet şartının kaldırılması ve otomatik biçimde ağırlaştırılmış ceza uygulanması, ifade özgürlüğü üzerinde caydırıcı bir etki yaratmaktadır. Kamu görevlilerine yönelik eleştiri ve değerlendirmelerin, cezai yaptırım tehdidi altında yapılması, bireylerin kamusal tartışmalara katılmaktan kaçınmasına yol açabilecek niteliktedir. Bu durum, ulaşılmak istenen amaç ile kullanılan araç arasında makul bir denge kurulamadığını, dolayısıyla müdahalenin orantısız olduğunu ortaya koymaktadır.

12. Bu yönüyle itiraz konusu kural, ceza hukukunun son çare (ultima ratio) olma niteliğini aşmakta; ifade özgürlüğü aleyhine yapısal bir dengesizlik yaratmaktadır. Temel hak ve özgürlüklerin korunmasıyla bağdaşmayan bu dengesizlik, Anayasa’nın 13. maddesinde öngörülen ölçülülük ilkesinin ihlal edildiğini göstermektedir.

13. Türkiye’nin taraf olduğu Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve bu Sözleşme’yi yorumlayan Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihadı, kamu görevlilerine ve siyasal aktörlere tanınan özel ve güçlendirilmiş ceza korumalarının, kural olarak ifade özgürlüğüyle bağdaşmadığını ortaya koymaktadır. Mahkeme, ifade özgürlüğünün demokratik toplum düzeninin temelini oluşturduğunu; bu özgürlüğün, özellikle kamu gücünü kullanan kişilere yönelik eleştiri ve değerlendirmeler bakımından geniş yorumlanması gerektiğini istikrarlı biçimde vurgulamaktadır.

14. Bu çerçevede Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine göre, kamu gücünü kullanan kişilerin konumları gereği eleştiriye daha açık olmaları gerekirken, bu kişilerin ceza hukuku yoluyla ayrıcalıklı biçimde korunmaları, kamusal tartışma alanını daraltıcı bir etki doğurmaktadır.

15. AİHM ayrıca, hakaret fiilleri bakımından şikâyet şartı aranmaksızın cezai kovuşturma yürütülmesini, ifade özgürlüğü üzerinde ağır bir baskı aracı olarak değerlendirmektedir. Mağdurun iradesine bağlı olmaksızın kamu makamlarının resen harekete geçmesi, ifade açıklamalarının doğrudan ceza tehdidi altına girmesine yol açmakta ve bu durum, demokratik toplum düzeninde kabul edilebilir bir sınırlama olarak görülmemektedir.

16. Bunun yanında Mahkeme, ceza tehdidinin kamusal tartışmalar üzerinde caydırıcı etki yarattığını özellikle vurgulamaktadır. Siyasal nitelikli ifadelerin ve kamu görevlilerinin icraatlarına yönelik eleştirilerin ceza yaptırımı riskiyle karşı karşıya bırakılması, bireylerin düşüncelerini açıklamaktan kaçınmalarına neden olabilecek niteliktedir. Bu nedenle Mahkeme, söz konusu müdahaleleri demokratik toplumda gerekli kabul etmemektedir.

17. Bu yaklaşım, yalnızca Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin bireysel başvurulara ilişkin ihlal kararlarıyla sınırlı değildir. Aynı zamanda Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi, Avrupa Konseyi Parlamenter Meclisi, Venedik Komisyonu, Avrupa Konseyi İnsan Hakları Komiseri ile Birleşmiş Milletler ve AGİT gibi uluslararası insan hakları mekanizmalarının benimsediği istikrarlı ve ortak standartlarla da desteklenmektedir. Söz konusu mekanizmalar, kamu görevlilerine ve siyasal aktörlere yönelik özel ve güçlendirilmiş ceza korumalarının, ifade özgürlüğü ve demokratik toplum ilkeleriyle kural olarak bağdaşmadığı yönünde ortak bir tutum ortaya koymaktadır.

18. Karşılaştırmalı hukuk incelemesi, çağdaş demokratik sistemlerde kamu görevlilerine hakaretin bağımsız bir suç ya da nitelikli hâl olarak düzenlenmesinin istisnai olduğunu; birçok ülkede bu tür özel ceza korumalarının ya kaldırıldığını ya da daraltıldığını göstermektedir.

19. Uluslararası insan hakları hukukunda, şiddete çağrı, nefret söylemi ya da kamu görevlisinin görevini fiilen imkânsız hâle getiren aşırı ve temelsiz kişisel saldırılar bakımından sınırlı ceza hukuku müdahalesi istisnai olarak kabul edilebilmekteyse de itiraz konusu kurallar bu istisnayı aşmakta; sıradan ve sert eleştirileri de cezai tehdide açık hâle getirmektedir. Bu durum, istisnai ceza korumasını genel bir kural hâline dönüştürmektedir.

20. Kanun koyucunun takdir yetkisi, temel hak ve özgürlüklerin özüne dokunmayacak ve Anayasa’nın çizdiği sınırlar içinde kullanılabilir. Temel haklara ağır müdahale içeren ceza normlarının, yalnızca “takdir yetkisi” gerekçesiyle anayasal denetim dışında bırakılması mümkün değildir.

21. Bu bağlamda, kamu görevlilerine görevlerinden dolayı artırılmış ceza koruması sağlanmasının zorunlu, gerekli ve ölçülü olduğu ortaya konulamamıştır.

22. Açıklanan tüm nedenlerle;5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 125. maddesinin (3) numaralı fıkrasının (a) bendi ile 131. maddesinin (1) numaralı fıkrasında yer alan “kamu görevlisine karşı görevinden dolayı işlenen hariç” ibaresinin, Anayasa’nın 26. maddesinde güvence altına alınan ifade özgürlüğünü ve 13. maddede öngörülen ölçülülük ilkesini ihlal ettiği, demokratik toplum düzeninin gerekleriyle bağdaşmadığı ve iptal edilmesi gerektiği kanaati ile çoğunluk kararına iştirak edilmemiştir.

KARŞIOY GEREKÇESİ

1. Mahkememiz çoğunluğunun 26/9/2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 125. maddesinin (3) numaralı fıkrasının (a) bendinin ve 131. maddesinin (1) numaralı fıkrasında yer alan “Kamu görevlisine karşı görevinden dolayı işlenen hariç;…” ibaresinin Anayasa’ya aykırı olmadığına ilişkin kanaatine katılmamaktayım.

2. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 125. maddesinin (1) numaralı fıkrasında hakaret suçu düzenlenmiştir. Kurala göre bir kimseye onur, şeref ve saygınlığını rencide edebilecek nitelikte somut bir fiil veya olgu isnat eden veya sövmek suretiyle bir kimsenin onur, şeref ve saygınlığına saldıran kişinin üç aydan iki yıla kadar hapis veya adlî para cezası ile cezalandırılacağı hüküm altına alınmaktadır. (3) numaralı fıkrada ise cezanın alt sınırının bir yıldan az olamayacağı öngörülen haller arasında dava konusu birinci ibare olan hakaret suçunun “kamu görevlisine karşı görevinden dolayı” işlenmesi haline yer verilmiştir.

