Bu makale, bireyin doğumuyla başlayan ve hayatının ilk yirmi yılını şekillendiren toplumsal dayatmaların, insan doğasını ve hukuk sistemini nasıl reaktif bir boyun eğişe sürüklediğini incelemektedir (Rousseau, 2006). İnsanoğlunun en saf hali olan çocukluk döneminden itibaren maruz kaldığı görünmez kurallar, güzellik ve başarı normları, aslında birer "seçim illüzyonu" yaratarak bireyi kendi gerçekliğinden koparmaktadır (Sartre, 2009; Foucault, 1992). Çalışmanın temel argümanı; mevcut düzenin ve hukukun, toplumun gerisinden gelen cezalandırıcı bir mekanizma olmaktan çıkıp, tüm doğrulara eşit mesafede duran bir "sıfır noktasına" ulaşması gerektiğidir (Kelsen, 2016). Bu incelemenin ilk bölümü, ideal düzen arayışındaki sessizliğimizi, çocukluğa yerleştirilen ilk prangaları ve seçimsizliğin aslında nasıl en büyük seçim olduğunu, sıradan bir insanın içsel sorgulamaları çerçevesinde ele almaktadır.

TOPLUMSAL DÜZENİN İNŞASI VE MANTIK HASTALIĞI

Aklın Kendine Oynadığı Oyun ve Yabancılaşma

Düşünsenize; hasta olduğunu söyleyen birinin, en derin acıları çekerken bile kendi kendine "Sen yanlışsın, aslında hasta değilsin" diyerek kendi gerçekliğini inkar etmesi gibi devasa bir zihinsel hastalık bu bizdeki. Her fiziksel hastalığın, her hücresel bozukluğun tedavisini laboratuvarlarda mikroskopların altında saatlerce arar, en karmaşık reaksiyon mekanizmalarını çözmeye çalışırız. Ancak kendi beynimizin içindeki, kendi ellerimizle inşa ettiğimiz bu ruhsal hastalığı "mantık" diye adlandırıp baş köşeye oturturuz. Bir zamanlar, bizden çok önceleri yaşamış, belki de korkularından başka hiçbir şeyi olmayan birilerine "mantıklı" geldi diye konulan kurallar, şu an bize zerre kadar mantıklı gelmemeye başladı. Ancak temel sorun, onlara mantıklı gelen o arkaik şeyin bize mantıklı gelmemesi değildir; asıl dehşet verici sorun, bunun bize mantıklı gelmemesini bir türlü kabullenmeyişimizde, bu düzene isyan edemeyişimizdedir.

İnsanoğlu sürekli değişen, hücresel bazdan toplumsal yapıya kadar durmaksızın evrilen bir varlık türüdür. Bazı değişimler, yeraltındaki tektonik plakalar gibi yavaş yavaş olsa da, bazı değişimler bir nesil içinde çok kısa sürelerde, büyük sarsıntılarla gerçekleşir. Peki, bizim o kutsal saydığımız, üzerine titrediğimiz kurallarımız bu baş döndürücü değişimlere ne kadar ayak uyduruyor? Aslına bakarsanız, kurallarımız evrime ayak uydurmak bir yana, evrimin önünde paslanmış birer demir parmaklık gibi duruyor. Bizler, adeta devasa ve yapay bir serada, gerçek toprağa hiç dokunmadan, sadece sistemin bize uygun gördüğü dozajdaki besinlerle ve suni ışıklarla büyümeye zorlanan, köklerinin nereye ait olduğunu bilmeyen fidanlar gibiyiz. Kendi doğamızdan, o toprağın karmaşasından ve özgürlüğünden koparılmışız (Rousseau, 2006). Sistemin bizim için belirlediği o kontrollü ortamda, "en verimli" şekilde büyümemiz, yani aslında sisteme en faydalı olacak şekilde şekillenmemiz bekleniyor. Bu yabancılaşma o kadar derindir ki, bir süre sonra o yapay ortamı gerçek dünyamız sanmaya başlarız. Kendi aklımızla, kendi kurduğumuz bu sera sisteminin bizi koruduğunu iddia ederken, aslında bizi asıl potansiyelimizden, o gerçek, vahşi ve özgür doğamızdan mahrum bıraktığını fark edemeyiz. İşte aklın kendine oynadığı en büyük oyun budur: Esareti güvenlik, boyun eğişi ise mantık olarak pazarlamak. Bu mantık hastalığının en tehlikeli yanı, bulaşıcı olması ve itiraz eden her sesi bir "anomali" olarak sınıflandırıp sistem dışına itmesidir. Toplumsal düzen dediğimiz bu devasa mekanizma, kendi içinde öylesine kapalı bir devre yaratmıştır ki, dışarıdan gelen en ufak bir temiz hava akımını bile bir tehdit olarak algılar.

"Böyle gelmiş, böyle gider" zehri, zihinlerimize henüz ilkokul sıralarındayken zerk edilir. Sorgulayan, itiraz eden, "Neden?" diye soran o saf çocukluk hali, "uslu dur", "karşılık verme", "büyüklerin daha iyi bilir" gibi görünmez kırbaç darbeleriyle terbiye edilir (Foucault, 1992). Biz zannediyoruz ki fiziksel şiddet sadece bedende iz bırakır; oysa toplumsal dayatmaların ruhumuzda açtığı yaralar, hiçbir merhemin iyileştiremeyeceği kadar derindir. Bu yaraları kapatmak için giydiğimiz zırhlar ise bizi birbirimizden, en çok da kendimizden uzaklaştırır. Zamanla o sahte mantık, iç sesimizi tamamen bastırır. Bir haksızlık gördüğümüzde, bir kuralın sırf kural olduğu için masum birini ezdiğine şahit olduğumuzda içimizde kabaran o isyan dalgası, zihnimizin kıyılarına çarpmadan "Ama kurallar böyle" yalanıyla sönümlenir. Düşünsenize, bir kural insanı korumak, toplumu daha yaşanabilir kılmak için konulmuşken, nasıl olur da insanın en büyük düşmanı haline gelebilir? İşte bu çelişkiyi görmezden gelmek, aklımızın kendi kendisine ettiği en büyük ihanettir. Biz, bu ihaneti örtbas etmek için kendimizi sürekli meşgul tutarız. Gündelik koşturmacalar, anlamsız hedefler, başkalarının gözündeki değerimizi artıracağına inandığımız sahte başarılar... Hepsi ama hepsi, asıl meseleyle yüzleşmemek için icat ettiğimiz birer kaçış rampasıdır. O rampadan hızla uçarken kendimizi özgür sanırız, oysa sadece sistemin bizim için belirlediği o güvenli fanusun içinde dönüp durmaktayızdır. Kendi koyduğumuz kuralın bize yanlış gelmesi durumunu yadırgamayışımız, aslında içimizdeki o en yüce yargıcın, yani vicdanın mahkemesini çoktan kapattığımızın en net kanıtıdır (Kant, 2009). Vicdanın sesinin kısıldığı yerde, geriye sadece mekanik, ruhsuz ve soğuk bir itaat kalır. Bu itaat, toplumu bir arada tutan bir harç değil, herkesi tek tek zehirleyen bir bataklıktır aslında.

Hukukun Reaktif Yapısı ve Sıfır Noktası İhtiyacı

İşte tam bu boyun eğişin ve mekanik itaatin ortasında, toplumu düzenlediği iddia edilen en büyük güce, hukuka bakmamız gerekir. Her hukukçunun derinlerde bir yerde çok iyi bildiği ama aslında yüksek sesle mahkeme salonlarında veya amfilerde söyleyemediği bir gerçeği, bir tokat gibi yüzümüze vurmak isterim: Hukuk proaktif değildir. Yani hukuk, sizi o karanlık sokakta önceden korumaz, o haksızlık yapılmadan önce araya girmez. Hukuk reaktiftir; geriden gelir (Durkheim, 2014). Sizin başınıza o felaket geldikten, o sözleşme ihlal edildikten, o can yandıktan sonra kalkanlarını ve kılıçlarını üstünüzde görürsünüz hukukun. Belki kendi kendinize, yasaların caydırıcılığı sayesinde hukukun bazen proaktif olduğunu, olayları önlediğini düşünebilirsiniz. Ancak hukuk, sadece ve sadece toplumun evrimine çoktan ayak uydurduğu, herkesin zaten "bu yanlıştır" diyerek mutabık kaldığı kısımlarda proaktiftir. Toplumun hızla evrilmesine ayak uyduramadığı, yeni gelişen ahlaki, teknolojik veya sosyal alanlarda ise hukuk tamamen reaktiftir. Yani olaylar olup biter, zararlar görülür, toplum kendi içinde bir kaosa sürüklenir; hukuk ise aylar, bazen yıllar sonra geriden gelip olan olaylara göre bir yorum, bir yama geliştirir. Çoğu zaman sonradan gelişen bu yorum işe yarıyor gibi görünür, sızıntıyı durdurur; ancak hukuk her zaman sadece olaydan doğan mekanik bir yorum demek değildir, olmamalıdır.

Biz, kurduğumuz sistemlerin, kaleme aldığımız yasaların veya geliştirdiğimiz o mükemmel, süper bilgili asistanların her şeyi adil bir şekilde çözeceğini sanıyoruz. Çağdaş ve her kanunu en doğru yere çekecek kusursuz bir mekanizma yaratmaya çalışıyoruz. Oysa en yetkin, en çağdaş sistem bile, eğer içine konulan temel veri reaktifse, sadece olan biteni raporlayan ve cezalandıran bir yapıdan öteye geçemez. Hukuk, sadece metinlerden ve emsal kararlardan oluşan bir algoritma yığını olamaz; hukuk insanın vicdanıdır, hukuk insanın o en saf doğrusudur (Kant, 2009). Yani hukuk aslında her insanda, her yürekte farklı bir tınıya sahiptir. Peki, her insanın doğrusu, acısı, beklentisi bu kadar farklıyken; bu hukuk nasıl herkese aynı anda doğru gelecek diye sorabilirsiniz. Bu haklı bir sorudur ve aslına bakarsanız işte o bahsettiğimiz "idea", o ulaşılamaz gibi duran ideal devlet ve toplum kurgusu tam da burada başlamaktadır (Platon, 2006). Çünkü hukuk, reaktif ve katı yapısı gereği, hiçbir zaman uygulandığı tüm insanlara aynı anda, eksiksiz bir şekilde "doğru" gelmeyecektir. Herkesin doğrusu parmak izi gibi farklıdır ve hukuk, tıpkı toplumsal normlar gibi herkesin anlık ve bencil isteğine göre rüzgar gülü gibi hareket edemeyecek, ağır ve hantal bir düzendir.

Ancak hukukçuların, kanun koyucuların ve hatta bu toplumun her bir ferdinin temel amacı şu olmalıdır: Ne zaman ki sistem, bir tarafın gücüne veya çoğunluğun dayatmasına göre hareket etmek yerine, bütün bu farklı doğruların "makul bir ortalamasını" bulup ona sadık kalır; işte hukuk o zaman sadece kağıt üzerinde değil, gerçek anlamda idealardaki gibi olur. Hukuk aslında sıfırdır sevgili dostlar. Matematikteki o eşsiz, taraf tutmayan sıfır. Sıfır, sayı doğrusunun tam ortasındadır; artı yöne meyledip büyümez, eksi yöne kayıp küçülmez. Her iki tarafa, tüm pozitif ve negatif uçlara eşit uzaklıktadır. İşte hukuk da tam olarak böyle olmalı; zengine de fakire de, güçlüye de zayıfa da, toplumun dayattığı o uydurma "doğrulara" da, ötekileştirilmiş "yanlışlara" da eşit uzaklıkta durabilmelidir (Kelsen, 2016). Ne zaman ki hukuk birilerinin kılıcı olmaktan çıkar, sayı doğrusundaki o sarsılmaz sıfır noktasına oturur, işte o zaman hukuk idealara varacaktır. Hukukun idealara, o vicdani sıfır noktasına vardığı her toplum, tarihi bir yükseliş dönemine geçer. Aksini beklemek ahmaklıktır. Unutmayın ki; hukuksuz, sıfır noktasını kaybetmiş, terazisi bozulmuş bir toplumun yükselmesini, refaha ermesini beklemekle; sobada çoktan yanıp bitmiş, soğumuş bir külün kendi kendine tekrar alev almasını beklemek aynı şeydir. Belki bugün içinde bulunduğumuz hukuk ve toplum yapısı bu dediğimiz idea seviyesinde, o sıfır noktasında değildir. Kararlar taraflı, kurallar boğucudur. Ancak hukuku o idea seviyesine çıkarmak, onu sadece reaktif bir ceza makinesi olmaktan çıkarıp proaktif bir toplumsal vicdan haline getirmek hala bizim elimizde, bizim çabamızla mümkündür.

Seçim İllüzyonu: Elimizdeki İpin Boynumuza Geçmesi

Bizim elimizde diyorum ama, gerçekten bizim elimizde ne var? Ailenizin, yani o ilk toplumsal otoritenin sizin adınıza yaptığı seçimden sonra, hayata karşı o büyük ve zorunlu atılım süreciniz başlar. Bu atılım süreci aslında filmlerdeki gibi beklediğiniz o destansı, sert ve ani kopuş olmayacaktır. Aksine, birçoğumuzun aslında o an umursamadığı, fark etmediği kadar sinsi bir yumuşaklıkla, ailenizin ve çevrenizin yönlendirmesiyle usulca başlarız hayata. Onlar bize hayatı, dünyayı, insanları tamamen kendi dar perspektifleriyle tanıtırlar. Kendi korkularını bizim doğrularımız, kendi başarısızlıklarını bizim hedeflerimiz yaparlar. Onların tanıttığı o flu perspektifle başladığımız hayatta, bize görünmez bir el gibi dayatılan toplumsal düzen baskısını yavaş yavaş, sanki yerçekimi gibi doğal bir şeymişçesine üstümüzde hissetmeye başlarız.

Bu dönemde hayatımız aslında trajik bir şekilde kendini tekrar eden bir döngüye girer. Adeta yazgılı bir tiyatro oyunu gibi: 0-40 yaşına kadar bize biçilen rolü oynayan, sürekli öğrenen, ezilen ve dayatmalara boyun eğen bir çocuk oluruz (Foucault, 1992). 40 yaşından sonra ise, sistemin bize öğrettiği o baskıcı kuralları ezberlemiş birer gardiyana dönüşür, kendi yetiştirdiğimiz yeni bir çocuğa aynı işkenceyi uygularız. Daha yeni geldiğimiz, havasını ilk kez soluduğumuz bu dünyada, o saf çocuksu duygularımız ve kimsenin dokunamadığı temiz fikirlerimizle birçok şeyi hayal ederiz. Mesela dünyayı değiştiren, haksızlıkları bitiren, burayı herkes için çok güzel ve adil bir yer haline getiren özel bir insan olmayı düşünürüz kalbimizin derinliklerinde. Ve inanın bana, çocukken bu yolda gerçekten de çaba sarf etmeye başlarız; kedileri severiz, böcekleri ezenlere kızarız, haksızlığa uğrayan arkadaşımızın yanında dururuz. Fakat çevremizdekiler, o "olgun" ve sisteme entegre olmuş yetişkinler, bu aşamada bizi alaycı tebessümlerle, "büyüyünce anlarsın" şeklindeki küçümsemelerle ve ağır dayatmalarla yavaş yavaş bu masum ideallerimizden vazgeçirirler. Bize "gerçekçi" olmayı öğretirler; gerçekçilik dedikleri şey ise aslında hayallerin öldürülmesinden başka bir şey değildir.

Bu yıkım aşamasından sonra biraz hızlı büyümeye başlarız ruhsal olarak ve o meşhur 12 yaşlarına geliriz. 12 yaşlarına geldiğimizde, önceki bütün o masum yaşadıklarımız sanki başka birine ait bir hayalmiş gibi gelmeye, hissizleşmeye başlarız. Çünkü o yaşlardan sonra artık yavaş yavaş, bize dikte edilen toplumsal normları, her ne kadar içimizde bir yerlerde derin bir yanlışlık hissetsek de kabul etmeye, onlara göre hizalanmaya başlarız. Herkesin "ergenlik dönemi" olarak adlandırıp burun kıvırdığı, isyankarlıkla suçladığı bu buhranlı dönem, aslında insanın içindeki o ölmeye yüz tutmuş saf varlığın son çırpınışlarıdır. O dönem, insanın içindeki "Bu kural yanlış, bu dayatma adaletsiz!" diyen tarafının avazı çıktığı kadar bağırmasıdır. Ancak toplum bu bağırışı asla dinlemez. Bu dönem, etraftaki herkesten dalga dalga gelen "Sen bilmezsin," "Daha küçüksün," "Hayat senin sandığın gibi değil" şeklindeki ağır psikolojik baskıların üstüne, bir de akran zorbalığı ve dışlanma korkusu eklenince tam bir kabusa dönüşür. Bu korku, yavaş yavaş aslında hepimizi o isyankar, o doğruyu arayan yanımızı kendi ellerimizle susturmaya, onu karanlık bir odaya kilitlemeye yöneltir.

Bir şeylerin çok net yanlış olduğunu, adaletin bu olmadığını çok iyi biliriz; ancak bu bildiğimiz yanlışı ne zaman cesaret edip dile getirsek, toplumsal düzenin yarattığı o soğuk ve affetmez dayatma ruhu bize yavaş yavaş sert yüzünü gösterir. Bize asık suratlarla, dışlamalarla ve başarısızlık tehditleriyle bir şeylerin aslında hiçbir zaman değiştirilemez olduğunu, sistemin bizden çok daha büyük olduğunu anlatmaya çalışır. Kendi ellerimizle koyduğumuz, kendi rızamızla uyduğumuz bu kuralların, bize "artık yeni bir kuralın, yeni bir umudun olmayacağı" gerçeğini öğretmesi, insanın aslında kendine hayattaki en büyük düşmanı yine kendisinin olduğunu acı bir şekilde hatırlatmaktadır. Kendi kurduğumuz hapishanenin duvarlarını yine kendi ellerimizle sağlamlaştırıyoruz. Ama işte insan dirayeti, insan psikolojisi de bir yere kadar dayanabiliyor bu baskıya. Bize dayatılan bu toplumsal normlar, biz daha isyanımızı tam anlamıyla dile getiremeden, o kırılgan aşamada önümüze aniden yepyeni, parıltılı bir "seçim" getirip koyarlar. Öyle bir illüzyondur ki bu, düzeltmeye çalıştığımız toplum düzenine yaptığımız o haklı isyanı bir anda unutup, önümüze konan o sözde "seçimi" düşünmeye, onunla oyalanmaya başlarız. Aslında bize sinsice seçtirilen o yeni düzenin merdiveninde sadece bir adım daha atmaktayızdır; ama sistem bunu bize öyle bir sunar ki, kendimize göre yepyeni, bembeyaz bir merdivene başlamak gibi hissettirir bu lise veya üniversite sınavları dönemi. Hayatımızın dönüm noktası olduğuna inandırılırız. Unuturuz değiştirmeye çalıştıklarımız o masum hayalleri, boyun eğeriz toplumsal düzene.

15-18 yaşlarında yaptığımız bu sözde hayat memat meselesi seçimlerle beraber, hayatımız sanki yeniden renklenmeye başlamış, kontrol nihayet bizim elimize geçmiş gibi hissederiz. Artık büyüdüğümüzü, bütün iplerin elimizde olduğunu ve bu geniş ovada istediğimiz gibi at koşturabileceğimizi, kuralları bizim koyacağımızı düşündüğümüz yanıltıcı bir 4-5 sene vardır önümüzde. Çok çabalarız o yıllarda; hayata, mesleğe, geleceğe dair ipleri sıkı sıkıya çekeriz ve gururla tutarız. Gecemizi gündüzümüze katar, o bize gösterilen havuç için durmaksızın koşarız. Fakat, önümüzden su gibi akıp geçen bu 4-5 senenin sonunda, üniversitenin veya eğitimin bitiş çizgisine geldiğimizde bize "Şimdi hayatın gerçeği başlıyor, yeni bir seçim yapman lazım, iş bulman lazım, sisteme yararlı bir dişli olman lazım" derler. İşte tam o an, o tokat gibi gerçeğin yüzümüze çarptığı an aklımız başımıza gelir. Acı bir aydınlanma yaşarız: Aslında biz başından beri hiçbir seçim falan yapmıyorduk (Sartre, 2009); biz sadece önümüze hazır sunulan, sınırları önceden çizilmiş bir hayatı, bize ait zannederek yaşamaya başlamışız. Ve işin en komik, en trajikomik yanı şudur; her bir seçimimizi tamamen özgür irademizle, kendimize ait zannettiğimiz o yükseldiğimizi sandığımız her basamakta, elimizde sıkı sıkıya tuttuğumuz o ipin ucunda meğerse kendi doğrularımız, kendi vicdanımız varmış. Biz hırsla, başarma arzusuyla o ipi sıkı sıkı tutup kendimize doğru çektikçe, o ip aslında yavaş yavaş doğrularımızın, o saf çocukluğumuzun boynuna geçirilmiş ve onları nefessiz bırakarak yavaş yavaş boğmuştur. Başarı sandığımız şey, kendi benliğimizin idamıymış meğer.

İşte bu aydınlanma döneminde, yirmili yaşların ortalarına doğru ruhsal bir çöküş, derin bir anksiyete gösterir kendini sessizce. İnsanın içini kemiren, dışarıdan kimsenin göremediği o boşluk hissi... Sanki koskoca evrende hiçbir yere, hiçbir kalıba, hiçbir mesleğe ait olmadığını bütün hücrelerinle fark etmeye başlamışsın gibi hissettirir. Ne aile evine aitsindir artık, ne okul sıralarına, ne de o plazaların soğuk duvarlarına. Belli bir süre debelendikten sonra, yorgun argın anlarız ki; o hırsla öldürdüğümüz doğrular, o susturduğumuz iç sesimiz, bizi aslında olduğumuz yere, yani bu hayata bağlayan yegane köklermiş. Kendi doğrularını kendi elleriyle boğan insan, artık sadece rüzgarda savrulan bir yapraktan farksızdır, olduğu yerden çoktan koparılmıştır. Mantık denilen o acımasız hastalık, "Doğrusu olmayanın yanlışı da olmaz" der bize o dönemde. Yani inandığın bir değer, uğruna savaşacağın bir "sıfır noktan" yoksa, yaptığın hataların veya sistemin sana yaptığı yanlışların da senin için bir önemi kalmamıştır artık. Hissizleşirsin. Hayatının bir dönemini, belki de en verimli olması gereken o yılları, sırf hayatta kalabilmek, toplumdan dışlanmamak adına duygusuzca, otomatik pilota bağlamış bir halde böyle geçiririz. Sabah kalk, işe git, rolünü oyna, faturalarını öde ve yat. Bu yaşlardan, bu aydınlanma ve ardından gelen çöküşten sonra yaptığımız her şey, kurduğumuz her büyük cümle aslında birer illüzyondan ibaret, özünde önemsizdir. Çünkü ruhunuzla, doğrularınızla ait olmadığınız bir yeri, inanmadığınız bir düzeni değiştiremezsiniz. Bir şeyi değiştirebilmek için önce ona dışarıdan bakabilme cesaretini göstermek, sonra da o çürük temeli kazıyacak inanca sahip olmak gerekir. Biz ise o inancı, ipleri çekerken kendi doğrularımızı boğduğumuz o sınav dönemlerinde çoktan yitirmişizdir.

İdeaları Yıkmak Yerine Toplumu Yeniden Ekip Biçmek

Hayata bakmamız gereken o saf, müdahalesiz yere erken yaşlarda bakmamak, o çocuksu vicdanı koruyamamak bizim tüm idealarımızı, o ütopik sıfır noktası hayallerimizi başımıza yıkar. Bizim kurduğumuz idealarımız zihnimizde yıkıldıkça da, kendi ellerimizle yarattığımız ve topluma armağan ettiğimiz o "toplumsal düzen kuralları", görünmez bir el gibi boğazımıza sarılıp bizi her geçen gün biraz daha boğmaya başlar. Söylenmeyen kelimeler, itiraz edilmeyen haksızlıklar içimizde büyüyen birer ur olur. Bu devasa çıkmazdan kurtulmanın, bütün meseleyi çözmenin tek yolu; etrafımızdaki küçük detaylarla, gündelik siyasetle veya yüzeysel kanun değişiklikleriyle oyalanmak değil, o uğruna kendi doğrularımızı feda ettiğimiz "toplumsal düzen" adını verdiğimiz ana kuralları kökünden değiştirmekte yatmaktadır. Tabii ki bu köklü değişimin, bu söküp yeniden dikme işleminin de yegane zamanı ve hedef kitlesi insanın o en çok şekillendirildiği, o iplerin henüz boğazına tam geçmediği ilk yirmi yılımızdır. O yılları kurtaramazsak, sonrası sadece hasar kontrolüdür.

Ama gelin, madem bu düşüncelere bazıları baştan beri "saçmalama" adıyla yaklaştı; madem farklı düşünmek hayalperestlik sayılıyor, o zaman tam da bu çizgiden yürüyelim. Bu ilk yirmi yılımızda toplumsal düzene, o boğucu dayatmalara göğüs geren, içindeki "hayır" diyen sesi korkmadan dışarı vuran, doğrusunu o iplere asmayan yepyeni bir nesil yetiştirdiğimizi varsayalım. Sanki çoraklaşmış bir tarlayı bir kenara bırakıp, son teknolojiyle, bilimin ve vicdanın ışığında, doğru besinlerle donatılmış devasa bir serada, kökleri özgürlüğe uzanan yepyeni bir toplum ektiğimizi düşünün. Kurallar, o bin yıllık tozlu kurallar yavaş yavaş değişmekte. Önceleri, sisteme boyun eğerek hastalanmış o olgunlaşmış insanlar, bu yeni ve özgür nefese uymakta, bunu anlamakta oldukça zorlanıyorlar. Direniyorlar, çünkü kendi çektikleri acıyı yeni neslin çekmemesi, onların o "güvenli" dünyasını tehdit ediyor. Ancak zamanla, o dikilen yeni fidanlar büyüdükçe, toplum düzeni artık kişiyi ezen, onu şekillendirmeye çalışan bir "dayatma" olmaktan çıkıyor. Bunun yerine, herkesin kendi doğrusuyla var olabildiği, farklılıkların birbirini ezmediği gerçek bir "düzen", organik bir "harmoni" haline geliyor.

İşte bu ütopik gibi görünen ama aslında bir tercih meselesi olan durumda; toplumda hukuk, o ulaşılamaz sandığımız ideaya hızla yaklaşmaya başlar ve nihayet sayı doğrusundaki o herkesin hakkı olan mutlak "sıfır noktasını" bulur. Toplumsal düzen, bireyi yok sayan bir mekanizma değil, bireyi kapsayan, onu besleyen mükemmel ve yaşanabilir bir hale gelmiştir. O sıfır noktası bulunduğunda, yani kurallar herkes için aynı mesafede ve aynı şeffaflıkta işlediğinde, insanın içindeki o mantık hastalığı da kendiliğinden iyileşmeye başlar. Çünkü artık "kendi koyduğu kuralın kendisine yanlış gelmesi" çelişkisi ortadan kalkmıştır. Kural, gücü elinde tutanın dayatması değil, o sıfır noktasında buluşan ortak vicdanın ta kendisidir artık. Böyle bir düzende devlet mekanizması da büyük bir kabuk değişimine uğrar. Devlet artık insanları sadece en ufak hatasında reaktif bir şekilde cezalandıran, onların attığı her adımdan, kazandığı her kuruştan acımasızca vergi alan ve bu vergileri onlara karşı bir güç olarak kullanan soğuk, ruhsuz bir kurum olmaktan tamamen çıkar (Weber, 2012). Bunun yerine, devasa bir bedenin her bir hücresine eşit oksijen taşıyan bir dolaşım sistemi gibi, toplumu bir arada tutan şefkatli bir "toplumsal ruh" olmaya başlar. Toplumu cezayla değil, önceden sağladığı adaletle, o proaktif dengeyle bir arada tutar. Birbirine ayak uydurma amacı, korkudan doğan bir zorunluluk değil, o toplumsal ruhun bir parçası olma isteğinden doğan gönüllü bir katılıma dönüşür (Rousseau, 2006).

Yetişen bu yeni nesil, 15 yaşında o yalan seçimlerin, 20 yaşında o derin çöküşlerin prangalarından kurtulmuş; sadece var olmakla yetinmeyen, kendini ve çevresini inşa edebilen bireylerden oluşur. Ve biz o zaman anlarız ki; güzellik dediğimiz şey ne bize dayatılan o kalıplardır, ne de başkalarının gözündeki değerimizdir. Gerçek güzellik, insanın kendi saf doğrusunu, toplumun sıfır noktasında özgürce yaşayabilmesi ve o doğrunun iplerini kimsenin boynuna geçirmeden hayatta kalabilmesidir. İşte bu değişimi tetikleyecek olan, yine o hepimizin içinde uyuyan, bir gün o "İdeal olan nedir?" sorusunu korkmadan yüksek sesle soracak olan cılız vicdandır.

DEVLETİN DÖNÜŞÜMÜ: CEZALANDIRICI AYGITTAN TOPLUMSAL RUHA

Vergi Kıskacı ve Yaşama Hakkının Bedeli

Toplumsal dayatmaların ve hukukun o reaktif, geriden gelen karanlık yapısının içinden çıkıp, bu yapının en büyük uygulayıcısı olan "devlet" kavramına biraz daha yakından bakmamız gerekiyor. Bizim zihnimize kazınan, o ilk yirmi yılımızda bize korkuyla öğretilen devlet figürü aslında nedir? Çoğumuz için devlet, devasa, soğuk duvarları olan, ulaşılmaz ve sürekli bizden bir şeyler talep eden koca bir makinedir. İdeal bir düzende devleti, toplumu bir arada tutan, o sayı doğrusundaki sıfır noktasını koruyan bir terazi olarak hayal ederiz. Ancak gerçeklik, bu ideadan fersah fersah uzaktadır. Şu anki düzende devlet, ne yazık ki insanları sadece kuralları ihlal ettiklerinde sertçe cezalandıran ve onlardan aldıkları her nefes, attıkları her adım için vergi adı altında haraç toplayan mekanik bir kuruma dönüşmüştür (Weber, 2012). Sistemin en büyük çelişkilerinden biri de tam olarak burada yatar: Bizi koruması, o sıfır noktasında bize eşit mesafede durması gereken yapı, hayatta kalmamızın, hatta var olmamızın bile sürekli bir bedelini kesmektedir bize. "Her şeyin üzerinden vergi alalım" mantığı, bir toplumun ruhunu emen en büyük parazittir aslında. Düşünsenize, daha o bahsettiğimiz 15-20 yaşlarındaki illüzyonlu seçimlerinizi yapıp, "hayata atıldığınızı" sandığınız o ilk günlerde bile, cebinizdeki üç kuruşun büyük bir kısmı siz daha ona dokunamadan sistemin o dipsiz midesine inmektedir. Biz, çalışarak özgürleştiğimizi, kendi hayatımızı kurduğumuzu sanırken, aslında sadece bu devasa çarkın dönmesi için gerekli olan yakıtı kendi terimizle sağlamaktayız.

Yaşamak, sadece nefes almak bile sistemin gözünde lüks bir tüketimdir ve bunun bir vergisi vardır (Locke, 2004). İçtiğiniz sudan, okuduğunuz kitaptan, barındığınız evden alınan bu dolaylı ve dolaysız vergiler, aslında devletin o reaktif ve hantal yapısını finanse etmekten başka bir işe yaramaz. Çünkü o hantal yapı, sorunları ortaya çıkmadan, proaktif bir şekilde çözemediği için sürekli büyümek, sürekli yeni hapishaneler, yeni adliyeler, yeni bürokratik binalar inşa etmek zorundadır. Ve bu bitmek bilmeyen inşaatın faturası, kendi doğrularını çoktan ipe asmış o yorgun nesillere kesilir. Bu vergi kıskacı öylesine sinsi bir şekilde işler ki, insan bir süre sonra bunu hayatın değişmez bir kuralı, doğanın bir kanunu gibi kabul etmeye başlar. "Vergi verilmeden devlet olmaz" derler bize (Weber, 2012). Elbette bir arada yaşamanın, ortak hizmetlerin bir bedeli olacaktır; buradaki mesele verginin varlığı değil, verginin adaletsizliği ve toplama mantığındaki o vahşi, umursamaz tavırdır. Her şeyden, herkesten, adeta kör bir tırpan gibi dümdüz ederek vergi almak, hukukun o sıfır noktasından tamamen saptığının en büyük ekonomik göstergesidir. Çünkü kazancı, çabası, hayat şartları birbirinden tamamen farklı olan iki insana, marketten aldıkları aynı ekmek için aynı vergiyi ödetmek eşitlik değil, sistemli bir adaletsizliktir. Bu durum, toplumsal düzen dediğimiz şeyin aslında bir "düzen" değil, alttakinin üsttekini taşıdığı bir kölelik piramidi olduğunu açıkça yüzümüze vurur.

İnsanoğlu bu piramidin alt basamaklarında ezilirken, yukarıya doğru baktığında o soğuk devlet yüzünü görür ve içindeki o cılız güven duygusunu da tamamen yitirir. Güvenin bittiği yerde aidiyet biter. Aidiyetin bittiği yerde ise, insanlar devleti kendi uzantıları, kendi koruyucuları olarak değil; atlatılması, kaçılması ve hatta fırsat bulunduğunda kandırılması gereken bir "düşman" olarak görmeye başlarlar. İşte bu, toplum ruhunun tamamen çürüdüğü, sadece bireysel hayatta kalma güdülerinin devrede olduğu bir distopyanın tam ortasıdır. Eğer biz o ilk yirmi yılımızda, "bu böyle gelmiş böyle gider" dayatmalarına boyun eğmek yerine itiraz eden bir nesil yetiştirebilseydik, bu vergi zulmü de şekil değiştirmek zorunda kalacaktı. İnsanların "kazançları oranında" bir katkı sunduğu, kazanamayandan almanın bir suç sayıldığı o adil sisteme geçiş, sadece ekonomik bir reform değil, aslında toplumun ve devletin vicdani bir uyanışı olacaktır. Devletin harcamalarının, vatandaşın sırtındaki kırbaç darbeleriyle değil, adil bir paylaşımla finanse edildiği gün, devlet o soğuk kurum olmaktan çıkmaya başlayacaktır. Adil bir vergi sistemi, devletin sadece kasasını doldurması değil, toplumsal ferahlığın önünü açması demektir. Çünkü cebinden haksız yere alınan o vergi yükü kalkan insan, yavaş yavaş kafasını kaldırmaya, sadece faturalarını düşünmekten çıkıp etrafına, hayata, fikirlere, sanata ve "ideaya" bakmaya fırsat bulur. Oysa bugünkü "her şeyden vergi alalım" mantığı, bireyi sürekli bir borçluluk psikolojisi içinde tutar. Borçlu insan korkar, borçlu insan itaat eder, borçlu insan asla o arzuladığımız 0-20 yaş arası isyanı yapamaz; çünkü kaybetmekten korktuğu asgari bir ücreti, ödemesi gereken devasa faturaları vardır.

İşte sistemin o mantık hastalığı, ekonomiyi de bir silah olarak kullanarak bizi o 40 yaşına kadarki boyun eğiş döngüsünde hapseder. Ne zaman ki vergi sistemi, devletin harcamalarının sadece ve sadece insanların gerçek kazançları oranında alınmasıyla devam eden makul bir çizgiye çekilir, işte o zaman o görünmez prangalar gevşemeye başlar. İnsanların emeklerinin karşılığını gerçekten hissettiği, harcamaların şeffaf, devletin ise vatandaşın hizmetkarı olduğu bir düzende, vergi bir "ceza" veya "haraç" olmaktan çıkar, gerçek bir "toplumsal sözleşme" haline gelir (Rousseau, 2006). İnsan, parçası olduğu ve korunduğunu bildiği o toplumsal ruh için kendi isteğiyle, gönül rahatlığıyla bu katkıyı sunar. Bu geçiş sağlandığında, devlet o güne kadar taşıdığı bütün o korkunç, cezalandırıcı maskelerini bir kenara bırakır. Artık sokaklarda devriye gezen, insanlara potansiyel suçlu gözüyle bakan bir organizma değil; her bireyin içinde yaşattığı, güven duyduğu, o sıfır noktasına ulaşmış adaletin somutlaşmış hali olur. Ferahlığa kavuşan toplum, kendi doğrularını başkalarının boynuna ip olarak geçirme telaşından kurtulur. Çünkü paylaşım adildir, çünkü sistem seni boğmuyordur. Bu ekonomik rahatlama, toplumsal psikolojinin de en büyük ilacıdır ve bizi ideal devlete götüren merdivenin en sağlam basamaklarından biridir.

Hukukun Vicdanla Barışması ve Proaktif Akıl

Ekonomik prangaların gevşediği, devletin bir sülük gibi toplumun kanını emmeyi bıraktığı o eşikte, hukukun da kendi doğasını baştan aşağı değiştirmesi kaçınılmazdır. Hukuk, o yıllardır alıştığı reaktif konfor alanından çıkmak, olayların peşinden süpürgeyle giden bir temizlikçi olmaktan sıyrılmak zorundadır. Daha önce de belirttiğim gibi, hukukun proaktif olmadığı, yani önceden bizi korumadığı gerçeği, hukuk sisteminin en büyük utancıdır. Ancak devletin bir "toplumsal ruh" haline geldiği o ideal düzende, hukuk da o sıfır noktasına yerleşirken proaktif bir kimliğe bürünür. Peki nedir bu proaktif hukuk? Sadece kanunları kalın kitaplara yazıp insanların onları okumasını, sonra da ihlal etmelerini beklemek değildir. Proaktif hukuk, bir suçun, bir uyuşmazlığın veya bir adaletsizliğin filizlenebileceği o bataklığı daha en başından kurutmaktır. Hukuk, toplumun evrimine geriden bakarak değil, o evrimin ta kendisi olarak, hatta bazen o evrime fener tutarak hareket etmeye başlar. Bir insanın dolandırılmasına, haksızlığa uğramasına veya fiziksel zarar görmesine seyirci kalıp sonra suçluyu yıllarca hapishanede besleyen sistem, sadece reaktif bir intikam makinesidir, adalet değil.

İdeal devlette hukuk, insanın vicdanıdır demiştik. Ve vicdan, bir kötülük yapıldıktan sonra sızlayan bir şey değildir sadece; asıl vicdan, o kötülüğü yapma düşüncesi daha zihne düştüğünde seni durduran, o yolu daha en başından kapatan içsel bir bariyerdir. İşte hukukun da bu toplumsal vicdanı, o içsel bariyeri sistem seviyesinde kurması gerekir. Bunu yapmak için de kuralların sadece yasaklayıcı değil, koruyucu ve yönlendirici olması, devletin tüm kurumlarının bu sıfır noktasındaki tarafsızlıkla, her doğruya eşit mesafede yaklaşarak uyuşmazlıkları doğmadan çözmesi şarttır. Bu proaktif geçiş, aslında hukukun o binlerce yıllık kör kılıcını bırakıp, her şeyi gören, anlayan ve engelleyen keskin bir akla dönüşmesidir. Bizim kendi küçük hayatlarımızda "mantık" adını verip kendi doğrularımızı boğduğumuz o hastalıklı düşünce yapısı, devletin ve hukukun şeffaflaşmasıyla yerini gerçek bir mantığa bırakır. Proaktif hukuk, uyuşmazlıkların kök nedenlerini analiz eder. Örneğin, bir yerde hırsızlık artıyorsa, cezaları artırmak reaktif bir çözümdür ve tarih boyunca hiçbir işe yaramadığı defalarca kanıtlanmıştır. Proaktif hukuk ise o bölgedeki ekonomik çöküşü, vergi adaletsizliğini, eğitimsizliği, o "toplumsal dayatmaların" insanları nasıl çaresizliğe ittiğini görür ve müdahaleyi tam o sıfır noktasından, yani kökten yapar. Sorunu doğuran adaletsizliği giderirseniz, suç da kendiliğinden buharlaşır. İşte devletin sadece insanları cezalandıran bir kurum olmaktan çıkması tam olarak budur.

Toplumun evrilmesine ayak uyduramadığı alanlarda geriden gelerek yorum geliştiren o eski, tozlu hukuk anlayışı, yerini; toplumla birlikte nefes alan, o değişimi öngören ve ona göre şekil alan canlı, dinamik bir organizmaya bırakır. Gelişen yorumlar artık olaydan sonra birilerini kurtarmak veya cezalandırmak için değil, toplumu o idea seviyesinde tutmak, sıfır noktasının dengesini bozmamak için yapılır. Herkesin doğrusunun farklı olduğu gerçeği, artık bir kaos sebebi değil, toplumsal zenginliğin ta kendisi olarak kabul edilir. Çünkü proaktif hukuk, o farklı doğruları birbiriyle çarpıştırmadan, herkesin kendi şeridinde özgürce ilerleyebileceği o muazzam otoyolu daha en baştan çizen mühendisliktir. Bu mühendislik, dayatmalardan uzak, sadece akıl, vicdan ve empatinin rehberliğinde inşa edildiğinde kusursuz işler. Otoyol metaforundan devam edecek olursak; eski reaktif hukuk, yola hiçbir tabela koymayan, asfaltı düzeltmeyen, sadece kaza olduktan sonra gelip hurdayı yoldan çeken ve hayatta kalanlara ceza kesen bir sistemdi. Oysa yeni ve ideal hukuk, o yoldaki virajları hesaplayan, bariyerleri tam olması gerektiği yere koyan, herkesin o farklı doğrularıyla -yani farklı hızlarda ve farklı araçlarla- aynı yolda güvenle seyahat edebilmesini sağlayan görünmez bir kılavuzdur. Hukukçuların temel amacı da artık o kazalardan sonra kanlı tutanaklar tutmak değil; bütün doğruların o makul ortalamasını bularak kazayı tamamen önlemektir. İşte hukuk o zaman o meşhur "sıfır" olur. Ne yolun sağına, ne soluna aittir; tam ortada, herkesin ortak güvencesidir.

Bu sıfır noktası o kadar güçlü bir kavramdır ki, toplumun genlerine işlediğinde, o ilk yirmi yıldaki "sen bilmezsin", "böyle gelmiş böyle gider" dayatmaları da kendiliğinden yok olur. Çünkü yeni yetişen nesil, kuralların onları ezmek için değil, tam aksine onların o saf, değiştirilmemiş doğrularını korumak için var olduğunu bilerek büyür. Kuralların kendisine karşı değil, kendisi için işlediğini gören bir insan, kendi koyduğu veya uyduğu kuralı "yanlış" bulma hastalığına da yakalanmaz. Çelişkiler biter. Bir hukuk öğrencisinin satır aralarında gizlediği o sessiz isyan, böyle bir toplumda yerini büyük bir inşaya bırakır. Bizim neslimiz belki o yıkıntıların arasında, o reaktif çöplüğün içinde kendi vicdanını temiz tutmaya, iplerini boynuna geçirmemeye çalışıyor. Ama bizim çabamızla bu idealar gerçeğe dönüşürse, o küller yeniden harlanıp yükseldiğinde, mahkeme salonları insanların korkuyla girdiği soğuk binalar olmaktan çıkacak, toplumsal uzlaşının, o sıfır noktasındaki adaletin şifa dağıttığı merkezler haline gelecektir.

Suçun Azalması ve Toplumsal Ruhun İnşası

Bütün bu yapı taşları -vergi adaleti, proaktif hukuk, sıfır noktası- bir araya gelip yerine oturduğunda, toplumda o çok korktuğumuz, yasaklarla, zindanlarla, kelepçelerle çözmeye çalıştığımız büyük mesele, yani "suç" kavramı kendiliğinden erimeye başlar (Durkheim, 2014). Suç nedir aslına bakarsanız? Suç, çoğu zaman insanın kendi doğrusuyla toplumun ona dayattığı o uydurma doğrunun vahşice çarpışmasından ortaya çıkan kıvılcımdır. Bir insan neden çalar, neden saldırır, neden sistemi dolandırmaya çalışır? Eğer o kişi psikolojik olarak klinik bir vaka değilse, bu eylemlerin temelinde yatan şey hep aynıdır: Ait hissedememek, haksızlığa uğradığını bilmek ve o büyük çarkın içinde ezildiğini, çaresizliğini hissetmektir. Devlet, o ilk yirmi yılında çocuğa sadece "şöyle ol, böyle davran" deyip, sonrasında onu adaletsiz bir vergi ve reaktif bir hukuk sisteminin içine fırlatıp attığında, aslında o suçu kendi elleriyle üretmiş olur. Sistemi yaratanların, sistemin kurbanlarını cezalandırmasından daha trajikomik bir tiyatro olamaz. Ancak, hukuk o sıfır noktasına ulaşıp da devlet sadece cezalandıran bir aygıt olmaktan çıktığında, insanların kazançları oranında bir katkı sunduğu o şeffaf sistem devreye girdiğinde, suçun ana besin kaynağı olan "çaresizlik" ve "adaletsizlik" ortadan kalkar.