3. Kanun’un 125. maddesinin (1) numaralı fıkrasındaki hakaret suçunun soruşturulması ve kovuşturulması, mağdurun şikayetine bağlı olmakla birlikte Kanun’un 131. maddesinin (1) numaralı fıkrasında suçun kamu görevlisine karşı görevinden dolayı işlenmesi durumunda resen cezai takibat yapılacağı öngörülmektedir. Hakaret suçu ile ilgili genel kurala getirilen bu istisna hali dava konusu ikinci ibareyi oluşturmaktadır.

4. Hakaret suçu Türk Ceza Kanunu’nda tek maddede düzenlenmiş olup suçun farklı şekilde işlenme halleri de bu madde kapsamında cezalandırılmaktadır. Bu bağlamda 125. maddenin ilk fıkrasındaki bir kimseye onur, şeref ve saygınlığını rencide edebilecek nitelikte somut bir fiil veya olgu isnat etme veya sövmek suretiyle bir kimsenin onur, şeref ve saygınlığına saldırma fiilinin işlenmesi bir kişinin hakaret suçundan cezalandırılmasına sebebiyet verecektir. Aynı fiilin kamu görevlisine karşı işlenmesi durumunda ise faile suçun basit halinden daha fazla ceza verilmesi söz konusu olacaktır.

5. Görüldüğü üzere 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nda kamu görevlisine karşı görevinden dolayı hakaret suçu bağımsız bir suç olarak düzenlenmiş olmayıp Kanun’un 125. maddesinde suçun nitelikli hali olarak yer almaktadır. Oysa 765 sayılı eski Türk Ceza Kanunu’nda kamu görevlileri ile ilgili olarak konumuz bağlamında ayrı ayrı suçlar biçiminde memura hakaret (madde: 266), memura vazifesi esnasında hakaret ve sövme (madde: 267) ve resmi heyetlere, hakime hakaret (madde: 268) suçları yer almaktaydı.

6. Burada kuralın Anayasa’ya uygunluk denetimi ile ilgili değerlendirmeye geçmeden önce vurgulamak gerekir ki iptali talep edilen ilk kural, hakaret suçunun basit hali olmayıp, kamu görevlilerine karşı işlenmesi durumunda gerçekleşen ve suçun basit haline göre daha ağır bir ceza yaptırımı öngörülen nitelikli halidir. Kamu görevlisine karşı hakaret suçunun soruşturulması ve kovuşturulmasının suçun basit halinden farklı olarak mağdurun şikayetine bağlı olmaması ise iptali talep edilen ikinci kuraldır.

7. Daha farklı biçimde ifade etmek gerekirse, burada dava konusu olan ilk kural genel olarak hakaret suçunun cezalandırılmasını öngören kural değil hakaret suçunun kamu görevlisine karşı görevinden dolayı işlenmesi halinde cezanın alt sınırının bir yıldan az olmayacak şekilde artırılmasını düzenleyen kuraldır. Yine bununla bağlantılı olarak dava konusu ikinci ibare ile de suçun basit halinden farklı olarak hakaret suçunun kamu görevlisine karşı görevinden dolayı işlenmesi halinde gerçekleştirilecek cezai takibatta mağdurun şikayeti aranmamaktadır.

8. Kanun’un 125. maddesinin ilk fıkrasında hakaret suçuyla ilgili oldukça geniş bir yelpaze öngörülmektedir. Bu bağlamda hem sövme eylemi hem de kişinin onur, şeref ve saygınlığını rencide edebilecek nitelikte somut bir fiil veya olgu isnat etme fiili hakaret suçu bağlamında cezalandırılabilmektedir.

9. Suçun nitelikli hali olan kamu görevlisine karşı görevinden dolayı işlenmesi halinde ise aynı fiillerden dolayı daha ağır bir ceza verilmesi durumu gündeme gelmektedir. Esasında burada dava konusu ibarelerin Anayasa’ya uygunluk denetiminde asıl sorun doğuran hususlar da bu minvalde kendisini ortaya çıkarmaktadır.

10. Zira dava konusu kurallar, kamu görevlilerine görevleri dolayısıyla yapılan hakareti cezalandırmayı öngörürken, kişilerin Anayasa’nın 26. maddesinde yer alan ifade özgürlüğüne müdahalede bulunmaktadır. Kuralların Anayasa’ya uygunluk denetiminde asıl üzerinde odaklanılması gereken husus, bu sınırlandırmanın Anayasa’nın 13. maddesindeki güvencelere uygun olup olmaması noktasında kendisini göstermektedir.

11. Her ne kadar dava konusu iki ibarede bazı farklılıklar varsa da Anayasa’ya uygunluk denetimi noktasında burada ortaya konulan gerekçeler her iki kural için de geçerlidir.

12. Bu bağlamda dava konusu kuralın bir ceza normu olduğu da dikkate alındığında burada ilk olarak kuralların Anayasa’nın 13. ve 38. maddelerindeki kanunilik şartını sağlayıp sağlamadıkları ortaya konulmalıdır. Ek olarak Anayasa’nın 13. maddesi bağlamında sınırlamaya ilişkin güvenceler dikkate alındığında da kuralın ilk olarak kanunilik şartına uygunluğu değerlendirilmelidir.

13. Mahkememiz yerleşik içtihadında da ifade edilmekte olduğu üzere bir temel hak ve özgürlüğe sınırlama getiren kanun hükmünün varlığı tek başına yeterli olmayıp kuralın keyfîliğe izin vermeyecek şekilde belirli, ulaşılabilir ve öngörülebilir düzenleme niteliğinde olması gerekmektedir (AYM, E.2023/126, K.2024/67, 07/03/2024, § 25).

14. Hukuk devletinde kanuni düzenlemelerin hem kişiler hem de idare yönünden herhangi bir duraksamaya ve kuşkuya yer vermeyecek şekilde açık, net, anlaşılır, uygulanabilir ve nesnel olması, ayrıca kamu otoritelerinin keyfî uygulamalarına karşı koruyucu önlem içermesi gerekir. Kanunda bulunması gereken bu nitelikler hukuki güvenliğin sağlanması bakımından da zorunludur. Zira bu ilke hukuk normlarının öngörülebilir olmasını, bireylerin tüm eylem ve işlemlerinde devlete güven duyabilmesini, devletin de yasal düzenlemelerinde bu güven duygusunu zedeleyici yöntemlerden kaçınmasını gerekli kılar (AYM, E.2015/41, K.2017/98, 4/5/2017, §§ 153, 154).

15. Yukarıda da ifade edildiği üzere kuralların ceza normu olduğu dikkate alındığında burada kurallara Anayasa’nın 38. maddesi bağlamındaki kanunilik boyutu ile de bakmak gerekir. Bu maddede yer alan suçta ve cezada kanunilik ilkesi uyarınca hangi fiillerin yasaklandığının ve bu yasak fiillere verilecek cezaların hiçbir kuşkuya yer bırakmayacak açıklıkta, anlaşılır ve sınırları belirli olarak kanunda gösterilmesi gerekmektedir. Kişilerin ceza normuyla yasaklanan fiilleri önceden bilerek davranışlarını ona göre düzenleme imkânına sahip olmaları düşüncesine dayanan bu ilkeyle temel hak ve özgürlüklerin güvence altına alınması amaçlanmaktadır (AYM, E.2025/122, K.2025/185, 10/09/2025, § 11).