Toplum ferahlığa kavuşmaya başlar. Sokağa çıktığınızda insanların yüzündeki o gergin, her an bir saldırı veya haksızlık bekleyen ifade, yerini yavaş yavaş güvene bırakır. Suç oranlarının azalması, sokaklara daha fazla polis koymakla değil; o sokaklarda yürüyen insanların zihnindeki o "mantık hastalığını" iyileştirmekle, onlara doğrularını boğdurtmamakla mümkündür. Suç azaldıkça, toplum kendi içindeki o görünmez duvarları yıkmaya başlar. Eskiden komşusuna şüpheyle bakan, iş arkadaşını bir rakip, devleti ise bir vergi tahsildarı olarak gören o yabancılaşmış insan modeli yavaş yavaş silinir. Onun yerine, bu yazının başından beri ulaşmaya çalıştığımız o nihai kavram, "Toplumsal Ruh" yeşermeye başlar. Toplumsal ruh, bir kalabalığın sadece aynı sınırlar içinde, aynı kanunlara tabi olarak yaşaması demek değildir. Bu sadece bir yığındır. Toplumsal ruh, her bir bireyin kendi farklı doğrusunu, kendi içsel vicdanını koruyarak, o sayı doğrusundaki sıfır noktasında diğerleriyle aynı hizaya, aynı güvene gelebilmesidir. O ruh inşa edildiğinde, devlet ve vatandaş arasındaki o kadim sürtüşme, o ezen-ezilen ikilemi sonsuza dek biter. Çünkü devlet artık dışarıda, yukarıda, ulaşılmaz bir yerde konumlanmış bir "baskı aygıtı" değildir; devlet bizatihi o toplumun ortak vicdanı, o sıfır noktasının kurumsal yansıması haline gelmiştir. Kararlar alınırken, kurallar konulurken kimse "bu bana yanlış geliyor ama mantıklı olan buna uymak" diyerek kendi kendine ihanet etmez. Çünkü kurallar o toplumsal ruhun içinden, makul olanın tam merkezinden, herkesin rızasıyla doğmuştur.

Belki bazılarına göre bu anlattıklarım, bir hukuk fakültesi amfisinde dinlense hocaların gülüp geçeceği, fazla ütopik, romantik bir masaldır. "İnsan doğası kötüdür, devlet baskı kurmalıdır" derler. Ama unuttukları şey, insanın doğasının kötü olmadığı, o ilk yirmi yılda dayatılan o çarpık normların, o güzellik, başarı, itaat safsatalarının insanı kötüleştirdiğidir. Saf bir çocuğu alıp onu vahşi bir arenaya atarsanız, hayatta kalmak için canavara dönüşecektir. Biz arenayı değil, çocuğu suçluyoruz yıllardır. Ama gelin, o farazi senaryomuza sadık kalalım; bu ilk yirmi yılımızda toplumsal düzene göğüs geren, arenanın kurallarını reddeden o nesli yetiştirdiğimizi varsayalım. Bu yeni nesil büyüyüp, o eskimiş kuralları değiştirmeye, yavaş yavaş toplumsal ruhu inşa etmeye başladığında, elbette sancılı bir süreç yaşanacaktır. Olgunlaşmış, o eski reaktif sisteme ve mantık hastalığına adapte olarak hayatta kalmayı başarmış o "kıdemli" insanlar, bu yeni ve şeffaf düzene uymakta inanılmaz bir zorluk çekeceklerdir. Alıştıkları bir kölelik vardır çünkü; ne yapacaklarını bildikleri, vergiden nasıl kaçacaklarını ezberledikleri, adam kayırmacılığın, ezenin ve ezilenin yerinin belli olduğu o kaotik konfor alanları ellerinden alınmaktadır. Bu yüzden yeniye direnirler. "Kurallar bozuluyor, saygı kalmadı" diye feryat ederler. Oysa bozulan şey kural değil, onların o çarpık dayatmalarıdır. Yıkılan şey ahlak değil, o sahte itaat illüzyonudur.

Bu geçiş döneminde, o olgunlaşmış insanlar homurdansa da, toplum düzeni hızla o köhnemiş yapısından sıyrılır. Bir dayatma, bir korku tüneli olmaktan çıkıp, insanın içinde nefes alabildiği, "Evet, burası benim, burası bizim" diyebildiği gerçek bir "düzen" haline gelir. Küllerinden doğan bu sistem, eskinin tüm yaralarını da o proaktif hukukuyla hızla sarar. Sıfır noktası sadece mahkemelerde değil, okullarda, iş yerlerinde, sokaklarda hissedilir. Toplumdaki o gerilim hattı kopar, elektrik toprağa karışır ve geriye sadece sakin, üretken, huzurlu bir akış kalır. Sonuç olarak, devletin dönüşümü dediğimiz bu devasa devrim, aslında bireyin kendi zihnindeki o hastalıklı mantığı yıkmasıyla başlayan bir kelebek etkisidir. Dayatmaların o görünmez iplerini boynumuzdan çıkardığımız gün, devletin o soğuk vergi dairesinin de, adaletsiz mahkeme salonunun da kapısına kilit vurmuş oluruz. Onların yerine, kazancın paylaşıldığı, doğruların ortalamasının bulunduğu, hukukun sıfır noktasında dimdik durduğu o toplumsal ruhu inşa ederiz.

Bu yazının başından beri sorduğumuz "Peki bu baş neresi, düzeltmemiz gereken yer neresi?" sorusunun cevabı da böylece tam anlamıyla netleşir. Düzeltmemiz gereken yer, tam da şu an bulunduğumuz yer, yani kendi zihnimiz, kendi seçimlerimiz sandığımız o illüzyonlu kabullenişlerimizdir. Değişim devlette başlamaz, değişim anayasada başlamaz; değişim o sıfır noktasını arayan, kendi doğrusunu boğmayı reddeden insanın cılız ama kararlı sesinde başlar. Yirmi yıllık prangaları kıran bir nesil, bin yıllık köhne devlet geleneğini sadece bir on yılda, o proaktif adaletin ve toplumsal ruhun sıcaklığıyla eritebilir. Ve unutmayın, eğer bu çabayı bugün biz göstermezsek, bizden sonrakiler de aynı illüzyonlu seçimlerle o ipi kendi boyunlarına geçirmeye devam edeceklerdir. İdeal devlete giden yol uzun ve meşakkatli görünebilir; ancak o yola hiç çıkmamak, çıkıp da kaybolmaktan çok daha büyük bir trajedidir. Şimdi, bu dönüşümün bireysel ve toplumsal sonuçlarını o nihai çerçevede toplamak üzere yolculuğumuzun son aşamasına geçmeliyiz.

TOPLUMSAL DÜZENİN YENİDEN İNŞASI VE BİREYSEL ÖZGÜRLÜĞÜN UYANIŞI

Eğitim Sistemindeki İllüzyonun Yıkılması ve Gerçek Arayışı

Devletin ve hukukun o reaktif, cezalandırıcı yapısından sıyrılıp toplumsal bir ruha dönüşmesi gerektiğini uzun uzun tartıştık. Ancak bu dönüşümün, gökten zembille inen bir kanun hükmünde kararnameyle veya meclisten geçen birkaç yasayla bir gecede gerçekleşmeyeceğini hepimiz çok iyi biliyoruz. Değişimin asıl savaş alanı, o çok bahsettiğimiz ilk yirmi yılımızın geçtiği, zihinlerimizin birer hamur gibi yoğrulduğu "eğitim" sisteminin ta kendisidir (Foucault, 1992). Toplumsal dayatmalar dediğimiz o görünmez canavarın en büyük fabrikası okullardır aslında. Biz okulları, bilimin, aklın ve özgür düşüncenin yuvası sanırız. Oysa aslına bakarsanız bugünkü yapısıyla eğitim sistemi, o mantık hastalığının çocuklara enjekte edildiği devasa bir aşı merkezinden farksızdır. Çocuğu alırsınız, sıraya oturtursunuz ve ona ilk öğrettiğiniz şey "konuşmadan önce parmak kaldırması", yani otoriteden izin almasıdır. Bilgiyi sorgulaması değil, öğretmenin söylediğini ezberleyip sınavda kusursuzca kağıda dökmesi beklenir. "Neden?" diye soran çocuk yaramaz, itaat eden çocuk ise "başarılı" ilan edilir. İşte güzellik ve başarı dayatmalarının akademik versiyonu tam olarak burada başlar.

İnsanların doğrusunun birbirinden tamamen farklı olduğunu, hukukun o sıfır noktasında herkesi kucaklaması gerektiğini söylüyoruz; ancak eğitim sistemi herkesi aynı tornadan çıkmış tek tip birer vida haline getirmeye çalışır. Herkesin matematiği sevmesi, herkesin aynı tarih ezberine sahip olması dayatılır. Farklılıklar birer zenginlik değil, düzeltilmesi gereken birer "hata" olarak görülür. Bu fabrika düzeni içinde, o saf vicdanlar törpülenir. İleride adaleti sağlayacak olan hakim, yasa yapacak olan vekil, vergi ödeyecek olan vatandaş; hepsi bu tornadan geçerken o "böyle gelmiş böyle gider" boyun eğişini ruhlarına kazırlar. Eğitimdeki bu illüzyonu yıkmak, ideaya giden yolun en büyük ve en tehlikeli virajıdır. Çünkü eğitim sisteminin o dayatmacı yüzünü değiştirmeye kalktığınızda, karşınızda sadece devleti değil, kendi çocuklarının başarısını (!) bu köhnemiş sistemdeki notlarla ölçen ebeveynleri de bulursunuz. "Benim çocuğum sınavı kazanmalı, iyi bir işe girmeli" korkusu, ebeveynleri de bu sistemin gönüllü bekçileri yapar. Oysa o 15 yaşında, 18 yaşında yapılan sözde seçimlerin, aslında ipleri kendi boynumuza geçirdiğimiz anlar olduğunu daha önce fark etmiştik.

Eğer toplumsal düzeni, o sıfır noktasına ulaşmış bir hukuku inşa edeceksek; eğitim sistemini bir "itaat fabrikası" olmaktan çıkarıp, bir "gerçek arayışı" bahçesine dönüştürmek zorundayız. Çocuğa ne düşüneceğini değil, nasıl düşüneceğini öğretmek; kendi doğrusunu bulması için ona güvenli bir alan yaratmak gerekir. Yanlış yapmanın bir son veya bir ceza sebebi olmadığını, aksine öğrenmenin yegane yolu olduğunu gösteren bir eğitim, proaktif hukukun da temelini atar. Çünkü kendi doğrusunu ararken hata yapmaktan korkmayan birey, büyüdüğünde kuralları ihlal ederek değil, o kuralları akılla ve vicdanla tartışarak topluma katkı sağlar. Suçu doğuran çaresizlik ve değersizlik hissi, henüz okul sıralarındayken o çocuğa "sen özelsin, senin doğrun önemli" hissi verilerek daha en baştan proaktif bir şekilde yok edilir. Eğitim, sadece bir meslek edindirme kursu değil, insanın kendi içindeki o yargıcı, o şaşmaz vicdanı uyandırma sürecidir. Vicdanı uyanmış bir nesil, rüşvet yemez, adaletsiz vergi koymaz, haksızlık karşısında susmaz. Bu yüzden ideaya giden yolda, meclis binalarından önce sınıf tahtalarındaki o yazıları değiştirmemiz gerekmektedir.

Bu yeni ve özgürleştirici eğitim modeli, toplumda zincirleme bir reaksiyon başlatır. O tornadan çıkmayı reddeden, ailenin ve toplumun "güvenli yanlışlarına" boyun eğmeyen o genç beyinler, yirmili yaşlarına geldiklerinde o derin boşluk ve çöküş hissini yaşamazlar. Çünkü onlar hiçbir yere ait hissetmeme krizini değil, her yeri kendi doğrularıyla yeşertebilecekleri inancını taşırlar. Kendi doğrularını ipe asıp boğmadıkları için, ruhları özgür ve diridir. Bu dirilik, toplumsal düzenin her hücresine işlemeye başlar. İş yerlerinde mobbing, haksız rekabet veya adam kayırmacılık gibi, eski sistemin olağan kabul ettiği "mantık hastalıkları", bu yeni neslin vicdan duvarlarına çarpıp parçalanır. Onlar, yöneticilerine körü körüne itaat etmezler; saygıyı korkudan değil, liyakatten ve haktan üretirler. Böyle bir toplumda, hukukun işi de inanılmaz derecede kolaylaşır. Zira proaktif hukuk, sadece kanun koyucunun çabasıyla işlemez; proaktif hukuk, sokaktaki vatandaşın, sıradaki öğrencinin, masadaki çalışanın o hukuku içselleştirmesiyle hayat bulur. Her bir birey, o sayı doğrusundaki sıfır noktasının birer canlı temsilcisi haline geldiğinde, devletin devasa bir kontrol mekanizması kurmasına gerek kalmaz. Toplum, kendi içindeki o muazzam ahenkle, kendi kendini düzenleyen devasa ve organik bir yapıya evrilir. Güzellik dayatmaları yerini farklılıklara duyulan saygıya, başarı dayatmaları ise insanın kendi potansiyelini keşfetme huzuruna bırakır. O 0-40 yaş arası bitmek bilmeyen çocukluk ve boyun eğiş döngüsü kırılır; insan, hayatının her evresinde gerçek anlamda "yetişkin", yani kendi kararlarının ve doğrularının bilincinde olan özgür bir varlık olarak yaşar.

Sessizliğin Kırılması ve Eski Düzenin Direnişi

Elbette bu anlattıklarımız, zihinde canlandırması huzur verici ancak hayata geçirmesi bir o kadar devrimsel ve sarsıcı süreçlerdir. Sessizliğin kırılması asla gürültüsüz olmaz. Bizim o ilk yirmi yılımızda içimizde biriktirdiğimiz, susturduğumuz o isyan çığlıkları dışarı taşmaya başladığında, eski düzenin bekçileri bütün güçleriyle direneceklerdir. Bizim bu sessizliğimizden beslenen, kendi iktidarlarını, zenginliklerini ve konforlarını o adaletsiz vergi sistemleri ve reaktif hukuk kılıçlarıyla sürdürenler, bu yeni uyanışı bir "anarşi", bir "ahlaki çöküş" olarak etiketlemeye çalışacaklardır. İnsanoğlu, alıştığı cehennemi, hiç bilmediği bir cennete tercih etme eğilimindedir. O olgunlaşmış insanlar, yani o mantık hastalığına tamamen teslim olmuş, kendi boyunlarındaki ipi başkalarının da boynuna geçirmeyi görev edinmiş kitleler, bu yeni neslin getirdiği o proaktif, sıfır noktasına odaklı şeffaflığı anlamlandıramayacaklardır. "Eskiden böyle miydi? Herkes haddini bilirdi!" diyeceklerdir. Aslında "haddini bilmek" dedikleri şey, haksızlığa boyun eğmektir. Sessizliğin kırılması, işte bu sahte had bildirme operasyonlarına karşı dimdik durmakla başlar. İdeal olanı zihnimizde tutup, pratik hayatta susmak, bizi de o eski düzenin suç ortağı yapar.

Değişim, bir kişinin kendi küçük çevresinde o dayatmalara "Hayır, bu yanlış" diyebilmesiyle filizlenir. O küçücük itiraz, suya atılan bir taş gibi dalga dalga büyür. Birinin ses çıkardığını gören diğeri cesaret bulur. Korkunun imparatorluğu, aslında sadece insanların birbirinden habersiz olmasından güç alır. Herkesin içten içe nefret ettiği ama kimsenin sesini çıkarmadığı o "kral çıplak" masalı, toplumsal düzenin tam da kendisidir. Direniş sadece devleti yönetenlerden veya sistemi elinde tutanlardan gelmez; en büyük direniş, bizzat o dayatmaları bize yapan kendi ailelerimizden, en yakınlarımızdan gelir. "Yapma, başını belaya sokma", "Sen mi kurtaracaksın dünyayı?", "Sisteme uy, kendi yolunu bul" telkinleri, o bahsettiğimiz reaktif ve ezen düzene atılan en güçlü can simitleridir. Ancak ideaya giden yol, bu can simitlerini reddetmeyi gerektirir. Eğer birileri o fırtınalı denize atlayıp kıyıya doğru yüzmeye cesaret etmezse, o gemi sonsuza dek o bataklıkta dönecektir. Sessizliğin kırılması, sadece sokaklarda bağırıp çağırmak demek değildir; sessizliğin kırılması, insanın kendi işini en doğru şekilde yapması, hak ettiğinden fazlasına göz dikmemesi, kendi doğrusundan taviz vermemesidir. Bir hukukçunun, müvekkiline sadece davayı kazanmayı değil, adaletin ne olduğunu anlatabilmesidir. Bir öğretmenin, öğrencisine sadece müfredatı değil, vicdanı öğretebilmesidir. Bir bireyin, sadece devlete vergi ödeyerek değil, sokaktaki haksızlığa da müdahale ederek o toplumsal ruhu inşa etmesidir. Eski düzenin hantallığı, bu binlerce küçük ama proaktif adımın karşısında duramaz. Çünkü reaktif sistemler, sadece olan bitene tepki verebilirler; oysa yeni neslin eylemleri, o tepki mekanizmalarının çok daha ötesinde, oyunun kurallarını kökten değiştiren bir zeminde gerçekleşmektedir. Siz birine ceza vererek onu durdurabilirsiniz, ancak ona kendi vicdanının sıfır noktasını buldurduğunuzda, onu sonsuza dek özgürleştirirsiniz. Özgürleşmiş zihinleri ise hiçbir eski düzen kanunu, hiçbir adaletsiz vergi sistemi zapt edemez.

İdeaların Gerçekliğe Dönüşmesi ve Nihai Uyum

Tüm bu sancılı kırılmaların, eğitimdeki uyanışın ve sessizliğin yırtılmasının ardından ulaşacağımız o ufuk çizgisi, ideaların artık birer hayal olmaktan çıkıp hayatın ta kendisine dönüştüğü yerdir. Hukuksuz bir toplumun yükselmesini beklemekle külün yanmasını beklemek aynı şeydir demiştik. İşte bu yeni inşayla birlikte, o küllerin arasından sadece yükselen bir devlet değil, küllerinden arınmış bir insanlık doğar. Hukukun o idea seviyesine, yani sayı doğrusundaki "sıfır" noktasına çıkması, toplumda muazzam bir uyum yaratır. Artık "doğru" ve "yanlış", kimsenin tekelinde, hiçbir zümrenin dayatmasında değildir. Toplumsal düzen, herkesin birbirinin doğrusuna, o doğru kendi alanına tecavüz etmediği sürece saygı duyduğu devasa bir senfoniye dönüşür. Eskiden farklılıklar çatışma doğururken, bu yeni düzende farklılıklar birbirini tamamlayan birer renk haline gelir. Güzellik algısı serbest kalır; kimse saçının şekli, yüzünün hatları veya cinsiyeti üzerinden bir baskı görmez. Dayatmaların yerini kabulleniş, nefretin yerini ise anlama çabası alır.

Proaktif hukuk, o görünmez kılavuz, insanların bu senfonide nota kaçırmadan, kendi seslerini bulmalarını sağlar. Hukuk, elinde sopayla bekleyen bir bekçi değil, o senfoniyi yöneten tarafsız bir orkestra şefi gibidir artık. İnsanların doğuştan getirdiği o saflık, dayatmalarla kirlenmeden yetişkinliğe taşınır. Bu nihai uyum aşamasında, o çok yakındığımız seçim illüzyonu da tamamen ortadan kalkar. İnsanlar, başkalarının kendi adlarına yazdığı senaryolardaki rolleri seçmek zorunda bırakılmazlar; kendi senaryolarını kendileri yazarlar. "Hiçbir şeyi seçmemek" artık bir çaresizlik kaçışı değil, sadece anın tadını çıkarmak, bilinçli bir duruş olur. Doğrularımızı iplerin ucunda boğmadığımız için, hayatta attığımız her adım, tuttuğumuz her iş, sevdiğimiz her insan gerçekliğimizin birer parçası olur. Yirmili yaşların o çöküşü, yerini muazzam bir üretim enerjisine bırakır. Devletin bir toplumsal ruh haline gelmesi, sadece ekonomik ve adli bir rahatlama sağlamakla kalmaz; insanın varoluşsal kaygılarına da en büyük ilacı sunar. "Ben buraya aidim, bu düzen benim doğruma da, komşumun doğrusuna da eşit mesafede duruyor" inancı, dünyayı cennete çevirecek olan yegane formüldür.

Belki bütün bunlar bizim neslimizin ömrü boyunca tam anlamıyla tamamlanmayacak büyük bir yürüyüştür. Ancak önemli olan, o yürüyüşü başlatmak, o adımı atmaktır. Hukuku, adaleti, eğitimi, devleti ve en önemlisi kendi zihnimizi o mantık hastalığından kurtarıp şifalandırmak, bizim o küllere üfleyeceğimiz ilk nefestir. Kül yanmaz, evet; ama o külün altında hala sıcak kalan bir kor parçası varsa, ve siz ona doğru nefesi verirseniz, o ateş bütün karanlığı aydınlatacak kadar büyüyebilir. İşte bizim içimizdeki o cılız "ideal devlet" düşüncesi, o kordur. Bütün mesele, o koru toplumsal bir ruha, bir adalet ateşine dönüştürecek cesareti bulabilmektir.

SONUÇ: İDEAYA GİDEN YOLUN SONU VE BAŞLANGICI

Bu uzun ve derinlikli yolculuğun sonuna yaklaşırken, aslında vardığımız yerin yeni bir başlangıç çizgisi olduğunu çok net görebiliyoruz. Bireyin dünyasına gözlerini açmasıyla başlayan bu hikaye, masumiyetin, toplumsal dayatmalar adı altındaki o acımasız dişliler arasında nasıl ezildiğinin bir özetidir. Bebeklikten çocukluğa, cinsiyet dayatmalarından başarı ve "güzellik" algılarına kadar her adımda, insanın kendi doğasından nasıl koparıldığını adım adım izledik. İnsanoğlu, sorsan en mükemmel olanı yaratmaya, en kusursuz nesli yetiştirmeye çalışırken, aslında kendi korkularını ve hastalıklı mantığını yeni bir bedene hapsetmekten başka bir şey yapmıyordu. 5-6 yaşlarındaki o sözde seçimlerin, aslında ailelerin ve toplumun bizim adımıza çoktan verdiği kararların bir devamı olduğunu, "seçimsiz kalmanın" bize öğretilmeyen en büyük seçim olduğunu fark ettik (Sartre, 2009). Elimize tutuşturulan o ipin ucunda meğer iştahla çekip boğduğumuz şeyin kendi öz doğrularımız olduğunu anladığımızda, yirmili yaşlarımızın o karanlık ve boşluk hissi veren çöküşüne şahit olduk. Kendi koyduğumuz kuralların bize yanlış gelmesine rağmen, bu yanlışlığa boyun eğişimizi "mantık" olarak adlandırdığımız o korkunç zihinsel hastalığın teşhisini koyduk. Çünkü aidiyetimizi kaybettiğimiz, doğrularımızı öldürdüğümüz bir dünyayı değiştiremeyeceğimizi acı bir şekilde öğrenmiştik.

Ancak bu karamsar tablonun içinde, bir çıkış kapısının da her zaman aralık durduğunu gördük. O kapının anahtarı, "idea" kavramında, zihnimizin derinliklerinde bizi sürekli sorgulamaya iten o ideal devlet ve ideal hukuk rüyasında saklıydı. Hukukun olayların peşinden süpürgeyle giden reaktif bir hizmetçi olmaktan çıkıp, olayları doğmadan önleyen proaktif bir kılavuza dönüşmesi gerektiğini tespit ettik. Herkesin doğrusunun farklı olduğu bu kaotik düzende, hukukun ancak o eşsiz "sıfır noktasına" oturarak, artıya ve eksiye, tüm doğrulara eşit mesafede durarak ideaya ulaşabileceğini anlattık. Bu sıfır noktası bulunmadan, devlet sadece ceza kesen, nefes almanın bile bedelini adaletsiz vergilerle tahsil eden soğuk bir kurum olmaya mahkumdur. Ne zaman ki vergi sistemi, herkesin kazancı oranında, hakkaniyetle paylaşılır; ne zaman ki devlet, sopasını bırakıp toplumu şefkatle bir arada tutan ortak bir "toplumsal ruh" halini alır; işte o zaman suç, çaresizlik ve yabancılaşma da kendi kendine yok olacaktır. Hukuksuz, sıfır noktasını kaybetmiş bir toplumun, sönmüş bir kül gibi yanmayı beklemesinin ne kadar beyhude olduğunu, ayağa kalkışın ancak kendi ellerimizle, o ilk yirmi yılımızdaki isyan ateşini koruyarak mümkün olabileceğini ortaya koyduk.

Sonuç olarak, insanoğlunun çökmeye başladığı yer o dayatmaların, o boyun eğişlerin başladığı yerse; dirileceği ve ayağa kalkacağı yer de o dayatmalara "Dur!" diyeceği andır. Birçoğumuzun hakkında fikir sahibi olduğu ancak fikrini dışa vuramadığı, iş yapmaya gelince kaçtığı o "ideal", aslında bizden uzakta, gökyüzünde bir yerlerde değildir; kendi içimizde, o boğmaktan son anda kurtardığımız doğrularımızın tam merkezindedir. Eğer bizler, özellikle ilk yirmi yılımızı bu dayatmalara göğüs gererek, kendi doğrumuzu o sayı doğrusunun merkezindeki sıfır noktasında cesurca savunarak geçirebilirsek, sadece kendi kaderimizi değil, bütün bir toplumsal düzeni de baştan aşağı değiştirebiliriz. Kurallar evrimleşir, eskinin o olgunlaşmış ve hastalıklı zihinleri değişime dirense de, yeni ve proaktif bir adalet anlayışı güneş gibi doğar. Devlet o soğuk maskesini çıkarır, vicdan mahkemeleri salonları terk edip sokaklara, okullara, kalplere yerleşir. Belki bugün hukuk bu dediğimiz idea seviyesinde değildir, belki adaletsizlikler ve dayatmalar her köşe başında pusuya yatmıştır. Ancak unutmayalım ki; o hukuku idea seviyesine çıkarmak, o sıfır noktasını toplumsal bir ruha dönüştürmek hala bizim elimizdedir, bizim omuzlarımızdadır, bizim çabamızdadır. İdeaya giden yol hiçbir zaman bitmeyecek bir yürüyüştür, ve bu yürüyüşteki ilk adım, aklımızla bize oynanan bu büyük oyunu reddetmektir.

Arif BAĞTIR

ANKARA BİLİM ÜNİVERSİTESİ HUKUK FAKÜLTESİ

KAYNAKÇA

· Durkheim, É. (2014). Toplumsal işbölümü (Ö. Ozankaya, Çev.). Cem Yayınevi. (Orijinal eser 1893).

· Foucault, M. (1992). Hapishanenin doğuşu: Ceza evriminin tarihi (M. A. Kılıçbay, Çev.). İmge Kitabevi Yayınları. (Orijinal eser 1975).

· Kant, I. (2009). Ahlak metafiziğinin temellendirilmesi (İ. Kuçuradi, Çev.). Türkiye Felsefe Kurumu. (Orijinal eser 1785).

· Kelsen, H. (2016). Saf hukuk kuramı (E. G. Belgesay, Çev.). Yetkin Yayınları. (Orijinal eser 1934).

· Locke, J. (2004). Hükümet üzerine ikinci inceleme (F. Bakırcı, Çev.). Babil Yayınları. (Orijinal eser 1689).

· Platon. (2006). Devlet (S. Eyüboğlu & M. A. Cimcoz, Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. (Orijinal eser M.Ö. 380 dolayları).

· Rousseau, J. J. (2006). Toplum sözleşmesi (V. Günyol, Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. (Orijinal eser 1762).

· Sartre, J. P. (2009). Varlık ve hiçlik: Fenomenolojik ontoloji denemesi (T. Ilgaz & G. E. Göktürk, Çev.). İthaki Yayınları. (Orijinal eser 1943).

· Weber, M. (2012). Ekonomi ve toplum (L. Boyacı, Çev.). Yarın Yayınları. (Orijinal eser 1922).

Halit Çelenk Seçici Kurul Özel Ödülü, Hamdi Gökçe Zabunoğlu’na ait “Kamu Hukukunun Diyalektik Analizine Katkı” isimli kitaba verildi.

Akademik Destek Ödülü’nü alan eser, Akasya Kansu Karadağ’a ait “Güçler Ayrılığı ve Hegemonya: Kurumsal Bir Tartışma” konulu tez oldu.

Akademik Teşvik Ödülü iki eser arasında paylaştırıldı. Buna göre Gamze Yentür’e ait “İşçi Avukatlığın Ekonomi Politiği” konulu kitap ile Kaan Doğan’a ait “Karl Marx’ın Dönem Düşüncesinde Hukuk ve Yabancılaşma” konulu tezi ödüle layık görüldü.

Ödüller, Halit Çelenk’in aramızdan ayrılışının yıldönümü olan 5 Mayıs 2026’da Ankara’da, TBB’nin ev sahipliğinde düzenlenecek ödül töreninde sahiplerini bulacak.

Halit Çelenk Hukuk Ödülleri Seçici ve Düzenleyici Kurulu: Prof. Dr. Korkut Boratav, Av. Ercan Demir, Serpil Çelenk Güvenç, Dr. Öğretim Üyesi İlker Kılıç, Ali Rıza Aydın, Av. Barış Aybay, Av. Özlem Şen, Av. Ümit Altaş.

Tören yer ve saati:

5 Mayıs 2026 Salı, saat 19.00

Türkiye Barolar Birliği Av. Özdemir Özok Kongre ve Kültür Merkezi

Oğuzlar Mahallesi, Barış Manço Caddesi, Av. Özdemir Özok Sokağı No: 8

Balgat – ANKARA

I. Halkın bir kesimini belirli özellikleri nedeniyle aşağılama suçu

“Halkı kin ve düşmanlığa tahrik veya aşağılama” başlıklı TCK m.216/2’ye göre; “Halkın bir kesimini, sosyal sınıf, ırk, din, mezhep, cinsiyet veya bölge farklılığına dayanarak alenen aşağılayan kişi, altı aydan bir yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır”.

Hükümde; Türkiye Cumhuriyeti Halkının bir kesimini, tanımlarına yukarıda yer verdiğimiz ulusüstü değerler, özellikler veya bir milleti oluşturan kıymetler olarak kabul edilebilecek sosyal sınıf, ırk, din, mezhep, cinsiyet veya bölge farklılığına dayandırmak suretiyle alenen bir insanın, bir durumu veya bir kimseyi, kendisinden daha az sahip olduğunu sandığı/gördüğü değerler için küçük görmesi, yani aşağılaması, tahkir ve tezyifte bulunması suç olarak tanımlanmıştır.

Görüldüğü üzere 2. fıkrada sayılan konular, cinsiyet haricinde ilk fıkra ile aynıdır. Bu fıkrada geçen cinsiyet kavramının ise, cinsellik veya “İstanbul Sözleşmesi” olarak bilinen ve Türkiye Cumhuriyeti’nin imzasını çektiği Kadına Yönelik Şiddet ve Aile İçi Şiddetin Önlenmesi ve Bunlarla Mücadeleye Dair Avrupa Konseyi Sözleşmesi’nde geçen cinsel yönelim ve toplumsal cinsiyet kavramlarından farklı olduğu, burada halkın bir kesiminin yalnızca kadın ve erkek olması sebebiyle alenen aşağılanmasının suç olarak düzenlendiğini belirtmek isteriz. Dolayısıyla, cinsellik üzerinden yapılan aşağılama TCK m.216/2 kapsamında suç olarak kabul edilmemiştir. Buna göre TCK m.216/2; “halkın bir kesimi” ibaresi kapsamına sosyal sınıf, ırk, din, mezhep, cinsiyet ve bölge kavramlarını dahil etmiş, fakat bunun dışında kalan ve taşıdıkları özellikler itibariyle farklı kesim olarak değerlendirilebilecek başka kavrama yer vermemiştir.

Esasen 216. maddenin 1. ve 2. fıkralarında, halk kesimleri yönünden örneklemenin değil, sınırlı bir sayma metodunun izlendiği görülmektedir ki, bu yöntem hukuki öngörülebilirlik ve bilinirlik açısından “kanunilik” ilkesine de uygundur. Korunan özellik kavramının sayısının değiştirilmesi veya artırılması ise kanun koyucunun takdir ve değerlendirmesindedir. TCK m.2/1-3 gereğince, burada korunan hukuki yararın ve konunun yargı mensubu tarafından genişletilmesi veya gözardı edilmesi mümkün değildir. TCK m.216 ile korunan hukuki yarar kamu barışı ve ilk iki fıkrada koruma altına alınan unsurlar her iki fıkrada sayılan konulardır.

Böylece; hükümde belirtilen konular sınırlı olarak sayıldığından, bu konular haricinde gerçekleştirilen aşağılama fiilleri, bu madde gerekçe gösterilerek cezalandırılmayacaktır.

Bununla beraber; 2. fıkrada yalnızca aşağılama fiili yaptırıma bağlanmış, bu fiilin gerçekleştirilmesi ile herhangi bir sonucun ortaya çıkması aranmamış, söz, yazı veya başka bir şekilde halkın bir kesiminin, maddede ifade edilen konulardan birisi nedeniyle aşağılanmasının suç teşkil edeceği belirtilmiştir. İlk fıkrada olduğu gibi, suçun gerçekleştiğinin kabul edilebilmesi için aleniyet unsurunun gerçekleştirilen fiilde bulunması gerekmektedir, aleniyet burada da suçun maddi unsuru sayılmaktadır.

Bu suçun işleniş şekline göre teşebbüs gündeme gelebilir, bir başka ifadeyle icra hareketlerinin bölünebildiği ölçüde suç teşebbüse elverişli olacaktır. Örneğin kişi bir yazı kaleme almak suretiyle bu suçu işlemeyi amaçladığında, ancak yayımı sırasında bir hata oluştuğunda, suçun teşebbüs aşamasında kaldığı ileri sürülebilir. Kanun koyucu aşağılama suçu bakımından, somut tehlike şartını aramamış ve kamu güvenliği açısından açık ve yakın bir tehlikenin ortaya çıkma şartını öngörmemiştir. 216. maddenin 3. fıkrasında tanımlanan dini değerleri alenen aşağılama suçu yönünden, suça konu fiilin kamu barışını bozmaya elverişli olması aranmıştır. 216. maddenin 2. fıkrasında soyut ve diğerlerini somut tehlike suçları olarak tanımlayabiliriz.

Belirtmeliyiz ki; TCK m.216/2’de esasında halkın belirli bir kesimine yönelik hakaret gündeme geldiğinden, hakaret suçunu düzenleyen TCK m.125’in aksine, burada failin icra ettiği fiilin yöneldiği bir kişi değil, belirsiz sayıda mağdur bulunmaktadır.

TCK m.216/2’nin gerekçesine bakıldığında; “(…) halkın sosyal sınıf, ırk, din, mezhep, cinsiyet veya bölge bakımından farklı bir kesimini alenen aşağılanması suç sayılmıştır. Suçun oluşması için; fıkrada belirtilen özelliklere sahip ve halkın bir kesimini oluşturan gayrimuayyen sayıdaki kişilerin aşağılanması, tahkir edilmesi gerekir. Bu fıkrada, kamu barışını korumak amacıyla halk kesimlerinin alenen aşağılanması suç olarak tanımlanmıştır.” açıklamasına yer vermiş, ancak hükümde TCK m.216/1’de “kamu güvenliği açısından açık ve yakın bir tehlikenin ortaya çıkması” ve TCK m.216/3’de “fiilin kamu barışını bozmaya elverişli olması halinde” unsurları objektif cezalandırılabilme şartı olarak TCK m.216/2 bakımından aranmamıştır. Görüleceği üzere, failin alenen aşağılaması suçun oluşması için yeterli görülmüş ve ayrıca buna bağlı olarak objektif cezalandırılabilme şartının gerçekleşmesi halkın bir kesimini belirli özellikleri nedeniyle aşağılama suçunda öngörülmemiştir.

TCK m.216/1’de düzenlenen halkı kin ve düşmanlığa tahrik suçunun hapis cezasının üst haddi 2 yıldan fazla olduğundan, CMK m.100/4 gereğince tutuklama yasağı bu suç yönünden bulunmamakla birlikte, aşağılama suçları yönünden hapis cezasının üst haddi 1 yıl olarak düzenlendiğinden, aşağılama suçları yönünden tutuklama yasağı bulunmaktadır. Aşağılama suçunu işleyen fail hakkında adaletten kaçma ve/veya delil karartma ile ilgili yasal şartlar oluşmuşsa, hakim tarafından yalnızca adli kontrol tedbirine karar verilebilir.

TCK m.216/2’de düzenlenen aşağılama suçunda somut tehlikenin varlığı aranmamış, sadece sosyal sınıf, ırk, din, mezhep, cinsiyet veya bölge farklılığı üzerinden failin halkın bir kesimini alenen aşağılamaya dönük konuşmaları ve yazıları suçun oluşması için yeterli görülmüştür. Sosyal sınıf; halkın bir kesimini oluşturan memur, işçi, emekli, öğrenci veya iktisadi şartlara göre belirlenen sınıflardan oluşur, ancak hükümde ve gerekçesinde sosyal sınıfın net bir tanımına da yer verilmemiştir. Bu bakımdan, sosyal sınıfın ne olduğunu somut olayın özelliklerine göre belirlemek isabetli olacaktır. Her ne kadar kanun koyucu TCK m.216/1-2’de “gibi” veya “ve benzeri” demeyip, sınırlı sayma yöntemi ile kamu barışı yönünden korunmasını hedeflediği hukuki yararları saymışsa da, sosyal sınıfın, ırkın, dinin, mezhebin veya bölgenin ne olduğunu ve bunlarla ilgili farklılıklar üzerinden alenen aşağılamanın tespitini uygulamaya bırakmıştır.

Halkın bir kesimini taşıdığı özelliklere ve bu özelliklerin farklılıklarına dayanarak alenen aşağılama suçunun oluşabilmesi için failde suç işleme kastının varlığı ve buna ilişkin sözleri alenen, yani herkesin ulaşabileceği şekilde söylemesi veya paylaşması yeterli olup, fiilin icrası sırasında suçun kanuni tanımında yer alan maddi unsurları bilmeyen, bu nedenle esasta hataya düşen, dolayısıyla suç işleme kastı olmayan veya işlediği fiilin haksızlık oluşturduğu hususunda kaçınılmaz, yani haklı görülebilir bir hataya düşen kişinin TCK m.30/1-4 gereğince ceza sorumluluğu gündeme gelmeyecektir. TCK m.30/1 yönünden suçun manevi unsuru oluşmadığından ve m.30/4 bakımından ise haksızlık hatası varlığından bahisle failin cezalandırılması yolunda gidilmeyecektir.

Aşağılama; alçaltma, küçük düşürme, küçük veya hor görme olarak tanımlandığından, “suçta ve cezada kanunilik” prensibi gereğince her ne kadar beddua bir aşağılama sayılmazsa da, kullanıldığı yer ve zaman dikkate alındığında ve kamu barışı açısından düşünüldüğünde, bir bütünde sosyal sınıfı, ırkı, dini, mezhebi, cinsiyeti veya bölge farklılığına dayanarak bir sınıfa ve diğer sayılan unsurlara yapılacak beddua aşağılama suçu kapsamında görülebilir, ancak bedduanın daha ziyade değerlendirilmesi gereken yerinin TCK m.216/1’de düzenlenen halkı kin ve düşmanlığa tahrik suçu olduğu söylenebilir. Tahrik ile aşağılama arasında ayırım, somut olayın özelliklerine göre ve “kanunilik” ilkesi dikkate alınarak yapılmalıdır.

II. Halkın bir kesiminin benimsediği dini değerleri aşağılama suçu

“Halkı kin ve düşmanlığa tahrik veya aşağılama” başlıklı TCK m.216/3’e göre; “Halkın bir kesiminin benimsediği dini değerleri alenen aşağılayan kişi, fiilin kamu barışını bozmaya elverişli olması halinde, altı aydan bir yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır”.

216. maddenin 3. fıkrasında; Türkiye Cumhuriyeti Halkının bir kesiminin benimsediği dini inançtan ve buna bağlı değerlerinden dolayı alenen aşağılayan failin fiilinin kamu barışını bozmaya elverişli olduğunun tespiti halinde, halkın bir kesiminin benimsediği dini değerleri aşağılama suçu oluşacaktır.

Maddenin 3. fıkrasında düzenlenen suçun tipiklik unsuru, halkın bir kesiminin benimsediği dini değerleri, kamu barışını bozmaya elverişli şekilde alenen aşağılamaktır. Aleniyet, burada da suçun unsurları arasında yer almaktadır ve bu fıkrada düzenlenen suç da ikinci fıkraya paralel olarak teşebbüse icra hareketlerinin bölünebildiği ölçüde elverişli olup, burada da belirsiz sayıda mağdur bulunmaktadır. Yukarıda da belirttiğimiz üzere; bir kişi hedef alınarak dini değerler üzerinden aşağılama fiili icra edildiğinde, TCK m.125’de düzenlenen hakaret suçunun nitelikli hali gündeme gelecektir.

Hükmün lafzında geçen “kamu barışını bozmaya elverişli olması” ifadesinden, bu suçun da m.216/1’deki gibi bir somut tehlike suçu olarak düzenlendiği sonucuna varılmalıdır. Fiilin icra edilmesi ile halkın dini değerlerinin aşağılandığı duygusuna kapılması aranmasa da, fiilin objektif olarak aşağılayıcı nitelikte ve kamu barışının bozulmasına elverişli olması gerekmektedir. Failin aşağılama içeren açıklaması, kamu barışının bozulmasına dair açık ve yakın tehlikeyi içermeli, yani yargı makamı alenen aşağılama fiilinin kamu barışını bozmaya elverişli olduğunu tespit etmelidir. Bu bakımdan; toplumun bir kesiminde huzursuzluk çıkması veya yaygın şekilde çıkma ihtimalinin doğması, tepki oluşması, halkın benimsediği din değerleri aşağılamak amacıyla protesto içeren toplantı veya gösteri yürüyüşünün yapılması, insanların yapılan açıklamaya huzursuzluklarını dile getirecek şekilde tepki göstermesi, suça konu fiilin kamu düzenini bozmaya elverişli olduğuna dair örnekler arasında gösterilebilir.

TCK m.216/3, önce halkın bir kesiminin benimsediği dinin varlığını ve sonrasında bu dinin bilinen değerlerine karşı alenen aşağılamayı suç saymaktadır. 216. maddenin genelinde; din ve dini değerlerin korunduğu, fakat bir dini inancı olmayan ve “ateist” olarak bilinen insanların ve halk kesiminin korunmadığı, ateistlik bir din olmadığından ve 216. maddede açık bir şekilde “inanç” kavramına değil de, “din” ve “mezhep” kavramına yer verildiğinden, “suçta ve cezada kanunilik” prensibi açısından bir dini inancı olmayanların koruma görmeyeceği ileri sürülebilir. Ancak bu anlayışın ve 216. maddenin düzenlenme şeklinin, Anayasanın “Kanun önünde eşitlik” başlıklı 10. ve “Din ve vicdan hürriyeti” başlıklı 24. maddesinin 1. ve 3. fıkralarına aykırı olduğu görüşü ileri sürülebilir.

İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi’nin “Düşünce, vicdan ve din özgürlüğü” başlıklı 9. maddesinin 1. fıkrasında, her insanın vicdan ve din özgürlüğüne sahip olduğu, din veya vicdan değiştirebileceği ve bunu açıklama özgürlüğüne sahip olduğu ifade edilmiştir. Hükümde, sadece “din” kavramına değil, “inanç” kavramına da yer verildiği ve bireyin, inanmak veya inanmamak şeklinde somutlaşabilecek inancını açıklama özgürlüğüne sahip olduğu net bir şekilde ortaya koyulmuştur.

Ancak belirtmeliyiz ki; ateistlik bir din veya mezhep olarak kabul edilemez, çünkü dini inancın olmadığı kabul edildiğinden, ateizm üzerinden söylenen sözler TCK m.216/1-2 kapsamında ele alınmayıp, belki suçun niteliğine göre TCK m.115/3’de tanımlanan yaşam tarzına ilişkin tercihlere müdahale veya TCK m.125/1-3’de düzenlenen hakaret suçu kapsamında değerlendirilmelidir.

Halkın bir kesiminin benimsediği dini değerlerin alenen aşağılanması denirken, bahsedilen TCK m.216/2’de sayılan aşağılama değil, bir dini inancın benimsenmesinden kaynaklanan ve bundan dolayı kullanılan sembollerin, kıyafetlerin ve “dini değer” kapsamında ele alınabilecek tüm unsurlara yönelik aşağılamaya dönük fiiller suç sayılacak, ancak fail bu fiilin sonucunda kamu barışını bozmaya elverişli bir ortama yol açmışsa, objektif cezalandırılabilme şartının gerçekleştiği kabulü ile aşağılama suçu işlediği gerekçesiyle cezalandırılabilecektir.

Kamu barışına karşı işlenen aşağılama suçları soruşturulması ve kovuşturulması şikayete bağlı suçlardan da değildir. Suçun işlendiğine dair ihbarın varlığı soruşturmanın açılması ve suçun işlendiğine ilişkin yeterli şüpheyi ortaya koyan somut delillerin varlığı iddianamenin düzenlenmesi için yeterlidir.

Failin dini değerleri alenen aşağılama kastı olmaksızın yaptığı eleştiriler, bulunduğu ortamda ve yaşadıklarına ilişkin itirazları, bu eleştiri ile itirazların güvensizlik temelli olmasından kaynaklanması ve bunların somut olay ile ilgili kişisel değerlendirmeler olması durumunda, failin sınırı aşmamak ve sadece yaşadığı sorunla veya güvensizlikle ilgili itiraz, şikayet veya eleştirisini gündeme getirmek kaydıyla söylediği sözler ve yaptığı başvurular alenen aşağılama suçu olarak kabul edilemez. Her şeyden evvel aşağılama suçunun oluşabilmesi için failin, buna ilişkin sözlerini herkese ulaşabilir veya herkes tarafından duyulabilir, görülebilir şekilde aleni yapması gerekir. Fail tarafından söylenen sözlerin ve yazılan yazıların o an için herkes tarafından görülmesi veya duyulması şart değildir. Önemli olan; failin aşağılamaya ilişkin sözleri ve yazıları kapalı bir yerde veya başkalarının duymadığını ve okumadığını düşünerek paylaşmayıp, bunu aleni, yani herkesin duyabileceği veya okuyabileceği şekilde söyleyip söylemediği veya yazıp yazmadığıdır. Kanun koyucu TCK m.216’nın bütününde “alenen” kelimesine yer verirken, bu maddede düzenlenen suçlarla korunan hukuki yararın kamu barışı olduğunu ve bu yararın ancak suçların alenen işlenmesi halinde oluşabileceğini kabul etmiştir.

TCK m.218’de “Ortak hüküm” başlığı altında cezada artırıma gidilmesine ilişkin bir hükme yer verildiği görülmektedir. Bu maddeye göre, dini değerleri aşağılama suçunun basın ve yayın yoluyla ve dolayısıyla Türk Ceza Kanunu m.6/1,(g) uyarınca internet vasıtasıyla işlenmesi halinde, fail hakkında tayin edilecek ceza yarı oranında artırılacaktır. Bunun için, haber verme sınırlarının aşılması ve eleştiri amacıyla yapılan düşünce açıklamasının dışına çıkılması gerekir. Aksi halde, basın ve yayın yoluyla aşağılama suçunun oluşmadığı kabul edilecektir.

Gerek Anayasanın “Düşünceyi açıklama ve yayma hürriyeti” başlıklı 26. maddesi ve gerekse 5187 sayılı Basın Kanunu’nun “Basın özgürlüğü” başlıklı 3. maddesi ile koruma altına alınan haber verme hakkının kapsamını aşmayan ve eleştiri amacı taşıyan ifadeler, TCK m.216’da düzenlenen suçu oluşturmayacaktır.

III. Sonuç

Görüldüğü üzere TCK m.216’nın tatbiki oldukça sıkı şartlara bağlanmış, birçok suçta nitelikli hal olarak kabul edilen aleniyet unsurunun burada suçun maddi unsuru olarak aranmasının yanı sıra, TCK m.216/2 hariç olmak üzere kamu güvenliği açısından somut bir tehlikenin varlığı olmaksızın da icra edilen fiillerin cezalandırılamayacağı belirtilmiştir.

Kanuni düzenlemede bu koşulların varlığından açıkça bahsedilse de, uygulamada soruşturma veya kovuşturma başlatılması hedeflenen sözlerin, kamu güvenliği açısından somut bir tehlikeye neden olup olamayacağı incelenmeksizin bu madde kapsamında değerlendirildiği, bireyler hakkında keyfi soruşturmalar başlatıldığı, TCK m.115/3’de tanımlanan yaşam tarzına hukuka aykırı müdahale ile TCK m.122’de öngörülen nefret ve ayırımcılık suçlarının tatbik edilemediği hallerde torba hüküm olarak 216. maddeye başvurulduğu, oysa objektif cezalandırma koşulu gerçekleşmeden soruşturma dahi başlatılamayacağı, ihbar ve şikayete konusu fiilin suç oluşturmadığının herhangi bir araştırma yapılmasını gerektirmeksizin açıkça anlaşılması veya ihbarın ve şikayetin soyut ve genel nitelikte olması durumunda CMK m.158/6 uyarınca soruşturmaya yer olmadığı kararı verilmesi gerektiği, aksi takdirde bireyin ifade hürriyeti, TCK m.2, Anayasa m.38 ve İHAS m.7 ile güvence altına alınan “kanunilik” ilkesine, aynı şekilde temel hak ve hürriyetlerin nasıl sınırlanacağını düzenleyen Anayasanın 13. maddesine aykırı olarak sınırlanacağı, çünkü bir sınırlamanın kanunilik, ölçülülük ve meşruluk şartlarını taşıması gerektiği, kanuni düzenlemenin bu şartları taşıdığı halde ise, maddenin uygulama alanının kıyas veya kıyasa varan genişletici yorum yapılarak genişletilemeyeceği, aksi halde hukuki öngörülebilirliğin ve bilinirliğin ortadan kalkacağı, bunun kamuoyunda caydırıcı etkiye neden olacağı, insanların fikirlerini dile getirmekten imtina edeceği, her ne kadar kovuşturma evresi sonucunda beraat kararı verilecek olsa dahi, bireylerin esasında adli sürece dahil edilerek cezalandırılacağı ve üzerlerinde ciddi baskı oluşacağı, bununda demokratik hukuk toplumu anlayışına zarar vereceği tartışmasızdır.

Prof. Dr. Ersan Şen

Av. Mehmet Vedat Ervan

(Bu makale, sayın Prof. Dr. Ersan ŞEN tarafından www.hukukihaber.net sitesinde yayınlanması için kaleme alınmıştır. Kaynak gösterilse dahi makalenin tamamı özel izin alınmadan kullanılamaz. Ancak alıntılanan makalenin bir bölümü, aktif link verilerek kullanılabilir. Yazarı ve kaynağı gösterilmeden kısmen ya da tamamen yayınlanması şahsi haklara ve fikri haklara aykırılık teşkil eder.)

KIZ KARDEŞLERE SİLAHLI SALDIRI

İki kız kardeşe, babaları Rahmi Kocaefe ve erkek kardeşleri Muammer Kocaefe ile birlikte sahibi oldukları soğuk hava deposuna yürüyerek gittikleri sırada, otomobille önlerini kesen Hakkı Çetin tarafından silahla ateş açıldı. Şüpheli otomobille kaçarken, Elif Çalışkan dizinden, Hatice Kocaefe ise göğsüne isabet eden tek kurşunla yaralandı. İhbarla bölgeye jandarma ve sağlık ekipleri sevk edildi. Hatice Kocaefe, ambulansla kaldırıldığı Bursa Yüksek İhtisas Eğitim ve Araştırma Hastanesi’nde kurtarılamadı. Tedaviye alınan Elif Çalışkan'ın durumunun iyi olduğu öğrenildi.

5 SUÇ KAYDI BULUNAN ŞÜPHELİ YAKALANDI

Olay sonrası jandarma ilk aşamada iki şüpheliyi gözaltına aldı. Soruşturmanın devredildiği Bursa İl Emniyet Müdürlüğü Asayiş Şubesi ekipleri, Hakkı Çetin'i Nilüfer ilçesinde rezidanstaki bir evde yakaladı. Hakkı Çetin'in 5 ayrı suçtan kaydı olduğu ortaya çıktı. Soruşturmayı genişleten polis, 4 kişiyi daha gözaltına aldı.

>> Avukat Hatice Kocaefe (26) Harvard'da çalışma yapıp, BM İklim Konferansı'nda görev almış

'ÇEKLERİ İCRAYA VERDİLER, SİNİRLENDİM'

Emniyet Müdürlüğü'nde sorgulanan Hakkı Çetin'in verdiği ifadesinde, "Birlikte ticaret yapıyorduk. Borcum karşılığında kendilerine çek verdim. Ödeme yapacağımı söylememe rağmen çekleri icraya verdiler, buna sinirlendim" dediği öğrenildi. İfadeleri alınan şüpheliler, dün akşam saatlerinde adliyeye sevk edildi. Hakkı Çetin ile kendisine yardım ve yataklık yaptıkları belirlenen A.Ç., E.Ü., S.S. ve H.S. tutuklanırken, 2 şüpheli adli kontrolle serbest bırakıldı.

>> AVUKATLAR BURSA’DA TEK SES: “SAVUNMAYA SIKILAN KURŞUN ADALETE YÖNELMİŞTİR”

“İlgili kanunlarda belirtilen şartlara ilave olarak, hâkim ve savcı yardımcılığı sınavına girmek ve avukatlık veya noterlik stajına başlamak için Hukuk Mesleklerine Giriş Sınavında veya İdari Yargı Ön Sınavında başarılı olmak şarttır.”

Bu düzenleme ile birlikte, mesleğe giriş bakımından herhangi bir sınavda başarı şartı aranmayan avukatlık ve noterlik bağlamında mevcut olan eksiklik giderilmiştir. Buna ek olarak bahse konu düzenlemeye, hâlihazırda bir mesleğe giriş sınavı bulunan hâkimlik ve savcılık mesleği de eklenmiştir. Ne var ki bu kapsamda, bir hukuk mesleği olduğunda şüphe bulunmayan hukuk alanındaki araştırma görevliliği yer almamıştır. Bu sebeple Hukuk Mesleklerine Giriş Sınavını (HMGS) başarmış olmanın, hukuk alanında araştırma görevliliğine başvurabilmek için de bir ön şart olarak kabul edilmesinin isabetli olacağı kanaatindeyiz. Dolayısıyla 2547 sayılı Yükseköğretim Kanununa eklenen EK 41. maddesinin bu yönde değiştirilmesi gerekir.

Yürürlükteki düzenlemelere göre, hukuk alanında araştırma görevliliğine atanabilmek için yapılacak sınava kadro sayısının on katı kadar aday çağrılabilmekte, on katını belirlemede ALES (Akademik Personel ve Lisansüstü Eğitimi Giriş Sınavı) puanının yüzde 60’ı yabancı dil puanının ise yüzde 40’ı dikkate alınmaktadır. ALES ise bilindiği üzere genel yetenek becerilerinin ölçüldüğü bir sınav olup, hukuk bilgisinin ölçülmesiyle herhangi bir ilgisi bulunmamaktadır. Hukuk birikimi eksik olan adaylar bu sınava özgü tasarlanan hazırlık kitaplarına çalışarak yüksek bir puan alabilmekte ve böylece sıralamada hukuki donanımı daha yüksek olan başka adayların önüne geçmek suretiyle asistanlık sınavına girebilmektedir. Bazen ALES’ten çok yüksek puan alan ancak lisans mezuniyet not ortalaması çok düşük olan adaylar lisans mezuniyet not ortalaması çok yüksek olan, hatta fakülteyi birincilikle bitiren adayların önüne geçmektedir. Bu sistem şu ana kadar ALES sınavını ikame edecek objektif bir kriter bulunamadığı için sürdürülmüş olabilir. Ancak hukuk alanında hâkimlik ve savcılık, avukatlık ve noterlik mesleği için ihdas edilen ve nesnelliği üzerinde bir kuşku olmayan hukuk mesleklerine giriş sınavının (HMGS) bir hukuk mesleği olan araştırma görevliliği için de kabul edilmesi hâlinde, hukuk yönünden hiçbir ölçücülüğü olmayan ALES sınavının yerine daha isabetli bir kriter getirilmiş olacaktır.

Aynı sorun yüksek lisans ve doktora programlarına giriş sınavında da söz konusudur. YÖK Çerçeve Yönetmeliğine göre yüksek lisans ve doktora sınavına girmek için ALES’ten en az 55 puan almak gerekiyor. Bu puan yüksek bir puan olmayıp her adayın rahatlıkla alabileceği bir puandır. Ancak asıl sorun, ALES puanının adayların ön eleme değerlendirmesi ile nihai değerlendirmesindeki etkisidir. Başvuru sayısı belirlenen kontenjandan fazla olan programların Giriş Sınavlarına katılacak aday öğrencilerin belirlenmesinde ALES puanı, dil ve lisans mezuniyet puanına nazaran daha fazla etki etmektedir. ALES’in bu etkisi nihai başarı notlarının belirlenmesinde de söz konusudur.

Belirtilen nedenlerle YÖK Çerçeve Yönetmeliğinde yapılacak değişiklikle hem araştırma görevliliği ön elemesinde hem de giriş sınavında ALES puanı yerine HMGS sınavı esas alınmalıdır.

Prof. Dr. Rauf KARASU

H.Ü. Hukuk Fakültesi Özel Hukuk Bölüm Başkanı

Yönetmelik ile Türkiye Barolar Birliği, Reklam Yasağı İhlalleri Takip Merkezi kurulacak. Takip Merkezi, reklam yasağını ihlal eden avukatları ilgili baroya bildirecek. Merkez üyeleri, avukatlık disiplin hukukundaki yeterlilikleri de göz önüne alınarak Türkiye Barolar Birliği Yönetim Kurulu tarafından belirlenecek.

Türkiye Barolar Birliği Reklam Yasağı Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik

GEREKÇE

Bilindiği üzere, Türkiye Barolar Birliği Reklam Yasağı Yönetmeliği’nin 7. maddesi uyarınca avukatların özellikle sosyal medyada varlık gösterirken “mesleğin itibarını korumak amacıyla uymaları gereken “mesleki kimliğiyle ilişkilendirilecek şekilde yaşamları, kazançları, mesleki faaliyetleri hakkında reklam niteliğinde paylaşımlarda bulunamama”, “yazılı, işitsel, görsel ve çevrimiçi iletişim araçlarında, avukat ünvanının kullanıldığı durumlarda, özel yaşamlarına ilişkin paylaşımlarında mesleğin itibarını zedeleyici nitelikte davranışlardan kaçınma”, “iş elde etme amacıyla, ulaşılması herkes için mümkün olan genel ve soyut içerikli bilgiler paylaşmak suretiyle yayın yapamama, yazılı veya görsel paylaşımda bulunamama”, “her ne sıfat altında olursa olsun katıldıkları veya bir parçası oldukları yayınlarda, reklam sayılabilecek her türlü davranıştan, avukatlık mesleğinin itibarını zedeleyici her türlü açıklama ve paylaşımdan kaçınma” gibi yükümlülükleri bulunmaktadır.

Avukatlık mesleğinin bugün geldiği aşama ve avukatlık mesleğinin icrası süreçlerinde yaşanan büyük değişimler itibarıyla avukatların yazılı, işitsel, görsel ve çevrimiçi iletişim araçlarının kullanımı sırasında yükümlülüklerinin gereği gibi yerine getirmelerinin sağlanmasını teminen gerçekleşen ihlalleri tespit ederek disiplin sürecini başlatma konusunda baroların değerlendirmesine sunmak mesleğin kamu hizmeti niteliğini korumak ve toplum nezdinde itibarını güçlendirmek adına son derece önem arz etmektedir

Değişiklik ile Yönetmeliğin 7. maddesi kapsamında yer alan yazılı, işitsel, görsel ve çevrimiçi iletişim araçlarının kullanımı sırasında gerçekleştiği iddia olunan reklam yasağı ihlallerini tespit etmek, Türkiye Barolar Birliğine rapor sunmak ve ihlal iddiası sonrası süreci barolar nezdinde takip etmek amacıyla Türkiye Barolar Birliği nezdinde beş kişiden oluşan Reklam Yasağı İhlallerini Takip Merkezi kurulması amaçlanmıştır.

Yönetmelik değişikliği ile kurulması öngörülen Merkezin üyelerinin niteliği, görev süresi ve merkezin çalışma usul ve esasları düzenlenmektedir.

Aynı zamanda “avukatlık onurunun ve meslek düzeninin korunmasını sağlamak,” ve “mesleğe yönelik hak ihlâllerine karşı avukatlık mesleğini savunmak,” görevleri kapsamında mesleğin kamu hizmeti niteliğinin örselenmesini önlemek üzere baroların Merkeze ihlal iddialarına ilişkin yürüttüğü yasal sürece dair bilgi vermesi Yönetmelik değişikliği ile amaçlanmıştır.

Türkiye Barolar Birliği Başkanlığından:

TÜRKİYE BAROLAR BİRLİĞİ REKLAM YASAĞI YÖNETMELİĞİNDE DEĞİŞİKLİK YAPILMASINA DAİR YÖNETMELİK

MADDE 1- 21/11/2003 tarihli ve 25296 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Türkiye Barolar Birliği Reklam Yasağı Yönetmeliğine 12 nci maddeden sonra gelmek üzere aşağıdaki madde eklenmiştir.

“Reklam Yasağı İhlallerini Takip Merkezi

Madde 12/A- Yazılı, işitsel, görsel ve çevrimiçi iletişim araçlarının kullanımı sırasında gerçekleştiği iddia olunan reklam yasağı ihlallerini tespit etmek, Türkiye Barolar Birliğine rapor sunmak ve süreci barolar nezdinde takip etmek amacıyla beş kişiden oluşan Reklam Yasağı İhlallerini Takip Merkezi kurulur.

Merkez üyeleri, avukatlık disiplin hukukundaki yeterlilikleri de göz önüne alınarak Türkiye Barolar Birliği Yönetim Kurulu tarafından en fazla iki yıllığına belirlenir. Merkez üyelerinin disiplin cezası almamış olması koşulu aranır.

Merkez, re’sen veya bildirim üzerine haberdar olduğu reklam yasağı ihlal iddiasını ilgili baroya gönderir.

İlgili baro, bildirim sonucunda vereceği kovuşturma açılması veya açılmaması yönündeki kararını diğer ilgililerle birlikte Merkeze de gönderir.

Merkez ayrıca, barolardan bu madde kapsamındaki ihlallere ilişkin yapılan disiplin soruşturma ve kovuşturma işlemleri hakkında istatistiki bilgi talep edebilir.”

MADDE 2- Bu Yönetmelik yayımı tarihinde yürürlüğe girer.

MADDE 3- Bu Yönetmelik hükümlerini Türkiye Barolar Birliği Yönetim Kurulu yürütür.

Yaptığımız çalışma ve değerlendirme sonucunda şunun tespiti yapılmıştır: 6222 sayılı Sporda Şiddet ve Düzensizliğin önlenmesine Dair Kanun’un yürürlük tarihi, kendine özgü hükümleri ve uygulamasının sadece yasada belirtilen amaç ve kapsamındaki eylemlere yönelik olması nedeniyle uygulama birliği sorununun devam ettiğini söylemek mümkündür. Başka bir deyişle daha çok uygulamaya yönelik farklılık ve tereddütlerin olduğu görülüyor. Gerek meslektaşlarla yapılan görüşmeler, bilgi alışverişleri, gerekse de intikal eden dosyalar, yetkisizlik kararları ile incelenen Bölge Adliye Mahkemesi ve Yargıtay kararlarından bu durum daha bariz bir şekilde anlaşılıyor. Daha önce bu suçlara sadece Yargıtay’ın ilgili ceza dairesinin bakmasıyla bir kısım tereddüt ve yorumlar Yargıtayca ele alınarak sorunların giderilmesine ve uygulama birliğinin sağlanmasına önemli katkı verilmiştir. Özellikle istinafların yürürlüğe girmesi sonucunda hem istinaf ilgili (özel suçlara bakmakla görevli) ceza dairelerinin sayısının fazlalığı ve bir kısım cezaların kesin olup kanun yoluna tabi olmaması ile olması gereken farkındalığın ilgililer arasında yaygın olmaması gibi nedenlerle uygulama birliği sorunu oluşabilmektedir. Meydana gelen ve kamuoyunca yapılan tartışmalar da göstermiştir ki oluşan birtakım tereddütler sonucunda, 7182 sayılı Kanunla, önemli ve isabetli düzenlemeler yapılmıştır.

Bu çalışmada uygulamada gördüğümüz aksaklık, tereddüt ile bunlarla beraber “olmasında veya giderilmesinde yarar görülen önerileri” ele alacağız. Belirtelim ki buradaki sorun ve öneriler spor hukukumuzun, yani taraftar, spor kulüpleri veya federasyonları ve diğer spor paydaşlarının (aşağıdaki ilk hususun dışında) temel sorunları değil, daha çok 6222 sayılı Kanun özelindeki sorun ve önerileridir. Özellikle uygulamada karşımıza çıkan sorunlar ve spordaki şiddet ve düzensizliğin daha etkin bir şekilde giderilebilmesi ya da olabilecek en aza indirilebilmesinin temini bakımından aşağıdaki hususlara dikkat çekmekte yarar olabileceğini düşünüyoruz. Bu yönden öncelikle yasanın içeriği kapsamında bir kısım düzenleme ve/veya suçlara kısaca bakılmıştır.

Bu çalışma şu amaçla yapılmıştır: Gerek yasalarımızın ve bu çerçevede ilgili bakanlıklarımızın, bağlı kamu kurum ve kuruluşlarımızın gerekse de spor paydaşlarından olan spor kulüplerimizin, taraftarlarımızın ve federasyonlarımızın varlık amacı olarak, spor alanlarında yaşanması muhtemel şiddetin, düzensizliğin, karmaşanın önüne geçmek ve spor ahlakına, insan onuruna uygun koşullar içerisinde müsabaka izlenmesinin sağlanmasına, ülkemiz sporunun kalitesinin artırılmasına ve spor paydaşlarının hak ve sorumluluklarının pekiştirilmesine yönelik olası mevzuat çalışması, hazırlık veya uygulama değerlendirmelerinde karınca kararınca katkı vermek üzere aşağıda belirtilen sorunların ve bunlara ilişkin önerilerin tartışılıp değerlendirilmesinin yararlı olacağına dair kanaatimiz yüksek takdire maruzdur.

Özet

Spordaki şiddet ve düzensizliğin daha etkin olarak giderilebilmesi için uygulaya yansıyabilen aksaklıkları, daha etkili olabilecek ve tartışılmasında yarar olabilecek hükümleri ve bunlara karşı olası öneriler aşağıda gösterilmiştir. Başka bir deyişle uygulamadaki aksaklıklar ve bunlara karşı geliştirilebilecek olası öneriler veya çözüm yollarının tartışılabilmesine katkı için hem mesleki faaliyet hem de bu konuya özgü yapılan kitap ve makale çalışmaları neticesinde aşağıdaki hususların değerlendirilmesinin yararlı olabileceği, katkı verebileceği düşünülmüştür. Daha ayrıntılı ve gerekçeli hali ise ilgili kaynaklarda gösterilmiştir.

İlgili Sorun ve Çözüm Önerileri

a)

Genel olarak kodifikasyon ve spor mahkemelerinin tartışılması yararlı olabilecektir. Spor hukuku olarak da edilen bu alanda birden fazla (Sporda Şiddet… 6222, Spor Kulüpleri ve Federasyonları… 7405, Bahis… 7258, TFF…5894, Gençlik ve Spor… 3289 sayılı Kanunlar) yürürlüktedir. Bunun yayında bu kanunlara dayanılarak ilgili spor dalına göre çok sayıda yönetmelik, statü, talimat gibi çıkarılan alt mevzuat vardır. Gittikçe artan oranda rağbet ve uygulama alanı bulan spor hukuku gerek hukuk fakültelerinde gerekse de yargıda halen temel bir alan olarak ele alınmamıştır. Genel olarak benzer hukuki yararı korumaya yönelik mevzuat, ihtiyaç duyuldukça zaman içinde farklı düzenleme (yeni, ilave, değişiklik) yapılması yoluna gidilmiştir. Bu durum, zamanla ihtiyaç veya sorunların değişmesi veya kısmi mevzuat dağınıklığı gibi nedenlerle kısmen karmaşık bir yapıya neden olmuştur. Uygulamanın daha hızlı, etkin ve anlaşılabilir olabilmesi için ilgili bakanlıkların koordinesinde uygulamacılar, akademisyenler ve spor paydaşlarının katılımıyla yapılacak geniş bir çalışma ve değerlendirme sonucunda bir kodifikasyona gidilmesi yararlı olabilecektir. “Spor Kanunu” olarak da isimlendirilebilen bu temel yasada tüm spor dalları için geçerli genel hükümler, spor dalının niteliğine göre özel hükümler, ceza ve usul hükümleri yer alabilir. Bunun yanında ihtiyaç olan belli yerlerde Spor Mahkemelerinin kurulmasının yararlı olup olmadığının tartışılmasında yarar olabilir.

Gerek ilk derece mahkemeleri gerekse de istinaf kararları incelendiğinde yasa maddelerine pek uyumlu olmayan ve birbiriyle çelişkili kararların sayısının önemli bir oranda olduğu görülecektir. Daha önce önemli ölçüde Yargıtay (kapatılan) 19 ve 7. Ceza Daireleri kararları ile uygulama birliği büyük oranda sağlanmakta idi. İstinafların yürürlüğe girmesi ile bu suçlara çok sayıda ve farklı yerlerdeki dairelerin bakması, farklı uygulamaları (kararların verilmesini) beraberinde getirmiştir. Bu suçlardaki ceza miktarlarının önemli kısmı, ilk derece mahkemesinin, CMK’nın 272/3-a maddesi kapsamında kesinlik sınırı içindeki adli para cezası olması ile diğer kararların neredeyse tamamına yakınının istinafta kesinleşmesi, yani Yargıtay denetimine tabi olmamasının da etkisi vardır. Bunun yanında 6222 sayılı Kanun’un gerek kendine özgü hükümleri, içeriğinin anlaşılma durumu, gerekse bazı yerlerde az uygulanması gibi nedenlerle hukukçular arasında da farklı uygulamaların olması sonucunu doğurmuştur. Özellikle en üst ve bir altı futbol liginde bulunan takımların olduğu şehirlerde bu suç sayısı fazla iken diğer yerlerde ise nispeten daha azdır. İmza yükümlülüğünün ihlali nedeniyle geçilen suçlar ise kişinin oturma yerine göre olduğundan daha çok hemen hemen her şehirde görülmesi mümkündür. Ayrıca 1/7/2019 tarihinden bu yana tehdit veya hakaret içerikli tezahürat fiilleri artık internet-sosyal medya ortamında da işlenebildiğinden kişinin paylaşım yaptığı yerde de bu soruşturmalar yapılabilmektedir.

Gerek yukarıda gerekse de ilgili yan başlıklarda açıklanan sorunlar-tereddütler, yasal uygulama birliğinin sağlanması ve yasanın daha iyi anlaşılmasına katkı, spor ve spor etkinliklerinin niteliği, taraftar veya kulüplerin durumları, bakış açıları, kamuoyunu etkileme potansiyelinden dolayı bu yöndeki soruşturma-kovuşturmaların daha hızlı, yasal olarak isabetli bir şekilde sonuca bağlanması ve etkinliğinin artırılması-sağlanması gibi nedenlerle özellikle en üst futbol liginde olan takımlarının olduğu yerlerde sadece bu tür davalara bakmakla görevli ve yetkili Spor Asliye Ceza Mahkemelerinin kurulması yararlı olabilecektir. Birden fazla ağır ceza merkezi olan İstanbul, Ankara, İzmir’de yetkisi tüm ili kapsayacak ve sadece bu işlere bakan bir veya ihtiyaç olması halinde birden fazla spor mahkemenin olması, hatta soruşturmalarına da aynı mahkeme nezdindeki yetkisi tüm ili kapsayacak şekilde cumhuriyet savcılarının bakması daha isabetli olabilecektir. Futbol en üst lig takımı olmayan ve/veya ihtiyaç duyulan yerlerde sadece il merkezlerinde spor mahkemesinin kurulması, hem işlerin daha isabetli, hızlı ve etkin olarak görülmesi hem de ilgili spor kulübü ve taraftarın olası mağduriyetinin önlenmesi bakımından yararlı olabilecektir.

AYM’nin TFF Tahkim Kurulunun oluşumu ile ilgili iptal kararı^[1] dikkate alındığında yasa koyucunun Tahkim Kurulunun daha bağımsız bir şekilde oluşturulması ve çalışma usul ve esaslarına ilişkin bir düzenlemeye gidebilecektir. Zira AYM, madde içinde önemli unsur olan ve tahkim kurulunun oluşumunda yetkili olan TFF Yönetim Kurulu’nun yetkili olmasını anayasaya aykırı bularak iptal kararı vermiştir. Dolayısıyla bu durum daha bağımsız bir yapının oluşmasını beraberinde getirebilir.^[2]

AYM’nin futbol ile ilgili olarak bir başka iptal kararı da internet üzerindeki aykırı yayınlar hakkındadır. Futbol müsabakalarının korsan olarak internet ortamında hukuka aykırı olarak kullanıma sunulduğunun tespit edilmesi halinde erişimin engellenmesi kararının verilmesi ve kararın uygulanması yöntemi iptal edilmiştir.^[3] Karardaki en önemli gerekçe olarak kuralda erişimin engellenmesi kararının hâkim veya mahkeme onayına sunulmasına yönelik bir hükme yer verilmemesi, erişimin engellenmesi gibi ağır bir sınırlama aracının yargısal makamların onayına tabi olmaksızın kullanılması hususunda ilgili mercilere yetki tanıyan düzenlemelerin keyfî uygulamalara karşı önlem içermesi gerektiğine ilişkindir. Dolayısıyla özellikle spor kulüplerinin gelirleri açısından önemli bir kalem olan bu hususun tekrar düzenlenirken iptal kararının gerekçesi olarak hakim onayı veya teminatının getirilmesi mümkün olabilecektir ama müsabaka yayınlarının özelliği gereği bunun hızlı ve etkin olarak uygulanması da gerektiği açıktır.

Buna göre gerek 6222 sayılı Kanun uygulaması gerekse de yukarıda belirtilen AYM’nin TFF Tahkim Kurulunun oluşumu ile müsabakaya dair aykırı internet yayınlarının erişiminin engellenmesi konularında düzenleme yapılırken daha bağımsız ve/veya hakim güvencesi içerisinde ele alınabileceği için ülkemizde spor mahkemelerinin kurulmasının gerekip gerekmediğinin tartışılmasını beraberinde getirebilecektir.

b)

Soruşturma ve kovuşturmalardaki aksaklıklar, yasal uygulamanın daha hızlı ve etkili olarak sonuca bağlanmasına katkı verebilen hususlar aşağıda ele alınmıştır.

1. Uzlaştırma, erteleme, hükmün açıklanmasının geri bırakılması: Tehdit veya hakaret içerikli tezahürat suçu, yasa düzenlemesi itibariyle uzlaşmaya tabi değil iken bu suça göre daha nitelikli olan kasten yaralama suçu (6222 SK, 17/1. Md) ise bilahare yapılan değişiklik soncunda uzlaşmaya tabi hale gelmiştir. (5271 SK, 253. Md) 6222 sayılı Kanun kapsamındaki suçların, niteliği ve caydırıcı olmasının temini bakımından uzlaşma kapsamından çıkarılmasında yarar vardır. Yine bu Kanun kapsamına giren suçlarla ilgili olarak, tıpkı şike ve teşvik pirimi suçunda olduğu gibi hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı verilememesi, verilen hapis cezasının seçenek yaptırımlara çevrilememesi ve ertelenmemesi tartışılabilir.

2. Özellikle özel veya genel kolluk görevlilerine karşı görevi yaptırmamak için direnme suçunun işlenmesi: Bu ve benzeri suçlar, 6222 SK’da düzenlenmediğinden veya bu suçlara yollamada bulunulmadığından, bu suçların işlenmesi halinde 18. madde kapsamındaki seyirden yasaklanma tedbirinin uygulanması zor gibi görünüyor. Çünkü 18/1. maddesinde kişinin, bu kanunda tanımlanan veya yollamada bulunulan ilgili kanunlardaki suçlardan dolayı güvenlik tedbiri olarak spor müsabakalarını seyirden yasaklanmasına karar verileceği düzenlemiştir. Örnek olarak, adli para cezasını gerektiren tehdit veya hakaret içerikli tezahüratta seyirden yasaklanma tedbiri verilirken, görevli polislere direnen kişiye seyirden yasaklanma tedbirinin öncelikle uygulanması gerekirken, yasa maddesindeki içerik buna imkan vermiyor.

3. Suçu bildirmeme: "Müsabakada görevlendirilen ya da ilgili mevzuatınca görevli olanların bu görevleri nedeniyle bu yasada belirtilen suçların işlendiğini öğrendikleri halde yasal işlem yapmaları veya görevlerinin gereği olarak tespit yapmaları veya yetkili makama bildirimde bulunmaları tam sağlanmalıdır. Yasaya buna dair hüküm konulması veya buna yakın genel düzenleme olan TCK'nın 279. maddesine açıkça atıf yapılması ya da bunun nitelikli hali olabilecek şekilde fıkra eklenmesi durumunda müsabaka ile bağlantılı görevlilerin daha hassas davranmaları sağlanabilecektir.

4. Spor alanlarında herhangi bir suçun işlenmesi: Yasada belirtilen (spor) alanlarında kasten suç işlenmesi halinde eylemin ağırlığı veya işleniş şekli ile sair hususlar gözetilerek cumhuriyet savcısınca 6222 SK’nın 18. maddesi uyarınca seyirden yasaklama tedbirini verme imkanının getirilmesi yararlı olabilecektir. Örneğin tehdit veya hakaret içerikli tezahüratta bulununca seyirden yasaklanabilecek iken görevli polislere karşı görevi yaptırmamak için direnmede bulunursa, seyir sırasında cinsel taciz veya saldırıda bulunursa seyirden yasaklanma tedbiri verilmesi imkanı yasada bu suçlar sayılmadığından veya atıf yapılmadığından yoktur.

5. İl-ilçe spor güvenlik kurulu kararları: Yıl içinde alınan tüm il ve ilçe spor güvenlik kurulu kararlarının belli merkezde toplanması ve bir komisyonca değerlendirmeye tabi tutulması ile ilgili cumhuriyet başsavcılığına da gönderilmesi yükümlülüğü yasada yoktur. Bu uygulama getirilerek ve yasaya uygun olarak verilen il veya ilçe spor güvenlik kurulu kararlarına, spor alanlarında, kasten aykırı hareket eden kişinin eylemi başka bir suçu oluşturmadığı takdirde adli veya idari yaptırıma bağlanmasına imkan verecek düzenleme yapılmasında yarar olabilir. Bununla, spor güvenlik kurulu kararlarının etkinliği artabilecektir.

6. Bir eylem sonucu iki farklı yerde görülen iki suç karmaşası: Bilindiği üzere bu kanunda tanımlanan veya yollamada bulunulan ilgili kanunlardaki suçlardan dolayı soruşturmaya başlanması halinde, suç ayırımı yapılmadan, şüpheli hakkında spor müsabakalarını seyirden yasaklama tedbiri derhal uygulamaya konulur. Böyle durumda koruma tedbiri olarak kişi seyirden yasaklanır. Bu durumda olan kişi, olayın yaşandığı ve taraftarı olduğu takımın müsabaka veya antrenmanlarını izlemeye gidemez. Yurt içinde bulunduğu takdirde, müsabakanın başlangıç saatinde ve bundan bir saat sonra bulunduğu yere en yakın genel kolluk birimine başvurmakla yükümlüdür. Bu yükümlülüğün takibi amacıyla kolluk birimlerince biyometrik yöntemler de kullanılabilir. Kişiler, Emniyet Genel Müdürlüğü bünyesinde kurulan ilgili merkezi spor güvenlik birimi tarafından sisteme girilen kayıtlarla takip edilirler. Çoğunlukla olayın gerçekleştiği yer ile imza yükümlülüğünün ihlal edildiği yer farklı olabiliyor. Örneğin İstanbul’un bir ilçesinde bir olaya karışan bir taraftar, bu fiilin işlendiği yer makamlarınca seyirden yasaklanır. Bu kişi, genelde İstanbul’un başka ilçesinde veya İstanbul dışında oturuyordur. Bulunduğu yerde imza yükümlülüğünü ihlal ederse bir başka suç gerçekleştiği için bir dosyası daha oluyor. Bu iki dosya arasında bağlantı olmakla birlikte farklı yerlerde işlenmiş sayılıyor. İmza yükümlülüğü yönünden kolluk takibini ilk olayın olduğu yer yapıyor. İhlal olduğunda, düzenlenen fezleke bağlı olunan cumhuriyet başsavcılığına gönderiliyor. Burada, adeta otomatik olarak ve yasal durum gereği suç yerine yetkisizlik kararı veriliyor. Dosyanın gönderildiği yerde büyük ölçüde mesele anlaşılmadığından, olayın kendi yetki alanıyla ilgisinin olmadığı gerekçesiyle karşı yetkisizlik veriliyor. Bazen de imza yükümlülüğü ihlalinden, yasada açıklık olmadığından, başka bir deyişle yasada geçen ibareler itibariyle tekrar seyir yasağı verilebiliyor ki bu sefer de infazlar karışabiliyor. Ayrıca asıl olaya dair dosyanın akıbetinin sorulması, gitmesi, gelmesi gerekebiliyor. Bu şekilde gereksiz emek, masraf ve gecikmeler olabiliyor. Asıl eyleme konu dosyaya bakan cumhuriyet savcısının, imza yükümlülüğünün ihlali dosyasına da bakması, bu sorunu çözebilecektir.

7. İlgililerin meslek içi eğitimi: Yukarıda belirtildiği üzere yasanın düzenleme ve amacına uygun düşmeyen önemli orandaki uygulamaların önüne geçilebilmesinin etkin bir yolu da ilgililerin meslek içi eğitimden geçmesiyle mümkün olabilir. Dolayısıyla gerek adli gerekse de idari alandaki aşamalarda görev alan tüm görevlilerin-yetkililerin meslek içi eğitimden geçmeleri önem arz eder.^[4] Hakim ve cumhuriyet savcıları yönünden Adalet Akademisi’nde adaylık sırasında buna dair ders konulmalı, meslekte ise meslek içi eğitimlere ağırlık verilmeli ve bu eğitimlerden geçenlerin belirtilen mahkemelerde görev almaları, benzer uygulamaların genel kolluk ve diğer idari birimlerce fiili duruma yansıyacak derecede yapılması sağlanmalıdır.

Yukarıdaki Sorunlar İtibariyle Sonuç Olarak,

Belirtilen uygulamaların daha hızlılık ve etkinlik bakımından tüm yönleriyle tartışılması yararlı olabilecektir.

Cumhuriyet Savcısı Asım EKREN

Alıntı yapılan kaynaklar:

1. Spor Suçları Seyirden Yasaklanma, 5.Baskı, Filiz Kitabevi, 2026

2. Futbol Taraftarına Cevaplar, 2.Baskı, Filiz Kitabevi, 2026

3. Spor Basın Yayın İnternet, Karar-Talep-Yazışma Örnekleri, Filiz Kitabevi, 2021

4. Spor Yasası, Kulüp, Şirket, Federasyon, 3.Baskı, Filiz Kitabevi, 2026

-------------

[1] 7405 Sayılı Kanun ile yapılan değişiklikle tekrar düzenlenen TFF Tahkim Kurulu ile ilgili olarak 7405 SK’nın genel gerekçede şu ifadelere yer verilmiştir: TFF Tahkim Kuruluna ilişkin AİHM’in 28.1.2020 tarihli Ali Rıza ve diğerleri kararı ile AYM’nin 18.1.2018 tarihli ve 2017/136 E. 2018/7 K. sayılı kararlarının gereklerinin yerine getirilmesini teminen 5894 sayılı Kanun’da gerekli değişiklikler yapılmaktadır. Daha bağımsız ve özellikle çalışma sürelerinin yasal güvenceye bağlanması önemli bir değişiklik olmuştur. Buna rağmen bilahare açılan iptal davası üzerine AYM, madde içinde önemli unsur olan ve tahkim kurulunun oluşumunda yetkili olan TFF Yönetim Kurulu’nun yetkili olmasını anayasaya aykırı bularak iptal kararı vermiştir. (AYM, 17.06.2025, E.2022/85, K.2025/131, Yürürlük: 02.01.2027.)

[2] Konu ile ilgili ayrıntılı bilgi için bkz; A, EKREN, Spor Yasası, Kulup, 3. Baskı, 2026.

[3] AYM iptal kararı: 17.06.2025, E.2024/75, K.2025/134; R.G: 14.10.2025-33047; Yürürlük: Yayımdan itibaren 9 ay sonra yani, 14.07.2026.

[4] Bu konu yasa maddelerinde yer almamakla beraber, yasanın uygulanmasına dair yönetmeliğin farklı maddelerinde, uygulamada kısıtlı da olsa, ilgililerin pozisyonuna göre alanında gerekli eğitimi almalarına ilişkin düzenlemeler yer almıştır.

Boşanma davaları, aile hukukunun en yoğun ve en hassas uyuşmazlık alanlarından biridir. Bu davalar yalnızca evlilik birliğinin sona erdirilmesiyle sınırlı olmayıp; eşler arasında doğan ekonomik, sosyal ve kişisel sonuçların da çözümünü gerektirir. Özellikle nafaka, velayet, kişisel ilişki, maddi ve manevi tazminat ile geçici önlemler boşanma davalarının en kritik sonuçları arasındadır. Türk Medeni Kanunu, boşanma hukukunu hem maddi hem usulî yönleriyle düzenlemiş; Yargıtay da yıllar içinde bu alana ilişkin yerleşik içtihatlar geliştirmiştir.

Boşanma davasında hâkimin görevi yalnızca evlilik birliğinin devam edip edemeyeceğini değerlendirmek değildir. Aynı zamanda tarafların kusur durumlarını belirlemek, çocukların üstün yararını gözetmek, ekonomik dengeyi sağlamak ve taraflar arasındaki hak ve yükümlülükleri hakkaniyete uygun biçimde düzenlemek gerekir. Bu nedenle boşanma davaları, tek bir hükümden ibaret değil; çok katmanlı hukuki sonuçlar doğuran bir yargılama türüdür.

1. Boşanma Hukukunun Temel Dayanağı

Türk Medeni Kanunu’na göre boşanma, ya özel sebeplere ya da evlilik birliğinin temelinden sarsılmasına dayanır. En yaygın uygulanan sebep, evlilik birliğinin ortak hayatı sürdürmeleri eşlerden beklenmeyecek derecede sarsılmış olmasıdır. Bu genel sebep, evlilik içindeki çok farklı davranış biçimlerini kapsayabilmesi nedeniyle uygulamada büyük önem taşır.

TÜRK MEDENİ KANUNU - Madde 166

Evlilik birliğinin sarsılması Madde 166- Evlilik birliği, ortak hayatı sürdürmeleri kendilerinden beklenmeyecek derecede temelinden sarsılmış olursa, eşlerden her biri boşanma davası açabilir. Yukarıdaki fıkrada belirtilen hâllerde, davacının kusuru daha ağır ise, davalının açılan davaya itiraz hakkı vardır. Bununla beraber bu itiraz, hakkın kötüye kullanılması niteliğinde ise ve evlilik birliğinin devamında davalı ve çocuklar bakımından korunmaya değer bir yarar kalmamışsa boşanmaya karar verilebilir. Evlilik en az bir yıl sürmüş ise, eşlerin birlikte başvurması ya da bir eşin diğerinin davasını kabul etmesi hâlinde, evlilik birliği temelinden sarsılmış sayılır. Bu hâlde boşanma kararı verilebilmesi için, hâkimin tarafları bizzat dinleyerek iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmesi ve boşanmanın malî sonuçları ile çocukların durumu hususunda taraflarca kabul edilecek düzenlemeyi uygun bulması şarttır. Hâkim, tarafların ve çocukların menfaatlerini göz önünde tutarak bu anlaşmada gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir. Bu değişikliklerin taraflarca da kabulü hâlinde boşanmaya hükmolunur. Bu hâlde tarafların ikrarlarının hâkimi bağlamayacağı hükmü uygulanmaz. (Değişik dördüncü fıkra:14/11/2024-7532/13 md.) Boşanma sebeplerinden herhangi biriyle açılmış bulunan davanın reddine karar verilmesi ve bu kararın kesinleştiği tarihten başlayarak bir yıl geçmesi hâlinde, her ne sebeple olursa olsun ortak hayat yeniden kurulamamışsa evlilik birliği temelden sarsılmış sayılır ve eşlerden birinin istemi üzerine boşanmaya karar verilir. B. Dava I.