16. Anayasa’nın 13. ve 38. maddeleri kapsamında yapılan incelemede; suça ilişkin yaptırımın niteliğinin ve miktarının kuralda herhangi bir tereddüde yer vermeyecek şekilde açık ve net olarak düzenlendiği gözetildiğinde kuralın açık, anlaşılır ve sınırlarının belirli olduğu, bu kapsamda kanunilik şartı bakımından önemli bir sorunun bulunmadığı görülmektedir.

17. Bununla birlikte Kanun’un 125. maddesinin ilk fıkrasında bir yandan sövme fiilinin cezalandırılması öngörülürken diğer taraftan oldukça geniş bir kapsama sahip biçimde kişilerin “onur, şeref ve saygınlığını rencide edebilecek nitelikte” somut fiil veya olgular da cezalandırmaya konu olabilecektir. Buna karşın, meselenin kanunilik bağlamından ziyade demokratik toplum düzeninin gereklerine uygunluk boyutuyla ele alınması gerektiği kanaatiyle; incelemeye Anayasa’nın 13. maddesindeki diğer güvenceler yönünden devam edilmesi daha uygun olacaktır.

18. Dava konusu kuralların, kamu görevlilerinin şeref ve itibarının korunması bağlamında meşru bir amaç taşıdığı varsayılsa dahi -ki aşağıda detaylandırılacağı üzere kuralın meşru amacı bu yönüyle de sorunludur- asıl incelenmesi gereken husus; ifade özgürlüğüne getirilen bu sınırlamanın, demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun olup olmadığıdır.

19. Kamu görevlilerine karşı işlenen hakaret suçunda bir yandan sövme biçimindeki fiiller cezalandırmaya konu yapılırken öte yandan kişilerin kamu hizmetinin sunumu bağlamında kamu görevlileri ile ilgili yaptıkları farkı değerlendirme ve ortaya koydukları tepkilerdeki kullandıkları sözler de bu kapsamda cezai takibata konu edilebilmektedir. Zira kamu görevlisine görevinden dolayı sarf edilen ve onur, şeref ve saygınlığını rencide edebilecek nitelikte somut bir fiil veya olgu isnadı kapsamında görülen söz ve değerlendirmeler de bu kapsamda görülebilecektir.

20. Elbette kamu görevlilerine yönelik sövme ve küfür şeklindeki sözlerin ifade özgürlüğü kapsamında görülmesi mümkün değildir. Bu nedenle bu nitelikteki düşünce açıklamalarının hakaret suçu bağlamında cezalandırılmasında bir anayasal sorun da bulunmamaktadır (Bu konuda geniş bilgi için bkz.: Yusuf Şevki Hakyemez, “Temel Hak ve Özgürlüklerde Objektif Sınır Kavramı ve Düşünce Özgürlüğünün Objektif Sınırları”, Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, Yıl: 2002, Sayı: 57/2, s. 25-37).

21. Bununla birlikte; kamu görevlilerinin görevlerini ifa ederken gerçekleştirdikleri eylem ve işlemlere yönelik düşünce açıklamaları, sert eleştiriler ve ifade özgürlüğü koruması altında olması gereken tepkiler dahi bu ceza normu kapsamında cezalandırılabilmektedir. Zira kuraldaki düzenleme biçimi esasında buna imkan vermektedir. Oysa Türk Ceza Kanunu’nun 218. ve 301. maddelerinde eleştiri amacıyla yapılan düşünce açıklamalarının bu maddelerde yasaklanan hususlar bağlamında suç oluşturmayacağı açıkça belirtilmiş olmakla birlikte 125. maddede bu biçimde bir kayıt bulunmamaktadır.

22. Her ne kadar Kanun’un 125. maddesinin (1) numaralı fıkrası iptal davasına konu edilmemiş olsa da; kamu görevlisine karşı görevinden ötürü işlenen hakaret suçu için daha ağır ceza öngören kuralın Anayasa’ya uygunluk incelemesinde, suçun kapsam ve niteliğinin bu boyutuyla da göz önünde bulundurulması gerekmektedir.

23. İşte bu nedenle kuralla ilgili en temel mesele eleştiri özgürlüğü ile hakaret ayırımı noktasında karşımıza çıkmaktadır. Bu bağlamda kamu görevlisine görevinden dolayı yapılabilecek olan ve ifade özgürlüğünün korumasında olması gereken eleştiriler ile hakaret ayrımının yapılıp yapılamaması burada önem arz etmektedir.

24. Kamu görevlisine karşı görevinden dolayı hakaret suçuna ilişkin davalarda; kişilerin hakaret teşkil etmeyen, ancak kamu görevlilerinin kullandıkları kamusal yetkilere yönelik ağır eleştiri ve değerlendirmelerinin ifade özgürlüğü kapsamında korunup korunmayacağı hususu, kuralların Anayasa’ya uygunluğu değerlendirilirken oldukça titiz bir inceleme yapılmasını gerekli kılmaktadır.

25. Zira bahse konu cezalandırma, kamu görevlisine görevinden dolayı hakaret fiilleri için söz konusu olduğunda, burada suçun demokratik bir toplumda ifade özgürlüğünün kullanımına yönelik caydırıcı etki doğurup doğurmaması hususu kuralın Anayasa’ya uygunluk değerlendirmesinde en önemli mesele olarak kendisini göstermektedir.

26. Kamu görevlisine kamu görevinden dolayı yapılan eleştiri, özgürlükçü demokrasilerde bilhassa daha fazla hukuki korumadan faydalanmalıdır. Zira kamu görevlileri için kabul edilebilir eleştiri sınırları, özel kişilere oranla çok daha geniştir. Bu durum, kamu görevlilerinin kendilerine yönelik sert eleştirilere karşı daha yüksek bir hoşgörü göstermesini zorunlu kılmaktadır.

27. Demokrasilerde ifade özgürlüğünün en önemli kullanım alanlarından birisi kamusal sorunlar bağlamında kendisini göstermektedir. Bu minvalde ifade özgürlüğünün bir gereği olarak kamu politikaları, kamusal sorunlar ve kamu yetkisi kullanan kişiler daha fazla eleştiriye tabi tutulabilir. Bu biçimdeki bir standardın tesisi demokratik toplumlarda ifade özgürlüğünden beklenen işlevin gerçekleşmesi için bir zorunluluktur.

28. Anayasa Mahkemesi kararında da ifade edildiği üzere ifade özgürlüğü, demokratik bir toplum için yaşamsal önemde olup demokrasinin temel değerlerinden birisini teşkil etmektedir. Demokrasinin temeli, sorunları açık bir tartışmayla çözebilme gücüne dayanmaktadır (bkz.: Ayşe Çelik [2. B.], B. No: 2017/36722, 9/5/2019, § 53). Toplumsal çoğulculuğa ancak her türlü fikrin serbestçe ifade edilebildiği özgür bir tartışma ortamında ulaşılabilir. Demokrasinin temel özelliklerinden biri de toplumsal meselelerin diyalog yoluyla ve şiddeti dışlayan yöntemlerle çözülmesine imkân vermesidir (bkz.: Ferhat Üstündağ [1. B.], B. No: 2014/15428, 17/7/2018, § 43). Sarf edilen bazı görüş ve ifadeler kamu gücünü kullanan organlar nazarında incitici, yaralayıcı ve kabul edilemez görülse bile hukukun üstünlüğüne dayanılarak oluşturulan demokratik bir toplumda, kurulu düzene karşı çıkan veya başta kamu gücünü kullanan organların eylemlerini eleştiren fikirler serbestçe açıklanmalıdır (Ayşe Çelik [2. B.], § 53).