Bu hüküm, özellikle anlaşmalı boşanma ve çekişmeli boşanma ayrımının temelini oluşturur. Anlaşmalı boşanmada tarafların boşanmanın mali sonuçları ve çocukların durumu üzerinde anlaşmaları gerekirken; çekişmeli boşanmada kusur, delil ve çocukların yararı gibi unsurlar yargılamanın merkezine yerleşir.

2. Boşanma Davalarında Kusurun Önemi

Kusur, boşanma davalarında hem boşanma kararının verilmesi hem de fer’î sonuçların belirlenmesi açısından belirleyici bir unsurdur. Kusur tespiti, tazminat ve nafaka değerlendirmelerinde doğrudan etkili olur. Mahkemenin yalnızca boşanmaya karar vermesi yetmez; tarafların hangi olaylarda ne ölçüde kusurlu olduklarını da açıkça belirlemesi gerekir.

Yargıtay içtihatlarında, kusur değerlendirmesinin açık yapılması gerektiği defalarca vurgulanmıştır. Bu yaklaşım, hükmün denetlenebilir olması açısından da önemlidir.

Hukuk Genel Kurulu 2017/2732 E. , 2021/715 K.

Görülüyor ki hâkim, boşanmaya sebep olan olaylarda kusursuz veya az kusurlu bulunan eş yararına tazminat ödenmesine karar vermek yetkisine sahiptir. Kanun’un “Yoksulluk nafakası” başlıklı 3. maddesi ise “Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek taraf, kusuru daha ağır olmamak koşuluyla geçimi için diğer taraftan mali gücü oranında süresiz olarak nafaka isteyebilir. Nafaka yükümlüsünün kusuru aranmaz.” hükmünü taşımaktadır. Yargıtay kararlarında boşanma davalarında temyiz incelemesi aşamasının daha sağlıklı yürütülebilmesi amacıyla; her bir davada verilecek olan boşanma kararı, fer’ileri ve boşanmanın malî sonuçları yönünden yapılacak denetlemeye uygun şekilde, tarafların boşanmaya sebep olan olaylarda gerçekleşen kusurlu davranışları belirtildikten sonra eşlerin kusur durumlarının “kusursuz, az kusurlu, eşit kusurlu, ağır kusurlu veya tam kusurlu eş” şeklinde belirlenmesi gerektiği vurgulanmıştır.

Bu karar, boşanma davalarında kusur tespitinin sadece teorik değil, sonuca etkili bir unsur olduğunu göstermektedir.

3. Nafaka Türleri ve Hukuki Şartları

Boşanma davalarında nafaka, uygulamada üç ana başlıkta değerlendirilir: tedbir nafakası, iştirak nafakası ve yoksulluk nafakası. Nafaka kurumunun temel mantığı, boşanma sürecinde veya sonrasında ekonomik dengenin korunmasıdır.

TÜRK MEDENİ KANUNU - Madde 169

Boşanma veya ayrılık davası açılınca hâkim, davanın devamı süresince, gerekli olan, özellikle eşlerin barınmasına, geçimine, malların yönetimine ve çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri re'sen alır.

TÜRK MEDENİ KANUNU - Madde 175

Yoksulluk nafakası Madde 175- Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek taraf, kusuru daha ağır olmamak koşuluyla geçimi için diğer taraftan malî gücü oranında süresiz olarak nafaka isteyebilir. Nafaka yükümlüsünün kusuru aranmaz.

TÜRK MEDENİ KANUNU - Madde 182

Madde 182 :
Mahkeme boşanma veya ayrılığa karar verirken, olanak bulundukça ana ve babayı dinledikten ve çocuk vesayet altında ise vasinin ve vesayet makamının düşüncesini aldıktan sonra, ana ve babanın haklarını ve çocuk ile olan kişisel ilişkilerini düzenler. (Ek ikinci fıkra:24/11/2021-7343/37 md.) Mahkeme, kararında kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerinin yerine getirilmemesi hâlinde, çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayetin değiştirilebileceğini ihtar eder. Velâyetin kullanılması kendisine verilmeyen eşin çocuk ile kişisel ilişkisinin düzenlenmesinde, çocuğun özellikle sağlık, eğitim ve ahlâk bakımından yararları esas tutulur. Bu eş, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmak zorundadır. Hâkim, istem hâlinde irat biçiminde ödenmesine karar verilen bu giderlerin gelecek yıllarda tarafların sosyal ve ekonomik durumlarına göre ne miktarda ödeneceğini karara bağlayabilir. 2.

3.1. Tedbir Nafakası

Tedbir nafakası, boşanma davası devam ederken hükmedilen geçici nitelikteki nafakadır. Bu nafaka, özellikle ekonomik olarak zayıf durumda olan eşin ve çocukların dava süresince mağdur olmamasını amaçlar. Tedbir nafakasında kusur araştırması yapılmaz; çünkü bu nafaka, dava sonuçlanana kadar tarafların asgari yaşam koşullarını korumak için öngörülmüştür.

Tedbir nafakasının hukuki dayanağı TMK m. 169’dur. Hâkim, tarafların talebini beklemeksizin re’sen de tedbir nafakasına karar verebilir. Uygulamada tedbir nafakası belirlenirken şu ölçütler dikkate alınır:

• tarafların sosyal ve ekonomik durumu,

• çocukların yaşı ve ihtiyaçları,

• barınma ve geçim giderleri,

• kira, eğitim, sağlık ve ulaşım masrafları,

• ekonomik koşullar ve paranın alım gücü.

Tedbir nafakası, dava açıldığı andan hükmün kesinleşmesine kadar geçerli olduğundan, özellikle uzun süren çekişmeli boşanma dosyalarında çok önemlidir.

3.2. İştirak Nafakası

İştirak nafakası, velayet kendisine verilmeyen ebeveynin, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmasıdır. Bu nafaka doğrudan çocuğun yararına olduğu için, ebeveynler arasındaki bir “ödeme ilişkisi” olarak değil, çocuğun temel haklarının korunması olarak değerlendirilmelidir.

TMK m. 182, velayet kendisine verilmeyen eşin çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmak zorunda olduğunu açıkça düzenler. Bu nedenle iştirak nafakası bir lütuf değil, kanundan doğan bir yükümlülüktür.

İştirak nafakasının belirlenmesinde şu unsurlar önemlidir:

• çocuğun yaşı,

• okul öncesi, ilkokul, ortaöğretim veya üniversite çağında olup olmaması,

• sağlık ve özel eğitim giderleri,

• servis, ulaşım, kıyafet, beslenme ve kırtasiye giderleri,

• ebeveynlerin gelir düzeyi,

• yaşam standardı,

• çocuğun mevcut sosyal çevresi.

Yargıtay uygulamasında iştirak nafakası, çocuğun gerçek ihtiyacını karşılamaya yetecek ancak nafaka yükümlüsünü de aşırı zorlamayacak şekilde belirlenmelidir.

3.3. Yoksulluk Nafakası

Yoksulluk nafakası, boşanma nedeniyle ekonomik yoksulluğa düşecek eş lehine hükmedilen sürekli nitelikte bir nafakadır. TMK m. 175 bu konuda temel hükümdür. Kanuna göre, boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek taraf, kusuru daha ağır olmamak koşuluyla geçimi için diğer taraftan mali gücü oranında süresiz olarak nafaka isteyebilir.

Yoksulluk nafakasının şartları şunlardır:

1. Boşanma gerçekleşmiş olmalıdır.

2. Nafaka isteyen taraf boşanma nedeniyle yoksulluğa düşmelidir.

3. Nafaka isteyen tarafın kusuru daha ağır olmamalıdır.

4. Nafaka yükümlüsünün mali gücü bulunmalıdır.

Yoksulluk nafakasında kusur değerlendirmesi son derece önemlidir. Tam kusurlu eş, kural olarak yoksulluk nafakası isteyemez. Ancak eşit kusur veya daha hafif kusur hâlinde nafaka talebi değerlendirilebilir.

Yargıtay, yoksulluk nafakasında tarafların gelir durumu, çalışma kapasitesi, eğitim düzeyi, yaşı, evlilik süresi ve hayat standardını dikkate alır. Özellikle evlilik süresince çalışmayan, mesleki becerileri sınırlı kalan veya çocuk bakımı nedeniyle iş hayatından uzaklaşan eşlerin yoksulluk nafakası talepleri uygulamada daha güçlü dayanak bulur.

3.4. Nafaka Miktarının Belirlenmesi

Nafaka miktarı belirlenirken hâkim somut olayın özelliklerine göre hareket eder. Kanunda sabit bir miktar öngörülmemiştir. Bu nedenle nafaka, her dava için ayrı değerlendirilir.

Uygulamada etkili olan başlıca kriterler şunlardır:

• tarafların net gelirleri,

• düzenli ve düzensiz kazançlar,

• çocuk sayısı,

• kira gideri,

• sağlık ve eğitim giderleri,

• ekonomik koşullar,

• hakkaniyet.

Nafakanın çok düşük belirlenmesi alacaklıyı mağdur ederken, çok yüksek belirlenmesi yükümlüyü aşırı zorlayabilir. Bu yüzden hâkimin takdir yetkisi, hakkaniyet ilkesiyle sınırlıdır.

4. Velayet ve Çocuğun Üstün Yararı

Velayet, boşanma davalarının en hassas boyutlarından biridir. Çünkü velayet kararı, eşlerden hangisinin “haklı” olduğundan ziyade, çocuğun hangi ebeveyn yanında daha sağlıklı gelişeceği sorusuna cevap vermelidir. Türk hukukunda bu değerlendirme, çocuğun üstün yararı ilkesi temelinde yapılır.

TÜRK MEDENİ KANUNU - Madde 182

Madde 182 :
Mahkeme boşanma veya ayrılığa karar verirken, olanak bulundukça ana ve babayı dinledikten ve çocuk vesayet altında ise vasinin ve vesayet makamının düşüncesini aldıktan sonra, ana ve babanın haklarını ve çocuk ile olan kişisel ilişkilerini düzenler. (Ek ikinci fıkra:24/11/2021-7343/37 md.) Mahkeme, kararında kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerinin yerine getirilmemesi hâlinde, çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayetin değiştirilebileceğini ihtar eder. Velâyetin kullanılması kendisine verilmeyen eşin çocuk ile kişisel ilişkisinin düzenlenmesinde, çocuğun özellikle sağlık, eğitim ve ahlâk bakımından yararları esas tutulur. Bu eş, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmak zorundadır. Hâkim, istem hâlinde irat biçiminde ödenmesine karar verilen bu giderlerin gelecek yıllarda tarafların sosyal ve ekonomik durumlarına göre ne miktarda ödeneceğini karara bağlayabilir.

Velayet kararında hâkim, çocuğun yaşı, psikolojik durumu, bakım ihtiyacı, eğitim hayatı, kardeşleriyle ilişkisi, ebeveynlerin yaşam koşulları ve ev ortamının istikrarı gibi birçok unsuru birlikte değerlendirir. Özellikle çocuk idrak çağındaysa, görüşü alınabilir; ancak bu görüş tek başına belirleyici değildir. Mahkeme, çocuğun beyanını da üstün yarar ekseninde yorumlar.

Velayet kararları çoğu zaman kişisel ilişki düzenlemesi ile birlikte kurulur. Velayeti almayan ebeveynin çocukla düzenli ve sağlıklı ilişki kurabilmesi için tatil, hafta sonu, bayram ve özel gün görüşleri belirlenir. Bu düzenleme çocuğun ebeveynlerinden biriyle bağını koparmamak için önemlidir.

Velayet uyuşmazlıklarında şu deliller önem taşır:

• sosyal inceleme raporu,

• pedagog ve psikolog değerlendirmesi,

• okul kayıtları,

• sağlık belgeleri,

• tanık beyanları,

• iletişim kayıtları,

• şiddet veya ihmal varsa resmi tutanaklar.

Yargı uygulamasında, ebeveynlerden birinin diğerine karşı üstünlüğü değil, çocuğa kim daha istikrarlı, güvenli ve dengeli bir yaşam sunabiliyorsa o ebeveynin yanında kalması esas alınır.

5. Maddi ve Manevi Tazminat

Boşanma davalarında maddi ve manevi tazminat, boşanmanın yol açtığı zararların telafisi için düzenlenmiştir. Türk Medeni Kanunu bu iki tazminatı ayrı ayrı hükme bağlamıştır.

TÜRK MEDENİ KANUNU - Madde 174

Maddî ve manevî tazminat Madde 174- Mevcut veya beklenen menfaatleri boşanma yüzünden zedelenen kusursuz veya daha az kusurlu taraf, kusurlu taraftan uygun bir maddî tazminat isteyebilir. Boşanmaya sebep olan olaylar yüzünden kişilik hakkı saldırıya uğrayan taraf, kusurlu olan diğer taraftan manevî tazminat olarak uygun miktarda bir para ödenmesini isteyebilir.

5.1. Maddi Tazminat

Maddi tazminat, mevcut veya beklenen menfaatleri boşanma sebebiyle zedelenen eşe verilir. Bu, evlilik birliğinin sağladığı ekonomik güvencenin kaybedilmesi, kariyer fırsatlarının kaçırılması veya evlilik süresince oluşan ekonomik beklentinin ortadan kalkması anlamına gelebilir.

Maddi tazminat için gerekli şartlar şunlardır:

• boşanma gerçekleşmiş olmalıdır,

• talep eden tarafın ekonomik menfaatleri zedelenmiş olmalıdır,

• karşı taraf kusurlu olmalıdır,

• talep eden taraf kusursuz veya daha az kusurlu olmalıdır.

Maddi tazminat belirlenirken evliliğin süresi, tarafların ekonomik düzeyi, kusur oranı, paranın alım gücü ve boşanmanın ekonomik sonuçları dikkate alınır. Özellikle uzun yıllar ev içi emeğe katkı vermiş veya kariyerini aile yaşamı nedeniyle geri planda bırakmış eşler bakımından maddi tazminat önemli bir koruma işlevi görür.

5.2. Manevi Tazminat

Manevi tazminat, boşanmaya sebep olan olaylar yüzünden kişilik hakkı saldırıya uğrayan eşe verilir. Buradaki amaç, manevi zararın para ile tam karşılığını bulmak değil; kişilik hakkı ihlalinin yarattığı sarsıntıyı bir ölçüde hafifletmektir.

Manevi tazminata konu olabilecek örnekler:

• hakaret,

• tehdit,

• fiziksel şiddet,

• sadakatsizlik,

• aşağılayıcı davranışlar,

• alenen küçük düşürme.

Ancak her olumsuz davranış manevi tazminat doğurmaz. Kişilik hakkına saldırı niteliği taşıması gerekir. Ayrıca tazminat isteyen tarafın kusur durumunun daha ağır olmaması gerekir.

5.3. Tazminat Miktarının Belirlenmesi

Tazminat miktarı, somut olaya göre belirlenir. Mahkeme;

• tarafların sosyal ve ekonomik durumlarını,

• kusur derecelerini,

• evlilik süresini,

• zararın boyutunu,

• hakkaniyeti,

• paranın alım gücünü

göz önünde tutar.

Tazminat ile nafaka farklı kurumlar olmakla birlikte, boşanma davalarında çoğu zaman birlikte talep edilir ve birlikte değerlendirilir. Nafaka geçim ve destek amacı taşırken; tazminat, uğranılan zararı telafi etmeye yöneliktir.

6. Boşanma Davalarında Geçici Önlemler

Boşanma davası devam ederken tarafların ve çocukların mağdur olmaması için hâkim bazı geçici önlemler almak zorundadır. Bu önlemler, özellikle ekonomik zayıflığı olan tarafı ve çocukları korur.

TMK m. 169, hâkime bu konuda açık görev yüklemektedir. Eşlerin barınması, geçimi, malların yönetimi ve çocukların bakım ve korunması için gerekli tedbirler re’sen alınabilir. Uygulamada bu önlemler:

• tedbir nafakası,

• çocukla geçici kişisel ilişki,

• ortak konutun kullanımına ilişkin düzenleme,

• eğitim ve sağlık giderlerinin karşılanması

şeklinde ortaya çıkabilir.

7. Delil ve İspat Düzeni

Boşanma davalarında delil düzeni büyük önem taşır. Hâkim, boşanma sebebine ilişkin vakıaların varlığı konusunda vicdani kanaate ulaşmadan bunları ispatlanmış sayamaz. Ayrıca tarafların ikrarı hâkimi bağlamaz, yemin teklif edilemez ve kanıtlar serbestçe takdir edilir.

Bu nedenle boşanma davalarında delillerin hukuka uygun, somut ve inandırıcı olması gerekir. En sık kullanılan deliller şunlardır:

• tanık beyanları,

• yazılı mesajlar,

• sosyal medya içerikleri,

• banka kayıtları,

• sağlık raporları,

• kolluk tutanakları,

• okul ve sosyal inceleme raporları.

Delilin yalnızca var olması yetmez; hukuka uygun biçimde elde edilmiş olması ve ilgili vakıayı desteklemesi gerekir.

8. Yargıtay Uygulamasında Genel Eğilim

Yargıtay’ın boşanma davalarına ilişkin yaklaşımında birkaç temel ilke öne çıkar:

1. Kusur tespiti açık yapılmalıdır.

2. Nafaka miktarı hakkaniyete uygun olmalıdır.

3. Velayet kararında çocuğun üstün yararı esas alınmalıdır.

4. Tazminat miktarı ekonomik ve sosyal koşullara göre belirlenmelidir.

5. Gerekçesiz, soyut ve denetlenemez kararlar isabetli bulunmaz.

Bu yaklaşım, aile hukuku uyuşmazlıklarında gerekçenin ve somutlaştırmanın ne kadar önemli olduğunu göstermektedir.

9. Sonuç

Boşanma davaları, yalnızca evlilik birliğinin sona erdirilmesi değil; aynı zamanda tarafların ekonomik geleceğini, çocukların bakım ve korunmasını, kişisel ilişkileri ve tazminat sorumluluğunu belirleyen kapsamlı bir yargılama türüdür. Bu nedenle boşanma davası açılırken yalnızca “boşanma” talebine odaklanmak yeterli değildir. Nafaka, velayet, tazminat, kişisel ilişki ve geçici önlemler de bütüncül olarak değerlendirilmelidir.

Özellikle dikkat edilmesi gereken temel noktalar şunlardır:

• Kusur tespiti açık ve net yapılmalıdır.

• Nafaka talepleri somut ekonomik verilerle desteklenmelidir.

• Velayette çocuğun üstün yararı her şeyin üzerindedir.

• Tazminat talepleri kusur ve zarar ilişkisiyle temellendirilmelidir.

• Anlaşmalı boşanmalarda protokol, çocukların ve tarafların menfaatlerini açık şekilde düzenlemelidir.

Sonuç olarak, boşanma davaları hukuk tekniği kadar insan hayatına doğrudan dokunan davalardır. Bu yüzden mahkeme kararlarının yalnızca kanuna değil, aynı zamanda hakkaniyete, çocuğun yararına ve toplumsal adalet duygusuna da uygun olması gerekir.

Sonuç / Özet

Boşanma davalarında nafaka, velayet ve tazminat en kritik fer’î sonuçlardır.

Nafaka, dava sürecinde ve sonrasında ekonomik dengeyi korur; velayet, çocuğun üstün yararı temelinde düzenlenir; tazminat ise boşanmanın doğurduğu ekonomik ve manevi zararları telafi etmeyi amaçlar.

Özellikle unutulmaması gereken nokta: Bu üç kurum, boşanma dosyasında birbirinden bağımsız değil, aynı olay örgüsü içinde birlikte değerlendirilir.

Av. Adem ARAS

Kaynaklar

Türk Medeni Kanunu m. 166, 169, 174, 175, 182

https://www.mevzuat.gov.tr/File/GeneratePdf?mevzuatNo=4721&mevzuatTur=1&mevzuatTertip=5

Hukuk Genel Kurulu 2017/2732 E. , 2021/715 K.

Yargıtay

Hukuk Genel Kurulu

2017/2732 E., 2021/715 K.

"İçtihat Metni"

MAHKEMESİ :Aile Mahkemesi

1. Taraflar arasındaki "boşanma” davasından dolayı yapılan yargılama sonunda, ... 4. Aile Mahkemesince verilen davanın kabulüne ilişkin karar, davacı vekilinin temyizi üzerine Yargıtay 2. Hukuk Dairesince yapılan inceleme sonunda bozulmuş, Mahkemece Özel Daire bozma kararına karşı direnilmiştir.

2. Direnme kararı davacı vekili tarafından temyiz edilmiştir.

3. Hukuk Genel Kurulunca dosyadaki belgeler incelendikten sonra gereği görüşüldü.

I. YARGILAMA SÜRECİ

Davacı İstemi:
4. Davacı 15.06.2011 tarihli dava dilekçesinde; davalı ile 15.06.1997 tarihinde evlendiklerini, ortak bir çocuklarının bulunduğunu, evliliğin ilk gününden itibaren davalı ile aralarında devamlı tartışma yaşandığını, davalının kendisine hakaret ettiğini, tehdit içerikli sözler söylediğini ileri sürerek 250TL tedbir-iştirak nafakası ile 250TL tedbir-yoksulluk nafakası ödenmesine, vekili tarafından sunulan 01.11.2011 tarihli ikinci cevap dilekçesi ile de; davacının doğuştan kalça çıkıklığı rahatsızlığı konusunda davalının ağır hakaretlerde bulunduğunu, ortak çocuğa da aynı şekilde kötü davrandığını, maddi destek sağlamadığını, geçimini sağlamak amacıyla günlük temizlik işlerine giden müvekkilini fuhuş yapmakla suçladığını, küfür ettiğini, fiziksel şiddet uyguladığını, ortak çocuğa “piç, şeytan” gibi sözler söylediğini ileri sürerek tarafların boşanmasına, velayetin anneye verilmesine, çocuk yararına 250TL tedbir-iştirak nafakası ile müvekkili yararına aylık 250TL tedbir-yoksulluk nafakası ve 20.000TL maddi, 40.000TL manevi tazminat ödenmesine karar verilmesini talep etmiştir.

Davalı Cevabı:
5. Davalı 07.09.2011 tarihli cevap dilekçesinde; tüm iddiaları inkârla, davacının ağır kusurlu olduğunu, günlük temizlik işlerine gittiğini ve gelirinin kendisinden yüksek bulunduğunu, kendisini sürekli küçük gördüğünü, aşağıladığını, hakaret ettiğini, önceki evliliğinden olan çocuklarına kötü davrandığını belirterek ağır kusurlu olan davacının davasının reddine karar verilmesini; vekili tarafından sunulan 19.10.2011 tarihli cevaba cevap dilekçesinde ise; davacının sadakat yükümlülüğünü ihlal eden davranışlarda bulunduğunu, gayri ahlaki ilişki içerisinde bulunan insanlarla görüştüğünü, bu durumun çevre tarafından yuvalarının yıkılmaması amacıyla müvekkilinden saklandığını ileri sürerek velayetin müvekkiline verilmesine ayrıca müvekkili yararına 30.000TL manevi tazminat ödenmesine karar verilmesini savunmuştur.

Mahkeme Kararı:
6. ... 4. Aile Mahkemesinin 13.11.2012 tarihli ve 2011/617 E., 2012/897 K. sayılı kararı ile; kadın eşin, davalının ilk evliliğinden olan çocuklarına kötü davrandığı ve sadakat yükümlülüğüne aykırı hareket ettiği, buna karşılık erkek eşin de davacının topal olması ile ilgili olarak alay ettiği, gerçekleşen ve boşanmaya sebep olan bu olaylara göre kadın eşin ağır, erkek eşinse az kusurlu olduğu gerekçesi ile tarafların boşanmalarına, velayetin anneye verilmesine, çocuk yararına 150TL tedbir-iştirak nafakası ile erkek eş yararına 5.000TL manevi tazminat ödenmesine, ağır kusurlu bulunan davacının yoksulluk nafakası ve tazminat taleplerinin reddine karar verilmiştir.

Özel Daire Kararı:
7. Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 11.09.2013 tarihli ve 2013/7570 E., 2013/20502 K. sayılı kararı ile;
“…Hüküm davacı tarafından; kusur belirlemesi, davalı koca lehine hükmolunan manevi tazminat, davacı kadının reddedilen tazminat talepleri ile yoksulluk nafakası yönünden temyiz edilmekle, evrak okunup gereği görüşülüp düşünüldü:

1- Mahkemece, davacı kadın ağır kusurlu kabul edilerek boşanmaya karar verilmiş ise de, yapılan tahkikat ve toplanan delillerden, davalı kocanın eşine şiddet uyguladığı, birlik görevlerini yerine getirmediği, eşini sürekli aşağıladığı ve ona ağır hakaretlerde bulunduğu; buna karşılık davacı kadının ise eşine hakaret ettiği ve eşinin önceki evliliğinden olan çocuklarına kötü muamelede bulunduğu anlaşılmaktadır. Davalı kadının 10-12 yıl önce başka bir erkekle ilişkisi olduğuna yönelik tanık beyanları sebep ve saiki açıklanmayan ve inandırıcı olmaktan uzak izahlardan ibaret olup, hükme esas alınamaz. Gerçekleşen bu durum karşısında, boşanmaya neden olan olaylarda davalı kocanın ağır kusurlu olduğunun kabulü gerekir. Hal böyleyken, boşanmaya neden olan olaylarda davacı kadının daha ağır kusurlu kabul edilmesi doğru olmadığı gibi; daha ağır kusurlu eş manevi tazminat alamayacağı halde, bu talebinin reddi yerine davalı koca yararına manevi tazminata karar verilmesi isabetsiz olmuş, bozmayı gerektirmiştir (TMK md. 174/2).

2-Davacı kadının yukarıdaki bentte açıklanan kusur durumu talep etmesine yasal engel teşkil etmediği halde; daha ağır kusurlu olduğu gerekçesiyle maddi ve manevi tazminat (TMK md. 174/1 -2) ile yoksulluk nafakası (TMK md. 175) taleplerinin de reddedilmesi doğru olmamıştır,...” gerekçesiyle karar bozulmuştur.

Birinci Direnme Kararı:
8. ... 4. Aile Mahkemesinin 24.12.2013 tarihli ve 2013/1022 E., 2013/1192 K. sayılı kararı ile bozma öncesi kararda yer alan gerekçenin yanında; her ne kadar bozma ilamında davalı erkek eşin ağır kusurlu olduğu belirtilmiş ise de tanık ...’in beyanından kadın eşin sadakat yükümlülüğüne aykırı davranışının erkek eş tarafından aleyhine boşanma davası açıldıktan sonra öğrenildiği, ayrıca bir kısım tanık beyanlarında yer alan fiziksel şiddet olayının ise yer ve zaman içermediği gerekçesiyle direnme kararı verilmiştir.

Hukuk Genel Kurulu Kararı:
9. Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 25.05.2016 tarihli ve 2014/2-1121 E., 2016/635 K. sayılı kararı ile; yerel mahkemece direnmeye ilişkin kısa karar ile gerekçeli karar arasında çelişki oluşturulduğu gibi bazı talepler hakkında iki kez hüküm kurulması nedeniyle de infazda tereddüt oluşturulmasının usul ve yasaya aykırı olduğu gerekçesiyle karar bozulmuştur.

İkinci Direnme Kararı:
10. ... 4. Aile Mahkemesinin 12.01.2017 tarihli ve 2016/810 E., 2017/58 K. sayılı kararı ile Hukuk Genel Kurulu kararı doğrultusunda kısa karar ve gerekçeli karar arasında oluşturulan çelişki giderilerek, bozma öncesi kararda yer alan gerekçenin yanında, tanık ...’in beyanından kadın eşin sadakat yükümlülüğüne aykırı davranışının erkek eş tarafından aleyhine boşanma davası açıldıktan sonra öğrenildiği, ayrıca bir kısım tanık beyanlarında yer alan fiziksel şiddet olayının ise yer ve zaman içermediği gerekçesiyle direnme kararı verilmiştir.

Direnme Kararının Temyizi:
11. Direnme kararı yasal süresi içinde davacı vekili tarafından temyiz edilmiştir.

II. UYUŞMAZLIK

12. Direnme yolu ile Hukuk Genel Kurulu önüne gelen ilk uyuşmazlık; boşanmaya sebep olan olaylarda davacının mı yoksa davalının mı ağır kusurlu olduğu, buradan varılacak sonuca göre Türk Medeni Kanunu’nun 174 ve 175. maddesinde yer alan tazminat ve yoksulluk nafakası koşullarının oluşup oluşmadığı noktasında toplanmaktadır.

III. GEREKÇE

13. Uyuşmazlığın çözümü bakımından ilgili kanun maddeleri ve kavramların incelenmesinde yarar görülmektedir.

14. Bilindiği üzere 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun (TMK) “Evlilik birliğinin sarsılması” başlıklı 166. maddesinin 1 ve 2. fıkralarında;
"Evlilik birliği, ortak hayatı sürdürmeleri kendilerinden beklenmeyecek derecede temelinden sarsılmış olursa, eşlerden her biri boşanma davası açabilir.
Yukarıdaki fıkrada belirtilen hâllerde, davacının kusuru daha ağır ise, davalının açılan davaya itiraz hakkı vardır. Bununla beraber bu itiraz, hakkın kötüye kullanılması niteliğinde ise ve evlilik birliğinin devamında davalı ve çocuklar bakımından korunmaya değer bir yarar kalmamışsa boşanmaya karar verilebilir.” hükmü bulunmaktadır.

15. Genel boşanma sebeplerini düzenleyen ve yukarıya alınan madde hükmü, somutlaştırılmamış veya ayrıntıları ile belirtilmemiş olması nedeniyle evlilik birliğinin sarsılıp sarsılmadığı noktasında hâkime çok geniş takdir hakkı tanımıştır. Bu bağlamda evlilik birliğinin temelinden sarsılması nedeniyle boşanma davası açan davacının, davasının kabul edilerek, boşanma kararı elde edebilmesi için iki koşulun gerçekleştiğini kanıtlamış olması gerekir. Bunlardan ilkinde davacı; kendisinden, evlilik birliğinin devamı için gereken “ortak hayatın sürdürülmesi” olgusunun artık beklenmeyecek derecede birliğin temelinden sarsıldığını, ikinci olarak “temelden sarsılmanın” karşı tarafın kusurlu davranışları sonucu gerçekleştiğini ispatlamak zorundadır.

16. Aynı Kanun’un “Maddi ve manevi tazminat” başlıklı 174. maddesinde "Mevcut veya beklenen menfaatleri boşanma yüzünden zedelenen kusursuz veya daha az kusurlu taraf, kusurlu taraftan uygun bir maddî tazminat isteyebilir. Boşanmaya sebep olan olaylar yüzünden kişilik hakkı saldırıya uğrayan taraf, kusurlu olan diğer taraftan manevî tazminat olarak uygun miktarda bir para ödenmesini isteyebilir." hükmü düzenleme altına alınmıştır. Görülüyor ki hâkim, boşanmaya sebep olan olaylarda kusursuz veya az kusurlu bulunan eş yararına tazminat ödenmesine karar vermek yetkisine sahiptir.

17. Kanun’un “Yoksulluk nafakası” başlıklı 175. maddesi ise “Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek taraf, kusuru daha ağır olmamak koşuluyla geçimi için diğer taraftan mali gücü oranında süresiz olarak nafaka isteyebilir. Nafaka yükümlüsünün kusuru aranmaz.” hükmünü taşımaktadır.

18. Yeri gelmişken belirtmek gerekir ki; TMK'nın 166/1 ve 2. maddesine göre evlilik birliği, eşler arasında ortak hayatı çekilmez duruma sokacak derecede temelinden sarsılmış olduğu takdirde, eşlerden her biri kural olarak boşanma davası açabilir ise de, Yargıtay bu hükmü tam kusurlu eşin dava açamayacağı şeklinde yorumlamaktadır. Çünkü tam kusurlu eşin boşanma davası açması tek taraflı irade ile sistemimize aykırı bir boşanma olgusunu ortaya çıkarır. Boşanmayı elde etmek isteyen kişi karşı tarafın hiçbir eylem ve davranışı söz konusu olmadan, evlilik birliğini, devamı beklenmeyecek derecede temelinden sarsar, sonra da mademki “birlik artık sarsılmıştır” diyerek boşanma doğrultusunda hüküm kurulmasını talep edebilir. Böyle bir düşünce, kimsenin kendi eylemine ve tamamen kendi kusuruna dayanarak bir hak elde edemeyeceği yönündeki temel hukuk ilkesine aykırı düşer (TMK m. 2). Nitekim benzer ilkeye HGK’nın 04.12.2015 tarihli ve 2014/2-594 E., 2015/2795 K. sayılı kararında da değinilmiştir. Bu durumda kusur ilkesine göre genel sebeple (TMK m. 166/1) boşanmaya karar verebilmek için davalının az da olsa kusurlu olması gerekir.

19. Yargıtay kararlarında boşanma davalarında temyiz incelemesi aşamasının daha sağlıklı yürütülebilmesi amacıyla; her bir davada verilecek olan boşanma kararı, fer’ileri ve boşanmanın malî sonuçları yönünden yapılacak denetlemeye uygun şekilde, tarafların boşanmaya sebep olan olaylarda gerçekleşen kusurlu davranışları belirtildikten sonra eşlerin kusur durumlarının “kusursuz, az kusurlu, eşit kusurlu, ağır kusurlu veya tam kusurlu eş” şeklinde belirlenmesi gerektiği vurgulanmıştır. Yine Yargıtay, 03.07.1978 tarihli, 5/6 sayılı İçtihadı Birleştirme Kararıyla da “kimin daha fazla kusurlu olduğunu tayin hususunda önceden bir ölçü konulamayacağına ve bu hususta bir içtihadı birleştirmeye gidilemeyeceğine” karar vererek her bir boşanma davasında tarafların boşanmaya esas teşkil eden kusur durumlarının kendine özgü ve o evliliğe münhasır olduğunu kabul etmiştir.

20. Eldeki davaya gelince; yerel mahkemece kadının davalının ilk evliliğinden olan çocuklarına kötü davrandığı ve sadakat yükümlülüğüne aykırı hareket sergilediği, buna karşılık erkeğin de eşinin topal olması ile ilgili olarak alay ettiği şeklinde gerçekleşen olaylara göre kadının ağır, erkeğinse az kusurlu oldukları belirtilerek boşanmaya karar verilmiştir. Özel Daire ise toplanan delillere göre erkeğin eşine fiziksel şiddet uyguladığı, birlik görevlerini yerine getirmediği, eşini sürekli aşağıladığı ve ona ağır hakaretlerde bulunduğu; buna karşılık kadının da eşine hakaret ettiği ve eşinin önceki evliliğinden olan çocuklarına kötü muamelede bulunduğunun anlaşıldığı, tarafların ispatlanan bu kusurlu davranışlarına göre erkeğin ağır, kadınınsa az kusurlu olduğunu kabul ederek boşanma nedeniyle kadın eş yararına uygun miktarda yoksulluk nafakası ile maddi-manevi tazminata hükmedilmesi gerektiği gerekçesiyle kararı bozmuştur.

21. Kanunda açık şekilde bir ayrım yapılmamasına rağmen, hukukumuzda deliller; kesin ve takdiri delil ayrımı esas alınarak incelenmektedir. Kesin delil terimi takdiri delil teriminin karşıtıdır. Takdiri deliller; tanık (HMK m. 240-265), bilirkişi (HMK m. 266-287), keşif (HMK m. 288-292), senet dışındaki belgeler (HMK m. 199) ve kanunda düzenlenmemiş (HMK m. 192) deliller olup; bu deliller, koşullarını ve hükümlerini kanunun tayin etmediği, hâkimi bağlamayan, hâkimin üzerinde serbestçe takdir hakkını kullanabildiği delillerdir. HMK uyarınca tanık delili takdiri delildir. Aynı Kanun’un “Delillerin değerlendirilmesi” başlıklı 198. maddesine göre “kanuni istisnalar dışında hâkimin delilleri serbestçe” değerlendirebileceği açıklanmıştır. Burada hâkimin; tanık delili altında yer alan beyanları hükmün gerekçe bölümünde serbestçe takdir ederken, sadece kendi vicdani kanaatinden bahsetmesi yeterli olmayıp ayrıca dinlenen tanığın ifadesinin, hangi nedenlerle hükme esas alınıp alınmadığını da belirtmesi gerekmektedir.

22. Dosya kapsamı bir bütün olarak değerlendirildiğinde; tarafların 16.06.1997 tarihinde evlendiği, erkeğin önceki evliliğinden iki çocuğunun bulunduğu ve evlendikten sonra o çocuklarında taraflar ile birlikte yaşadığı, tarafların ayrıca evliliklerinden bir ortak çocuklarının dünyaya geldiği anlaşılmıştır. Yerel Mahkeme ve Özel Dairece gerçekleştiği kabul edilen olaylara göre tarafların birbirlerine karşılıklı hakaret ettikleri ve kadının, eşinin önceki evliliğinden olan çocuklarına kötü davrandığı konusunda uyuşmazlık bulunmamaktadır. Uyuşmazlık, evlilik birliği içerisinde gerekleştiği iddia olunan; Yerel Mahkemece kadın eşe yüklenen “sadakat yükümlülüğüne aykırı” davranış ile Özel Dairece erkek eşe yüklenen “fiziksel şiddet, birlik görevlerini yerine getirmeme, eşine karşı sürekli aşağılama ve ağır hakareti” vakıalarının ispatlanıp ispatlanmadığı noktasındadır. Taraflar karşılıklı olarak iddia ve savunmalarına yönelik tanık deliline dayanmış olup, kadının altı, erkeğinse yedi tanığı dinlenmiştir. Kadın eşin sadakatsiz davranışına yönelik erkek eş tanıklarından ... ve ... dışında, davalının yakın ve uzak akrabaları, arkadaşı ve apartman görevlisi de dâhil olmak üzere beş tanığının da “kadının namusuna ve aldatmasına” yönelik hiçbir görgü, duyum ve bilgilerinin bulunmadığı, direnmeye hükmüne esas alınan tanık ...’in ise “…Şükran'ın benim eski eşim Hamdi ile ilişkisi vardı, bu ilişki hemen hemen 10-12 yıl önceydi, davacı o zaman davalı ile evliydi, ben kaç sefer eşine söylemek istediysem de eşimin korkusundan söyleyemedim,…,davacının eşinin de bunlardan haberi olmadı, ben söyleyemedim, ben boşanma davasını duydum, ... abi şahitlik yapar mısın dedi, ben de yaparım dedim,…” şeklinde beyanda bulunduğu görülmektedir. Dava tarihinden on iki yıl öncesinde, boşanmış olduğu eşiyle gerçekleştiği iddia edilen bu beyanın soyut, inandırıcı olmaktan uzak, sebep ve saiki açıklanamayan anlatım olması nedeniyle bu beyanlar hükme esas alınamaz. Erkek eşin fiziksel şiddet, birlik görevlerini yerine getirmeme, eşine karşı sürekli aşağılama ve ağır hakaretine dayanan kusurlu davranışlarının ise; tanık ...’ın “…davacının yanına bir akrabası bir komşusu gelse davalı hep Şükran'a sen fuhuş yapıyorsun, fuhuş yaptırıyorsun diyor,…”, ...’in “…davalı davacıya iftira atıyor, davacının fuhuş yaptığını söylüyor, sürekli bunları dile getiriyor,…”, ...’in “…... Şükran'ı dövermiş, ben vardığımda önceden dövmüş olurdu, çünkü davacının sağında solunda morluklar görüyordum, davalının evden haberi yoktu, barda pavyonda gezerdi, evden ekmekten aştan elektrik faturasından haberi olmazdı,…,davalı davacıya küfürler ederdi, her zaman küfür ettiğini duydum, küçümserdi,…”, ...’ın “…inşaat işi olunca iki kişi birlikte yapıyorduk, bir gün biz yolda yine işe giderken davalı davacıya fuhuş yapmaya gidiyorsunuz,…”, ...’ın "dört kollu topal senin topal kıçına tekme vururum" şeklindeki beyanları ile ispatlandığı anlaşılmaktadır. Tüm bunlar göz önüne alındığında erkeğin eşine fiziksel şiddet uyguladığı, birlik görevlerini yerine getirmediği, eşini sürekli aşağıladığı ve ona ağır hakaretlerde bulunduğu; buna karşılık kadının da eşine hakaret ettiği ve eşinin önceki evliliğinden olan çocuklarına kötü muamelede bulunması şeklinde gerçekleşen boşanmaya sebep olan olaylarda erkeğin ağır, kadınınsa az kusurlu olduğu tartışmasızdır.

23. Hâl böyleyken yerel mahkemece, somut olaya uygun ve aynı yönlere işaret eden bozma kararına uyulması gerekirken, kadın eşin ağır kusurlu olduğunun kabulü ile bu hatalı kusur belirlemesine bağlı olarak erkek eş yararına manevi tazminat ödenmesine ve kadın eşin yoksulluk nafakası ile tazminat taleplerinin ise reddine karar verilmesi usul ve yasaya aykırı olup bozmayı gerektirmiştir.

IV. SONUÇ:

Açıklanan nedenlerle;

Davacı vekilinin temyiz itirazının kabulü ile direnme kararının Özel Daire bozma kararında gösterilen nedenlerden dolayı 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’na eklenen “Geçici madde 3” atfıyla uygulanmakta olan 1086 sayılı Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu’nun 429. maddesi gereğince BOZULMASINA,

İstek hâlinde temyiz peşin harcının yatırana geri verilmesine,

Aynı Kanun’un 440. maddesi uyarınca kararın tebliğ tarihinden itibaren on beş gün içerisinde karar düzeltme yolu açık olmak üzere, 08.06.2021 tarihinde oy birliği ile karar verildi.

Türk ceza yargılamasında doğrudan soru hakkı, savunmanın delili sınama ve beyanların güvenilirliğini test etme araçlarından biri olarak görünmektedir. Bununla birlikte 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 201. maddesinin mevcut metni, bu hakkı tam anlamıyla taraf-merkezli ve etkili bir sorgulama rejimine dönüştürmemektedir. Mevcut düzenleme, Cumhuriyet savcısı ile müdafi veya vekile doğrudan soru yöneltme imkânı tanırken, sanık ve katılanın soru yöneltmesini hâkim aracılığına bağlamakta; ayrıca yöneltilen soruya itiraz hâlinde sorunun yöneltilip yöneltilmeyeceğine mahkeme başkanının karar vereceğini öngörmektedir. Bu yapı, savunmanın sorgulama hakkını tanısa da onu güçlü bir çapraz sorgu kurumuna dönüştürmemekte; tersine, hâkim-merkezli ceza muhakemesi pratiği içinde kırılgan bırakmaktadır.

Bu çalışmada, Hibrit Kopuş Savunması perspektifinden doğrudan soru hakkının yalnızca mevcut norm çerçevesinde nasıl kullanılacağı değil, aynı zamanda neden mevcut normun yeniden yazılması gerektiği tartışılmaktadır. Çalışmanın temel tezi şudur: Türk ceza muhakemesinde “çapraz sorgu olmadan çapraz sorgu” denilebilecek stratejik bir pratik üretilebilse de, bunun kurumsal ve eşitlikçi biçimde işlemesi CMK m. 201’in mevcut hâliyle tam olarak mümkün değildir. Sorun yalnızca uygulayıcının daraltıcı pratiği değildir; norm metni de sorgulama sırasını, çapraz sorgunun işlevini, yönlendirici soru rejimini, ret sebeplerinin sınırını ve etkili sorgulama ile hükme esas alınan beyan arasındaki ilişkiyi açıkça kurmamaktadır. Bu nedenle madde, çelişmeli yargılama, silahların eşitliği ve savunmanın etkili katılımı ilkeleri ışığında değiştirilmelidir.

Giriş

Ceza yargılaması yalnızca normların mekanik biçimde uygulandığı bir teknik alan değildir. O aynı zamanda anlatıların yarıştığı, kurumsal rollerin sahnelendiği, kanaatlerin biçimlendiği ve iktidarın usul kisvesi altında görünür hâle geldiği bir kamusal muhakeme alanıdır. Bu nedenle savunmanın yargılamadaki konumu yalnızca “konuşma hakkı” ile değil, “soru hakkı” ile de ölçülmelidir. Çünkü soru, savunmanın sadece bilgi toplama aracı değildir; aynı zamanda anlatıyı çatlatan, delilin güvenilirliğini aşındıran, çelişkiyi görünür kılan ve mahkemenin erken kapanma eğilimine müdahale eden bir enstrümandır.

Türk ceza muhakemesinde bu enstrümanın normatif dayanağı CMK m. 201’dir. Maddenin güncel metni, Cumhuriyet savcısı ile müdafi veya vekile doğrudan soru yöneltme yetkisi verirken, sanık ve katılanın soru yöneltmesini mahkeme başkanı veya hâkim aracılığına bağlamaktadır. Ayrıca soruya itiraz edildiğinde, sorunun yöneltilmesinin gerekip gerekmediğine mahkeme başkanının karar vereceğini düzenlemektedir. Metin, ilk bakışta savunmaya bir imkân sunmaktadır; ancak aynı metin, sorgulama rejimini belirgin biçimde mahkemenin kontrol alanı içinde bırakmaktadır.

İşte bu nedenle mesele yalnızca “CMK m. 201 uygulanmıyor” meselesi değildir. Daha derin sorun, mevcut normun da doğrudan soru hakkını, tarafların delili serbestçe sınadığı bir çapraz sorgu rejimine dönüştürecek açıklık ve güçte olmamasıdır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihadında, tanıkların sorgulanması veya sorgulatılması hakkı, adil yargılanmanın önemli bir görünümü olarak kabul edilmekte; savunmaya tanık ve beyan sahiplerini yeterli ve uygun şekilde sorgulama fırsatı tanınmasının önemi vurgulanmaktadır. Bu çerçevede savunmanın sorgulama imkânı yalnızca teorik değil, etkili ve gerçek olmalıdır.

Bu makale, tam da bu noktadan hareket etmektedir. Amaç, doğrudan soru hakkını yalnızca mevcut çerçeve içinde stratejik kullanıma açmak değil; aynı zamanda mevcut çerçevenin neden yetersiz olduğunu göstermek ve CMK m. 201’in neden değiştirilmesi gerektiğini savunmaktır.

I. Doğrudan Soru Hakkının Mevcut Normatif Çerçevesi

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 201. maddesi uyarınca Cumhuriyet savcısı, müdafi veya vekil sıfatıyla duruşmaya katılan avukat; sanığa, katılana, tanıklara, bilirkişilere ve duruşmaya çağrılmış diğer kişilere duruşma disiplinine uygun olarak doğrudan soru yöneltebilir. Aynı hükümde sanık ve katılanın ise mahkeme başkanı veya hâkim aracılığıyla soru yöneltebileceği, yöneltilen soruya itiraz edildiğinde sorunun yöneltilmesinin gerekip gerekmediğine mahkeme başkanının karar vereceği ve gerektiğinde ilgililerin yeniden soru sorabileceği düzenlenmiştir. Mevcut metin, böylece doğrudan soru imkânını tanımakta; ancak bu hakkın hangi usul mantığı içinde kullanılacağını ayrıntılı ve sistematik biçimde kurmamaktadır.

İlk bakışta bu düzenleme, savunmaya delile doğrudan temas etme bakımından önemli bir olanak sağlıyor gibi görünmektedir. Ne var ki hakkın kanunda tanınmış olması ile onun duruşmada etkili, öngörülebilir ve eşitlikçi biçimde kullanılabilmesi aynı şey değildir. Gerçekten de mevcut madde; ilk sorgu, çapraz sorgu ve yeniden sorgu ayrımını açıkça düzenlememekte, yönlendirici soruların sınırını belirlememekte, sorunun reddedilebileceği nedenleri dar ve denetlenebilir biçimde saymamakta ve ret kararının hangi yoğunlukta gerekçelendirilmesi gerektiğini göstermemektedir. Bu yönüyle madde, doğrudan soru hakkını tanımakta; fakat aynı anda bu hakkın mahkeme başkanının takdiri üzerinden kırılganlaşmasına da elverişli bir yapı kurmaktadır. Bu değerlendirme, maddenin mevcut lafzından çıkan yapısal bir sonuçtur.

Sorunun asıl düğüm noktası da burada ortaya çıkmaktadır. Mevcut düzenleme, savunmaya doğrudan soru yöneltme yetkisi vermekle birlikte, bu yetkiyi tam anlamıyla taraf-merkezli bir sorgulama rejimine dönüştürmemektedir. Başka bir ifadeyle, norm metni savunmanın sorgulama hakkını kabul etmekte; fakat onu, delilin güvenilirliğini karşı taraf önünde serbestçe sınayan kurumsal bir çapraz sorgu modeline bağlamamaktadır. Bu yüzden uygulamada ortaya çıkan güçlükleri yalnızca hâkimlerin daraltıcı pratiğiyle açıklamak eksik kalır. Sorun, aynı zamanda normun mimarisindedir. Çünkü norm, sorgulamanın eksenini taraflara değil, son tahlilde mahkeme başkanının denetimine bırakmaktadır.

Bu çerçevede CMK m. 201 bakımından yapılması gereken şey yalnızca daha “iyi uygulama” çağrısı değildir. Asıl ihtiyaç, savunmanın soru hakkını biçimsel bir imkân olmaktan çıkarıp etkili bir sorgulama güvencesine dönüştürecek normatif bir yeniden yazımdır. Eğer ceza muhakemesinde gerçekten çelişmeli yargılama, silahların eşitliği ve savunmanın delili sınama hakkı ciddiye alınacaksa, doğrudan soru hakkını düzenleyen hükmün; sorgulama sırasını, çapraz sorgunun işlevini, yönlendirici soruların rejimini, ret sebeplerinin sınırını ve gerekçelendirme yükümlülüğünü açıkça düzenlemesi gerekir. Bu nedenle CMK m. 201’in mevcut hâli, sadece uygulama bakımından değil, normatif tasarımı bakımından da yetersizdir ve değiştirilmesi gerekmektedir. Mevcut metnin bu unsurları açıkça içermediği, doğrudan maddenin lafzından anlaşılmaktadır.

II. Çapraz Sorgu Olmadan Çapraz Sorgu: Stratejik İmkân ve Yapısal Sınır

Türk ceza muhakemesi, Anglo-Amerikan sistemdeki anlamıyla tam bir adversaryal çapraz sorgu rejimine sahip değildir. Bununla birlikte bu durum, savunmanın doğrudan soru hakkı aracılığıyla çapraz sorgunun bazı temel işlevlerini kısmen üretemeyeceği anlamına gelmez. Nitekim tanığın güvenilirliğini sınamak, bilirkişi raporunun yöntemsel dayanaklarını tartışmaya açmak, müştekinin anlatısındaki abartı veya tutarsızlıkları görünür kılmak ve mahkemenin erken oluşmuş kanaatini sarsmak, mevcut sistem içinde de belirli ölçüde mümkündür. Bu bakımdan “çapraz sorgu olmadan çapraz sorgu” ifadesi, Türk ceza yargılamasında savunmanın normatif boşluklar, usulî açıklıklar ve pratik esneklikler üzerinden geliştirdiği stratejik bir müdahale biçimini ifade etmektedir.

Ancak bu stratejik imkân ile kurumsal güvence aynı şey değildir. Savunma avukatı son derece mahir, dikkatli ve hazırlıklı sorular yöneltebilir; fakat mevcut sistem bu soruları kolaylıkla kesebilir, yönünü değiştirebilir, etkisini zayıflatabilir veya “uygun değil”, “gerekli değil”, “konu dışı” gibi muğlak gerekçelerle bertaraf edebilir. Bu nedenle sorun yalnızca savunmanın mesleki becerisiyle açıklanamaz. Mesele, yapısal ve normatif bir sorundur. Savunma, pratikte çapraz sorgunun bazı işlevlerini kısmen üretebilse bile, normun kendisi bu işlevleri açık, öngörülebilir ve denetlenebilir biçimde korumuyorsa, ortaya çıkan şey gerçek anlamda kurumsallaşmış bir hak değil; büyük ölçüde kişisel maharete, duruşma atmosferine ve mahkemenin o anki takdirine bağlı kırılgan bir mücadele alanıdır.

Tam da bu nedenle, “çapraz sorgu olmadan çapraz sorgu” savunmanın yaratıcılığını gösteren önemli bir pratik olmakla birlikte, ideal veya yeterli bir model olarak görülemez. Bu ifade, mevcut sistemin gücünü değil; tersine, savunmanın yapısal eksiklikler içinde kendine alan açma çabasını göstermektedir. Başka bir anlatımla, savunmanın normatif eksikliği pratik zekâ ile telafi etmeye çalışması, o eksikliğin ortadan kalktığı anlamına gelmez. Aksine bu durum, doğrudan soru hakkının yalnızca uygulama bakımından değil, aynı zamanda normatif düzeyde de güçlendirilmesi gerektiğini ortaya koyar. Eğer amaç savunmanın delili gerçekten sınayabildiği, beyanın güvenilirliğini etkili biçimde test edebildiği ve çelişmeli yargılamanın yalnız teoride değil pratikte de yaşandığı bir muhakeme düzeni kurmak ise, CMK m. 201’in mevcut hâliyle yetinilmesi mümkün değildir.

III. Hibrit Kopuş Savunması Açısından Soru: Bilgi Aracı Değil, Müdahale Tekniği

Hibrit Kopuş Savunması perspektifinden bakıldığında soru, yalnızca cevap elde etmeye yarayan teknik bir araç değildir. Soru, aynı zamanda yargılamanın kurulu çerçevesine müdahale eden, anlatının akışını bozan, görünmez kalması arzulanan çatlakları görünür hâle getiren ve duruşmanın iktidar ilişkilerini açığa çıkaran stratejik bir eylemdir. Bu nedenle soru, sadece beyanın içeriğini denetlemez; aynı zamanda o beyanın hangi otorite düzeni içinde üretildiğini, nasıl korunduğunu ve hangi sınırlar içinde tartışılabildiğini de ortaya koyar. Başka bir ifadeyle soru, delilin doğruluğunu sınadığı kadar, yargılamanın dramaturjik ve iktidarsal mimarisini de görünür kılar.

Nitekim bir tanığa “Bunu bizzat mı gördünüz, yoksa sonradan mı duydunuz?” diye sormak, yalnızca olgusal bilgi toplamak anlamına gelmez. Bu soru, anlatının doğrudan algıya mı yoksa aktarıma mı dayandığını açığa çıkararak beyanın epistemik temelini tartışmaya açar. Benzer biçimde bir bilirkişiye “Kullandığınız veriyi hangi alternatif açıklamaları dışlayarak yorumladınız?” diye sormak, teknik bir ayrıntıyı netleştirmekten ibaret değildir; raporun görünürdeki nesnelliğini yöntem düzeyinde sınamaktır. Yine müştekiye önceki beyanı ile duruşmadaki anlatısı arasındaki farkı hatırlatmak da salt çelişki avcılığı değildir; duygusal kesinlik ve mağduriyet söylemi altında korunmaya çalışılan anlatısal gevşekliği açığa çıkarmaktır. Bu nedenle soru, yalnız cevabı değil, cevabın dayandığı meşruiyet zeminini de hedef alır.

Hibrit Kopuş Savunması tam da bu sebeple soru sorma hakkını düz ve tek boyutlu bir teknik yetki olarak değil, dereceli bir müdahale repertuarı içinde kavrar. Bazen savunma uyumlu, teknik ve düşük yoğunluklu sorularla ilerler; böylece doğrudan çatışma üretmeden anlatının zayıf yerlerini yoklar. Bazen kısa, hedefli ve sarsıcı sorularla anlatının ritmini bozar, tanığın veya müştekinin kurduğu rahat zemini daraltır. Bazı durumlarda ise soru yasağı, sorunun kesilmesi veya reddedilmesi, artık yalnızca usulî bir engel değil, bizzat üst norm ihlalinin kaydına dönüştürülen bir olay hâlini alır. Böylece soru, içerik üretmek kadar, yargılamanın savunmaya tanıdığı veya tanımadığı alanı da teşhir eden bir işlev kazanır.

Ne var ki bu stratejik repertuarın sistematik, öngörülebilir ve eşitlikçi biçimde işlemesi, yalnız savunmanın becerisine bırakılamaz. Soru sorma hakkının gerçekten müdahale tekniği olarak çalışabilmesi, bu hakkın dayandığı normatif çerçevenin de buna uygun biçimde kurulmasını gerektirir. Eğer norm, sorunun hangi kapsamda korunacağını, ne zaman kesilebileceğini, hangi ret sebeplerinin meşru sayılacağını ve savunmanın soru üzerinden delili sınama yetkisinin sınırlarını açık biçimde belirlemiyorsa, o zaman savunmanın kullandığı strateji kurumsal güvenceye değil, büyük ölçüde takdire bağlı bir mücadeleye dönüşür. Bu bakımdan mevcut CMK m. 201, Hibrit Kopuş Savunması’nın öngördüğü müdahale repertuarını destekleyecek açıklık ve güce sahip değildir. Maddenin eksikliği yalnız uygulamadaki daraltıcı tutumlarda değil, doğrudan doğruya normatif tasarımın kendisinde de görülmektedir.

IV. Sorun Sadece Uygulama Sorunu Değildir: CMK m. 201’in Yapısal Yetersizliği

Türk hukuk tartışmalarında sıkça yapılan yanlışlardan biri, savunmanın sorgulama alanında karşılaştığı güçlükleri yalnızca uygulama bozukluğu olarak değerlendirmektir. Oysa bazı uygulama sorunları, doğrudan doğruya normun belirsizliğinden, eksikliğinden veya zayıf kurgulanmış olmasından beslenir. CMK m. 201 bu bakımdan tipik bir örnektir. Maddenin mevcut metni doğrudan soru yöneltme imkânını tanımakta; ancak bu hakkın hangi usul mantığı içinde, hangi sınırlar ve hangi güvenceler altında kullanılacağını yeterli açıklıkla kurmamaktadır. Nitekim yürürlükteki metin; Cumhuriyet savcısı, müdafi ve vekile doğrudan soru hakkı verirken, sanık ve katılanın sorularını hâkim aracılığına bağlamakta, itiraz hâlinde de sorunun yöneltilip yöneltilmeyeceğine mahkeme başkanının karar vereceğini belirtmektedir. Bu yapı, hakkı tanımakta; fakat aynı anda onu belirgin biçimde mahkeme denetimi altında kırılgan bırakmaktadır.

Birincisi, mevcut madde ilk sorgu, çapraz sorgu ve yeniden sorgu ayrımını açık biçimde kurmamaktadır. Öğretide de CMK m. 201 ile getirilen düzenlemenin, taraf muhakemesi sistemindeki dört aşamalı sorgu düzeni değil, daha sınırlı bir doğrudan soru sorma olanağı olduğu; “belli bir sıra ve düzen içinde doğrudan veya çapraz soru sorma”nın açıkça düzenlenmediği vurgulanmaktadır. Bu nedenle sorgulama rejimi belirli, öngörülebilir ve taraf-merkezli bir yapıya kavuşmamaktadır. İkincisi, yönlendirici soruların ne ölçüde mümkün olduğu açık değildir. Oysa özellikle çapraz sorgunun en etkili araçlarından biri, çelişkiyi, abartıyı ve güvenilirlik sorununu görünür kılan yönlendirici sorulardır. Üçüncüsü, sorunun reddedilebileceği nedenler kanun düzeyinde dar ve denetlenebilir biçimde sayılmamıştır. Bu durum, uygulamada “uygun değil”, “konu dışı” veya “gerekli görülmedi” benzeri esnek formüllerle savunmanın alanının daraltılmasına elverişli bir zemin yaratmaktadır.

Dördüncüsü, etkili sorgulama imkânı ile hükme esas alınan beyan arasındaki ilişki maddede açık biçimde kurulmamıştır. Oysa Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi yaklaşımında tanıkları sorgulama veya sorgulatma hakkı, adil yargılanmanın yalnız biçimsel değil, etkili bir unsurudur; mesele savunmaya teorik olarak soru sorma izni verilmesi değil, beyanın güvenilirliğini gerçekten test edebilecek yeterli ve uygun fırsatın tanınmasıdır. Bu bakımdan, belirleyici önemdeki beyanların savunma tarafından etkili biçimde sınanamadığı bir yapıda, sorun artık yalnız usul tekniği sorunu olmaktan çıkar ve yargılamanın bütün adaletine ilişkin bir meseleye dönüşür.

Bu nedenle mevcut maddenin eksikliği, yalnızca kötü niyetli veya daraltıcı uygulayıcıların yarattığı bir problem olarak görülemez. Maddenin kendisi, hâkim-merkezli yoruma açık bir çerçeve kurmaktadır. Başka bir ifadeyle, uygulamadaki daraltıcı refleksler çoğu zaman normun izin verdiği belirsizlik alanı içinde hareket etmektedir. Bu çerçeve değiştirilmeden, savunmanın sorgulama hakkının eşitlikçi, öngörülebilir ve kurumsal güvenceye sahip bir düzeye ulaşması güç görünmektedir. Dolayısıyla CMK m. 201 bakımından ihtiyaç duyulan şey yalnızca daha iyi uygulama değildir; aynı zamanda daha açık, daha taraf-merkezli ve daha çelişmeli bir normatif yeniden kuruluştur.

V. CMK m. 201 Neden Değiştirilmelidir?

CMK m. 201’in değiştirilmesi gerektiği yönündeki iddia, basit bir teknik düzenleme önerisinin ötesine geçmektedir. Burada söz konusu olan şey, ceza muhakemesinin hangi usul felsefesi üzerine kurulacağına dair temel bir tercihtir. Asıl soru şudur: Ceza yargılamasında delili gerçekten taraflar mı sınayacaktır, yoksa taraflar ancak mahkemenin açtığı ölçüde mi delile temas edebilecektir? Mevcut CMK m. 201 metni, her ne kadar doğrudan soru hakkını tanısa da, yapısal olarak ikinci modele daha yakındır; zira soru sorma yetkisini taraflar lehine tam anlamıyla kurumsallaştırmamakta, nihai kontrolü geniş ölçüde mahkeme başkanının müdahale alanı içinde bırakmaktadır. Oysa savunmanın etkili katılımı, silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkesi, delilin mümkün olduğunca taraflar tarafından sınandığı ve mahkemenin bu sürecin asli aktörü değil usul güvencesi olduğu bir sorgulama rejimini gerektirir. Mevcut madde metni ise doğrudan soru hakkını tanımakla birlikte, bu hakkı açık bir taraf-merkezli sorgu sistemine dönüştürmemektedir.

Maddenin değiştirilmesi gerektiğini gösteren başlıca nedenler birden fazladır. İlk olarak, çapraz sorgu mantığı maddede açıkça tanımlanmamıştır. Mevcut metin “doğrudan soru yöneltme”den söz etmekte, ancak ilk sorgu, çapraz sorgu ve yeniden sorgu ayrımını kurmamaktadır; öğretide de CMK m. 201’deki kurumun Anglo-Amerikan anlamda tam bir çapraz sorgu rejimi değil, Türk hukukuna özgü ve daha sınırlı bir doğrudan soru sorma imkânı olduğu vurgulanmaktadır. İkinci olarak, mahkeme başkanının itiraz üzerine belirleyici takdir alanı geniştir ve bu alan dar, somut ve denetlenebilir ölçütlerle sınırlandırılmış değildir. Üçüncü olarak, savunmanın belirleyici nitelikteki beyanları etkili biçimde sınayamaması ile hükmün adaleti arasındaki ilişki maddede açıkça kurulmamıştır. Dördüncü olarak, bilirkişi raporları gibi teknik otorite taşıyan deliller bakımından savunmanın sorgulama hakkı ayrıca güçlendirilmemiştir. Beşinci olarak, soru reddinin gerekçelendirilmesi ve tutanağa geçirilmesi bakımından açık koruyucu hükümler bulunmamaktadır. Bu eksikliklerin toplamı, savunmanın soru hakkını “tanınmış fakat tam güvenceye bağlanmamış” bir hak hâline getirmektedir.

Üstelik bu eksiklikler yalnızca iç hukuk tekniği bakımından değil, adil yargılanmanın uluslararası standartları bakımından da önemlidir. Avrupa insan hakları yargısı, tanıkları sorgulama veya sorgulatma hakkını yalnız biçimsel bir olanak olarak değil, davanın bütün adaletini etkileyen somut ve etkili bir güvence olarak değerlendirmektedir. Belirleyici önemdeki beyanların savunma tarafından yeterli biçimde test edilemediği durumlarda mesele artık sadece usul ekonomisi veya duruşma yönetimi sorunu değildir; yargılamanın hakkaniyeti sorunudur. Bu nedenle doğrudan soru hakkının teorik olarak mevcut olması tek başına yeterli değildir; önemli olan, bu hakkın etkili biçimde kullanılabilmesi ve özellikle hükme esas alınan beyanlar bakımından gerçek bir sınama imkânı sağlayabilmesidir.

Bu çerçevede varılması gereken sonuç, “CMK m. 201 daha iyi uygulanmalıdır” biçimindeki sınırlı öneriden daha güçlüdür. Daha isabetli ve daha dürüst sonuç şudur: CMK m. 201, savunmanın sorgulama yetkisini gerçek anlamda taraf-merkezli, öngörülebilir, denetlenebilir ve etkili kılacak biçimde yeniden yazılmalıdır. Başka bir ifadeyle ihtiyaç duyulan şey yalnızca yorum düzeyinde iyileştirme değil, normatif düzeyde yeniden kuruluştur. Eğer ceza muhakemesinde savunmanın delili gerçekten sınadığı, çelişkiyi ortaya koyabildiği ve hükme esas alınan beyanları etkili biçimde test edebildiği bir yapı hedefleniyorsa, mevcut maddenin buna elverişli olmayan tasarımı değiştirilmek zorundadır

VI. Adversaryal Mantığa Yaklaşan Bir Değişiklik Ne Sağlar?

CMK m. 201’in adversaryal sisteme yaklaşan bir anlayışla yeniden düzenlenmesi, Türk ceza muhakemesini bütünüyle Anglo-Amerikan modele dönüştürmez. Böyle bir amaç ne gerçekçidir ne de zorunludur. Ancak bu tür bir yeniden kurgu, savunmanın delile temasını daha gerçek, daha doğrudan ve daha eşitlikçi hâle getirir. Esas mesele, sistemin tümünü ithal etmek değil; savunmanın sorgulama hakkını gerçekten işleyen bir kurumsal güvenceye dönüştürmektir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi yaklaşımı da, ceza yargılamasında delilin kural olarak sanığın huzurunda ve çelişmeli tartışmaya açık biçimde ortaya konulmasını, savunmaya da tanığa veya aleyhe delil sunan kişiye yeterli ve uygun biçimde soru yöneltme fırsatı verilmesini esas almaktadır. Mahkeme, savunmanın delilin doğruluğunu ve güvenilirliğini gerçekten test edebilmesini adil yargılanmanın önemli bir unsuru olarak görmektedir.

Bu nedenle daha adversaryal bir düzenlemenin en azından bazı temel unsurları açıkça kanun düzeyinde kurması gerekir. Öncelikle tanığı, bilirkişiyi ya da diğer beyan sahibini mahkemeye getiren tarafın önce sorgu yapması; ardından karşı tarafın açık ve güvence altına alınmış biçimde çapraz sorgu hakkını kullanabilmesi gerekir. Bunun devamında yeniden sorgunun yalnızca çapraz sorgu sırasında ortaya çıkan yeni hususlarla sınırlandırılması, sorgulama düzeninin hem taraf-merkezli hem de usul bakımından öngörülebilir olmasını sağlar. Mevcut maddede bu sıra ve yapı açıkça kurulmadığı için, doğrudan soru hakkı pratikte çoğu zaman dağınık, takdire açık ve kurumsal niteliği zayıf bir alan olarak kalmaktadır. Böyle bir yeniden yazım, sorgulama rejimini kişisel duruşma pratiğine değil, normatif açıklığa dayandırır.

İkinci olarak, yönlendirici soruların özellikle çapraz sorgu bakımından açıkça kabul edilmesi gerekir. Zira çapraz sorgunun en etkili tekniklerinden biri, tanığın veya diğer beyan sahibinin anlatısındaki çelişkiyi, abartıyı, bellek zayıflığını veya yöntemsel kusuru görünür kılan yönlendirici soru biçimidir. Bu imkân açıkça tanınmadığında savunma, delili gerçekten test eden bir sorgulama yapmaktan çok, çoğu zaman sadece açıklama isteme sınırına hapsedilmiş olur. Oysa AİHM içtihadında önemli olan, savunmanın aleyhe delilin doğruluğunu ve güvenilirliğini etkili biçimde sınayabilmesidir; bu da ancak bazı sorgulama tekniklerinin normatif olarak korunmasıyla mümkündür.

Üçüncü olarak, soru reddi nedenlerinin dar, somut ve denetlenebilir biçimde sayılması gerekir. Savunmanın soru hakkı, “uygun değil”, “gerekli değil”, “konu dışı” gibi soyut formüllerle kolayca bertaraf edilebilen bir hak olarak bırakıldığı sürece, doğrudan soru hakkının varlığı ile etkili kullanımı arasında yapısal bir kopukluk devam eder. Bu nedenle ret nedenlerinin açıkça belirlenmesi, ret kararlarının somut gerekçeyle kayda geçirilmesi ve bu kaydın kanun yolu incelemesinde gerçek bir denetim konusu yapılması şarttır. AİHM de savunmanın tanık sorgulama taleplerine ilişkin kararların yeterli gerekçeyle desteklenmesini ve bu taleplerin reddinin yargılamanın bütün adaleti bakımından değerlendirilmesini önemsemektedir. Özellikle savunmanın tanığı sorgulama isteğinin dava konusu bakımından ilgili ve gerekçeli olduğu durumlarda, iç mahkemelerin bu talebi neden reddettiğini yeterli biçimde açıklaması beklenmektedir.

Dördüncü olarak, etkili sorgulama yapılmadan belirleyici nitelikteki beyanların tek başına veya belirleyici delil olarak hükme esas alınamaması gerekir. AİHM’nin yerleşik yaklaşımına göre, sanığın aleyhine olan delilin kural olarak onun huzurunda ortaya konulması ve savunmanın o delili sorgulama fırsatına sahip olması gerekir; savunmanın bu imkândan yoksun kaldığı ve özellikle test edilmemiş beyanın mahkûmiyet için tek veya belirleyici önem taşıdığı durumlar, çok sıkı bir adalet denetimini gerekli kılar. Mahkeme, savunmanın bir tanığın doğruluğunu ve güvenilirliğini oral examination yoluyla test edebilmesini, yargılamanın bütün adaleti bakımından merkezi bir unsur olarak değerlendirmektedir. Böyle bir ilkenin CMK m. 201 düzeyinde açıkça kurulması, savunmanın soru hakkını sembolik bir yetki olmaktan çıkarıp hükmün meşruiyetiyle doğrudan bağlantılı bir usul güvencesine dönüştürür.

Böyle bir reform, Hibrit Kopuş Savunması açısından da özel önem taşır. Çünkü bu teori, savunmanın mevcut kapalı ve hâkim-merkezli yapılar içinde mikro müdahale, kontrollü kopuş ve kayıt stratejileriyle kendine alan açmaya çalıştığını kabul eder. Başka bir ifadeyle Hibrit Kopuş Savunması, mevcut yapının savunmaya tam ve eşitlikçi bir sorgulama zemini sunmadığını; bu nedenle müdafinin pratik zekâ, zamanlama ve stratejik sertlik ayarıyla eksik normatif alanı telafi etmeye çalıştığını varsayar. Fakat ideal olan, savunmanın yalnızca yaratıcılığına, cesaretine veya kişisel maharetine dayalı bir mücadele yürütmesi değildir. İdeal olan, bu müdahale repertuarını taşıyacak kurumsal ve normatif bir zeminin de bulunmasıdır. CMK m. 201’in adversaryal mantığa yaklaşan biçimde yeniden yazılması, savunmanın bireysel maharetini hukukî güvence ile tamamlayacak; böylece soru sorma hakkını kişisel beceriye bağlı kırılgan bir alan olmaktan çıkarıp gerçek bir savunma güvencesine dönüştürecektir.

VII. CMK m. 201 İçin Kanun Değişikliği Taslak Önerisi

Yukarıda ortaya konulan değerlendirmeler göstermektedir ki, CMK m. 201 bakımından ihtiyaç duyulan şey yalnızca mevcut hükmün daha özenli uygulanması değildir. Sorun, doğrudan soru hakkının uygulamada daraltılmasından ibaret olmayıp, aynı zamanda bu hakkın normatif mimarisinin de eksik ve yetersiz olmasından kaynaklanmaktadır. Mevcut düzenleme savunmaya doğrudan soru yöneltme imkânı tanımakla birlikte, bu hakkı açık bir sorgulama sistematiği içinde kurmamakta; ilk sorgu, çapraz sorgu ve yeniden sorgu ayrımını belirginleştirmemekte; yönlendirici soruların rejimini göstermemekte; sorunun reddi sebeplerini dar ve denetlenebilir biçimde sınırlamamakta ve etkili sorgulama imkânı ile hükme esas alınan beyan arasındaki ilişkiyi açıkça düzenlememektedir. Bu nedenle, çelişmeli yargılamayı ve savunmanın etkili katılımını güçlendirmek amacıyla CMK m. 201’in yeniden yazılması gerektiği sonucuna varılmaktadır.

Bu çerçevede önerilen taslak, Türk ceza muhakemesini bütünüyle Anglo-Amerikan sisteme dönüştürmeyi değil; savunmanın delile daha doğrudan, daha eşitlikçi ve daha denetlenebilir biçimde temas edebildiği bir sorgulama düzeni kurmayı amaçlamaktadır. Taslak metnin dayandığı temel fikir şudur: Mahkeme, sorgunun asli aktörü değil; usulün güvencesi olmalı; taraflar ise delili mümkün olduğunca doğrudan sınayabilmelidir. Aşağıda bu doğrultuda bir madde metni önerilmektedir.

Önerilen Madde Metni

Madde 201 – Taraflarca doğrudan sorgu ve çapraz sorgu

(1) Cumhuriyet savcısı, müdafi ve vekil sıfatıyla duruşmaya katılan avukat; sanığa, katılana, tanıklara, bilirkişilere ve duruşmaya çağrılmış diğer kişilere doğrudan soru yöneltebilir. Bu hak, delilin güvenilirliğini sınama, beyanlardaki çelişkileri ortaya koyma, anlatının doğruluğunu test etme ve iddia ile savunmanın delilleri mahkeme huzurunda etkili biçimde tartışabilmesini sağlama amacına hizmet eder.

(2) Tanık, bilirkişi, katılan ve açıklamada bulunan diğer kişiler, önce onları mahkemeye bildiren veya dinlenmelerini talep eden tarafça sorgulanır. Bunun ardından karşı taraf çapraz sorgu yapar. İlk sorguyu yapan taraf, çapraz sorgu sırasında ortaya çıkan yeni hususlarla sınırlı olmak üzere yeniden soru yöneltebilir.

(3) Mahkeme başkanı veya hâkim, kural olarak sorgulamayı kendisi yürütmez; yalnızca duruşma düzenini, usulünü ve tarafların eşit sorgulama imkânını gözetir. Mahkeme başkanı veya hâkim, ancak tarafların sorgulamaları tamamlandıktan sonra açıklığa kavuşturulması zorunlu görülen hususlarda soru sorabilir.

(4) Çapraz sorgu sırasında taraflar, tanığın, bilirkişinin, katılanın veya diğer beyan sahiplerinin önceki ifadeleri, raporları, kayıtları ve dosya kapsamındaki diğer delillerle çelişkisini göstermek amacıyla yönlendirici soru sorabilir. İlk sorguda yönlendirici soru sorulamaz; ancak tanığın kaçamak cevap vermesi, önceki beyanıyla açıkça çelişmesi veya düşmanca tutum sergilemesi hâlinde mahkeme, istem üzerine buna izin verebilir.

(5) Taraflar, tanığın veya diğer beyan sahibinin önceki beyanları ile duruşmadaki açıklamaları arasındaki çelişkileri doğrudan gösterebilir; bu amaçla ifade tutanakları, raporlar, belgeler ve kayıtlar üzerinden yüzleştirme yapılmasını isteyebilir. Mahkeme, hukuka aykırılık bulunmadıkça bu istemi reddedemez.

(6) Soruya itiraz edilebilir. İtiraz üzerine mahkeme derhâl ve kısa gerekçeyle karar verir. Sorunun reddi yalnızca;
a) açıkça ilgisiz olması,
b) gereksiz tekrar niteliği taşıması,
c) aldatma, tehdit, baskı veya hakaret içermesi,
d) tanığın veya mağdurun korunmasını zorunlu kılan yasal sınırlara aykırı olması,
e) hukuka aykırı delil elde etmeye yönelmesi
hâllerinde mümkündür.

(7) “Konu dışı”, “uygun görülmedi”, “gerekli değil”, “uzatmaya yönelik” veya benzeri soyut ifadeler tek başına ret gerekçesi oluşturmaz. Ret kararında, sorunun neden reddedildiği ve bunun adil yargılanma, silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkeleri bakımından hangi nedenle gerekli görüldüğü açıkça tutanağa geçirilir.

(8) Mahkeme başkanı, tarafların sorgulama hakkını önceden izin sistemine dönüştüremez. Soru, kural olarak doğrudan yöneltilir; ancak itiraz üzerine bu maddede öngörülen sebeplerle sınırlandırılabilir.

(9) Çapraz sorgu hakkı, savunma hakkının özüne dokunacak biçimde sınırlandırılamaz. Hükme esas alınacak tanık, bilirkişi, katılan veya diğer beyan sahiplerinin açıklamaları bakımından, karşı tarafın bu kişileri etkili biçimde sorgulama imkânına sahip olması esastır. Bu imkân sağlanmadan alınan ve belirleyici nitelik taşıyan beyanlar tek başına veya belirleyici delil olarak hükme esas alınamaz.

(10) Bilirkişiye yöneltilecek sorular bakımından taraflar; raporun yöntemi, veri seti, varsayımları, uzmanlık sınırları, hata payı, dayanakları ve alternatif açıklamalar hakkında serbestçe soru sorabilir. Bilirkişi raporunun güvenilirliğini sınamaya yönelik sorular, ancak altıncı fıkradaki sebeplerle reddedilebilir.

(11) Sanık, sorgulama ve çapraz sorgulama hakkını müdafii aracılığıyla kullanır. Müdafii bulunmayan hâllerde mahkeme, bu hakkın etkili kullanılabilmesi için gerekli usul güvencelerini sağlar.

(12) Bu madde kapsamında yöneltilen sorular, yapılan itirazlar, verilen ret kararları ve gerekçeleri tutanağa açıkça geçirilir; sesli ve görüntülü kayıt sistemi bulunan yerlerde ayrıca teknik kayda alınır. Kanun yolu incelemesinde bu kayıtlar birlikte değerlendirilir.

Taslağın Değerlendirilmesi

Önerilen metin, birkaç temel noktada mevcut düzenlemeden ayrılmaktadır. İlk olarak, sorgulama rejimi açık bir sıra ve mantık içine yerleştirilmekte; ilk sorgu, çapraz sorgu ve yeniden sorgu ayrımı belirginleştirilmektedir. İkinci olarak, özellikle çapraz sorgu bakımından yönlendirici soruların meşru ve gerekli bir teknik olduğu kabul edilmektedir. Üçüncü olarak, soru reddi sebepleri daraltılmakta ve ret kararlarının soyut ifadelerle geçiştirilmesi önlenmektedir. Dördüncü olarak, savunmanın belirleyici beyanları etkili biçimde sınayamaması ile hükmün meşruiyeti arasındaki bağ açıkça kurulmaktadır. Son olarak, bilirkişi sorgusu ve kayıt rejimi bakımından da savunma lehine daha güçlü usul güvenceleri öngörülmektedir.

Bu nedenle önerilen taslak, yalnızca teknik bir yeniden kaleme alma girişimi olarak görülmemelidir. Bu taslak, ceza muhakemesinde delilin kimin tarafından ve hangi yoğunlukta sınanacağına ilişkin usul felsefesini yeniden tanımlama çabasıdır. Hibrit Kopuş Savunması perspektifinden de bu tür bir değişiklik büyük önem taşımaktadır. Zira mevcut sistemde savunma, çoğu zaman normatif eksiklikleri pratik zekâ, mikro müdahale, kontrollü kopuş ve kayıt stratejileriyle telafi etmeye çalışmaktadır. Oysa ideal olan, savunmanın bireysel maharetini zorunlu telafi mekanizmasına dönüştürmek değil; bu mahareti destekleyen açık ve güçlü bir normatif zemin kurmaktır. CMK m. 201’in bu doğrultuda yeniden düzenlenmesi, savunmanın sorgulama hakkını kırılgan bir imkân olmaktan çıkarıp kurumsal bir güvenceye dönüştürebilir.

VII. Sonuç

Türk ceza yargılamasında doğrudan soru hakkı, savunmanın elindeki en önemli usul araçlarından biridir. Bununla birlikte mevcut CMK m. 201, bu hakkı güçlü, öngörülebilir ve kurumsal bir çapraz sorgu rejimine dönüştürecek açıklık ve güvenceleri içermemektedir. Maddenin bugünkü yapısı, soru hakkını tanımakta; ancak aynı zamanda onu hâkim-merkezli takdir ve müdahale alanı içinde kırılgan bırakmaktadır. Bu nedenle karşı karşıya olunan sorun, yalnızca uygulamadan kaynaklanan bir aksaklık olarak değil, doğrudan doğruya normatif çerçevenin yetersizliği olarak değerlendirilmelidir.

Hibrit Kopuş Savunması perspektifinden bakıldığında savunma, mevcut yapı içinde dahi “çapraz sorgu olmadan çapraz sorgu” denilebilecek stratejik bir pratik geliştirebilmektedir. Nitekim doğru zamanda yöneltilen doğru sorularla tanığın güvenilirliği sınanabilmekte, bilirkişi raporunun yöntemsel dayanakları tartışmaya açılabilmekte, müşteki anlatısındaki abartılar veya tutarsızlıklar görünür hâle getirilebilmekte ve mahkemenin erken oluşmuş kanaati sarsılabilmektedir. Ancak bu tür stratejik başarılar, sistematik ve eşitlikçi bir hak rejiminin yerini tutmaz. Savunmanın delili etkili biçimde sınaması, yalnızca avukatın kişisel yeteneğine, cesaretine veya duruşmadaki anlık maharetine bırakılamaz; bu imkân, kanun tarafından açık, güçlü ve denetlenebilir biçimde güvence altına alınmalıdır.

Bu nedenle varılması gereken sonuç açıktır: CMK m. 201, yalnızca daha iyi uygulanması gereken bir hüküm değildir; aynı zamanda daha adversaryal, daha çelişmeli ve savunma hakkını daha etkili koruyan bir anlayışla yeniden yazılması gereken bir hükümdür. Gerçek anlamda çelişmeli bir ceza muhakemesi hedefleniyorsa, doğrudan soru hakkı yalnızca tanınan değil, kurumsal olarak güçlendirilen, sınırları ve güvenceleri açıkça belirlenen bir hak hâline getirilmelidir. Aksi hâlde savunmanın sorgulama yetkisi, teorik olarak mevcut fakat pratikte kolaylıkla daraltılabilen kırılgan bir hak olarak kalmaya devam edecektir.

Av. Fahrettin KAYHAN

İş Kazası , 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu Tanımlar başlıklı 3.maddesinin g) bendinde; "İş kazası: İşyerinde veya işin yürütümü nedeniyle meydana gelen, ölüme sebebiyet veren veya vücut bütünlüğünü ruhen ya da bedenen engelli hâle getiren olayı" şeklinde tanımlanmıştır. İş kazasının ayrım yapılarak tanımlanmasının yasal dayanakları bulunmaktadır. Sosyal güvenlik hukuku anlamında iş kazasının tanımı 5510 Sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununda yer almaktadır.

İş kazası, sigortalının işyerinde bulunduğu sırada meydana gelen kazadır. Bu kavram çok geniş tutulduğu için kapsamına hangi durumların dahil olacağı hususu tartışmalıdır. Yargıtay 10. Hukuk Dairesi’nin 2019/3234 Esas, 2020/2115 Karar sayılı ve 09.03.2020 ilamında; sigortalının kalp krizi veya beyin kanaması geçirmesi ile intihar etmesi de iş kazası kapsamında değerlendirileceğini içtihat edilmiştir. Nitekim Yargıtay kararları ışığında ve kanun hükmü esas alınarak geniş bir şekilde tanımlanan sosyal güvenlik hukuku anlamında iş kazası kavramının ‘iş olayı’ olarak nitelendirilmesi daha doğru olacaktır. Çünkü bu kavram yalnızca kazaları değil beyin kanaması ve kalp krizi gibi kendiliğinden olan olayları da içermektedir. Bu kapsamın geniş tutulmasının sebebi ise Sosyal Güvenlik Kurumunun sosyal koruma alanının işçiler lehine genişletilmek istenmesidir. Sosyal güvenlik hukuku açısından iş kazası sayılan durumlarda Sosyal Güvenlik Kurumu çeşitli yardımlarda bulunmaktadır. Bu yardımlar:

• Geçici iş göremezlik ödeneği
• Sürekli iş göremezlik geliri
• Ölüm geliri
• Evlenme ödeneği
• Cenaze ödeneği

Bireysel iş hukuku anlamında iş kazası ise 6331 sayılı Kanunun 3.maddesinden hareketle öğretide şu şekilde tanımlanmaktadır: İşçinin, işverenin hakimiyeti altında bulunduğu bir sırada, onun için ifa ettiği işten veya dolayısıyla dış bir sebeple aniden meydana gelen bir olay sonucu uğramış olduğu bedensel veya ruhsal zarardır.6331 sayılı Kanuna göre iş kazası; işyerinde veya işin yürütülmesi nedeniyle meydana gelen, ölüme sebebiyet veren veya vücut bütünlüğünü ruhen ya da bedenen engelli hâle getiren olay olarak ifade edilmektedir.

Bu tanımlar ışığında bireysel iş hukuku anlamında iş kazasının meydana gelebilmesi için sosyal güvenlik hukuku anlamında iş kazasının varlığına ek olarak kaza ile yapılan iş arasında uygun bir illiyet bağının bulunması gerekir. Bu durumda işverenin sorumluluğu doğacaktır.

İşverenin Hukuki Sorumluluğu :

İşveren, işçinin çalışması sebebiyle karşılaşabileceği her türlü tehlikelerden ve zararlardan korunması için önlem almak, işçilerin sağlığını korumak ve güvenliğini sağlamak ve işçiyi gözetmek zorundadır. İşveren, işyerinde iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması için gerekli her türlü önlemi almak, araç ve gereçleri noksansız bulundurmak; işçiler de iş sağlığı ve güvenliği konusunda alınan her türlü önleme uymakla yükümlüdür.

İşverenin yukarıdaki hükümler dâhil, kanuna ve sözleşmeye aykırı davranışı nedeniyle işçinin ölümü, vücut bütünlüğünün zedelenmesi veya kişilik haklarının ihlaline bağlı zararların tazmini, sözleşmeye aykırılıktan doğan sorumluluk hükümlerine tabidir.

İşverenin, iş sağlığı ve güvenliğine aykırı davranışının idari, hukuki ve cezai yaptırımları bulunmaktadır. Yükümlülüklerine uymayan işveren, İş Sağlığı ve Güvenliği Kanununun 26. maddesi hükmündeki idari yaptırımlarla karşılaşabileceği gibi, iş kazası sonucunda ölüm veya yaralanma meydana gelmesi durumunda TBK hükümlerine göre hukuki sorumluluğu ve TCK hükümleri gereğince, taksirle öldürme veya taksirle yaralama suçlarından cezai sorumluluğu söz konusu olabilecektir.

Hukuki Sorumluluğun Kaynağı:

Haksız Fiil Sorumluluğu: Yargıtay ilk kararlarında iş kazalarındaki sorumluluğu haksız fiile dayandırmaktaydı. Ancak haksız fiil sorumluluğuna gidildiğinde kusurun ispatının işçiye ait olması ve zamanaşımı sürelerinin daha uzun olması sebebiyle sözleşmeye aykırılık hükümlerine göre daha aleyhe bir durum söz konusu olacağından bu görüşünden dönmüştür.