29. Oysa, Kanun’un 125. madde metninde hakaret suçunun düzenlenişine bakıldığında, uygulamada kişilerin kamusal sorunlarla ilgili olan düşünce açıklamaları, tepkileri ve sert eleştirilerinin dava konusu ceza normundaki geniş yelpazenin de etkisiyle kamu görevlisine görevinden dolayı hakaret suçu kapsamında görülmesinin mümkün olduğu sonucuna ulaşmak gerekir. Bu durum ise ifade özgürlüğünün kullanımı üzerinde ciddi bir caydırıcı etki doğurabilecektir.

30. Zira dava konusu ibareler esas alınarak kamu görevlisine karşı görevinden dolayı yapılan kimi sert eleştirilerin cezalandırma tehdidi altında kalması mümkündür. Nitekim bugüne değin Anayasa Mahkemesine yapılan bireysel başvurular bağlamında verilen birtakım ihlal kararlarındaki ihlale konu ifade özgürlüğü kapsamındaki düşünce açıklamalarının kamu görevlisine hakaret suçundan cezalandırılmış olması da bu durumu açıkça teyit etmektedir (Anayasa Mahkemesince bu kapsamda verilen birçok ihlal kararı içerisinden örnek olarak bkz.: (Deniz Karadeniz ve diğerleri [GK], B. No: 2014/18001, 6/2/2020; Cengiz Şimşek [2. B.], B. No: 2018/19950, 13/9/2022; Ayhan Algül ve diğerleri [2. B.], B. No: 2016/5921, 16/3/2022; Hasip Kaplan (4) [1. B.], B. No: 2016/25640, 15/3/2022; Sami Küçükbaşkan [2. B.], B. No: 2018/5571, 8/9/2021; Osman Palçik [1. B.], B. No: 2018/25073, 15/12/2020; Safure Güneş [1. B.], B. No: 2016/24905, 8/9/2020; Şaban Sevinç [1. B.], B. No: 2016/36782, 28/11/2019; Kemal Baytaş [2. B.], B. No: 2016/1314, 4/7/2019; Keleş Öztürk [2. B.], B. No: 2014/15001, 27/12/2017).

31. Kamu görevlisine karşı görevinden dolayı hakaret suçu bağlamında yukarıda sadece az bir kısmına yer verilen bireysel başvurulardaki ifade özgürlüğü ihlal örneklerine rağmen kuralla yalnızca ifade özgürlüğünü istismar edebilecek fiillerin cezalandırılmakta olduğu şeklindeki Mahkememiz çoğunluk kararındaki kategorik tespitin gerçeklikle bağdaşmadığı ifade edilmelidir (bkz.: § 26).

32. Esasında Mahkememiz çoğunluk kararındaki yaklaşım, yukarıda sadece bir kısmına yer verilen ihlal kararlarında da net bir biçimde görülen Anayasa Mahkemesinin bireysel başvuru incelemelerinde ifade özgürlüğü ile ilgili olarak ortaya konulan temel yaklaşımla ne şekilde çelişilmekte olduğunu da gözler önüne sermektedir.

33. Dolayısıyla özgürlükçü demokrasilerde genel kabul gören bir ilke olarak uygulanmakta olan kamusal yetki kullananlara yönelik daha geniş eleştiri özgürlüğü, Anayasa Mahkemesinin yukarıda sıralanan bireysel başvuru ihlal kararları ve benzerlerinde de görüldüğü üzere dava konusu kuralla birlikte ciddi bir cezalandırma tehdidi ile karşı karşıya kalmaktadır. Bu durum, demokratik bir toplumda kamusal meselelerin tartışılması üzerinde ciddi bir daraltıcı etki doğurmaktadır.

34. Öte yandan dava konusu kurallarla kamu görevlisine hakaret suçu özel kişilere karşı işlenen hakaret suçundan daha ağır biçimde cezalandırılmakta ve yine bu biçimdeki suçların cezai takibatı özel kişilere karşı işlenenlerden farklı olarak şikayet aranmaksızın gerçekleşmektedir. Dolayısıyla özel kişilerden daha fazla eleştiriye açık olması gereken bir kesime, dava konusu kurallar daha sıkı bir koruma getirmektedir. Oysa dava konusu kurallardaki yaklaşımın aksine özgürlükçü demokrasilerde kamu görevlilerine yönelik eleştiri sınırı özel kişilere nazaran çok daha geniştir.

35. Nitekim Anayasa Mahkemesi de birçok bireysel başvuru kararında kamu görevlilerinin gördükleri işlev nedeniyle daha fazla eleştiriye katlanmak durumunda olduklarını, bu kişilere ve devlete yönelik eleştiri sınırlarının özel kişilere nazaran çok daha geniş olduğunu ifade ederek bu temel ilke doğrultusunda önündeki başvuruları ele almaktadır (örnek birkaç karar için bkz.: Cengiz Şimşek [2. B.], B. No: 2018/19950, 13/9/2022, § 36; Zübeyde Füsun Üstel ve diğerleri [GK], B. No: 2018/17635, 26/7/2019, §§ 106, 128, 129; Ali Suat Ertosun (7) [2. B.], B. No: 2014/1416, 15/10/2015, § 36; Nilgün Halloran [2. B.], B. No: 2012/1184, 16/7/2014, § 45).

36. Olması gereken standart bu iken; eldeki ceza kuralının kamu görevlilerine özel kişilerden daha fazla koruma sağlaması, demokratik toplum düzeninin gerekleriyle temelden çelişen bir tablo ortaya koymaktadır.

37. Bu sorunlu yaklaşım değerlendirilirken akla esasında bu kuralla kamu hizmetinin korunmasının amaçlandığı hususu gelebilir. Bununla birlikte kuralın düzenleme biçiminden bu ceza normu ile kamu hizmetinin korunmakta olduğu gibi bir sonuca ulaşmak mümkün değildir. Zira kuraldaki ifade “kamu görevlisine karşı görevinden dolayı” şeklinde kullanılmaktadır. Dolayısıyla burada kamu görevinden dolayı kamu görevlisinin korunduğu anlaşılmaktadır.

38. Maddenin bütünü dikkate alındığında; iptali talep edilen ibarelerin de dahil olduğu mevcut düzenlemede, kamu görevinin sağlıklı yürütülmesi veya kamu hizmetinin engellenmesinin cezalandırılmasına dair herhangi bir ibare bulunmamaktadır. Dolayısıyla, dava konusu kuralların doğrudan kamu hizmetini koruma amacı taşıdığını söylemek mümkün değildir.

39. Nitekim Kanun’un 125. maddesinin (3) numaralı fıkrasının gerekçesinde de bunu destekleyen bir husus yer almamaktadır. Aksine, madde gerekçesinde bu maddedeki hakaret suçunun öngörülmesinde korunan hukukî değerin kişilerin şeref, haysiyet ve namusu, toplum içindeki itibarı, diğer fertler nezdindeki saygınlığı olduğu belirtilmektedir.

40. Kuralla ilgili ifade edilmesi gereken önemli bir sorun da kamu görevlisine hakaret suçunun oldukça geniş bir kitleyi kapsayan ve kategorik olarak tüm kamu hizmetlerini içine alan biçimde öngörülmüş olmasıdır. Zira 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 6. maddesinde kamu görevlisi kavramının içerisinde kamusal faaliyetin yürütülmesine atama veya seçilme yoluyla ya da herhangi bir surette sürekli, süreli veya geçici olarak katılan tüm kişilerin yer aldığı belirtilmektedir.

41. Bu yönü ile bakıldığında da suçun ayrım gözetmeksizin tüm kamu hizmeti kesimlerini ve geniş bir yelpazedeki kamu görevlilerini koruma altına alması; bu kuralın, kamusal meselelerle ilgili düşünce açıklamalarına yönelik müdahale riskinin ne denli yüksek bir potansiyele sahip olduğunu göstermektedir. Kuralın bu kapsamıyla uygulanmasının da demokratik toplum düzeninin gerekleri ile uyumlu olduğunu söyleyebilmek gerçekten zordur.

42. Elbette bazı kamu görevlilerine yönelik sundukları hizmetten kaynaklı biçimde o hizmeti sunanlar için koruma amaçlı bir ceza kuralı düşünülebilir. Böyle bir durumda geçerli bir meşru amaç da rahatlıkla ortaya konulabilir. Ancak tüm kamu hizmetleri açısından kategorik bir hakaret suçu ihdası şeklindeki bir ceza normunun ifade özgürlüğü ile bağdaştırılması mümkün değildir.

43. Bu minvalde belli bir hizmeti sunanlar için hakaret suçu ihdası biçiminde verilebilecek bir örnek, yakın geçmişte ülkemizde sağlık personeli ile ilgili yapılan düzenlemedir. Bu bağlamda sağlık çalışanlarının hedef alındığı suçların yaygınlaşması üzerine kanun koyucunun sağlık personeline yönelen kasten yaralama ve hakaret fiillerinin diğer kamu görevlilerine oranla daha fazla cezalandırılmasını öngören ceza kuralını Anayasa Mahkemesi de Anayasa’ya aykırı bulmamıştır (bkz.: AYM, E.2020/91, K.2021/73, 13/10/2021).

44. Anayasa Mahkemesinin bu karardaki değerlendirmesine göre suçlar için öngörülen yaptırımın niteliği ve ağırlığı ile kanun koyucunun Anayasa’ya bağlı kalmak şartıyla ceza siyasetinin bir parçası olarak takdir yetkisi kapsamında öngördüğü kuralla ulaşmak istediği amaç birlikte gözetildiğinde kuraldaki ceza artırımının orantılı olmadığı söylenemez (AYM, E.2020/91, K.2021/73, 13/10/2021, § 33). Mahkemeye göre kanun koyucunun sağlık çalışanlarına karşı işlenen suçlarda artış olduğunu değerlendirerek itiraz konusu kuralı öngördüğü anlaşıldığından kuralın sağlık personeline karşı anılan nitelikteki suçların işlenmesini önleme amacıyla düzenlendiği açık olup bu amaçla öngörülen farklı muamelenin makul ve nesnel bir temele dayanmadığı söylenemez (AYM, E.2020/91, K.2021/73, 13/10/2021, § 41).

45. Yapılan açıklamalar çerçevesinde ifade etmek gerekir ki gerek düzenlenişi itibariyle ve gerekse Anayasa Mahkemesinin ihlal kararlarına da konu olan uygulanışı itibariyle dava konusu kural kamu görevlilerine yönelik ifade açıklamaları ve eleştiriler üzerinde adeta “demoklesin kılıcı” şeklinde caydırıcı etki doğurmaktadır. Bu durum, ifade özgürlüğü ile hakaret arasındaki ayrımın dava konusu kuralla yapılmasının zor olmasından kaynaklı biçimde daha fazla ifade özgürlüğü aleyhine sonuç doğuran bir uygulamayı karşımıza çıkarmaktadır. Sadece bu konuya ilişkin yukarıda künyelerine yer verilen Anayasa Mahkemesinin bireysel başvuru bağlamındaki ihlal kararlarından herhangi birisine bakıldığında bile kuralın ifade özgürlüğünün kullanımına yönelik caydırıcı etkisi çok net biçimde fark edilebilmektedir.

46. Zira yukarıda detaylı biçimde ifade edilmeye çalışıldığı üzere kamu görevlilerine yönelik eleştiri özgürlüğü ile hakaret arasındaki ayrımın yapılmasındaki zorluk, kamu görevlisine hakarette özel kişilere karşı hakaret suçuna nazaran daha ağır bir cezai yaptırımın öngörülmüş olması, suçun oldukça geniş bir kesim olarak tüm kamu görevlilerini ve hiçbir ayrım gözetilmeksizin tüm kamu hizmetlerini kapsamına alması, suçun kamu hizmetinin sunumunun engellenmesini cezalandırmaktan ziyade salt kamu görevlisini ve onun şeref ve itibarını korumayı amaç edinmesi nedeniyle dava konusu kurallar, demokratik toplum düzeninin gereklerine aykırı biçimde kişilerin kamusal sorunlara ilişkin ifade özgürlüğünü kullanmaları hususunda ciddi bir sınırlandırıcı ve caydırıcı etki doğurabilmektedir.

47. Sonuç olarak, 26/9/2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 125. maddesinin (3) numaralı fıkrasının (a) bendinin ve 131. maddesinin (1) numaralı fıkrasında yer alan “Kamu görevlisine karşı görevinden dolayı işlenen hariç;…” ibaresinin Anayasa’nın 13. ve 26. maddelerine aykırı olduğu için iptal edilmesi gerektiği kanaatiyle çoğunluğun iptal talebinin reddi şeklindeki kararına katılmamaktayım.

KARŞIOY

1- Hakaret suçunun kural olarak şikâyete bağlı olmasına rağmen, kamu görevlisine karşı görevinden dolayı işlenmesi hâlinde şikâyet şartını kaldıran düzenlemenin Anayasa’ya aykırı olmadığı yönündeki çoğunluk görüşüne katılmıyorum.

2- Çoğunluğun dayandığı “kamu düzeninin korunması” gerekçesi soyut ve geniş yorumlanmaya elverişlidir. Bu gerekçe, ceza hukukunun kamu gücünü eleştiriden koruyan bir araç hâline gelmesine yol açabilecek niteliktedir. Oysa Anayasa’nın 2. maddesinde güvence altına alınan hukuk devleti ilkesi, ceza hukukunun ölçülü, öngörülebilir ve ancak zorunlu hâllerde başvurulması gereken bir son çare olarak kullanılmasını gerektirir.

3- Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ile Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihadına göre, kamu görevlileri ve siyasetçiler, özel kişilere kıyasla daha geniş eleştiri sınırlarına katlanmak zorundadır. Anayasa Mahkemesi bireysel başvuru kararlarında, kamu gücünü kullanan kişilere yöneltilen sert ve rahatsız edici eleştirilerin de ifade özgürlüğü kapsamında değerlendirilmesi gerektiğini istikrarlı biçimde vurgulamaktadır.

4- İncelenen kural ise bu yerleşik anayasal ve uluslararası ilkeleri tersine çevirerek, kamu görevlilerini ifade özgürlüğü karşısında daha korunaklı bir konuma yerleştirmektedir. Oysa kamu görevlisine yönelik hakaret iddialarında mağdurun şikâyet hakkı, hukuk davaları yoluyla tazminat talebi ile cevap ve düzeltme imkânları zaten mevcuttur. Bu nedenle şikâyet şartı aranmaksızın ceza soruşturması yürütülmesini zorunlu kılan anayasal bir gereklilikten söz edilemez.

5- Hak ve özgürlüklere getirilen her türlü sınırlamada devreye giren temel güvencelerden biri de Anayasa’nın 13. maddesinde düzenlenen ölçülülük ilkesidir. Anılan maddede demokratik toplum düzeninin gerekleri ile ölçülülük ilkeleri ayrı kriterler olarak düzenlenmiş olmakla birlikte, bu iki ilke arasında sıkı bir ilişki bulunmaktadır. Temel hak ve özgürlüklere yönelik bir sınırlamanın, güdülen kamu yararı amacını gerçekleştirmeye elverişli olmasının yanı sıra, aynı amaca daha hafif araçlarla ulaşmanın mümkün olup olmadığı da ayrıca incelenmelidir (AYM, E.2007/4, K.2007/81, 18/10/2007; AYM, Mehmet Ali Aydın, B. No: 2013/9343, 4/6/2015, § 70).

6- Anayasa Mahkemesi kararlarında ifade özgürlüğünün yalnızca nihai mahkûmiyetlere karşı değil, kişilerin düşünce açıklamalarını yapmaktan caydırabilecek soruşturma ve kovuşturma tehditlerine karşı da koruma sağladığı açıkça belirtilmiştir. Bu bağlamda şikâyet şartının kaldırılması, kamu görevlilerine yönelik eleştiriler bakımından resen soruşturma tehdidi doğurarak ifade özgürlüğü üzerinde ciddi bir caydırıcı etki yaratmaktadır.

7- Şikâyet kurumu, bireysel hukuki menfaat ile devletin cezalandırma yetkisi arasında anayasal denge kuran temel bir güvencedir. Mağdurun iradesinin aranmadığı hâllerde ceza hukukunun bireysel uyuşmazlıkları kamusallaştırma riski ortaya çıkmaktadır. Dava konusu kural, kamu görevlisine yönelen hakaret fiillerinde mağdurun iradesini tamamen devre dışı bırakarak devletin resen cezalandırma yetkisini otomatik biçimde harekete geçirmekte ve bu suretle şikâyet kurumunun anayasal işlevini ortadan kaldırmaktadır.

8- Kamu görevlisinin şikâyetçi olmadığı bir durumda devletin resen ceza soruşturması yürütmesini zorunlu kılan bir düzenlemenin, daha hafif araçların yetersiz kaldığını ortaya koyan ikna edici bir gerekçesi bulunmamaktadır. Buna karşılık ifade özgürlüğü üzerinde yaratılan genel ve sürekli baskı somut ve ağır nitelikteyken, kamu düzenine sağlandığı ileri sürülen katkı varsayımsal düzeyde kalmaktadır. Bu nedenle müdahalenin demokratik toplum düzeninde gerekli olduğu sonucuna ulaşmak mümkün değildir.

9- Anayasa’nın 10. maddesinde düzenlenen kanun önünde eşitlik ilkesi, farklı muamelenin ancak nesnel, makul ve demokratik toplumla uyumlu bir gerekçeye dayanması hâlinde meşru olabileceğini öngörür. Kamu görevlileri, kamusal yetki kullanan kişiler olmaları nedeniyle demokratik anayasal düzende daha fazla eleştiriye katlanma yükümlülüğü altında bulunan bir gruptur. Buna rağmen dava konusu kural, kamu görevlilerini hakaret suçunda şikâyet şartından muaf tutarak onları sıradan vatandaşlara kıyasla daha ayrıcalıklı bir ceza hukuku koruması altına almaktadır. Bu durum, eşitlik ilkesinin yasakladığı türden bir ayrıcalık yaratmakta ve “daha fazla yetki = daha fazla sorumluluk ve eleştiriye açıklık” şeklindeki anayasal dengeyi tersine çevirmektedir.

10- Açıklanan nedenlerle, kamu görevlisine karşı görevinden dolayı işlenen hakaret suçlarında şikâyet şartını kaldıran dava konusu kuralın; hukuk devleti ilkesini, kanun önünde eşitlik ilkesini, ifade özgürlüğünü ve ölçülülük ilkesini ihlal ettiği kanaatiyle çoğunluk görüşüne katılmıyorum.

5 Mayıs 2026 - Bölüm Toplantısı Gündemi

6 Mayıs 2026 - Bölüm Toplantısı Gündemi

“Demokrasi, insan onuruna dayanmak zorundadır.”

Gerçeğin biri ampirik, ötekisi de rasyonel olmak üzere iki temeli, birbirinden farklı anlamları bulunmaktadır. Ampirik açıdan gerçek, olaylara dayanan gerçek demektir. Yani bir ifadede belirtilen olay veya olayların olup olmadığını gösterir. Bu nedenle, ampirik gerçek gözleme dayanmaktadır. Rasyonel gerçek ise, çelişmeme ilkesi sonucu ortaya çıkan gerçektir. Mantıksal veya tam anlamıyla rasyonel anlamda önermeler dizisi, eğer mantıksal olarak tutarlıysa gerçektir. Ne var ki, “kişilerin birbiri hakkındaki imaginations, toplumun en katı gerçekleridir” (Charles Horton Cooley, 1864-1929, Amerikan Sosyoloğu). Bizler gerçekliğin yalnızca insani anlayış tarafından düzenlenmiş halini (fenomen gerçekliği) biliriz, gerçekliği (numen gerçekliği) değil. İşte bu nedenle, yargı realitesini olabildiğince farklı açılardan görmek, özellikle tüketicilerin (consumer perspective) yargıyı nasıl algıladıklarını saptamak; adalet1 sisteminin fotoğrafını çekmek önemlidir.

Hukuk gerçeği evrensel ve gayri şahsi yönetimin bir enstrümanıdır ve geniş ölçekli toplumların işleyişine büyük avantajlar sağlamaktadır. Modern devletlerin hem resmi yetkililerinin hem de yurttaşların yönetimi doğasına ilişkin hemfikir olmaya yönelik yapabilecekleri koşulları hukuk sağlamaktadır. Bu bağlamda adalet organize olmuş her toplumun tek meşrulaştırıcı öğesidir. Yalnız tek bir Adalet Bakanı olmayıp; Maliye, Milli Eğitim, Çalışma Bakanı, İç İşleri ve Dış İşleri Bakanı dahil, tümü birer Adalet Bakanı’dırlar. Kurumların adaletini anlamak için adil sonuçlara olan katkılarına bakmamız gerekir. Bu sonuçlar, kurumların adil bir hak, fırsat ve kaynak dağılımına katkılarıyla değerlendirilir.