Sözleşmeye Aykırılıktan Kaynaklanan Sorumluluk: İşveren ile işçi arasında bulunan iş sözleşmesi, TBK m.417 ve İş Kanunu m.77’den hareketle ve işverenin işçiyi gözetme borcu dolayısıyla işverenin sorumluluğu sözleşmeye dayalı bir sorumluluktur. Sözleşmeye aykırılık hükümlerine dayanılması zamanaşımı süreleri ve kusurun ispatı bakımından işçi açısından daha lehe bir durumdur. Bu sebeple Yargıtay haksız fiile dayandığı görüşünü terk ederek sözleşme hükümlerine dayanma görüşünü benimsemiştir. Unsurları:

1. Sözleşmeye aykırı hareket
2. Kusur
3. Zarar
4. İlliyet bağı

Hukuki Sorumluluğun Niteliği:

Kusur Sorumluluğu: İş hukuku kapsamında işverenin kusuru işçi ile aralarındaki sözleşmeye aykırı bir hareket ve kanunla öngörülmüş olan yükümlülüklerin ihlali sonucunda gerçekleşir. Buna ek olarak kanunla öngörülmemiş ancak alınması gereken bir tedbir varsa ve işverence bu tedbirler alınmamışsa da işveren kusurlu sayılacaktır. Kusur, işverenin sorumluluğunun doğabilmesi için kurucu bir unsurdur. Eğer ki işveren alınabilecek tüm önlemleri almışsa tamamen kusursuz kabul edilir ve işverenin sorumluluğuna gidilemez. İşverenin hukuki sorumluluğunda esas olan kusur sorumluluğudur.

Kusursuz Sorumluluk ve Tehlike Sorumluluğu: Öğretide sebep sorumluluğu veya objektif sorumluluk olarak anılan bu sorumluluk türünde işverenin sorumluluğunun doğması için kusur aranmaz. Meydana gelen iş kazası ile bunun sonucunda ortaya çıkan zarar arasında uygun bir illiyet bağının varlığı yeterlidir. Doktrindeki yazarların bu görüşü savunmalarının nedeni ‘kaçınılmazlığın’ etkili olduğu durumlarda işçinin korunması gerektiği düşüncesidir. Yargıtay’ın kusursuz sorumluluk türünü esas aldığı kararlarında bazı ilkelerden hareket ettiği görülmektedir. Bunlardan biri tehlike ilkesidir. Tehlike sorumluluğu TBK m.71’de düzenlenmiş olup mutlak bir sorumluluk türüdür. Bu durumda işveren her türlü özen borcunu yerine getirmiş olsa bile sorumluluktan kurtulma şansı yoktur.

Kusur Paylaşımı: İşveren ve işçinin birlikte kusurlu olduğu hallerde gündeme gelir. İşveren tamamen kusurlu, işçi kusuruz ise sorumluluk tamamen işverendedir. Her iki taraf da birlikte kusurluysa kusurları oranında sorumlu olurlar. İşveren tamamen kusursuz, işçi kusurlu ise sorumluluk görüşünün benimsenmesine göre durum değişecektir. Kusur sorumluluğu benimsenirse işveren sorumlu olmayacaktır.

Kusuru ortadan kaldıran bazı haller mevcuttur ve bu hallerde illiyet bağı kesildiği için işverenin sorumluluğuna gidilemez.

Zarar Görenin Ağır Kusuru: İşçi kendi ağır kusuruyla bir iş kazasına sebep olmuşsa işverenin sorumluluğuna gidilemez. Bu düşüncenin temel dayanağı dürüstlük kuralıdır. Çünkü dürüstlük kuralına göre hiç kimse kendi kusurundan faydalanamaz. Örneğin işçinin yüksek promil alkol almak suretiyle işyerine ait araç ile kaza yapması sonucunda ölmesi durumunda işverenin sorumluluğuna gidilmeyecektir.

Üçüncü Kişinin Ağır Kusuru: Üçüncü kişi işverenin bir başka işçisi veya bağımsız bir üçüncü kişi de olabilir. Üçüncü kişinin davranışı kast olabileceği gibi ihmal de olabilir. Örneğin işçiler servisle taşınırken üçüncü kişinin ağır kusuruyla servis aracına çarpması ve işçilerin zarar görmesi halinde illiyet bağı kesilecektir.

Mücbir Sebep: Dış kuvvetlerin sonucu olan, borçlunun işletmesi ile bağlantısı bulunmayan, önceden öngörülmeyen, kaçınılmaz ve mutlak surette borcun ifasını engelleyen, bunun doğal bir sonucu olarak onu sorumluluktan kurtaran olaylar mücbir sebeptir. Deprem, sel ve diğer doğal afetlerin hepsi mücbir sebep kapsamında incelenir. Mücbir sebepler illiyet bağını her zaman kesmezler çünkü işverenler iş sağlığı ve güvenliği anlamında her türlü önlemi almakla yükümlüdürler.

Kaçınılmazlık İlkesi :

Kaçınılmazlık durumu mücbir sebebin bir parçası olmakla birlikte alınacak tüm tedbirlere rağmen hukuken ve fiziken önlenmesi mümkün olmayan iş kazasıdır. Yargıtay ise kaçınılmazlık olgusunu ‘sosyal sigortalar uygulamasında, hukuksal ve teknik anlamda, olayın meydana geldiği tarihte geçerli olan bilimsel ve teknik tüm önlemlere rağmen zararın meydana geldiği ve önlenemediği durumları anlatan bir kavram’ olarak tanımlamaktadır. Ayrıca kaçınılmazlık 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununun 21.maddesinde dikkate alınmaktadır.

MADDE 21- İş kazası ve meslek hastalığı, işverenin kastı veya sigortalıların sağlığını koruma ve iş güvenliği mevzuatına aykırı bir hareketi sonucu meydana gelmişse, Kurumca sigortalıya veya hak sahiplerine bu Kanun gereğince yapılan veya ileride yapılması gereken ödemeler ile bağlanan gelirin başladığı tarihteki ilk peşin sermaye değeri toplamı, sigortalı veya hak sahiplerinin işverenden isteyebilecekleri tutarlarla sınırlı olmak üzere, Kurumca işverene ödettirilir. İşverenin sorumluluğunun tespitinde kaçınılmazlık ilkesi dikkate alınır.

Kaçınılmazlık ilkesi Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliğinin 45 inci maddesinde;“Kaçınılmazlık, olayın meydana geldiği tarihte geçerli bilimsel ve teknik kurallar gereğince alınacak tüm önlemlere rağmen, iş kazası veya meslek hastalığının meydana gelmesi durumudur. İşveren alınması gerekli herhangi bir önlemi almamış ise olayın kaçınılmazlığından söz edilemez.” şeklinde açıklanmıştır.

Kaçınılmazlık irade dışı gerçekleşen olaylar olduğundan dolayı ne işverenin ne de işçinin kusuru bulunmamaktadır. Bu sebeple iş kazalarının bütünüyle kaçınılmaz olduğu durumlarda her iki taraf için de önlenemeyecek bir olay olması sebebiyle kazanın sonuçlarına taraflar ortak bir biçimde katlanırlar. Ancak bu müştereklik eşit bir biçimde paylaştırılmaz. Çünkü işçi işverene göre daha zayıf bir konumdadır. Bunun yerine hakkaniyet gereği işverene daha fazla sorumluluk atfedilir. Bu durum Yargıtay kararlarında işçinin zarara uğradığı iş kazalarında tamamen kaçınılmazlıktan doğan bir iş kazası olsa bile işverenin en az %50 sorumlu tutulması olarak karşımıza çıkar. Sonuç itibariyle kaçınılmazlık dolayısıyla meydana gelen bir iş kazasında işçinin zararının giderilmesi için sorumluluk paylaşımı yapılırken TBK m.51 hakkaniyet ölçütüne dayanarak ve işverenin %60 ve işçinin de %40 oranında kusurlu olduğu kabul edilerek tazminat hesaplamasının yapılması adil bir çözüm olarak Yargıtay kararlarında yer almaktadır.

Hukuki Sorumluluk Kapsamında Doğan Tazminatlar:

Bireysel iş hukuku anlamında bir iş kazası meydana geldiğinde işçiler işverenden tazminat talep edebilir. Bu tazminatlar:

• Maddi Tazminat
• Destekten Yoksun Kalma Tazminatı
• Manevi Tazminat
• Sosyal Güvenlik Kurumu ise iş kazasının meydana gelmesi nedeniyle sigortalı veya hak sahiplerine yaptığı ödemeyi ve bağladığı gelirlerin ilk peşin sermaye değerini şartların varlığı halinde işverene yahut üçüncü kişiye rücu eder.

İşverene rücu edilecek miktar; iş kazası ve meslek hastalığı, işverenin kastı veya sigortalıların sağlığını koruma ve iş güvenliği mevzuatına aykırı bir hareketi sonucu meydana gelmişse, Kurumca sigortalıya veya hak sahiplerine yapılan veya ileride yapılması gereken ödemeler ile bağlanan gelirin başladığı tarihteki ilk peşin sermaye değeri toplamının kusur karşılığıdır.

Ancak işverenin işçiyi kaçak çalıştırdığı esnada işçinin kaza geçirmesi veya meslek hastalığına yakalanması halinde, Kurumca yapılan ve ileride yapılması gerekli bulunan her türlü masrafların tutarı ile gelir bağlanırsa bu gelirin başladığı tarihteki ilk peşin sermaye değeri tutarı, kusur aranmaksızın işverene ödettirilir.

Üçüncü kişiye rücu edilecek miktar; sigortalıya ve hak sahiplerine yapılan veya ileride yapılması gereken ödemeler ile bağlanan gelirin başladığı tarihteki ilk peşin sermaye değerinin yarısı, zarara sebep olan üçüncü kişilere ve şayet kusuru varsa bunları çalıştıranlara kusurları oranında rücu edilir.

İşverenin Cezai Sorumluluğu :

İşverenin iş sağlığı ve güvenliği kurallarına uymaması sonucunda ölüm veya yaralama meydana gelmişse bu durum suç olarak kabul edilir ve TCK m.85 ve m.89 kapsamında değerlendirilmektedir.

İş kazası nedeniyle ölümden kaynaklanan cezai sorumluluğa uygulanan 5237 sayılı TCK’nın “taksirle öldürme” başlıklı 85 inci madde hükmü şu şekildedir:

“(1) Taksirle bir insanın ölümüne neden olan kişi, iki yıldan altı yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.

(2) Fiil, birden fazla insanın ölümüne ya da bir veya birden fazla kişinin ölümü ile birlikte bir veya birden fazla kişinin yaralanmasına neden olmuş ise, kişi iki yıldan on beş yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.”

Uygulamaya baktığımızda ‘hiçbir işverenin kendi işçilerine bilerek zarar vermek istemeyeceği’ olgusundan hareketle işverenin cezai sorumluluğu taksir çerçevesinde kabul edilmektedir. Bu sebeple taksir kavramı açıklanacaktır.

Taksir Kavramı – Bilinçli Taksir ve Olası Kast

Türk Ceza Kanununda taksir; dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık dolayısıyla, bir davranışın suçun kanuni tanımında belirtilen neticesi öngörülmeyerek gerçekleştirilmesi olarak tanımlanmıştır. Taksirli sorumluluk için failin öncelikle dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı davranmış olması ve öngörülebilir neticenin fail tarafından öngörülememiş olması gerekir. Bilinçli taksir ise objektif dikkat ve özen yükümlülüğünün ihlali nedeniyle neticenin öngörülmüş olmasına rağmen gerçekleşmesinin istenmemiş olmasıdır.

Yargıtay bilinçli ve bilinçsiz taksir ayrımı için şu ifadeleri kullanmıştır: ‘ Basit taksirle bilinçli taksir arasındaki ayırıcı ölçüt; taksirde failin öngörülebilir nitelikteki neticeyi öngörememesi, bilinçli taksirde ise bu neticeyi öngörmüş olmasıdır.’ Bu ayrımın temelini oluşturan öngörülebilirlik unsurunun tespiti iş kazalarından doğan cezai sorumluluk için önem arz etmektedir. Ayrıca öngörülebilirlik unsuru her somut olaya göre farklı şekilde değerlendirilmeye tabi olacaktır.

Bilinçli taksirle olası kast ise birbirlerine çok yakındır. Bu ikisi arasındaki fark, olası kastta fail sonucu hedef almamakla birlikte sonucun meydana gelme tehlikesini göze almaktayken, bilinçli taksirde öngördüğü sonucun gerçekleşmeyeceği inancıyla hareket etmektedir.

Yargıtay kararlarında taksirin unsurları şu şekilde sıralanmaktadır:

• Taksirle işlenen bir suç olması
• Hareketin iradiliği
• Neticenin iradi olmaması
• Hareketle netice arasında nedensellik bağının bulunması
• Sonucun öngörülebilir olmasına rağmen öngörülememiş olması

Tüm bu bilgiler ve Yargıtay kararları ışığında doktrinde ve uygulamada ağırlıklı biçimde kabul edilen görüşe göre işyerinde iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerini almayan işverenin doğabilecek iş kazasını öngörmesi gerektiğinden dolayı işverenin bilinçli taksirden sorumlu tutulması gerekir sonucuna varılmaktadır.

Cezai Sorumluluğun Belirlenmesi

Cezai sorumluluğunun belirlenmesinde iş sağlığı ve güvenliği bakımından kimlerin ne şekilde görevlendirildiği ve kazaya nasıl etki ettiği önem taşımaktadır. Her ne kadar işverenin sorumluluğundan bahsedilse de işletme bir organizasyondan oluşmaktadır ve işveren dışında görevlendirilen başka kişiler bulunabilir. Hukuka uygun bir şekilde yetkilendirilen işveren vekilleri, işletme hiyerarşisi içinde yer almakta ve işverenin yönetim yetkisini kendilerine devredilen sınırlar içerisinde işçilere vereceği emir ve talimatlarla kullanmaktadır. Bu sebeple işverenin hukuka uygun bir şekilde görevlendirdiği işveren vekilleri de kendi görev ve yetkileri içerisinde gerçekleşen bir iş kazasından dolayı sorumlu tutulabileceklerdir. Bir iş kazası meydana geldiğinde işveren tarafından görevlendirilmiş kim varsa işletme hiyerarşisine tabi olur. Hiyerarşide en alt tabakadan başlayıp yukarı doğru çıkılarak sorumluluk altındaki kişi belirlenmektedir.
İş kazalarında ceza hukuku bağlamında kusur yüklenebilecek kişiler ancak gerçek kişiler olabilir. Tüzel kişilere kusur atfedilebilmesi söz konusu olamayacaktır. Buna karşılık tüzel kişilerde organ ve temsilcilere ceza sorumluluğunun şahsiliği ilkesi gözetilerek ceza hukuku bağlamında kusur yüklenebilecektir. Buna ek olarak tüzel kişilere güvenlik tedbiri uygulanabilmektedir.

İş kazasına sebebiyet veren işveren veya işveren vekillerinin hareketinde kast veya taksir bulunmuyorsa ceza hukuku bağlamında sorumluluk söz konusu olmaz. İş kazalarında failin en azından taksirle hareket etmesi halinde cezalandırma gündeme gelebilir.

Öngörülebilirlik değerlendirmesi, her iş kazasında yapılmalıdır. Gerçekten öngörülmesi mümkün olmayan bir netice söz konusu ise bunun engellenebilmesi mantıken mümkün değildir. Engel olunamaz ve önlenemez bir neticeden de fail sorumlu tutulamaz. Bu durumda kaçınılmazlık halinin varlığı yaşanan her iş kazasında bakılması gereken bir olgudur.

Yargıtay, vermiş olduğu kararlarda kaçınılmazlık, önlenemez risk ve istenmeyen durum kavramlarını aynı anlama gelecek şekilde birbirinin yerine kullanmaktadır. Kaçınılmaz olan, önlenemeyen ve istenmeyen durumların varlığında işverenin kusurunun bulunup bulunmadığına ilişkin yapılacak olan değerlendirmede şu hususlar incelenmelidir:

• Tüm tedbir ve önlemlerin alınması halinde bile neticenin önlenmesinin teknik anlamda mümkün olup olmadığı
• Risk değerlendirmesi yapılarak riskin neticeye etkisi
• İş kolundaki riskin meydana gelen netice bağlamında alınacak tedbirlerle engellenmesinin mümkün olup olmadığı
• Somut olayda riski minimize edecek önlemlerin alınmasıyla riskin kısmen dahi engellenmesinin olanak dahilinde olup olmadığı

Sonuç:

İşverenin hukuki ve cezai sorumluluğu, iş sağlığı ve güvenliği, işçi hakları ve çalışma koşullarına dair mevzuatlar çerçevesinde büyük bir öneme sahiptir. İşveren çalışanlarının güvenliğini sağlamak, çalışma ortamını düzenlemek ve yasal yükümlülüklerini yerine getirmekle sorumludur. Aksi takdirde, işyerinde meydana gelen kazalar işvereni yalnızca tazminat yükümlülüğüyle karşı karşıya bırakmakla kalmaz, aynı zamanda cezai sorumluluk da doğurur.

Hukuki sorumluluğun belirlenmesinde farklı görüşler bulunmasına rağmen Yargıtay içtihatlarına bakıldığında sorumluluğu kusur sorumluluğuna dayandırdığını görmekteyiz. Cezai sorumlulukta ise yine farklı görüşler bulunmasına rağmen Yargıtay kararları işverenin bilinçli taksir dolayısıyla sorumlu olacağı yönünde eğilim göstermektedir.

İşverenin hukuki ve cezai sorumluluğu belirlenirken dikkat edilmesi gereken bir husus da kaçınılmazlık olgusudur. İş kazasının kaçınılmaz ve önlenemez olduğu bazı durumlar ise somut olayın şartları dikkate alınarak illiyet bağını kesen bir sebep olarak karşımıza çıkmakta olup işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırabilmektedir.

Sonuç olarak iş kazalarında kimlerin ne şekilde sorumlu olacağının belirlenmesinde ve kusurun tespitinde her somut olayın şartları ele alınmalı ayrıca kaçınılmazlık olgusu da her olayda değerlendirilmelidir.

Av. Kerimhan DAL

Yargıtay

11. Hukuk Dairesi

2016/1162 E., 2017/3675 K.

"İçtihat Metni"

MAHKEMESİ :TİCARET MAHKEMESİ

Taraflar arasında görülen davada ... 15. Asliye Ticaret Mahkemesi’nce verilen 09/07/2015 tarih ve 2015/393-2015/471 sayılı kararın Yargıtayca incelenmesi davacı vekili tarafından istenmiş ve temyiz dilekçesinin süresi içinde verildiği anlaşılmış olmakla, dava, 6100 sayılı Kanun'un geçici 3/2. maddesi delaletiyle uygulanması gereken HUMK 3156 sayılı Kanun ile değişik 438/1 maddesi hükmü gereğince miktar veya değer söz konusu olmaksızın duruşmalı olarak incelenmesi gereken dava ve işlerin dışında bulunduğundan duruşma isteğinin reddiyle incelemenin dosya üzerinde yapılmasına karar verildikten sonra dava dosyası için Tetkik Hakimi ... tarafından düzenlenen rapor dinlendikten ve yine dosya içerisindeki dilekçe, layihalar, duruşma tutanakları ve tüm belgeler okunup, incelendikten sonra işin gereği görüşülüp, düşünüldü:

Davacı vekili, müvekkilinin davalı şirketin ortağı olduğunu ve şirketin 01/04/2015 tarihli, 2014 yılı olağan genel kurul toplantısında müvekkili tarafından gündem maddelerine ilişkin olarak bilgi alma ve inceleme hakkının kullanıldığını ancak bilgi alma hakkının gereği gibi karşılanmayıp, inceleme taleplerinin ise, tamamen reddedildiğini, sorulan sorulara gereği gibi ya da hiç yanıt verilmediğini veya çelişkili beyanlarda bulunulduğunu, bu konuda muhalefet şerhinin tutanağa yazıldığını ileri sürerek, TTK’nın 437/4. maddesi uyarınca davalı şirketin ticari defter ve kayıtları üzerinde bilgi edinme ve inceleme yetkisi verilmesini talep ve dava etmiştir.

Davalı vekili, davanın reddini istemiştir.

Mahkemece iddia, savunma ve tüm dosya kapsamına göre, davacının vekili marifetiyle toplantıda temsil edildiği, gündeme ilişkin sorulan soruların cevaplandırıldığı, toplantı başkanının gündemle ilgili konulara ilişkin bilgi alınmasına karşı çıkmayıp gündemle ilgili konularda bilgi edinme hakkının kullandırıldığı, cevapsız kalan ve muhalefet şerhinde zikredilen hususların kanunun aradığı anlamda bilgi edinme hakkı kapsamını aşan mahiyette olduğu gerekçesiyle, davanın reddine kesin olarak karar verilmiş, kararın davacı vekili tarafından temyizi üzerine mahkemenin 08/09/2015 tarihli ek kararı ile kararın kesin olması nedeniyle temyiz isteminin reddine karar verilmiştir.

Mahkemece verilen ek karar ve esas karar davacı vekili tarafından temyiz edilmiştir.

Dava dosyası içerisindeki bilgi ve belgelere, mahkeme kararının gerekçesinde dayanılan delillerin tartışılıp, değerlendirilmesinde usul ve yasaya aykırı bir yön bulunmamasına göre, davacı vekilinin tüm temyiz itirazları yerinde değildir. ../...

SONUÇ: Yukarıda açıklanan nedenlerden dolayı, davacı vekilinin bütün temyiz itirazlarının reddiyle usul ve kanuna uygun bulunan hükmün ONANMASINA, aşağıda yazılı bakiye 7,40 TL temyiz ilam harcının temyiz edenden alınmasına, 13/06/2017 tarihinde oyçokluğuyla karar verildi.

(M)

KARŞIOY

1- Dava, anonim şirket ortağının bilgi alma hakkına izin istemine ilişkindir.

2- Mahkemece, davacının ortağı olduğu anonim şirketin ticari defter ve kayıtları üzerinde inceleme yapılması ve bilgi almasına izin verilmesi isteminin reddine karar verilmiştir.

3- TTK m. 437 uyarınca pay sahiplerinin belirli şartlar kapsamında, şirketin işleyişi, ticari defter ve kayıtlarının incelenmesini isteme hakları bulunmaktadır. Maddenin 5.bendinde yer alan “(5) Bilgi alma veya inceleme istemleri cevapsız bırakılan, haksız olarak reddedilen, ertelenen ve bu fıkra anlamında bilgi alamayan pay sahibi, reddi izleyen on gün içinde, diğer hallerde de makul bir süre sonra şirketin merkezinin bulunduğu asliye ticaret mahkemesine başvurabilir. Başvuru basit yargılama usulüne göre incelenir. Mahkeme kararı, bilginin genel kurul dışında verilmesi talimatını ve bunun şeklini de içerebilir. Mahkeme kararı kesindir.” şeklindeki düzenlemeden, mahkemenin istemin kabulüne karar vermesi halinde kararın kesin olacağı anlaşılmaktadır. Şayet istemin reddine karar verilmiş ise bu karara karşı kanun yolunun kapalı olduğu söylenemez. Kanunun Gerekçe kısmında yer alan “Beşinci fıkra: Bilgi alma ve inceleme hakları paysahibine tanınan dava hakkı ile güçlendirilmiştir. Paysahibi sadece açık bir red halinde değil, taleplerinin cevapsız bırakılması veya cevabın ertelenmesi durumunda da hem bilgi alma hem de inceleme hakkını bir mahkeme kararı ile başarıya ulaştırabilir. Talebin cevapsız bırakılması yetersiz hesap verme ilkesine uymayan cevapları da kapsar. Beşinci fıkra mahkeme kararının hızla verilmesini sağlamaya ve temyizi de kısa sürede sonuçlandırmaya yönelik hükümleri de içermektedir” ifadelerinden de bilgi alma hakkına ilişkin bazı kararlara karşı temyiz yolunun açık olduğu zikredilmektedir. Bilgi alma isteminin kabulüne ilişkin kararların kesin olduğu kanun metninde açıkça zikredildiğine ve kanun koyucu abesle iştigal etmeyeceğine göre, temyiz yolu açık olan kısım ancak davanın reddine olan kısım olabilecektir.

4- Nitekim öğretide de aynı görüş benimsenmiş ve ret kararlarına karşı kanun yolunun açık olduğu kabul edilmiştir (TEKİNALP, Ünal, Sermaye Ortaklıklarının Yeni Hukuku, s. 380, b.14-84). Anılan nedenlerle Daire çoğunluğunun, mahkemelerin bilgi alma ve inceleme istemlerinin reddi kararlarına karşı da kanun yolunun kapalı olduğu yönündeki düşüncesine katılmıyorum.

Yargıtay

11. Hukuk Dairesi

2018/833 E., 2018/1722 K.

"İçtihat Metni"

MAHKEMESİ :ASLİYE HUKUK MAHKEMESİ

Taraflar arasındaki davanın ... .... Asliye Hukuk Mahkemesi tarafından yukarıda sayı ve tarihi belirtilen kararın HMK 363. maddesi uyarınca kanun yararına bozulmasının Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından istenilmesi üzerine, dava dosyası ve içerisindeki dilekçe layihalar, duruşma tutanakları ve diğer tüm dosya kapsamı delil ve belgeler incelendi. Gereği müzakere edilip düşünüldü:

Davacı vekili; davalı şirketin olağan genel kurul toplantısının ....05.2016 tarihinde yapıldığını, genel kurulda müvvekilinin bilgi alma ve inceleme talep hakkının şirket yöneticilerince kısıtlandığını, bu durumun mutat hale geldiğini, ...’nin 437/5 maddesine dayanak işbu davayı açtıklarını, davanın makul sürede açıldığını, mahkemece ... günlük sürede açılması gerektiği kanaatine varılması halinde eski hale getirme kurumundan faydalanmak istediğini ileri sürerek müvvekilinin genel kurul tutanağında dile getirmiş olduğu ve cevap alamadığı hususlarda şirket yönetiminin bilgi vermesini, şirketin ... ... Bankasındaki hesap dökümlerinin istenilmesini talep ve dava etmiştir.

Davalılar vekili; davanın ... günlük sürede açılmadığını, kaldı ki davacının iddia ettiği gibi bilgi alma hakkının da kısıtlanmadığını savunarak davanın reddini istemiştir.
Mahkemece iddia, savunma ve tüm dosya kapsamına göre; davalı şirketinin .../05/2016 tarihinde yapılan olağan genel kurul toplantısında tutulan tutanakda davacı tarafın dile getirmiş olduğu hususlarla ilgili bilgi ve inceleme yapamadığına dair taleplerin reddinin öğrenilmesinden itibaren ... gün içinde davanın açılması gerektiği, yasanın öngörmüş olduğu ... günlük sürenin geçtikten sonra davanın açılmış olduğu HMK’nin 95 maddesi gereği eski hale getirme taleplerine ilişkin koşulların oluşmadığı gerekçesiyle davanın reddine karar verilmiştir.

Karar kesin olmakla birlikte bu karar aleyhine Adalet Bakanlığının yazısı üzerine Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından kanun yararına bozma talebinde bulunulmuştur.

Dava, limited şirket yönetiminden bilgi istemine ilişkindir. Mahkemece 6102 sayılı ... 437/5. maddesinde öngörülen on günlük sürede açılmayan davanın reddine karar verilmiştir. Her nekadar davacı vekili dava dilekçesinde, ... 437. maddesi uyarınca dava açtıklarını ifade etmiş ise de 6100 sayılı HMK 33. maddesinde ifade edildiği üzere hâkim bir dava hakkında doğru hukuk kurullarını bulmak ve Türk Hukukunu re'sen uygulamakla görevlidir. ...'nın 437. maddesi Anonim Şirketler ile ilgili bir düzenleme olup anonim şirketlere ilişkin hükümlerin limited şirketlere de uygulanacağına ilişkin ...'nın 644. maddesinde de 437. maddeye atıf bulunmamaktadır.

Bu nedenle davalı şirketin limited şirket olduğu gözetildiğinde 437. maddenin bu davada uygulanması doğru olmamıştır. Kaldı ki limited şirketlerde bilgi alma ve inceleme hakkı ... 614. maddesinde ayrıca ve açıkça düzenlenmiştir. Aynı maddenin .... bendinde genel kurul, bilgi alınmasını ve incelemeyi haksız yere engellerse, ortağın istemi üzerine mahkemenin bu hususta karar vereceği hükmüne yer verilmiş ve dava açılması için bir süre öngörülmemiştir. Bu durumda, makemece ... 437/5. maddesi gözetilerek on gün içinde açılmayan davanın reddine karar verilmesi doğru olmamış, yazılı emir isteminin kabulü ile hükmün bu nedenle kanun yararına bozulması gerekmiştir.

SONUÇ: Yukarıda açıklanan nedenlerle Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı'nın 6100 sayılı HMK'nın 363. maddesine dayalı kanun yararına bozma isteğinin kabulü ile hükmün sonuca etkili olmamak üzere kanun yararına BOZULMASINA, gereğinin yapılması için karar örneği ve dosyanın Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığına gönderilmesine, 07.03.2018 tarihinde oybirliğiyle karar verildi.

Yargıtay

11. Hukuk Dairesi

2016/4320 E., 2017/7047 K.

"İçtihat Metni"

MAHKEMESİ :TİCARET MAHKEMESİ

Taraflar arasındaki davadan dolayı ... 10. Asliye Ticaret Mahkemesi’nce verilen 23/12/2015 gün ve 2015/540-2015/792 sayılı hükmün Yargıtayca incelenmesi davacı vekili tarafından istenilmekle dosyadaki kağıtlar okundu gereği konuşulup düşünüldü:

Davacı, ... 10. Asliye Ticaret Mahkemesi’nin 2015/540 Esas 2015/792 Karar sayılı kararı ile 6102 sayılı TTK'nın m 200 ve m 437/5 koşullarının oluşmadığı savıyla davanın reddine karar verildiğini, kararın kesin olduğu için yasa yolu kapalı olduğunu, temyiz yolu açık olsaydı, bilgi akışı istek kalemleri üzerine hüküm verilmemiş olmasının bile bozma nedeni olması bekleneceğini, temyiz yolu kapalı iken de kararın gerekçe kısmında sayılmış ve tartışılmış olduğunu, ancak hüküm kısmında unutulmuş olduğunu ileri sürerek 14/05/2015 tarihli dava dilekçesinin 3. sayfasında yer alan 6 bilgi akışı istek kalemlerini içerir şekilde mahkeme kararının tavzih edilmesi talebinde bulunmuştur.

Mahkemece tüm dosya kapsamına göre, davacı talebinin tavzihen düzeltilmesi mümkün olmayıp, kısa kararla çelişkili durum doğabileceği, bu çelişkinin temyiz sebebi olabileceği, ancak kararın temyizinin de mümkün bulunmadığı gerekçesiyle davacının tavzih talebinin reddine karar verilmiş, işbu karara karşı davacının tavzih talebi ise 02/03/2016 tarihli tavzih kararı ile reddedilmiştir.
Tavzih kararını, davacı temyiz etmiştir.

Dava, 6102 sayılı TTK'nın 437. maddesine dayanan ortağın bilgi alma ve inceleme hakkının kullanılması hususunda izin verilmesi istemine ilişkin olup, mahkemece, yazılı şekilde davanın kısmen kabulüne karar verilmiştir. TTK'nın 437. maddesi uyarınca mahkemece verilen kararlar kesin nitelikte olduğundan bu karara ilişkin tavzih talebine yönelik mahkemece verilen tavzih kararının da temyiz kabiliyeti bulunmamaktadır.

HUMK 432/4 madde ve fıkrası ile 01.06.1990 gün 3/4 sayılı İçtihadı Birleştirme Kararı uyarınca temyizi kabil olmayan kararların temyiz istemleri hakkında mahkemece bir karar verilebileceği gibi, Yargıtay tarafından da bir karar verilebileceği öngörüldüğünden, davacının HUMK 432/4'üncü maddesi uyarınca temyiz isteminin reddine karar verilmesi gerekmiştir.

SONUÇ: Yukarıda açıklanan nedenlerle, davacının tavzih kararına yönelik temyiz isteminin hüküm tarihinde yürürlükte bulunan HUMK 432/4'üncü maddesi uyarınca REDDİNE, ödediği peşin temyiz harcının isteği halinde temyiz edene iadesine, 07/12/2017 tarihinde oyçokluğuyla karar verildi.

KARŞI OY

6102 sayılı TTK 437/5 maddesinde "Bilgi alma ve inceleme istemleri cevapsız bırakılan, haksız olarak reddedilen, ertelenen ve bu fıkra anlamında bilgi alamayan pay sahibinin, reddi izleyen on gün içinde, diğer hallerde de makul bir süre sonra şirketin merkezinin bulunduğu Asliye Ticaret Mahkemesine başvurabileceği, başvurunun basit yargılama usulüne göre inceleneceği, mahkeme kararının, bilginin genel kurul dışında verilmesi talimatını ve bunun şeklini de içerebileceği, mahkeme kararının kesin olduğu" hükmü getirilmiş, madde gerekçesinde de "Beşinci fıkranın, mahkeme kararının hızla verilmesini sağlamaya ve temyizi de kısa sürede sonuçlandırmaya yönelik hükümleri içerdiği" öngörülmüştür.

Madde metninde, mahkemenin davayı kabul kararından söz edilmekte olup, bu kararın ne olabileceğine ilişkin cümleden sonra kararın kesin olduğu yönünde sevk edilen hüküm, davanın kabulüne ilişkin mahkeme kararına yöneliktir.

Madde metni ile gerekçesi bir arada değerlendirildiğinde, davanın reddine ilişkin mahkeme kararının kesin kabul edilmesi mümkün değildir.

Aksi düşüncenin kabulü T.C. Anayasası'nın 36. maddesinde ifade edilen adil yargılama hakkının ve hukuk güvenliği ilkesinin ihlali anlamına da gelebilecektir.

Somut uyuşmazlıkta yerel mahkemenin davanın reddine ilişkin 23.12.2015 gün ve 2015/540-792 sayılı kararı davacıya 19.01.2016 tarihinde tebliğ edilmiş, karar temyiz edilmeksizin kesinleşmiş, davacı bu kez 25.02.2016 günlü dilekçesi ile tavzih isteminde bulunmuş, 02.03.2016 günlü kararla da davacının tavzih talebi reddedilmiştir.

Açıklandığı üzere, 23.12.2015 günlü kararın niteliği itibariyle temyizi kabil olup, buna bağlı olarak tavzih kararının da temyizi kabildir.

Davacının tavzih kararına yönelik temyiz isteminin esastan incelenerek sonucuna göre karar verilmesi gerekirken yazılı gerekçe ile temyiz isteminin reddine ilişkin sayın çoğunluk görüşüne karşıyım.

Yargıtay

11. Hukuk Dairesi

2015/13744 E., 2017/1501 K.

"İçtihat Metni"

MAHKEMESİ :TİCARET MAHKEMESİ

Taraflar arasında görülen davada ... 4. Asliye Ticaret Mahkemesi’nce verilen .../06/2015 tarih ve 2015/366-2015/471 sayılı kararın Yargıtayca incelenmesi ek karar ve esas karar davacı vekili tarafından istenmiş ve temyiz dilekçesinin süresi içinde verildiği anlaşılmış olmakla, dava, 6100 sayılı Kanun'un geçici 3/2. maddesi delaletiyle uygulanması gereken HUMK 3156 sayılı Kanun ile değişik 438/... maddesi hükmü gereğince miktar veya değer söz konusu olmaksızın duruşmalı olarak incelenmesi gereken dava ve işlerin dışında bulunduğundan duruşma isteğinin reddiyle incelemenin dosya üzerinde yapılmasına karar verildikten sonra dava dosyası için Tetkik Hakimi ... tarafından düzenlenen rapor dinlendikten ve yine dosya içerisindeki dilekçe, layihalar, duruşma tutanakları ve tüm belgeler okunup, incelendikten sonra işin gereği görüşülüp, düşünüldü:

Davacı vekili, müvekkilinin davalı şirketin ortağı olduğunu ve şirketin 30/03/2015 tarihli, 2014 yılı olağan genel kurul toplantısında müvekkili tarafından gündem maddelerine ilişkin olarak bilgi alma ve inceleme hakkının kullanıldığını ancak, yönetim kurulu ve divan heyeti tarafından bilgi edinme hakkının gereği gibi karşılanmadığını, bazı sorular açısından ise, tamamen yanıtsız bırakıldığını, bilgi edinme ve inceleme talepleri hakkında herhangi bir karar verilmediğinden bütün taleplerinin tamamen reddedildiğini ve bu hususun genel kurul toplantı tutanağına derc edildiğini, bilgi edinme haklarının muğlak beyanlarla, geçiştirici, hesap verme kuralı hiçe sayılarak gereği gibi karşılanmadığını ve inceleme hakkı kullandırılmaması sebebiyle sorularının doğruluğunun tetkik edilemediğini ileri sürerek, davalı Şirket'in solo mali tabloları ile şirket mizanı da dahil olmak üzere TTK’nın 437/4. maddesi uyarınca ticari defter ve kayıtları üzerinde bilgi edinme ve inceleme yetkisi verilmesini talep ve dava etmiştir.

Davalı vekili, davanın reddini istemiştir.

Mahkemece iddia, savunma ve tüm dosya kapsamına göre, davacının davalı şirketin solo mali tabloları ve mizanı da dahil olmak üzere tüm ticari defter ve kayıtları üzerinde bilgi edinme ve inceleme yetkisi verilmesi talebini 30/03/2015 tarihli davalı Şirket genel kurul toplantısında belirtmesi gerektiği ancak, belirtmediği, dosyaya sunulan belgelere ve genel kurul tutanaklarına göre 30/03/2015 tarihli genel kurulda davacının sorduğu sorulara cevap verildiği, gündemle ilgisi bulunmayan sorularına ise, gündem dışı konuların genel kurulda görüşülüp, tartışılıp, müzakere edilememesi nedeniyle cevap verilmediği, davalı Şirket'in kanuna aykırı bir uygulamasının söz konusu olmadığı, davalı Şirket tarafından verilen cevapların yeterli ve bilgi edinme hakkını karşılar nitelikte bulunduğu gerekçesiyle, TTK’nın 437/... m. gereği kesin olarak karar verilmiş, kararın davacı vekili tarafından temyizi üzerine mahkemenin 18/09/2015 tarihli ek kararı ile kararın kesin olması nedeniyle temyiz isteminin reddine karar verilmiştir.

Mahkemece verilen ek karar ve esas karar davacı vekili tarafından temyiz edilmiştir.

Dava dosyası içerisindeki bilgi ve belgelere, mahkeme kararının gerekçesinde dayanılan delillerin tartışılıp, değerlendirilmesinde usul ve yasaya aykırı bir yön bulunmamasına göre mahkemenin temyiz isteminin reddine dair ek kararına yönelik tüm temyiz itirazları yerinde değildir.

SONUÇ: Yukarıda açıklanan nedenlerden dolayı ek karara ilişkin davacı vekilinin bütün temyiz itirazlarının reddiyle usul ve kanuna uygun bulunan ek kararın ONANMASINA, aşağıda yazılı bakiye 3,70 TL temyiz ilam harcının temyiz edenden alınmasına, 14/03/2017 tarihinde oyçokluğuyla karar verildi.

(M)

KARŞI OY

6102 sayılı TTK 437/... maddesinde "Bilgi alma ve inceleme istemleri cevapsız bırakılan, haksız olarak reddedilen, ertelenen ve bu fıkra anlamında bilgi alamayan pay sahibinin, reddi izleyen on gün içinde, diğer hallerde de makul bir süre sonra şirketin merkezinin bulunduğu Asliye Ticaret Mahkemesine başvurabileceği, başvurunun basit yargılama usulüne göre inceleneceği, mahkeme kararının, bilginin genel kurul dışında verilmesi talimatını ve bunun şeklini de içerebileceği, mahkeme kararının kesin olduğu" hükmü getirilmiş, madde gerekçesinde de "Beşinci fıkranın, mahkeme kararının hızla verilmesini sağlamaya ve temyizi de kısa sürede sonuçlandırmaya yönelik hükümleri içerdiği" öngörülmüştür.

Madde metninde, mahkemenin davayı kabul kararından söz edilmekte olup, bu kararın ne olabileceğine ilişkin cümleden sonra kararın kesin olduğu yönünde sevk edilen hüküm, davanın kabulüne ilişkin mahkeme kararına yöneliktir.

Madde metni ile gerekçesi bir arada değerlendirildiğinde, davanın reddine ilişkin mahkeme kararının kesin kabul edilmesi mümkün değildir.

Aksi düşüncenin kabulü T.C. Anayasası'nın 36. maddesinde ifade edilen adil yargılama hakkının ve hukuk güvenliği ilkesinin ihlali anlamına da gelebilecektir.

Sonuç olarak, 6102 sayılı TTK 437/... maddesinde düzenlenen, kararın kesinliği hali davanın kabulüne ilişkin kararlara yönelik olduğundan, eldeki davada davanın reddine karar verilmiş olması nedeniyle temyiz yolu açık bulunduğundan davacı vekilinin ek karara yönelik temyiz isteminin kabulü ile ek kararın bozulmasına karar verilmesi gerekirken yazılı gerekçe ile ek kararın onanmasına ilişkin sayın çoğunluğun görüşüne karşıyım.

Anonim şirketlerde pay sahipliği sıfatı, salt malvarlığına ilişkin birtakım hakların ötesinde şirketin yönetim, denetim ve karar süreçlerine katılım imkânı sağlayan bir hukuki konumu ifade eder. Pay sahibinin bu konuma uygun biçimde haklarını bilinçli şekilde kullanabilmesi ise her şeyden önce şirketin gidişatı, mali yapısı, yönetim icraatları ve geleceğe ilişkin planları hakkında doğru ve yeterli bilgiye erişebilmesine bağlıdır. İşte bu zorunluluğun hukuki yansıması, bilgi alma ve inceleme hakkı olarak karşımıza çıkmaktadır.

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu[1] (TTK), 6762 sayılı mülga Türk Ticaret Kanunu döneminde 363. madde ile dar kapsamlı biçimde düzenlenmiş olan bilgi alma hakkını, 437. madde ile kapsamlı, çağdaş ve pay sahibini etkin biçimde koruyan bir yapıya kavuşturmuştur. Madde gerekçesinde de açıkça vurgulandığı üzere düzenleme; kamuyu aydınlatma, kurumsal denetim ve dürüst hesap verme ilkeleriyle örtüşen bir bilgi alma ve inceleme hakkı tanımayı amaçlamaktadır[2].

Bu çalışmada, anonim şirketlerde pay sahibinin bilgi alma hakkının hukuki niteliği, kullanım aşamaları ve sınırları incelendikten sonra, hakkın ihlali halinde başvurulacak hukuki çare olan bilgi alma davasının usul hukuku boyutları ele alınacaktır. İnceleme, öğretideki temel görüşler ve Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihatları ışığında yürütülecektir.

1.BİLGİ ALMA HAKKININ HUKUKİ NİTELİĞİ

A. Bireysel ve Müktesep Hak Niteliği

Bilgi alma ve inceleme hakkı, doktrinde ittifakla bireysel pay sahipliği hakları arasında değerlendirilmektedir[3]. Bu hak, pay sahipliği sıfatına bağlanmış olup belirli bir sermaye oranına, pay sayısına ya da azınlık olma şartına tâbi değildir. Tek pay sahibinden çoğunluk pay sahibine kadar her ortak, paya sahip olduğu ölçüde değil, pay sahibi sıfatını taşıdığı için bu hakkı kullanabilir[4].

Hakkın daha da önemli özelliği müktesep (kazanılmış) hak niteliğidir. TTK m. 437/6 hükmü, bilgi alma ve inceleme hakkının esas sözleşmeyle veya şirket organlarından birinin kararıyla kaldırılamayacağını ve sınırlandırılamayacağını açıkça emredici bir hükümle düzenlemiştir. Düzenleme ile, özellikle çoğunluk pay sahiplerinin azınlığı bilgiden mahrum bırakarak hakimiyetlerini kötüye kullanmalarının önlenmesi amaçlanmaktadır[5].

B. Hesap Verme ve Şeffaflık İlkesi ile İlişkisi

Pay sahibinin bilgi alma hakkı, modern şirketler hukukunun şeffaflık (transparency), hesap verebilirlik (accountability) ve kurumsal yönetim (corporate governance) ilkeleriyle doğrudan bağlantılıdır. TTK m. 437/2'de yer alan, verilecek bilginin hesap verme ve dürüstlük ilkeleri bakımından özenli ve gerçeğe uygun olması gerektiği yönündeki ifade, hakkın aynı zamanda yöneticilerin ibrası ile doğrudan ilişkili olduğunu göstermektedir. Nitekim, pay sahibinin yöneticileri ibra edip etmeyeceğine sağlıklı şekilde karar verebilmesi, ancak yeterli ve doğru bilgiye sahip olmasıyla mümkündür[6].

2.BİLGİ ALMA VE İNCELEME HAKKININ KULLANIM AŞAMALARI

TTK m. 437, hakkın kullanımını üç ayrı aşamada düzenlemiştir: genel kuruldan önce, genel kurul sırasında ve genel kurul sonrasında. Genel kurul öncesi ile başlayalım.