Çekirdek sorular, mevcut uygulamadaki hukuki kavram ve kurumlar acaba adaleti sağlayacak düzeyde midirler? Aktörlerin varlık ve etkinliği nedir? İnsanların hukuka güven duygusu ne merkezdedir? Mağdur, ceza adaleti sisteminde bir yer edinebilmiş midir? İşte bu sorularla kaygılandığımız somut olay adaleti ve hakkaniyettir. Hakkaniyet, olabildiğince olayın özelliklerine inme, olaydaki farklılıkları tanıma, kabul etme ve bunları değerlendirerek sonuca varmadır.

En iyi yargı, kusursuz bir biçimde etkili olan, dürüst/adil ve tarafsız/ yansız olmaya dikkat edendir ki, kimse artık ne taraf ne de karşı olmaya çalışsın. Bu niteliğin aktörlerce içselleştirilerek, halka mal edilmesi, ülke çapında standart bir uygulamaya (!) dönüştürülmesi gerekmektedir.

Şimdilik yargıda algılanan görüntü, Déjà vu, adalet sisteminin en güçlünün yargısına dönüşmesi, itaatsizlik ruhunun egemen olması, hukuk güvenliğinin olmaması, yargılamaların makul süreyi aşması, mağdurların daha da mağdur olmaları (ikincil mağduriyet), gerekçe adına formüller/kanundaki önermelere yer verilmesi ve bireysel özgürlüklerin gittikçe zayıflaması, özetle sistematik işlev bozuklukları, le décline du droit olgusunun semptomları olarak belirmektedir. Yalnız, bu konuda fazlaca kötümser olmaya gerek yoktur. Hukuk güneş gibidir, batışından sonra yeniden doğacak ve adalete olan inancımız baki kalacaktır.

Yargısal reformlar için soyut tasarımlar/ithal kurumlar yerine bilimsel yöntemlere ve özellikle dereceli pragmatizme başvurulmalıdır. Bu tür pragmatizm, herhangi bir zamanda sahip olduğumuz inançları sınıflandıran ve derecelendiren pragmatizmdir. Şöyle ki, zayıf kabul edilen/edilebilir olan bir tasarım ile güçlü kabul edilen/edilebilir olanlar aynı değildir. Bu nedenle, inançlar, eyleme geçişte algılanan bedele göre derecelenmeli/ sınıflandırılmalıdır. İşlem sonucu süjesi (aktörlere)/objesine (tüketicilere) olan bedeli yükseldiğinde tasarım kabul görmeyebilir.2 İşte yeni yargısal tedbirler ve kurumsal düzenlemelerde (örneğin üst mahkemeler) başlangıç ve idame bedel analizleri çok iyi yapılmalıdır.

Gerçekte, olması gereken adalet sistemi değil, tüketicilerde adaletsizlik duygusunu tahrik etmeyecek adil bir sistemdir. İşte bu bağlamda dürüst /adil yargılanma hakkı yargıya egemen bir ilke olmalıdır. Bunu sağlamak yargı erkinin görevidir. Ve tüm insan haklarının korunması her zaman yetkin, bağımsız ve tarafsız mahkemelerin pratik varlığına, adil davranmasına dayalıdır.3 Savcılar ve avukatlar, adil yargılanma hakkının gerçekleşmesine katkısı olan aktörlerdir. Adil bir yargılanma güvencesi “yalnızca” usuli” bir güvence olarak “sonuca odaklı adaletten” (haklı gerekçelere ve hukukun doğru uygulanmasına dayalı hüküm) ziyade usuli adalet için tasarlanmıştır (writ of habeas corpus). Bu bağlamda taraflara hâkimin tarafsızlığını şüpheye düşürecek nedenlerden dolayın reddini isteme hakkı tanınmıştır (CMK 24/1).

Hizmette, hâkimin kişiliğinin önemli bir karakteristiği olan adalete hizmet duygu ve düşüncesi de önemli bir etkendir. Bu duygu bir diğerkâmlık yansıması olarak kesinlikle önemli konudur. Hâkimin adil yargılamayı sağlama görevi, hâkim önüne çıkarılma öncesi, kolluk ve savcılık evresinde de sanıklar karşı tretmanın adil olmasını öngörmekte; davalar ve hâkimler açısından yeterli derecede yeknesaklık (uniformity) gerektirmektedir-Mahkemelerin raison d’être.

Yargılamada adil tretmana tanık olmak bakımından aşağıdaki öğeler üzerinde önemle durulmalıdır:

· Hâkimin tarafsız olmak yanında karara dayanak yaptığı “bulgular” hakkında yeterli bilgi sahibi olarak görülmesi;

· Sujenin, kendi görüşünü sunabilme, “sesini” duyurabilme şansı ve muhakeme sürecinde etkili olabilme imkânı olması;

· Sujenin hâkimin duruşmada sunulan argümanları ciddiye aldığı ve üzerinde kafa yorduğu izlenimini elde etmesi; ve

· Muhakeme sırasında sujenin kendisine saygı ve nezaket sınırları içinde davranıldığını hissetmesidir.

Hâkimler giydikleri cüppe ile kendilerini Herkül gibi görmek yerine “insan olarak ben de hata yapabilirim” düşüncesiyle saygılı davranmalı ve gözlerini açık tutarak her türlü etkiden uzak bir şekilde karar vermelidir. Özetle, yargı saygı duyulmayı hak etmelidir. Hâkimler, siyasetçiler veya medya ve halk için popüler olmayacak kararlar vermek ve belki de hepsinden en önemlisi de herhangi bir zamanda popüler olmayan kişilere hukuk önünde eşit işlem görmesini savunmak üzere ahlaki yetkinlik ve cesarete sahip olmalıdırlar.

Entelektüel bir uğraş olan yargılama sürecinde, basit davalar dışındaki, her davada, makul hukuki argümanlarla şu veya bu şekilde karar verilebilir. Bu süreçte, tartma ve dengeleme önemli parametrelerdir. Bu noktada gerekçenin tutarlı, rasyonel bir tartışmayı içermesi önem kazanmaktadır. Hukuki sonucun seçilmesinde, kuşkusuz, hâkimin değer yargıları da devreye girmektedir. Yalnız bir hâkim huzura gelen davalarda “adaleti” doğrudan gerçekleştiremez. Onun işlevi yargılama sürecinin kurallarına göre yürütülmesini sağlamak ve hukuku uygulamaktır. Yargılama, kuralları olan bir oyun; yoksa, bizlerin rüyalarını gerçekleştireceği bir oyun değildir.

Hukuku somutlaştıran tüketicilerdir. İşte buna olanak sağlayan yargılama sürecinde temel soru “hâkimler davalara nasıl karar verir veya vermelidir?” Yargılama teorileri konusunda farklı iki teori ailesi vardır: Biçimsel ve Gerçekçi teoriler.

Biçimsel teorilere göre (1) Hukuk rasyonel olarak belirgin ve hâkimin kararını meşru gösterecek meşru hukuki sebepleri barındırdığı; (2) Yargılama süreci öteki tür muhakeme biçimlerinden otonom olarak hâkimin hukuki nitelikte olmayan normatif ahlaki düşüncelere veya siyaset felsefesine başvurmaksızın karar verebilmesidir.

Çoğu Gerçekçilerin geliştirdikleri tasviri yargılama teorisine göre ise, (1) Yargıtay’a giden davalarda özgün bir sonuca giden hukuki bir muhakemenin belirsizliği (2) Yargıtay kararlarının özel dairenin içtihatları (Stare Decisis) dışında kurallara ve öğretiye göre tahmin edilemezliğidir. Tahmin edilebilirlik ise hukukta anahtar bir işlev,4 hukuk sisteminde önemli bir değerdir. Hukuk sistemine bağlılık benzer davalara tahmin edilebilir sonuçlar sağlamak açısından önemlidir. Hukuk uygulaması esnek olmaktan tahmin edilemezliğe kaydığında anahtar işlev buharlaşmaktadır-Öğretide sürpriz karar verme yasağı vardır.

Hukukta adaletin varlığını sağlamak ise, kanun koyucunun görev alanına girmektedir. Nitekim, O.W.Holmes, kanunun adaletini irdeleme özgürlüğü olmadığını bir kararında dile getirmiş; bir keresinde de, “Benim birincil sorumluluğum, oyunun, sevip sevmediğime bakmaksızın kurallarına göre oynandığını saptamaktır” diyerek hâkimin işlevine açıklık getirmiştir.5

Biçim açısından yargıda ceza ve hukuk davalarına özgü usul farklılıkları vardır. Ceza yargılamasında hâkimin sürece aktif katılımı egemen iken, hukuk yargılamasında hâkim, sportif bir maç hakemi gibidir. Bu yaklaşım, adli yardım olanaklarının yetersiz olduğu ülkemizde hak kayıplarına neden olmaktadır. İşte her yargılama için hâkimlerin sürece aktif katılımı, hukuk devleti (Anayasa md.2) ve hukukun üstünlüğüne olan inanç göstergesi olacaktır. Çıkarımı, yasallaşmış hukuk ile gerçek hukuk arasında hiç denecek veya çok az bir benzerlik varsa rule of law’un varlığından söz edilemez. Hukuk devleti uygar bir toplumun temelidir. Herkesçe erişilebilir ve herkese eşit olan saydam bir süreç tesis eder. Özgürlükçü ve koruyucu ilkelere bağlılığı sağlar. O’nun ayrıcı ve duyarlı niteliği yansız olmasıdır. Dar anlamda, hukukun üstünlüğü, hukukta yer alan adil yargılanma hakkının güvence altına alınması gibi her türlü avantajı bize garanti eder. Hukukun üstünlüğü kesinlik sağlayabilir veya devletle ve toplumun diğer üyeleriyle etkileşimlerimizde öngörülebilirlik ve hükümet yetkililerinin eylemlerini kısıtlayabilir.6

Öte yandan, üç erk (yasama, yürütme ve yargı) arasındaki anayasal dengenin korunması; ve her erkin kendi rolünü anlayarak ötekilere saygı duyması hukuk devleti gereği olmaktadır. Kuşkusuz, erkler arasındaki ilişkiler toplumun temel yapısını oluşturmaktadır.

12. Kalkınma Planı (2024-2028)

“901. Ekonomik ve sosyal kalkınmanın sağlanması bağımsız, tarafsız ve şeffaf yargı sisteminin egemen olduğu hukuk devleti ile demokrasi ve iyi yönetişim ilkelerinin etkin şekilde uygulanmasıyla mümkündür.

903. Hukukun üstünlüğü ilkesi doğrultusunda, idarenin yargısal denetime açık olduğu, kanun önünde eşitliğin ve etkin hak arama yollarının sağlandığı, kazanılmış hakların korunması, eşit muamele, açıklık, tutarlılık ve öngörülebilirlik ilkelerinin benimsendiği hukuk devleti anlayışının daha da güçlendirilmesi Plan döneminin önceliklerindendir”.

World Justice Project Rule of Law Index 2025

Türkiye 0,41 puanla 143 ülke arasında 118. sırada bulunmaktadır. Son bir yılda %1,9’luk düşüş, Türkiye’yi en hızlı gerileyen ülkeler arasına taşıdı. Yargı bağımsızlığı, ifade özgürlüğü, yürütmenin denetlenmesi alanlarında yaşanan gerileme, yalnızca hukuk sistemini değil, demokrasi ve ekonomik güveni de doğrudan etkiliyor. Hukukun üstünlüğü güçlenmeden, sürdürülebilir kalkınma mümkün değildir.7

Hukuk Devleti

“İmparator Justinianus’un huzurunda görülen davada sanık suçlamaları reddeder; delil üretemeyen savcı hiddetle ‘Sırf inkâr etmek yetiyorsa, Sezar nasıl kimseyi suçlu bulacak?’ diye çıkışır. Justinianus’un yanıtı ise hukuk devletinin özeti gibidir: ‘Suçlamak yetiyorsa, masumu kim kanıtlayacak?’ diyerek sanığın serbest bırakılmasına karar verir.” Elif Çakır “Mahremiyetin Yargısız İnfazı” Karar (20/01/2026).

Genel kanıya göre, hukuk devleti meşru hükümet için elzemdir. Hukuk felsefecileri genel kanıyı tartışmazlar, ancak bu görüşteki bir belirsizlik konusunda farklı görüşlere sahiptirler. Hepsi meşru bir hükümetin, diğer şeylerin yanı sıra, hukukun devleti kısıtlamaları altında faaliyet gösteren bir hükümet olduğu konusunda hemfikirdir. Ancak bu kısıtlamaların hükümeti bir ölçüde meşru kılmak için yeterli olup olmadığı konusunda farklı görüşlere sahiptirler.

Hukuk devleti terimi 1885 yılında popüler hale getiren İngiliz hukukçu A. V. Dicey hukuk devletinin şu üç öğesine vurgu yaptı:

1. Kimse olağan bir mahkemede ispatlanan bir hukuk ihlali dışında cezalandırılamaz.
2. Kimse hukukun üstünde olmayıp; herkes, sosyal, ekonomik veya siyasi statüsüne bakılmaksızın hukuk önünde eşittir.
3. Hukuk devleti özel kişilerin haklarını belirleyen adli kararların sonuçlarını da içermektedir.

Uluslararası Barolar Birliği Konseyi de 2009 yılında kabul ettiği bir kararla hukuk devletinin maddi bir tanımı yaparak; bağımsız ve tarafsız bir yargı, masumiyet karinesi;8 gecikmesiz, adil ve aleni yargılanma hakkı; cezalara rasyonel ve orantılı bir yaklaşım, güçlü ve bağımsız bir hukuk mesleği; avukatı ile müvekkili arasındaki özel iletişimin kesinlikle korunması; herkesin hukuk önünde eşitliğini hukuk devletinin temel ilkeleri olarak kabul etmiştir.9