A. Genel Kurul Öncesi: Pasif Bilgi Alma (TTK m. 437/1)

TTK m. 437/1 hükmü uyarınca, finansal tablolar, konsolide finansal tablolar, yönetim kurulunun yıllık faaliyet raporu, denetleme raporları ve yönetim kurulunun kâr dağıtım önerisi, genel kurul toplantısından en az on beş gün önce şirketin merkezinde ve şubelerinde pay sahiplerinin incelemesine hazır bulundurulur. Finansal tablolar ve konsolide tablolar, bir yıl süreyle merkezde ve şubelerde pay sahiplerinin bilgisine açık tutulmaya devam eder.

Bu aşamada hak, pay sahibinin aktif bir başvurusu olmaksızın, şirketin belirli belgeleri pay sahiplerinin erişimine sunma yükümlülüğüne dayanır. Bu nedenle öğretide bu aşama pasif bilgi alma hakkı olarak adlandırılmaktadır. Her pay sahibinin, gideri şirkete ait olmak üzere, gelir tablosu ve bilançonun bir suretini talep etme hakkı da bu fıkrada düzenlenmiştir. Bu yükümlülüğün ihlali, bilgi alma hakkının vazgeçilmez niteliği gereği genel kurul kararının butlanı sonucunu doğurur[7].

B. Genel Kurul Sırasında: Aktif Bilgi Alma (TTK m. 437/2)

TTK m. 437/2'ye göre her pay sahibi, genel kurulda yönetim kurulundan şirketin işleri ve denetçilerden denetimin yapılma şekli ve sonuçları hakkında bilgi isteyebilir. Bu fıkrada düzenlenen hak, pay sahipliği haklarının kullanılması bakımından gerekli olma şartına bağlı değildir, pay sahibinin bilgi almak istediği konunun gündemde bulunan bir oylamaya katılımıyla doğrudan ilgili olması gerekmez[8].

Bilgi alma hakkı, TTK m. 200 atfı uyarınca şirketin bağlı şirketlerini de kapsar. Hâkim şirketin her pay sahibi, bağlı şirketlerin finansal ve mal varlığıyla ilgili durumları, hesap sonuçları, hâkim ve bağlı şirketler arasındaki ilişkiler hakkında bilgi alma hakkına sahiptir. Buna ek olarak TTK m. 437/2'nin son cümlesinde önemli bir eşit işlem ilkesi yansıması düzenlenmiştir: Pay sahiplerinden birine bu sıfatı dolayısıyla genel kurul dışında bir konuda bilgi verilmişse, diğer bir pay sahibinin istemde bulunması üzerine aynı bilgi, gündemle ilgili olmasa dahi aynı kapsam ve ayrıntıda verilir ve bu hâlde yönetim kurulu, hakkın sınırlarını düzenleyen üçüncü fıkraya dayanamaz[9].

C. Genel Kurul Sonrası: İnceleme Hakkı (TTK m. 437/4)

TTK m. 437/4 uyarınca, şirketin ticari defterleri ile yazışmalarının pay sahibinin sorusunu ilgilendiren kısımlarının incelenmesi, genel kurulun açık izni veya yönetim kurulunun bu hususta alacağı karara bağlıdır. İzin alındığı takdirde, inceleme bizzat pay sahibi veya bir uzman aracılığıyla yapılabilir.

Bu aşamadaki incelemenin ön şartı, pay sahibinin genel kurul sırasında yönelttiği bir soruya cevap verilmemiş olması, talebinin reddedilmiş olması ya da tatmin edici olmayan bir cevap almış olmasıdır[10]. Aksi takdirde, sırf inceleme amacıyla şirketin defter ve yazışmalarına erişim talebinde bulunulamaz.

3.BİLGİ ALMA VE İNCELEME HAKKININ SINIRLARI

A. Şirket Sırrı ve Korunmaya Değer Şirket Menfaati

TTK m. 437/3'e göre bilgi verilmesi, yalnızca istenilen bilgi verildiği takdirde şirket sırlarının açıklanacağı veya korunması gereken diğer şirket menfaatlerinin tehlikeye girebileceği gerekçesiyle reddedilebilir. Bu sınır, hem bilgi almayı hem de inceleme hakkını kapsar.

Yönetim kurulunun, hiçbir gerekçe göstermeden, soyut ifadelerle istenen bilgilerin şirket sırrına girdiğini ileri sürerek bilgi vermeyi reddetmesi mümkün değildir. İşletme sırrı kalkanının kullanılabilmesi için: (i) şirket menfaatinin tehlikeye düştüğünün somut biçimde ortaya konulması ve (ii) ileri sürülen tehlikenin gerçekleşmesinin muhtemel olması gerekir[11].

Öğretide şirket sırları, mutlak ve nispi şirket sırrı olarak ikiye ayrılmaktadır. Mutlak şirket sırları; teknik konulardaki Ar-Ge çalışmaları, pay sahiplerinin ve yöneticilerin banka hesap bilgileri, hastane benzeri kuruluşlarda hastalara ait veriler gibi açıklanması şirket organlarının iradesinde olmayan bilgilerdir. Nispi şirket sırları ise; şirketin müşteri çevresi, belirli ticari ilişkileri ve genel ticari işlemleri gibi açıklanması yetkili organların tasarrufuna kalmış sırlardır[12].

B. Hakkın Kötüye Kullanılması Yasağı

Pay sahibinin bilgi alma hakkını kullanırken Türk Medeni Kanunu'nun 2. maddesinde ifadesini bulan dürüstlük kuralına ve hakkın kötüye kullanılması yasağına uyması gerekir. Pay sahibinin, talep ettiği bilgiyi almasında korunmaya değer güncel bir menfaatinin bulunmadığı ve talebin hakkın kötüye kullanılması teşkil ettiği durumlarda bilgi vermekten kaçınılması haklı kabul edilmelidir[13]. Söz gelimi, yalnızca genel kurulu uzatmak amacıyla yöneltilen ilgisiz sorular, rakip şirket lehine bilgi temini amaçlayan talepler, hakkın kötüye kullanılması olarak değerlendirilebilir.

4.BİLGİ ALMA DAVASI (TTK m. 437/5)

A. Davanın Hukuki Niteliği

TTK m. 437/5; bilgi alma veya inceleme istemleri cevapsız bırakılan, haksız olarak reddedilen, ertelenen ve bu fıkra anlamında bilgi alamayan pay sahibine, şirket merkezinin bulunduğu yer asliye ticaret mahkemesine başvurma hakkı tanımaktadır. Doktrinde bu dava, bir eda davası olarak nitelendirilmektedir, zira pay sahibinin maddi hukuktan kaynaklanan ve borçlusu şirket olan olumlu bir talep hakkının ifasını konu edinir[14]. Mahkemenin kabul kararı, davalı şirketi belirli bilgiyi vermeye veya belirli belgeleri pay sahibinin (ya da uzmanın) incelemesine sunmaya mahkûm eder.

B. Görevli ve Yetkili Mahkeme

Davada görevli mahkeme, şirket merkezinin bulunduğu yer asliye ticaret mahkemesidir. Yetki kuralı, kanunla açıkça düzenlendiğinden kesin yetki niteliği taşımakta olup, taraflarca aksi yönde sözleşme yapılması mümkün değildir.

C. Taraflar

Davacı sıfatı, talebi reddedilen veya cevapsız bırakılan pay sahibine aittir. Pay sahibi, bu davayı bizzat veya vekili aracılığıyla açabilir. Davalı taraf ise pay sahibinin hakkını ihlal eden anonim şirket tüzel kişiliğidir, yönetim kurulu üyelerine veya denetçilere doğrudan husumet yöneltilmez. Çünkü dava konusu hakkın muhatabı ve ifa borçlusu, şirket tüzel kişiliğidir[15].

D. Dava Açma Süresi

TTK m. 437/5, bilgi talebi reddedilen pay sahibinin, ret tarihinden itibaren on gün içinde; talebin cevapsız bırakılması veya ertelenmesi gibi diğer hâllerde ise makul bir süre içinde mahkemeye başvurması gerektiğini düzenler.

On günlük süre, hak düşürücü süre niteliğindedir. Sürenin başlangıcı, pay sahibince yapılan talebin şirketin yetkili organları tarafından açıkça reddedildiği gündür. Genel kurulda kullanılan bilgi alma hakkı bakımından bu tarih, kural olarak, talebin reddedildiği genel kurul tarihidir[16]. Talebin tamamen cevapsız bırakılması ya da ertelenmesi durumunda ise hâkim, somut olayın özelliklerine göre makul süreyi belirleyecektir.

Burada önemi nedeniyle vurgulanmalıdır ki TTK m. 437'de düzenlenen on günlük süre, anonim şirketlere özgü olup limited şirketler bakımından uygulama alanı bulmaz. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi de bu doğrultuda, limited şirket bakımından TTK m. 614'ün uygulanacağı, m. 614'te ise süre öngörülmediğinden m. 437/5'in on günlük süresine atıf yapılarak davanın reddinin doğru olmadığını içtihat etmiştir[17].

E. Yargılama Usulü

TTK m. 437/5 uyarınca bilgi alma davası, basit yargılama usulüne tâbidir (HMK m. 316 vd.). İspat bakımından, pay sahibinin bilgi talebinde bulunduğu ve bu talebin reddedildiği veya cevapsız bırakıldığı vakıaları kanıtlaması gerekir. Bu vakıalar; genel kurul toplantı tutanağı, pay sahibi tarafından şirkete verilen yazılı dilekçe, şirket tarafından verilen cevap yazısı ve diğer her türlü delille ispat edilebilir, senetle ispat zorunluluğu (HMK m. 200) söz konusu değildir[18]. Davalı şirketin şirket sırrı savunmasıyla bilgi vermekten kaçındığı durumlarda, sırrın varlığını ve tehlikenin somutluğunu ispat yükü davalı şirkettedir.

Bu noktada usul hukuku bakımından önemli bir mekanizma da HMK m. 161/2'de düzenlenen gizli saklama tedbiridir. Hâkim, şirket sırrı niteliğindeki belgelerin gizli olarak saklanmasına karar verebilir, bu belgeler ve bunlara ilişkin duruşma tutanaklarının incelenmesi hâkimin açık iznine bağlanabilir. Böylece şirket, iddialarını somutlaştırırken, sırlarının açıklanması riski de bertaraf edilmiş olur[19].

F. Mahkeme Kararının İçeriği ve Kesinliği

TTK m. 437/5 uyarınca mahkemenin vereceği karar, talep edilen bilginin genel kurul dışında verilmesi talimatını ve bunun şeklini de içerebilir. Aynı fıkranın son cümlesi, mahkeme kararının kesin olduğunu hükme bağlamıştır.

Ne var ki kararın kesinliği ifadesinin kapsamı, uygulamada en çok tartışılan konulardan biridir. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin E. 2015/13744, K. 2017/1501, T. 14.03.2017 tarihli kararında, çoğunluk görüşü, davanın reddine ilişkin kararların da kesin olduğunu kabul etmiştir[20]. Buna karşılık aynı kararda yer alan karşı oy, madde metninin kabul kararına yönelik kesinlik düzenlediğini, ret kararının temyiz edilebilmesi gerektiğini, aksi yorumun Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkını ihlal edebileceğini ileri sürmüştür.

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, yine E. 2016/4320, K. 2017/7047 sayılı kararıyla, TTK m. 437. maddesi uyarınca verilen kararların kesin nitelikte olması nedeniyle bu kararlara ilişkin tavzih taleplerinin de kısa kararla çelişki oluşturması halinde temyize tabi olabileceği, ancak kararın temyizinin mümkün olmadığı gerekçesiyle tavzih talebinin de reddini içtihat etmiştir[21].

G. Bilgi Alma Hakkı ile Genel Kurul Kararının İptali Davası İlişkisi

Hükmün emredici niteliği gereği, pay sahiplerinin genel kuruldan önce sahip oldukları inceleme hakkı kullandırılmaksızın alınan ve inceleme hakkını kanuna aykırı biçimde sınırlandıran genel kurul kararları, butlanla malul olmaktadır[22] (TTK m. 447.1.b).

5.ÖZEL DENETİM HAKKI İLE İLİŞKİSİ

TTK m. 438 vd. hükümlerinde düzenlenen özel denetçi atanması hakkı, bilgi alma ve inceleme hakkını tamamlayan bir mekanizmadır. Önemli olan husus; özel denetim hakkının kullanılabilmesi için, bilgi alma veya inceleme hakkının daha önce kullanılmış olmasının kanunen aranan bir ön şart olmasıdır[23].

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin E. 2016/1162, K. 2017/3675 sayılı, anonim şirket genel kurulunda bilgi alma hakkını kullandığını ve gereği gibi karşılanmadığını ileri süren pay sahibinin başvurusu üzerine verdiği karar, bu hakkın hem kullanım usulü hem de mahkeme önündeki etkin korunması bakımından emsal niteliktedir[24]. Söz konusu kararda, pay sahibinin önce bilgi alma hakkını TTK m. 437 çerçevesinde fiilen kullanmamış olmasının, hakkın ihlali iddiasının dinlenebilirliği bakımından dikkate alınması gereken bir husus olduğu vurgulanmıştır.

SONUÇ VE DEĞERLENDİRME

Anonim şirketlerde pay sahibinin bilgi alma ve inceleme hakkı, kurumsal yönetim, şeffaflık ve hesap verebilirlik ilkelerinin pay sahibi konumuna yansımış görünümüdür. TTK m. 437 ile getirilen düzenleme, hakkın bireysel, müktesep ve emredici niteliği ile pay sahibini, çoğunluk hâkimiyetinin keyfi tutumlarına karşı korumaktadır. Hakkın üç farklı aşamada (genel kurul öncesi, esnası ve sonrası) kullanılabilir nitelikte düzenlenmiş olması, pay sahibinin bilgi ihtiyacını sürecin tüm safhalarında karşılamayı amaçlamaktadır.

Hakkın sınırı olarak öngörülen şirket sırrı ve korunmaya değer şirket menfaati kavramları ise, soyut ve keyfi savunmaların değil, somut ve gerçekleşmesi muhtemel tehlikelerin varlığında uygulama alanı bulur. Madde gerekçesinde de açıkça belirtildiği gibi sınırlamanın amacı şirket menfaatlerinin korunmasıdır, ne var ki bu sınırlamanın geniş yorumlanması, hakkın işlevsiz kalması sonucunu doğuracağından, sınırlama kuralı dar yoruma tâbi tutulmalıdır.

Bilgi alma davası ise hakkın yargısal güvencesini oluşturur. Asliye ticaret mahkemesinde basit yargılama usulüyle görülen, kural olarak hızlı sonuçlanan bu dava, pay sahibinin TTK m. 437'de tanınan haklarının fiilen kullanılabilmesi önemli bir araçtır.

Uygulayıcı bakımından dikkat edilmesi gereken birkaç önemli husus şu şekilde özetlenebilir:

• Bilgi talebinin yazılı olarak yapılması ve genel kurulda yöneltildiyse mutlaka tutanağa geçirilmesi, ileride mahkeme önünde delil teşkil etmesi bakımından önem arz etmektedir.

• Talep açıkça reddedildiğinde on günlük hak düşürücü süre işlemeye başlar, bu süre hak düşürücü niteliktedir.

• Talep konusu bilginin şirket sırrı olduğu savunmasının, şirket tarafından somut delillerle ortaya konulması gerekir, soyut beyanlar ile bilgi vermekten kaçınılamaz.

• Genel kurul sonrası inceleme hakkı (TTK m. 437/4), genel kurulda yöneltilmiş bir soruya dayanmalıdır, bu ön koşulun atlanması, talebin reddi sonucunu doğurabilir.

• Bilgi alma hakkı, özel denetim hakkının kullanılması bakımından yasal bir ön şart oluşturduğundan, ileride özel denetim talebinde bulunmayı düşünen pay sahibinin bilgi alma hakkını fiilen kullanmış olması esastır.

Kanunun, bilgi alma ve inceleme hakkını, genel kurul ekseninde birtakım usuli şartlara bağlamasının ihtiyacı karşılamaktan uzak olduğu kanaatindeyiz. Zira pay sahibinin, bilgi alma hakkının bu kadar sıkı şartlara bağlanmış olması, süreç içerisinde pay sahibinin telafisi mümkün bulunmayan hak kayıplarına uğramasına neden olabileceği ve bu itibarla, hükmün etkin kullanılmasının engellenebileceğini göstermektedir. Bu doğrultuda, genel kurul dışında da halka açık olmayan şirketlerde, azınlık pay sahiplerinin yönetim kuruluna yazılı olarak başvurmak suretiyle bilgi alma ve inceleme hakkını, sorusunu ilgilendiren kısımlarla ve şirket sırları mahfuz kalacak şekilde kullanılabilmesi gerektiği kanaatindeyiz. Keza davanın kabulü kararlarının kesin, davanın reddi yönündeki kararların kesin olmadığı yönünde düzenleme yapılmasının, de lege ferenda bakımından gerekli olduğu görüşündeyiz.

Av. Mehmet Talha IŞIK

-----------

[1]6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu, R.G. T. 14.02.2011, S. 27846. Maddenin tam metni için bkz. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=6102&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5 (E.T. 28.04.2026).

[2]Arslan Kaya, Anonim Ortaklıkta Pay Sahibinin Bilgi Alma Hakkı, Banka ve Ticaret Hukuku Araştırma Enstitüsü Yayınları, Ankara, 2001, s. 75-82.

[3]Hasan Pulaşlı, Şirketler Hukuku Şerhi, C. II, Adalet Yayınevi, Ankara, 2014, s. 1484-1488; Reha Poroy, Ünal Tekinalp ve Ersin Çamoğlu, Ortaklıklar ve Kooperatifler Hukuku, 12. Baskı, Vedat Kitapçılık, İstanbul 2010, s.1007.

[4] Ibid, s.1007.

[5]Rauf Karasu, “Türk Ticaret Kanunu Tasarısı'na Göre Anonim Şirketlerde Pay Sahibinin Bilgi Alma Hakkı”, Banka ve Ticaret Hukuku Dergisi (BATİDER), C. XXIII, S. 2, 2005, s. 73-114.

[6]Oğuz Atalay, “Anonim Şirketlerde Bilgi Alma ve İnceleme Haklarının Mahkeme Aracılığıyla Kullanılması”, Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 16, Özel Sayı: Prof. Dr. Hakan PEKCANITEZ'e Armağan, 2014 (Basım Yılı: 2015), s. 53-76. Çevrimiçi metin için bkz. https://hukuk.deu.edu.tr/wp-content/uploads/2015/09/OĞUZ-ATALAY.pdf (E.T. 28.04.2026).

[7]Aslı E. Usluel Gürbüz, Anonim Şirketlerde Ticari Sırrın Korunması, Vedat Kitapçılık, İstanbul, 2009, s. 169 vd.

[8]TTK m. 437/6 hükmü emredici niteliktedir; bilgi alma ve inceleme hakkı esas sözleşme veya şirket organlarının kararıyla kaldırılamaz ya da sınırlandırılamaz.

[9]Kaya, op.cit.., s. 195 vd.; Atalay, op.cit.., s. 55.

[10]TTK m. 437/2 c. 2'ye göre, pay sahiplerinden birine bu sıfatı dolayısıyla genel kurul dışında bir konuda bilgi verilmiş ise diğer pay sahibinin istemde bulunması üzerine aynı bilgi, gündemle ilgili olmasa dahi aynı kapsam ve ayrıntıda verilecektir.

[11]TTK m. 437/3'ün gerekçesinde de açıkça ifade edildiği üzere, salt soyut iddialarla bilgi vermekten kaçınılamaz; tehlikenin somut ve gerçekleşmesi muhtemel olması gerekir. Bkz. Atalay, op.cit..,., s. 59-60.

[12]Atalay, op.cit.., s. 59 (mutlak ve nispi şirket sırrı ayrımı için).

[13]Usluel Gürbüz, op.cit.., s. 175 vd.; Kaya op.cit.., s. 267 vd.

[17]Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2018/833, K. 2018/1722 (limited şirket bakımından TTK m. 437/5'in uygulanamayacağına ilişkin kanun yararına bozma kararı). https://www.hukukihaber.net/yargitay-11-hukuk-dairesinin-2018833-e-20181722-k-sayili-karari

[20]Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2015/13744, K. 2017/1501, T. 14.03.2017.

[21]Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2016/4320, K. 2017/7047.

[22] Ünal Tekinalp, Sermaye Ortaklıklarının Yeni Hukuku, 4. Baskı, İstanbul, 2015, s. 321, s. 14-73.

[23]TTK m. 438 ve devamı; özel denetim hakkı için ön koşul olarak bilgi alma ve inceleme hakkının daha önce kullanılmış olması aranır.

[24]Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2016/1162, K. 2017/3675, T. 13.06.2017

Kanun No. 7578

Kabul Tarihi: 22/4/2026

MADDE 1- 31/12/1960 tarihli ve 193 sayılı Gelir Vergisi Kanununun;

a) 40 ıncı maddesinin birinci fıkrasının (10) numaralı bendine “faaliyetinde bulunan” ibaresinden sonra gelmek üzere “Darülacezeye,” ibaresi eklenmiştir.

b) 89 uncu maddesinin birinci fıkrasının (6) numaralı bendine “faaliyetinde bulunan” ibaresinden sonra gelmek üzere “Darülacezeye,” ibaresi ve (11) numaralı bendine “işletmeleri hariç,” ibaresinden sonra gelmek üzere “Darülacezeye,” ibaresi eklenmiştir.

MADDE 2- 14/7/1965 tarihli ve 657 sayılı Devlet Memurları Kanununun 104 üncü maddesinin (A) fıkrasının birinci cümlesinde yer alan “doğumdan sonra sekiz” ibaresi “doğumdan sonra onaltı” şeklinde, “toplam onaltı” ibaresi “toplam yirmidört” şeklinde, üçüncü cümlesinde yer alan “üç” ibaresi “iki” şeklinde değiştirilmiş ve fıkraya aşağıdaki cümle eklenmiştir.

“Bir veya daha fazla çocuğa eşiyle birlikte veya münferit olarak koruyucu aile olan memura çocuğun koruyucu aile yanına teslim edildiği tarihten sonra isteği üzerine on gün izin verilir.”

MADDE 3- 1/7/1976 tarihli ve 2022 sayılı 65 Yaşını Doldurmuş Muhtaç, Güçsüz ve Kimsesiz Türk Vatandaşlarına Aylık Bağlanması Hakkında Kanunun 5 inci maddesinde yer alan “Türkiye İstatistik Kurumunca her ay için belirlenen Tüketici Fiyatları Endeksi (TÜFE) aylık değişim oranları esas alınarak” ibaresi “kanuni faizi ile” şeklinde değiştirilmiştir.

MADDE 4- 24/5/1983 tarihli ve 2828 sayılı Sosyal Hizmetler Kanununun 3 üncü maddesinin birinci fıkrasının (f) bendinin (6) ve (12) numaralı alt bentleri aşağıdaki şekilde değiştirilmiş, bende aşağıdaki alt bent ve fıkraya aşağıdaki bentler eklenmiştir.

“6. “İhtisaslaştırılmış Çocuk Evleri Sitesi”; Suça sürüklenmesi, suç mağduru olması veya sokakta sosyal tehlikelerle karşı karşıya kalması sebebiyle haklarında bakım tedbiri veya korunma kararı verilen çocuklardan psikososyal desteğe ihtiyaç duyduğu tespit edilenler ve refakatsiz çocukların bu ihtiyaçları giderilinceye kadar geçici süre ile bakım ve korunmalarının sağlandığı, bu süre içinde aile, yakın çevre ve toplum ilişkilerinin düzenlenmesine yönelik çalışmaların yürütüldüğü; çocukların mağduriyet, suça sürüklenme, yaş ve cinsiyet durumuna göre ayrı ayrı yapılandırılan güvenlikli yatılı sosyal hizmet kuruluşlarını,”

“12. “Çocuk Evleri Sitesi”; Korunma ihtiyacı olan çocukların bakımlarının sağlandığı aynı yerleşkede bulunan ev tipi sosyal hizmet birimlerinden oluşan kuruluşu,”

“17. “Çocuk Koruma İlk Müdahale ve Değerlendirme Merkezi”; Korunma ihtiyacı olan veya suça sürüklenen çocuklar hakkında uygun hizmet modeli belirleninceye veya mahkeme kararı alınıncaya kadar geçici bir süre barınma ve temel gereksinimleri karşılamak üzere açılan güvenlikli yatılı sosyal hizmet kuruluşlarını,”

“h) “İhtisaslaşma”; Çocuk bakım kuruluşlarının, çocukların özel surette korunmaları amacıyla yaş ve cinsiyet durumları ile psikososyal ihtiyaçlarına yönelik yapılandırılmasını,

ı) “Sosyal ve ekonomik destek”; Ailesi veya yakını yanında bakımı için desteklenen çocuklar ve gençler ile hakkındaki korunma kararı veya bakım tedbiri kararı reşit olması nedeniyle sona eren kişilere verilen desteği,

j) “Koruyucu aile”; Korunma ihtiyacı olan çocukların bakım ve yetiştirilmelerini sağlamak üzere yanına yerleştirildiği, çocukların ihtiyaçlarını karşılamak üzere yapılacak bir ödeme karşılığında veya gönüllü olarak bakımı üstlenen kişi ya da aileyi,

k) “Merkezî İzleme Sistemi”; Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı merkez teşkilatında kurulan, tüm sosyal hizmet kuruluşlarında bulunan yazılım destekli kamera sistemlerince yapılan yerel kayıtların eş zamanlı olarak aktarıldığı, kesintisiz çalışan, veri toplama, analiz, denetim ve disiplin süreçlerinde kullanılan altyapıyı,”

MADDE 5- 2828 sayılı Kanunun 23 üncü maddesinin birinci fıkrasının ikinci cümlesinde yer alan “ikinci” ibaresi “üçüncü” şeklinde değiştirilmiş, maddeye birinci fıkrasından sonra gelmek üzere aşağıdaki fıkra eklenmiş, maddenin mevcut ikinci fıkrasında yer alan “usul ve esası ile” ibaresinden sonra gelmek üzere “ikinci fıkra kapsamında isteğe bağlı sigorta ödemelerine,” ibaresi eklenmiş ve “Maliye Bakanlığının uygun görüşü üzerine Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı” ibaresi “Hazine ve Maliye Bakanlığının uygun görüşü üzerine Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı” şeklinde değiştirilmiştir.

“Koruyucu aile sözleşmesi devam eden koruyucu ailelerde eşlerden birinin, sigortalı olarak ay içerisinde otuz günden az çalışması ya da tam gün çalışmaması sebebiyle isteğe bağlı sigortalı olanlar hariç olmak üzere, sosyal güvenlik kuruluşlarına tabi olarak isteğe bağlı sigortalılık veya iştirakçilik kapsamında ödediği primin, 31/5/2006 tarihli ve 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununun 82 nci maddesi uyarınca belirlenen prime esas kazanç günlük alt sınırı üzerinden hesaplanacak tutarı, ödeme belgesinin ibrazı hâlinde aylık ödemelere ilave edilerek karşılanır. Bu fıkra kapsamında ödeme yapılan kişilerin eşlerinin vefatı hâlinde de isteğe bağlı sigorta primlerinin karşılanmasına devam edilir.”

MADDE 6- 2828 sayılı Kanuna 25 inci maddesinden sonra gelmek üzere aşağıdaki madde eklenmiştir.

“Sosyal ve ekonomik destek

MADDE 25/A- Çocukların kuruluş bakımına alınmaksızın ailesi veya yakını yanında bakımı ve desteklenmesi amacıyla koruyucu ve önleyici çalışmalar yapılır. İhtiyaç duyulması hâlinde sosyal ve ekonomik sorunların çözülmesine yönelik bölgesel şartlar dikkate alınarak sosyal ve ekonomik destek sağlanır.

Sosyal ve ekonomik destek geçici veya süreli olarak sağlanabilir. Destek ödemeleri, en yüksek devlet memuru aylığı (ek gösterge dahil) tutarını aşamaz. Yaş ve öğrenim durumuna göre verilecek destek üst sınır üzerinden hesaplanarak belirlenir.

Aylık ödenecek süreli ekonomik destek iki yıla kadar, tek seferlik ödenecek geçici ekonomik destek ise yılda en fazla iki kez olmak üzere sağlanır. Geçici ekonomik destek ikinci fıkrada belirlenen tutarın üç katına kadar verilebilir. Sosyal ve ekonomik destek aynı ailede en fazla iki kişi için sağlanır.

Sosyal ve ekonomik destek, kural olarak destekten yararlanan çocuğun 18 yaşını doldurmasına kadar sağlanabilir. Korunma kararı veya bakım tedbiri kararı, reşit olması nedeniyle sona eren kişiler ile sosyal ve ekonomik destek hizmetinden yararlanırken reşit olan ve aralık vermeksizin örgün yüksek öğrenim programlarına devam eden gençler sosyal ve ekonomik destekten 25 yaşını tamamlayana kadar yararlandırılabilir.

Sosyal ve ekonomik destekten yararlanacakların tespiti, verilecek sosyal destekler ile geçici ve süreli ekonomik destekten faydalananlara yapılacak ödemelere ve ödemelerin sürelerine ilişkin usul ve esaslar Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığınca çıkarılacak yönetmelikle belirlenir.

22/11/2001 tarihli ve 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu hükümlerine göre çocuğa bakmakla yükümlü olan kimsenin yönetmelikte belirlenen şartları taşımadığı halde aktif bir eylemiyle bundan haksız bir şekilde yararlandığının Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığınca tespit edilmesi hâlinde, Devletçe ödenen meblağın tahsili için ilgililere rücu edilir.”

MADDE 7- 2828 sayılı Kanuna 35/B maddesinden sonra gelmek üzere aşağıdaki madde eklenmiştir.

“Tasfiye işlemleri ve tedbirler

MADDE 35/C- Kanunun 35/A ve 35/B maddeleri uyarınca kapatılmasına karar verilen yatılı kuruluşlarda, ihtiyaç duyulması hâlinde bakım faaliyetlerinin aksamaması ve hizmetin devamlılığını sağlamak üzere merkezin olağan idari, mali, hukuki, mesleki ve diğer tüm işleri valilikçe yürütülür. Bu yetki çerçevesinde, başka bir kuruluşa nakli hemen yapılamayan kişilere, durumlarına uygun bir kuruluşa yerleştirilinceye kadar ve azami altı ay süreyle hizmet sunulmasına devam edilir. Bu süreçte Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına bağlı yatılı kuruluşlarda görev yapan personel geçici olarak görevlendirilebilir.

Gerçek kişilere veya özel hukuk tüzel kişilerine ait sosyal hizmet kuruluşlarının kurucu müdürü hakkında 35/B maddesinin ikinci fıkrasının (a) bendinde belirtilen eylemlerden dolayı adli kovuşturma açılması hâlinde kovuşturma sonuçlanıncaya kadar valilikçe bu madde kapsamında belirtilen tedbirlerin alınmasına karar verilebilir.”

MADDE 8- 2828 sayılı Kanunun ek 1 inci maddesi aşağıdaki şekilde değiştirilmiştir.

“EK MADDE 1- Bu madde ile sağlanan istihdam hakkından yararlanmak için;

a) Bu Kanun kapsamında hakkında korunma kararı veya 5395 sayılı Kanun uyarınca bakım tedbiri kararı alınmış olmak,

b) Korunma kararı veya bakım tedbiri kararı devam ederken fasılalı olarak geçen yararlanma süreleri dâhil en az beş yıl kuruluş bakımı veya koruyucu aile sosyal hizmet modellerinden fiilen yararlanmak ve reşit olduğu tarih itibarıyla fiilen yararlanmaya devam ediyor olmak,

c) Korunma, bakım tedbir kararı veya bu Kanunun 24 üncü maddesinin birinci fıkrasının (b) bendinde belirtilen himaye onayının sona erdiği tarih itibarıyla Türk vatandaşı olmak,

ç) 14 yaşını doldurduğu tarihten itibaren kuruluştan ya da koruyucu aile yanından hizmet aldığı süre boyunca fasılalı da olsa Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı kayıtlarına göre doksan günden fazla izinsiz ayrılmamış olmak,

d) En az ortaöğretim mezunu olmak,

e) 18 yaşın doldurulduğu ve korunma, bakım tedbir kararı veya bu Kanunun 24 üncü maddesinin birinci fıkrasının (b) bendinde belirtilen himaye onayının sona erdiği tarihten itibaren beş yıl içinde Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına başvuru yapmış olmak ve başvuru tarihi itibarıyla 30 yaşından gün almamış olmak,

şartlarının tamamının taşınması zorunludur.

Birinci fıkrada belirtilen şartlar kapsamında hak sahibi olanların işe yerleştirilmeleri aşağıdaki usul ve esaslar çerçevesinde yapılır.

a) Kamu kurum ve kuruluşları tarafından hangi statüde olursa olsun dolu kadro ve pozisyonları toplamının binde biri, bu madde kapsamında istihdam edilecekler için ayrılır ve her yıl belirtilen oranda kişi istihdam edilir. Dolu kadro ve pozisyon toplamı binden az olan kamu kurum ve kuruluşlarına, talep edilmesi durumunda yerleştirme yapılır.

b) Hak sahipliği Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından onaylananların merkezî yerleştirme işlemleri merkezî sınav sonuçlarına göre yapılır.

c) Yerleştirme yapılacak kadro ve pozisyon sayısı 2 sayılı Genel Kadro ve Usulü Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesine tabi kurumların dolu memur kadroları ile sözleşmeli personel pozisyonları ve işçi kadro sayılarının toplamının binde biridir. Toplam kadro ve pozisyon sayısının belirlenmesinde yerleştirme yapılacak yılın başındaki veriler esas alınır. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından bu madde kapsamında hak sahiplerinin istihdam edileceği toplam kadro sayıları her kurum için tespit edilerek kurumlara bildirilir. Kurumlar, bildirilen bu kadroları merkez ve taşra teşkilatları itibarıyla dağıtımını yaparak yerleştirme dönemlerinde Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına bildirir. Bu madde kapsamına girenlerin yerleştirilmeleri; ortaöğretim ve daha üst öğrenim mezunları için kurumların talepleri doğrultusunda öğrenim durumları itibarıyla ihraz ettikleri unvanın Genel Kadro ve Usulü Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi eki cetvellerde yer alması şartıyla ihraz etmiş bulundukları unvanlara, bunların dışında kalan ortaöğretim ve yükseköğretim mezunları için memur unvanlı kadro ve pozisyonlara, en az yılda bir defa olmak üzere Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığınca yapılır veya yaptırılır. Öğretmenlik alanları için Millî Eğitim Bakanlığınca belirlenen yükseköğretim programlarından mezun olanlar 10/10/2024 tarihli ve 7528 sayılı Öğretmenlik Mesleği Kanunu hükümleri uyarınca istihdam edilirler. Millî Eğitim Akademisi ile ilişikleri disiplin soruşturması dışında bir sebeple kesilenler memur unvanlı kadrolara atanırlar. Kurumlarca teşkilat bazında dağıtımın bildirilmemesi hâlinde Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığınca belirlenecek usul ve esaslar dâhilinde resen yerleştirme yapılır.

ç) Hak sahipleri bu madde kapsamındaki istihdam hakkından yalnızca bir defa faydalanabilirler. Hak sahiplerinden herhangi bir kamu kurum ve kuruluşuna yerleştirilip atama onayı alınanlar ile kamu kurum ve kuruluşlarına ait kadro ve pozisyonlara her ne surette olursa olsun atananlar ve 7528 sayılı Kanuna göre hazırlık eğitimine alınanlar bu maddede verilen hakkı kullanmış sayılır. Öğrenim düzeyinin göreve başlama sonrasında değişmesi genel hükümler dışında bir atama veya unvan değişikliğine hak teşkil etmez.

d) Kamu kurum ve kuruluşları, bu maddede belirtilen haktan yararlanarak yerleştirilenlerin atama işlemlerinin sonucunu, herhangi bir nedenle işten ayrılan personele ilişkin belirlenecek bilgileri ve hâlen çalışmakta olanların bilgilerini yönetmelikte belirlenecek süre içerisinde Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı ile Kamu Personel Bilgi Sisteminin bulunduğu kuruma bildirir.

e) Genel Kadro ve Usulü Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi kapsamı dışında kalan kurumlar da bu madde kapsamında istihdamla yükümlü oldukları kadro ve pozisyonları Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına bildirmek zorundadır. Ancak, bu kurumlara yapılacak yerleştirmelerde ilgili kurumların talep ettikleri kadro ve statüler esas alınır.

f) Bu madde kapsamında yapılacak yerleştirmelerde; yerleştirilen kişinin atama onayının alınması ile birlikte diğer kanunlardaki hükümlere bakılmaksızın ve başka bir işleme gerek kalmaksızın teklif yapılan kamu kurum ve kuruluşlarına kadrolar ihdas edilmiş ve kurumların kadro ve pozisyon cetvellerinin ilgili bölümlerine eklenmiş sayılır. Bu şekilde ihdas edilen kadrolar, herhangi bir şekilde boşalması hâlinde başka bir işleme gerek kalmaksızın iptal edilmiş sayılır.

Öğrenim durumlarına bakılmaksızın birinci fıkra kapsamına giren kişilerin özel sektörde çalıştırılmaları hâlinde, 5510 sayılı Kanunun 81 inci maddesine göre ödenmesi gereken ve aynı Kanunun 82 nci maddesi uyarınca belirlenen prime esas kazanç alt sınırı üzerinden hesaplanan malullük, yaşlılık ve ölüm sigortası primi, kısa vadeli sigorta kolları primi ve genel sağlık sigortası primi, sigortalı ve işveren hissesi primlerinin tamamı ile 25/8/1999 tarihli ve 4447 sayılı İşsizlik Sigortası Kanununun 49 uncu maddesinin birinci fıkrasına göre ödenmesi gereken işsizlik sigortası primi, sigortalı ve işveren hissesinin tamamı sigortalının işe giriş tarihinden itibaren beş yıl süre ile Hazine tarafından karşılanır. Bu fıkra kapsamında sağlanan prim teşvikinden işverenler yararlanır ve Hazine tarafından işverene sağlanan sigortalı primi hissesi teşviki tutarının sigortalıya ödenmesi işverenden talep edilemez. Bu fıkra uyarınca teşvikten faydalanabilmek için Sosyal Güvenlik Kurumuna verilmesi gereken aylık prim ve hizmet belgelerinin kanuni süresi içinde verilmesi ve Hazinece karşılanmayan primlerin kanuni süresi içinde ödenmesi şarttır.

İşe yerleştirme yükümlülüğünün takip ve denetimine, yerleştirme yapılacak kadro ve pozisyonların belirlenmesine, merkezî sınav ve yerleştirme işlemlerine ilişkin usul ve esasları belirlemeye Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı yetkilidir.”

MADDE 9- 2828 sayılı Kanuna aşağıdaki ek madde eklenmiştir.

“EK MADDE 12- Yatılı sosyal hizmet kuruluşlarında sunulan hizmetlerin kalite ve verimliliğinin artırılması, özel gereksinimli bireylerin ihtiyaçlarının tespit edilmesi, suç işlenmesinin önlenmesi ve acil durumlarda erken müdahalenin sağlanması amacıyla Merkezî İzleme Sistemine bağlı yazılım destekli kamera sistemlerinden yararlanılır.

Birinci fıkra çerçevesinde elde edilecek kişisel veriler adli veya idari soruşturmaya esas teşkil etmemesi hâlinde 24/3/2016 tarihli ve 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu ve ilgili mevzuatında gösterilen usul çerçevesinde kayıt tarihinden iki yıl geçtikten sonra silinir. Bu veriler mahkeme kararı olmaksızın hiçbir kurum, kuruluş veya kişi ile paylaşılamaz. Ancak kamu hizmetlerinin kalite ve verimliliğinin artırılması ile plan ve politika geliştirilebilmesi amacıyla bu verilerden anonim hâle getirilmek suretiyle yararlanılabilir.”

MADDE 10- 2828 sayılı Kanuna aşağıdaki ek madde eklenmiştir.

“EK MADDE 13- Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, bu Kanun ile diğer kanunlar ve Cumhurbaşkanlığı kararnameleriyle Bakanlığa verilmiş olan görevleri kapsamında sunulan hizmetlerden yararlanacak kişi ve hanelerin tespiti, ulusal politika ve stratejilerin oluşturulması ve sosyal yardımlardan yararlanacak kişilerin objektif ölçütlere göre belirlenmesinde kullanılmak üzere başvuru konusuyla ilgili olmak kaydıyla, sosyal yardım veya sosyal hizmet başvurusunda bulunan ya da hâlihazırda bu yardım ve hizmetlerden yararlanan kişiler ile bu kişilerin hanelerine ait taşınır, taşınmaz, sosyal güvenlik, sosyal yardım, sağlık, gelir, gider, varlık, nüfus ve mali durumlarına ilişkin her türlü veri ve bilgiyi gerçek ve tüzel kişilerden talep edebilir. Söz konusu veri ve bilgiler, genel yönetim kapsamındaki kamu idareleri ile kamu tüzel kişiliğini haiz kurumlar ve sermayesinin yarısından fazlası doğrudan veya dolaylı olarak bu kurum ve kuruluşlara ait ortaklıklar ile kamu hizmeti sunan diğer tüzel kişilerden de doğrudan talep edilebilir.

Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, birinci fıkra kapsamında veri ve bilgilerin temin edilmesi, işlenmesi ve kaydedilmesi dâhil bunlara ilişkin her türlü işlemi elektronik ortamda yapabilir ve bunları arşivleyebilir. Bu veri ve bilgiler, kullanıma açık hâle gelmeleri ya da 6698 sayılı Kanun uyarınca belirlenen şartların gerçekleşmesi hâlinde imha edilir.

Bu maddenin uygulanmasına ilişkin usul ve esasları belirlemeye Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı yetkilidir.”

MADDE 11- 2828 sayılı Kanuna aşağıdaki ek madde eklenmiştir.

“EK MADDE 14- Kadın konukevi hizmetinden yararlanan ve geliri bulunmayan veya meslek elemanının görüşü ve değerlendirme komisyonunun kararına göre yeterli geliri olmadığı değerlendirilen kadınlara ve çocuklara, 8/3/2012 tarihli ve 6284 sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun kapsamında geçici maddi yardım yapılmasına karar verilmemiş olması hâlinde, 6284 sayılı Kanunun 17 nci maddesinde belirtilen orana göre hiçbir kesinti yapılmaksızın net harçlık verilir.

Konukevinde kalan kadınların beraberindeki öğrenim gören çocukları ile çeşitli nedenlerle öğrenimine devam etmeyen ve ücretli olarak bir işyerinde çalışmayan çocuklarına, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına bağlı çocuk bakım kuruluşlarında kalan çocuklara verilen miktar kadar hiçbir kesinti yapılmaksızın net harçlık verilir.

Bu maddenin uygulanmasına ilişkin usul ve esaslar Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından hazırlanacak yönetmelikle belirlenir.”

MADDE 12- 2828 sayılı Kanuna aşağıdaki geçici madde eklenmiştir.

“GEÇİCİ MADDE 20- Bu Kanunun 23 üncü maddesinde isteğe bağlı sigorta ödemelerine yönelik yapılan değişikliğin yürürlüğe girmesinden önce gerçekleştirilen isteğe bağlı sigorta bedelleri talep edilmez.

Bu Kanunun 25/A maddesinin yürürlüğe girmesinden önce gerçekleştirilen sosyal ve ekonomik destek bedelleri talep edilmez.

Bu maddeyi ihdas eden Kanun ile ek 1 inci maddede yapılan değişikliğin yürürlüğe girmesinden önce korunma kararı veya 5395 sayılı Kanun uyarınca bakım tedbiri kararı alınmış olanlara maddenin birinci fıkrasının (b) bendinde beş yıl olarak düzenlenen süre şartı bu maddenin yürürlüğe girdiği tarihte 16 yaşını doldurmuş olanlar için iki yıl, 15 yaşını doldurmuş olanlar için üç yıl, 14 yaşını doldurmuş olanlar için dört yıl şeklinde uygulanır.

Bu maddeyi ihdas eden Kanun ile ek 1 inci maddede yapılan değişikliğin yürürlüğe girmesinden önce hak sahibi olanlardan daha önce istihdam hakkından yararlanmamış olanlar, bu maddenin yürürlüğe girdiği tarihten itibaren on iki ay içerisinde Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına başvurmaları hâlinde ek 1 inci maddede yer alan istihdam hakkından yararlanabilirler. Bu kişilerin işe yerleştirilmeleri bu maddeyi ihdas eden Kanun ile değiştirilen ek 1 inci maddenin bu değişiklikten önceki hükümlerinde yer alan usul ve esaslara göre yapılır.

Bu Kanunun ek 1 inci maddesinin birinci fıkrasının (ç) bendinde belirtilen sürenin hesabında bu maddenin yürürlük tarihinden önceki süreler dikkate alınmaz.”

MADDE 13- 25/10/1984 tarihli ve 3065 sayılı Katma Değer Vergisi Kanununun 17 nci maddesinin (2) numaralı fıkrasının (b) bendine “faaliyetinde bulunan” ibaresinden sonra gelmek üzere “Darülacezeye,” ibaresi eklenmiştir.

MADDE 14- 8/1/2002 tarihli ve 4736 sayılı Kamu Kurum ve Kuruluşlarının Ürettikleri Mal ve Hizmet Tarifeleri ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanunun 1 inci maddesinin sekizinci fıkrasında yer alan “Maliye, Ulaştırma, Denizcilik ve Haberleşme, İçişleri, Çevre ve Şehircilik ile Çalışma ve Sosyal Güvenlik bakanlıklarının görüşleri alınmak suretiyle Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı tarafından” ibaresi “Hazine ve Maliye, İçişleri, Çalışma ve Sosyal Güvenlik ve Ulaştırma ve Altyapı bakanlıklarının görüşleri alınmak suretiyle Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ile Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından müştereken” şeklinde, dokuzuncu fıkrasının birinci cümlesinde yer alan “Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı” ibaresi “Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı” şeklinde, ikinci cümlesinde yer alan “Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı ve Maliye Bakanlığı” ibaresi “Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ve Hazine ve Maliye Bakanlığı” şeklinde değiştirilmiş ve “altı ay içinde” ibaresi madde metninden çıkarılmıştır.

MADDE 15- 22/5/2003 tarihli ve 4857 sayılı İş Kanununun 74 üncü maddesinin birinci fıkrasının birinci cümlesinde yer alan “doğumdan sonra sekiz” ibaresi “doğumdan sonra onaltı” şeklinde, “toplam onaltı” ibaresi “toplam yirmidört” şeklinde, üçüncü cümlesinde yer alan “üç” ibaresi “iki” şeklinde değiştirilmiş, fıkraya aşağıdaki cümle eklenmiş, altıncı fıkrasının birinci cümlesinde yer alan “onaltı” ibaresi “yirmidört” şeklinde ve “onsekiz” ibaresi “yirmialtı” şeklinde değiştirilmiştir.

“Bir veya daha fazla çocuğa eşiyle birlikte veya münferit olarak koruyucu aile olan işçiye, çocuğun teslim edildiği tarihten sonra isteği üzerine on gün ücretsiz izin verilir.”

MADDE 16- 4857 sayılı Kanunun ek 2 nci maddesinin birinci fıkrasında yer alan “beş” ibaresi “on” şeklinde değiştirilmiştir.

MADDE 17- 3/7/2005 tarihli ve 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanununa aşağıdaki ek madde eklenmiştir.

“Çalıştırma yasağı

EK MADDE 1- (1) Cinsel saldırı, çocukların cinsel istismarı, reşit olmayanla cinsel ilişki, uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti, uyuşturucu veya uyarıcı madde kullanılmasını kolaylaştırma, müstehcenlik, fuhuş, insan ticareti, kasten öldürme suçlarından haklarında adli sicil ve arşiv kayıtlarında kesinleşmiş mahkûmiyet kararı bulunanlar; kamuya, özel sektöre veya sivil toplum kuruluşlarına ait her ne adla olursa olsun çocukların yoğun olarak bulunduğu çocuk hizmet birimleri, adli görüşme odaları, eğitim kuruluşları, çocuk etkinlik ve oyun evleri, okul, okul servisi, okul kantini, yurt, kreş, gündüz bakımevi, çocuk kulübü, internet kafeleri ve salonları, e-oyun yerleri, çocuk spor okulu, beden eğitimi ve spor tesisleri olarak işletilen iş yerlerini şahsen işletemez, bu iş yerlerinde çalıştırılamaz ve herhangi bir sıfatla fiilen bu iş yerlerinde görev alamaz.

(2) Birinci fıkra kapsamına giren kişilere aynı fıkrada belirtilen iş yerlerinin açılması veya işletilmesi için izin ve ruhsat verilmez. Birinci fıkra kapsamındaki iş yerlerinin aynı fıkra kapsamındaki kişilerce işletildiğinin tespit edilmesi hâlinde bu kişilere iş yerinin devri için altı ay süre verilir ve bu sürede kişinin iş yerini fiilen işletmesine izin verilmez. Bu süre içinde devir işlemi yapılmadığı takdirde verilen izin ve ruhsatlar, bunları veren kamu kurum ve kuruluşları tarafından derhâl iptal edilir.

(3) Birinci fıkra kapsamındaki iş yerlerinde çalışanlar, adli sicil ve arşiv bilgilerine dayanılarak oluşturulan bu iş yerlerinde çalışabileceğini gösterir resmî belgeyi altı ayda bir işverene ibraz etmek zorundadır.

(4) Birinci fıkraya aykırı olarak işçi çalıştıran kişiye, mahallîn mülki idare amiri tarafından bu fıkraya aykırı olarak çalıştırdığı her bir kişi başına brüt asgari ücretin üç katı tutarında idari para cezası verilir. Aykırılığın cezanın tebliğinden itibaren bir ay içinde giderilmediğinin tespiti hâlinde, birinci fıkraya aykırı olarak çalıştırılan her bir kişi başına brüt asgari ücretin yedi katı tutarında idari para cezası verilir. Bu cezanın tebliğinden itibaren bir ay içinde aykırılığın hâlen giderilmemiş olması hâlinde, ilgili kamu kurum ve kuruluşları tarafından verilen izin ve ruhsatlar derhâl iptal edilir.

(5) Bu maddenin uygulanmasına ilişkin usul ve esaslar, Adalet Bakanlığı ile Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından müştereken belirlenir.”

MADDE 18- 31/5/2006 tarihli ve 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununun 15 inci maddesinin ikinci fıkrasında yer alan “sekiz” ibaresi “onaltı” şeklinde değiştirilmiş ve “, çoğul gebelik halinde ise ilk on haftalık” ibaresi madde metninden çıkarılmıştır.

MADDE 19- 5510 sayılı Kanunun 18 inci maddesinin birinci fıkrasının (c) bendinde yer alan “doğumdan önceki ve sonraki sekizer haftalık sürede” ibaresi “doğumdan önceki sekiz ve sonraki onaltı haftalık sürede” şeklinde ve (d) bendinde yer alan “üç” ibaresi “iki” şeklinde değiştirilmiştir.

MADDE 20- 13/6/2006 tarihli ve 5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanununun 10 uncu maddesinin birinci fıkrasının (f) bendine “İktisadi işletmeleri hariç,” ibaresinden sonra gelmek üzere “Darülacezeye,” ibaresi eklenmiştir.

MADDE 21- 4/5/2007 tarihli ve 5651 sayılı İnternet Ortamında Yapılan Yayınların Düzenlenmesi ve Bu Yayınlar Yoluyla İşlenen Suçlarla Mücadele Edilmesi Hakkında Kanunun 2 nci maddesinin birinci fıkrasına aşağıdaki bentler eklenmiştir.

“ş) Oyun: İnternet aracılığıyla dağıtılan veya güncellenen, elektronik ortamda çevrim içi veya çevrim dışı oynanabilen dijital oyunları,

t) Oyun dağıtıcı: İçerik sağlayıcı tarafından üretilen veya yayınlanan dijital oyunların; son kullanıcıya ulaştırılması amacıyla satış kanalları ile ilişkileri yöneten, lisans anahtarlarının üretimini ve yönetimini koordine eden, dijital hak yönetimi sistemlerini kullanan ve bu süreçte mali veya teknik aracılık hizmeti sunan gerçek veya tüzel kişileri,

u) Oyun geliştirici: Dijital oyunu ya da oyun içeriğini tasarlayan, bunların yazılımını geliştiren veya geliştirme sürecini yöneten gerçek ya da tüzel kişileri,

ü) Oyun platformu: İnternet üzerinden dijital oyunların ve bunlarla ilişkili ek içeriklerin; sergilenmesi, satışı, dağıtımı, indirilmesi veya oynanmasına yönelik yazılımsal veya teknik altyapı sunan; kullanıcıların oyun veya içeriklere erişimini, lisans yönetimini veya kullanıcılar arası etkileşimi sağlayan veya koordine eden gerçek veya tüzel kişileri,”

MADDE 22- 5651 sayılı Kanunun ek 4 üncü maddesinin üçüncü fıkrasında yer alan “9 uncu ve 9/A maddeleri kapsamındaki içeriklere yönelik olarak” ibaresi madde metninden çıkarılmış, dördüncü fıkrasında yer alan “erişimin engellenmesi kararlarının” ibaresi “erişimin engellenmesi kararları ile yirmiüçüncü fıkranın” şeklinde, yedinci fıkrası aşağıdaki şekilde, onsekizinci fıkrasında yer alan “en geç üç ay” ibaresi “derhâl ve onbeş günü geçmemek üzere Kurum tarafından belirlenecek süre” şeklinde değiştirilmiş, ondokuzuncu fıkrasından sonra gelmek üzere aşağıdaki fıkralar eklenmiş ve diğer fıkralar buna göre teselsül ettirilmiş, mevcut yirminci fıkrasında yer alan “ve ondokuzuncu” ibaresi “, ondokuzuncu, yirminci, yirmibirinci ve yirmiüçüncü” şeklinde değiştirilmiş ve fıkraya aşağıdaki cümleler eklenmiştir.

“(7) Sosyal ağ sağlayıcı, onbeş yaşını doldurmamış çocuklara hizmet sunamaz ve bu hizmetin sunulmaması konusunda yaş doğrulama dâhil gerekli tedbirleri almakla yükümlüdür. Sosyal ağ sağlayıcı, onbeş yaşını doldurmuş çocuklara özgü ayrıştırılmış hizmet sunma konusunda gerekli tedbirleri alır. Bu fıkra kapsamında alınan tedbirler sosyal ağ sağlayıcının kendi internet sitesinde yayınlanır.”

“(20) Sosyal ağ sağlayıcı; açık, anlaşılır ve kullanıma elverişli ebeveyn kontrol araçları sağlar. Ebeveyn kontrol araçları;

a) Hesap ayarlarının kontrol edilmesine,

b) Satın alma, kiralama ve ücretli üyelik gibi ücrete dayalı işlemlerin ebeveyn iznine veya onayına tabi kılınmasına,

c) Kullanım süresinin izlenmesi ve bu sürenin sınırlandırılmasına,

ilişkin mekanizmaları içerir.

(21) Sosyal ağ sağlayıcı, aldatıcı reklamları engelleyici tedbirleri almakla yükümlüdür.

(22) Türkiye’den günlük erişimi on milyondan fazla olan sosyal ağ sağlayıcı, 8/A maddesi uyarınca gecikmesinde sakınca bulunan hâller kapsamında verilen kararların gereğini derhâl ve en geç bir saat içinde uygular.

(23) Türkiye’den günlük erişimi on milyondan fazla olan sosyal ağ sağlayıcı, bu Kanun uyarınca verilen içeriğin çıkarılması ve/veya erişimin engellenmesi kararlarına konu yayının kendi internet sitesinde yayınlanmaması hususunda gerekli her türlü tedbiri alır.”

“Verilen idari para cezasının tebliğinden itibaren otuz gün içinde yükümlülüğün yerine getirilmemesi hâlinde Başkan tarafından Türkiye’de mukim vergi mükellefi olan gerçek ve tüzel kişilerin ilgili sosyal ağ sağlayıcısına yeni reklam vermesi yasaklanır, bu kapsamda yeni sözleşme kurulamaz ve buna ilişkin para transferi yapılamaz. Reklam yasağı kararının verildiği tarihten itibaren üç ay içinde yükümlülüğün yerine getirilmemesi hâlinde Başkan, sosyal ağ sağlayıcının internet trafiği bant genişliğinin yüzde elli oranında daraltılması için sulh ceza hâkimliğine başvurabilir. Başvurunun kabulüne ilişkin hâkim kararının uygulanmasından itibaren otuz gün içinde söz konusu yükümlülüğün yerine getirilmemesi hâlinde Başkan, sosyal ağ sağlayıcının internet trafiği bant genişliğinin yüzde doksan oranına kadar daraltılması için sulh ceza hâkimliğine başvurabilir. Hâkim ikinci başvuru üzerine vereceği kararında, yüzde elliden düşük olmamak kaydıyla, sunulan hizmetin niteliğini de dikkate alarak daha düşük bir oran belirleyebilir. Bu kararlara karşı Başkan tarafından 5271 sayılı Kanun hükümlerine göre itiraz yoluna gidilebilir. Hâkim tarafından verilen kararlar erişim sağlayıcılara bildirilmek üzere Kuruma gönderilir. Kararların gereği, bildirimden itibaren derhâl ve en geç dört saat içinde erişim sağlayıcıları tarafından yerine getirilir. Yükümlülüğün yerine getirilmesi hâlinde reklam yasağı kaldırılır ve hâkim kararları kendiliğinden hükümsüz kalır. İnternet trafiği bant genişliğine yapılan müdahalenin sona erdirilmesi için erişim sağlayıcılara Kurum tarafından bildirim yapılır.”

MADDE 23- 5651 sayılı Kanuna aşağıdaki ek madde eklenmiştir.

“EK MADDE 5- (1) Oyun platformu usulüne uygun olarak derecelendirilmeyen oyunları sunamaz. Ancak derecelendirilmeyen oyunları en yüksek yaş kriterine göre derecelendirmek kaydıyla sunabilir. Oyun platformu içerik veya yer sağlayıcı olmasından doğan sorumluluk ve yükümlülükleri saklı kalmak kaydıyla, usulüne uygun olarak derecelendirilmeyen içerikleri çıkarmakla yükümlüdür.

(2) Türkiye’den günlük erişimi yüzbinden fazla olan yurt dışı kaynaklı oyun platformu; Kurum, Birlik, adli veya idari makamlarca gönderilecek tebligat, bildirim veya taleplerin gereği ile bu Kanun kapsamındaki diğer yükümlülüklerin yerine getirilmesini temin için Türkiye’de gerçek veya tüzel kişi temsilci belirlemekle ve bu temsilciye dair bilgileri Kuruma bildirmekle yükümlüdür. Oyun platformu, temsilcinin iletişim bilgilerine kolayca görülebilecek ve doğrudan erişilebilecek şekilde internet sitesinde yer verir.

(3) Oyun platformu; açık, anlaşılır ve kullanıma elverişli ebeveyn kontrol araçları sağlar. Ebeveyn kontrol araçları;

a) Hesap ayarlarının kontrol edilmesine,

b) Satın alma, kiralama ve ücretli üyelik gibi ücrete dayalı işlemlerin ebeveyn iznine veya onayına tabi kılınmasına,

ilişkin mekanizmaları içerir.

(4) Kurum, oyun platformunun bu Kanuna uyumuna ilişkin olarak oyun platformundan kurumsal yapı, bilişim sistemleri, veri işleme mekanizmaları dâhil olmak üzere bu Kanunun uygulanmasıyla doğrudan ilgili açıklamaları talep edebilir. Oyun platformu, Kurum tarafından talep edilen bilgi ve belgeleri derhâl ve onbeş günü geçmemek üzere Kurum tarafından belirlenecek süre içinde vermekle yükümlüdür.

(5) Bu maddenin uygulanmasına, oyun platformunun uyması gereken yükümlülüklere ve yaş kriterlerine göre derecelendirmeye dair usul ve esaslar, Kurum tarafından çıkarılan yönetmelikle belirlenir.

(6) Bu maddede düzenlenen yükümlülükler ile Kurum tarafından çıkarılan yönetmelikte yer alan yükümlülüklerini yerine getirmeyen oyun platformuna Kurum tarafından bildirimde bulunulur. Bildirimden itibaren otuz gün içinde bildirime konu yükümlülüğün yerine getirilmemesi hâlinde oyun platformuna Başkan tarafından bir milyon Türk lirasından on milyon Türk lirasına kadar idari para cezası verilebilir. Verilen idari para cezasının tebliğinden itibaren otuz gün içinde bildirime konu yükümlülüğün yerine getirilmemesi hâlinde on milyon Türk lirasından otuz milyon Türk lirasına kadar bir kez daha idari para cezası verilebilir. İdari para cezası miktarı ihlalin niteliği, ağırlığı, kullanıcılar üzerindeki etkisi veya meydana gelen zarar dikkate alınarak takdir edilir.

(7) İkinci kez verilen idari para cezasının tebliğinden itibaren otuz gün içinde bildirime konu yükümlülüğün yerine getirilmemesi hâlinde Başkan, oyun platformunun internet trafiği bant genişliğinin yüzde otuz oranında daraltılması için sulh ceza hâkimliğine başvurabilir. Başvurunun kabulüne ilişkin hâkim kararının uygulanmasından itibaren otuz gün içinde bildirime konu yükümlülüğün yerine getirilmemesi hâlinde Başkan, oyun platformunun internet trafiği bant genişliğinin yüzde elli oranına kadar daraltılması için sulh ceza hâkimliğine başvurabilir. Hâkim ikinci başvuru üzerine vereceği kararında, yüzde otuzdan düşük olmamak kaydıyla, sunulan hizmetin niteliğini de dikkate alarak daha düşük bir oran belirleyebilir. Bu kararlara karşı Başkan tarafından 5271 sayılı Kanun hükümlerine göre itiraz yoluna gidilebilir. Hâkim tarafından verilen kararlar erişim sağlayıcılara bildirilmek üzere Kuruma gönderilir. Kararların gereği, bildirimden itibaren derhâl ve en geç dört saat içinde erişim sağlayıcıları tarafından yerine getirilir. Bildirime konu yükümlülüğün yerine getirilmesi hâlinde; verilen idari para cezalarının dörtte biri tahsil edilir ve hâkim kararları kendiliğinden hükümsüz kalır. İnternet trafiği bant genişliğine yapılan müdahalenin sona erdirilmesi için erişim sağlayıcılara Kurum tarafından bildirim yapılır.”

MADDE 24- (1) 27/7/1967 tarihli ve 926 sayılı Türk Silâhlı Kuvvetleri Personel Kanununun 128 inci maddesinin birinci fıkrasının (d) bendinin birinci paragrafının birinci cümlesinde yer alan “doğum yaptığı tarihten itibaren sekiz hafta” ibaresi “doğum yaptığı tarihten itibaren onaltı hafta” şeklinde, “toplam onaltı” ibaresi “toplam yirmidört” şeklinde, üçüncü cümlesinde yer alan “önceki üç” ibaresi “önceki iki” şeklinde, üçüncü paragrafının birinci cümlesinde yer alan “en fazla üç yaşında bir çocuğu evlat edinen kadın personele çocuğun ana ve babasının rızasının kesinleştiği tarihten veya vesayet dairelerinin izin verme tarihinden” ibaresi “en fazla üç yaşında bir çocuğu eşiyle birlikte veya münferit olarak evlat edinen kadın personele bu bentte geçen sekiz haftalık iznin bitiminden” şeklinde değiştirilmiş ve bende ikinci paragrafından sonra gelmek üzere aşağıdaki paragraflar eklenmiştir.

“En fazla üç yaşında bir çocuğu eşiyle birlikte veya münferit olarak evlat edinen subay/astsubaylar ile subay/astsubay olmayan eşin münferit olarak evlat edinmesi hâlinde subay/astsubay olan eşlerine çocuğun teslim edildiği tarihten itibaren sekiz hafta süre ile izin verilir. Bu izin evlatlık kararı verilmeden önce çocuğun fiilen teslim edildiği durumlarda da uygulanır.

Bir veya daha fazla çocuğa eşiyle birlikte veya münferit olarak koruyucu aile olan subay/astsubaya çocuğun koruyucu aile yanına teslim edildiği tarihten sonra isteği üzerine on gün izin verilir.”

(2) 9/7/1982 tarihli ve 2692 sayılı Sahil Güvenlik Komutanlığı Kanununun ek 11 inci maddesinin üçüncü fıkrasının (d) bendinin birinci cümlesinde yer alan “doğum yaptığı tarihten itibaren sekiz hafta” ibaresi “doğum yaptığı tarihten itibaren on altı hafta” şeklinde, “toplam on altı hafta” ibaresi “toplam yirmi dört hafta” şeklinde, üçüncü cümlesinde yer alan “önceki üç” ibaresi “önceki iki” şeklinde, “en fazla üç yaşında bir çocuğu evlat edinen kadın personele çocuğun ana ve babasının rızasının kesinleştiği tarihten veya vesayet dairelerinin izin verme tarihinden itibaren” ibaresi “en fazla üç yaşında bir çocuğu eşiyle birlikte veya münferit olarak evlat edinen kadın personele bu bentte geçen sekiz haftalık iznin bitiminden itibaren” şeklinde değiştirilmiş ve bende aşağıdaki cümleler eklenmiştir.

“Üç yaşını doldurmamış bir çocuğu eşiyle birlikte veya münferit olarak evlat edinen subay, sözleşmeli subay, astsubay, sözleşmeli astsubay ve uzman erbaş ile subay, sözleşmeli subay, astsubay, sözleşmeli astsubay ve uzman erbaş olmayan eşin münferit olarak evlat edinmesi hâlinde subay, sözleşmeli subay, astsubay, sözleşmeli astsubay ve uzman erbaş olan eşlerine, çocuğun teslim edildiği tarihten itibaren sekiz hafta süre ile aylıklı izin verilir. Bu izin evlatlık kararı verilmeden önce çocuğun fiilen teslim edildiği durumlarda da uygulanır. Bir veya daha fazla çocuğa eşiyle birlikte veya münferit olarak koruyucu aile olan personele çocuğun koruyucu aile yanına teslim edildiği tarihten sonra isteği üzerine on gün izin verilir.”

(3) 10/3/1983 tarihli ve 2803 sayılı Jandarma Teşkilat, Görev ve Yetkileri Kanununun ek 3 üncü maddesinin üçüncü fıkrasının (ç) bendinin birinci cümlesinde yer alan “doğum yaptığı tarihten itibaren sekiz hafta” ibaresi “doğum yaptığı tarihten itibaren on altı hafta” şeklinde, “toplam on altı hafta” ibaresi “toplam yirmi dört hafta” şeklinde, üçüncü cümlesinde yer alan “önceki üç” ibaresi “önceki iki” şeklinde, “en fazla üç yaşında bir çocuğu evlat edinen kadın personele çocuğun ana ve babasının rızasının kesinleştiği tarihten veya vesayet dairelerinin izin verme tarihinden itibaren” ibaresi “en fazla üç yaşında bir çocuğu eşiyle birlikte veya münferit olarak evlat edinen kadın personele bu bentte geçen sekiz haftalık iznin bitiminden itibaren” şeklinde değiştirilmiş ve bende aşağıdaki cümleler eklenmiştir.

“Üç yaşını doldurmamış bir çocuğu eşiyle birlikte veya münferit olarak evlat edinen subay, sözleşmeli subay, astsubay, sözleşmeli astsubay, uzman jandarma ve uzman erbaş ile subay, sözleşmeli subay, astsubay, sözleşmeli astsubay, uzman jandarma ve uzman erbaş olmayan eşin münferit olarak evlat edinmesi hâlinde subay, sözleşmeli subay, astsubay, sözleşmeli astsubay, uzman jandarma ve uzman erbaş olan eşlerine, çocuğun teslim edildiği tarihten itibaren sekiz hafta süre ile aylıklı izin verilir. Bu izin evlatlık kararı verilmeden önce çocuğun fiilen teslim edildiği durumlarda da uygulanır. Bir veya daha fazla çocuğa eşiyle birlikte veya münferit olarak koruyucu aile olan personele çocuğun koruyucu aile yanına teslim edildiği tarihten sonra isteği üzerine on gün izin verilir.”

MADDE 25- 12 Nisan 1332 tarihli Darülaceze Nizamnamesinin 12 nci maddesinin birinci fıkrasında yer alan “ancak Dersaadet’de mütevellid veya mütevattın olub da” ibaresi madde metninden çıkarılmış, fıkranın birinci cümlesinden önce gelmek üzere aşağıdaki cümle eklenmiştir.

“Darülaceze yurt içinde ve ilgili mevzuata göre yurt dışında da hizmet verebilir.”

MADDE 26- Darülaceze Nizamnamesinin 25 inci maddesinden sonra gelmek üzere aşağıdaki madde eklenmiştir.

“MADDE 25/A- Darülaceze, ihtiyaç sahiplerine yardım amacıyla ilgili mevzuat hükümlerine göre gıda bankacılığı faaliyetinde bulunabilir ve ihtiyaç sahiplerine aşevi hizmeti verebilir.”

GEÇİCİ MADDE 1- (1) Bu Kanunun 2 nci, 15 inci ve 24 üncü maddeleri ile analık izin süreleri yeniden düzenlenen ve bu maddenin yürürlüğe girdiği tarih itibarıyla ilgili mevzuatı uyarınca öngörülen analık izin süresi dolmuş ancak 1/4/2026 tarihi itibarıyla doğumun gerçekleştiği tarihten itibaren yirmi dört haftalık süreyi henüz tamamlamamış olan personele, bu maddenin yürürlüğe girdiği tarihten itibaren 10 iş günü içerisinde talep etmeleri halinde sekiz hafta ilave analık izni verilir.

MADDE 27- (1) Bu Kanunun;

a) 22 nci ve 23 üncü maddeleri yayımı tarihinden itibaren 6 ay sonra,

b) Diğer maddeleri yayımı tarihinde,

yürürlüğe girer.

MADDE 28- (1) Bu Kanun hükümlerini Cumhurbaşkanı yürütür.

Karşılıksız yararlanma suçu 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu madde 163’te düzenlenmiştir. Kanun maddesi günümüzdeki halini alana dek bazı tartışmalara sebebiyet vermiştir. Çünkü kanunda karşılıksız yararlanma suç olarak düzenlenmiş olmasına karşın söz konusu suçu oluşturan eylemlerde büyük oranda değişiklikler olmuştur. Kanunda yer verilen bu maddenin ilk fıkrasında otomatlarca sunulan hizmetlerden karşılıksız yararlanma, ikinci fıkrada ise telefon hatlarıyla frekanslar ve elektromanyetik dalgalar ile yapılan yayınlardan karşılıksız yararlanma, üçüncü fıkrada ise elektrik enerjisi, doğalgaz ve su karşılıksız yararlanma eylemleri suç olarak düzenlenmiştir. Karşılıksız yararlanma suçunu oluşturan eylemlerin çeşitlilik göstermesi ve hangi ölçüe hangi değerlendirmelerle ceza hukukunca yaptırım altına alınarak problem teşkil etmesi nedeniyle çalışmamız kapsamında incelenmiştir. Suçun kanundaki düzenlenişi, maddi ve manevi unsurların yanı sıra korunan hukuki değer, özel görünüş biçimleri ve yaptırımlara yer verilerek değerlendirilme yapılmıştır.

ABSTRACT

The crime of unrequited benefit is regulated in Article 163 of the Turkish Penal Code No. 5237. The article of the law caused some controversy until it took its current form. Because, although unrequited benefit is regulated as a crime in the law, there have been major changes in the actions that constitute the crime in question. In the first paragraph of this article in the law, unrequited benefit from the services provided by vending machines, in the second paragraph, unrequited benefit from telephone lines and broadcasts made with frequencies and electromagnetic waves, and in the third paragraph, unrequited benefit from electrical energy, natural gas and water are regulated as crimes. Due to the diversity of the acts constituting the crime of unrequited benefit and the extent to which they are sanctioned by the criminal law and which evaluations constitute a problem, they are examined within the scope of our study. In addition to the regulation of the crime in the law, material and moral elements, the legal value protected, special forms of appearance and sanctions are evaluated.

GİRİŞ

Teknolojinin gelişmesiyle birlikte insanların ihtiyaçlarında da bazı değişikliklerin olmasına sebebiyet vermiştir. İnsan gücünden tasarruf edilmesi amacıyla hazırlanan otomatik makineler toplumda daha sık kullanılmaya başlanmış ve bu amaçla da kanunlarda da bu konuya ilişkin düzenlemelere yer verilmeye başlanmıştır. TCK md. 163 kapsamında yapılan düzenleme de buna istinaden hazırlanmıştır. Otomatik makinelerin kullanılmaya başlanmasıyla birlikte bunlara aykırı şekilde kullanımların cezalandırılmasına da ihtiyaç olmuştur. Otomatik makinelerden karşılık ödemeksizin yararlanma ve telefon hatlarıyla elektromanyetik dalgalardan sahibinin rızası olmadan kullanılması yaptırımla düzenlenmiştir. Bununla birlikte abonelik esası uyarınca tüketilen su ya da enerjinin bedeli ödenmeden kullanılması da karşılıksız yararlanma suçu sayılmış ve hüküm altına alınmıştır.

Bu konuya ilişkin madde düzenlemesi üç fıkradan oluşmaktadır. Düzenlemenin ilk fıkrasında otomatlar ile birlikte işlenmiş karşılıksız yararlanma suçu tek hareket ile, ikinci fıkrada düzenlenmiş suçta da otomatlar aracılığıyla sunulmuş ve bedelinin ödenmesi halinde yararlanılan hizmetten ödeme yapmaksızın yararlanılması ve telefon hatlarıyla frekansları ya da elektromanyetik dalgalar ile gerçekleştirilen şifreli ya da şifresiz yayınların sahibinin ya da zilyedinin rızası olmaksızın yararlanma halinde seçimlik hareketler olarak düzenlenmiştir. Suçun yaptırımı da her iki fıkra bakımından hapis ve adli para cezası olarak seçimlik şekilde düzenlenmiştir. Üçüncü fıkraya bakıldığında da abonelik esası uyarınca yararlanılan su, elektrik enerjisi ya da doğalgazın karşılığı ödenmeden tüketilmesi tek hareketli suç şeklinde düzenlenmiş ve karşılığında ise hapis cezası öngörülmüştür.

BİRİNCİ BÖLÜM

KARŞILIKSIZ YARARLANMA KAVRAMI VE BENZER SUÇ TİPLERİ İLE KARŞILAŞTIRILMASI

1. Genel Olarak

Karşılıksız yararlanma eylemi kanunilik ilkesi uyarınca 1991’de 3756 sayılı kanun ile 765 Sayılı Ceza Kanuna eklenerek hukukumuzda yer almıştır. 5237 Sayılı TCK md. 163’te ise karşılıksız yararlanma suçu düzenlenmiştir. Fakat önceki kanun ile TCK arasında karşılıksız yararlanma suçunun birbirinden farklı olduğunu söylemek mümkündür. TCK kapsamında md. 163’te düzenlenen karşılıksız yararlanma suçunun incelenmesinden önce karşılıksız yararlanma kavramının hangi eylemleri içerdiğinin de incelenmesi gerekir.

2. Karşılıksız Yararlanma Kavramı

Yararlanma ve karşılıksız kelimelerinin sözlük anlamına bakıldığında karşılığının verilmemesi karşılıksız, yararlanma ifadesi de faydalanma, istifade etme ve yarar sağlama şeklinde tanımlanmıştır. Doktrinde karşılıksız yararlanma kavramına bakıldığında ise hile ve saniaya başvurulmadan hizmetten yararlanırlarak bir şeyin ödenmemesi, belirli bir kişi ile değil, kamuya arz edilmiş bedelin karşılığında yararlanılan hizmetten bedelin ödenmeden yararlanılması şeklinde ifade edilmiştir. Yargı kararlarına bakıldığında ise karşılıksız yararlanmanın herkese sunulmuş ve yalnızca belirli bir bedelin karşılığında yararlanılan hizmetten bedel ödemeksizin yararlanılması olarak ifade edilmiştir[1].

Öğretideki görüşe bakıldığında ise karşılıksız yararlanmanın suçunun oluşması bakımından hizmet ya da işletme sahibinin paranın dışında ödeme şeklinin önceden kararlaştırılmadığı süre boyunca paranın dışında ödeme aracının kabul edilmemesi zorunluluğu yoktur. Bu sebeple de karşılıksız yararlanma ifadesinin yerine bedelsiz yararlanma ifadesi de bu gibi eylemlerin bütün yönleri ile karşılamaya yeterli olması nedeniyle karşılık kelimesinin yerine bedel kelimesnin kullanılması da anlam açısından iki ifadeyi de karşılar. TCK md. 163’e bakıldığında ise ilk fıkranın tanımında öğretide yer alan tanımlara uygun biçimde bedelin ödenmemesi hususuna değinildiği görülür. İkinci ve üçüncü fıkralardaki fiilerin tanımında da bedelsiz yararlanmanın sahibi ve zilyedinin rızasının olmaması hali belirtilmiştir. Bütün bu tanımlamalara bakıldığında karşılıksız yararlanma kavramının bedel karşılığında yararlanılan hizmetten sahibinin ya da zilyedinin rızası olmaksızın bedelin ödenmeden istifade edilmesi olarak tanımlanması mümkündür[2].

3. Tarihsel Gelişimi

Karşılıksız yararlanma suçunu meydana getiren eylemlerin gelişim sürecinde kimi dönemlerde hukuki uyuşmazlığın kapsamında kalmış ve kimi dönemlerde de cezalandırılma gereğinin düşüncesiyle hareket edildiğinde mevcut suç tiplerinin dahilinde karara varılmış veya ayrı suç şeklinde ceza kanunlarında yer verilmiştir. Eski tarihlerde daha az rastlanılan eylemlerin değişen toplum yaşantısında teknolojik atılımlar sebebiyle yaygınlaşması ise kaçınılmaz bir hal almıştır. Söz konusu yaygınlaşmanın içinde bu eylemler dolandırıcılık ya da hırsızlık suçlarının kapsamında değerlendirilmesine karşın bu gibi eylemlerin dolandırıcılık ya da hırsızlığa sokma çabası gerçeği yansıtmamıştır[3].

Suçta ve cezada kanunilik ilkesi uyarınca ceza hukukunun vazgeçilmez ilkelerinden kabul edilmesi ile bu gibi eylemlerin klasik suç tipleri bağlamında cezalandırılamayacağı da anlaşılması nedeniyle söz konusu durumun cezalandırılamaması sebebiyle karşılıksız yararlanma eyleminin uzun süre cezasız kalması nedeniyle bu durum bazı tarihlerde skandal boyuta taşınmıştır. Bu sebeple de günümüze değin dolandırıcılık, hırsızlık ve güveni kötüye kullanma gibi suçların malvarlığına ilişkin ihlallerine yanıt vermediği anlaşılmış ve bu eylemlere yönelik özel suç tipinin oluşturulması ihtiyacı doğmuştur[4].

Karşılıksız yararlanma suçunun ortaya çıkmasındaki esas düşüncenin karşılıksız yararlanma kapsamında eylemlerin özellikle de dolandırıcılık gibi suçların kapsamına sokulmaması nedeniyle cezasız kalmaması düşüncesinden kaynaklanır. Eski çağlardaki bu düşüncenin çağdaş dönemin başlarında karşılıksız yararlanma eyleminin benzer suçlar ile cezalandırılması olarak karşılık bulmaktadır. Sonradan ayrı suç tipi şeklinde düzenlendiğini de söylemek mümkündür. Tarih boyunca karşılıksız yararlanmaya sebebiyet veren eylemlerin cezalandırmaya ilişkin ülkelerin arayış ve gelişim içinde olduğu görülür. Yapılan ayrımda görüldüğü şekilde karşılıksız yararlanma suçunu oluşturan eylemlerin kimi zamanlarda malvarlığına yönelik genel suçların kapsamı, kimi zamanda bu tip suçlar kapsamında cezalandırılması zorluğu ve bu sebeple de ihtiyacın karşılanmayıp duraksamaya neden olması sebebiyle ayrı suç tipi kapsamına sokulduğu görülür[5].

4. Türk Hukukundaki Gelişimi

Karşılıksız yararlanma suçunun tarihsel gelişim sürecinde olduğu şekilde Türk ceza hukuku gelişimi boyunca farklı tartışmalara neden olmuştur. Bu tartışmaların sonucu olarak da kimi dönemlerde tamamiyle ceza hukukunun kapsamının dışında bırakılarak kimi dönemlerde belirli suç tiplerinin kapsamında cezalandırılması gerektiği kabul edilmiştir. Türk ceza hukukunda evrelerin gelişiminin kanunda suç olarak düzenlenmemiş olduğu dönemde kanunda suç olarak düzenlenmiş olduğu dönem şeklinde iki başlık altında incelenmesi mümkündür. Bu sebeple de öncelikle kanunda suç olarak düzenlenmediği dönemin değerlendirilmesi isabetli olacaktır.

Karşılıksız yararlanma suçunun düzenlenmesi TCK’da eski tarihlere dayanmaz. Karşılıksız yararlanma suçunu meydana getiren eylemlerin özel hüküm olarak düzenlenmesi hususu ile birlikte 1958 tarihli ceza tasarısı ile gündeme gelmiştir. Ceza kanununda karşılıksız yararlanma suçunun ilk defa 1991’de 765 Sayılı Türk Ceza kanununda eklenmesi nedeniyle kanunda suç olarak düzenlenmemiş olduğu dönemde söz konusu yasadan önceki dönemde kanunlaşmamışsa da 1991 tarihli değişikliğe yön vermesi sebebiyle karşılıksız yararlanma suçunun 1987’de düzenlemesi şeklinde iki alt başlık şeklinde incelenmesi uygundur.

1991 tarihli yasadan önceki düzenlemeye bakıldığında mala karşı işlenen suç özel olarak düzenlenmiştir. Bu dönemde kanunda belirlenmemiş suçların cezalandırılmasının açık şekilde ceza hukukunun ana prensibi olan kanunilik ilkesine aykırı olduğu görüşü bulunmaktadır. Bu ilkeye aykırı şekilde ceza hukuku sisteminde yasak olması nedeniyle kıyas ile bu gibi fiillern dolandırıcılık ya da hırsızlık gibi suç tiplerinin kapsamına sokulması da kanunilik ve kıyas yasağı ilkelerinin değer kaybetmesi ve söz konusu durumun alışkanlık haline gelmesine neden olması nedeniyle sakıncalı ve yanlış bulunmuştur. Bu sebeple karşılıksız yararlanmaya sebebiyet veren eylemlerin cezalandırılması için kanun koyucunun özel olarak düzenlenmesi gerektiğine karar verilmiştir[6].

1987 Tarihli Türk Ceza Kanunu Öntasarısındaki düzenlemeye bakıldığında ise Yargıtay’ın vermiş olduğu kararlardan sonra uygulmada ve öğretide yaşanan görüş ayrılıklar sonuda karşılıksız yararlanma eylemleri de eklenmiştir. Karşılıksız yararlanma başlığını taşıyan md. 177 ve 178 uyarınca bu alanda düzenleme yapılmıştır. Bu düzenlemede dikkat çeken hususlardan biri de md. 177 kapsamında karşılıksız yararlanma suçunu meydana getiren eylemlerin sınırlı sayıda sayıldığıdır. Maddelerin gerekçesinde ise ceza mevzuatında yer alan boşluğun doldurulması için söz konusu düzenlemelerin yapıldığı açık bir şekilde belirtilmesi nedeniyle söz konusu suçların konuluş amacının da öğretide ve uygulamada yaşanmakta olan tartışmaların sona erdirillmesi olduğunu söylemek mümkündür[7].

Öntasarının bu şekliyle kamuoyu tartışmasına açılması nedeniyle karşılıksız yararlanma suçlarının tasarının ikinci metninde md. 210 ve 211 düzenlenmiştir. Tasarının ikinci metnin karşılıksız yararlanma başlıklı maddelerine bakıldığında karşılıksız yararlanma suçunun kapsam ve değerlendirmesinin sınırlarının genişletildiği görülür. Bununla birlikte karşılıksız yararlanma suçunun kanunda suç olarak düzenlendiği döneme bakıldığında 1991 tarihli 3756 sayılı kanunla eklenmiştir. Bu suçu meydana getiren eylemlerin kısmen değişikliğe uğraması ile birlikte 2005’te yürürlüğe giren TCK’nın 163. maddesinde düzenlenmiştir. Bu eylemlerin kanunda suç olarak düzenlenmeden önceki dönemde yapıldığı şekilde bu başlığın altında incelemek gerekir[8].

TCK md. 163’te düzenlenen bu hüküm, malvarlığına karşı işlenen suçlar bölümü altında yer verilen karşılıksız yararlanma madde başlığı altında düzenlenmiştir. Kanunun ilk haline bakıldığında su, elektrik, doğalgaz enerjisinden karşılıksız yararlanma eylemi düzenlenmemişti. 2012’de 6352 Sayılı kanunla madde kapsamına eklenmiş olup enerjinin taşınabilir mal şeklinde kabul edilmesi ile birlikte yürürlükten kaltırılmıştır. 2012’de ise hırsızlık suçu kapsamında değerlendirilmesine karşın söz konusu suçların işlenme oranının toplumda yükselmeye başlaması ve adli sistemin söz konusu suçlar sebebiyle ağırlaşması ise kanun koyucunun harekete geçmesine neden olmuş ve eylemin suç olmaya devam etmesi ile birlikte suç siyasetine göre bu değerler karşısında işlenen suçların niteliği değiştirilerek etkin pişmanlık hükümlerinin bu suçlara yönelik düzenlemesi yeniden ele alınmıştır[9].

5. Benzer Suç Tipleriyle Karşılaştırılması

Karşılıksız yararlanma fiilinin kanunda düzenlenmeden önceki süreçte öğretide ve uygulmada hırsızlık suçu kapsamında değerlendirilip değerlendrilmemesi gerektiğine yönelik farklı görüşler olmuştur. Kanunda özel suç şeklinde düzenlenmesinin ardından kimi yönleri ile hırsızlık suçuna benzerliği sebebiyle bazı duraksamalara sebebiyet vermiştir. Bu sebeple de eylem ve korunan hukuki değer açısından hırsızlık suçunun karşılıksız yararlanma suçuna benzerliği ve unsurları arasındaki farklılıklarına değinilmesi gerekir. Hırsızlık suçunda korunan hukuki değere bakıldığında zilyetlik olduğuna ilişkin öğretide genel kanaat bulunmaktadır. Karşılıksız yararlanma suçunda da korunan hukuki değere bakıldığında yalnızca zilyetliğin değil aynı zamanda da malvarlığı ya da malvarlığı üzerindeki haklar olduğunu söylemek mümkündür[10].

Hırsızlık ve karşılıksız yararlanma suçunu ayıran en önemli noktalardan biri de karşılıksız yararlanma suçlarının hiçbirinin konusunda hırsızlık suçu aksine taşınır mal şeklinde belirtilmemiş olmasıdır. 163. madde gerekçesine bakıldığında ise taşınır malın bulunmaması nedeniyle maddede belirtilmiş olan eylemlerin hırsızlık suçunu oluşturmayan her fıkra açıklamasında ayrı ayrı yazılması gerekir. 5237 sayılı kanun md. 163’te düzenlenen otomatlardan bedelsiz yararlanılması suçunun konusunu madde metninde taşınır maldan bahsedilmemesi nedeniyle hizmet otomatlarını oluşturur. Mal otomatlarının karşılıksız yararlanma suçunun konusunu oluşturmaz. Madde metninde hizmet kavramının kullanılması nedeniyle mal otomatlarından bedelsiz şekilde mal alınması eyleminin hırsızlık suçunun tipikliğine uygun olması nedneiyle mal otomatları suçun konusu olması halinde hırsızlık suçu gündeme gelir[11].

Dolandırıcılık suçu ile karşılaştırıldığında ise eylemlerin tarihsel gelişim süreci içinde dolandırıcılık suçunun maddi unsurlarınadn olan hileli hareketlerin oluşturulması ve bu durumda menfaat elde edilmesi sebebiyle kimi hallerde dolandırıcılık suçu ile benzerliği dikkat çekmiştir. Tarihsel gelişim sürecinde karşılıksız yararlanma suçunun dolandırıcılık suçuna yakın görülmesi nedeniyle karşılaştırmalı hukukta kimi zamanlar dolandırıcılık suçundan sonra düzenlenmiştir. Bu suç da dolandırıcılık benzeri suç şeklinde ifade edilmiştir. Dolandırıcılık suçu ile karşılıksız yararlanma suçunun unsurlarının arasında farklı ve benzer yönlerin tespitinin ardından uygulamada ve öğretide görüşlerin değerlendirilmesi açısından iki suç tipinin karşılaştırılması iki suç arasındaki benzerlikler ve farklılıkları ortaya koyacaktır[12].

Dolandırıcılık suçuyla karşılıksız yararlanma suçunda korunan hukuki değer bakımından genel hatlarıyla değerlendirildiğinde iki suçun da üçüncü bir kimsenin malvarlığı üzerinde hakkı olmaksızın faydalanma açısından orta değere karşı işlendiğini söylemek mümkündür. Fakat dolandırıcılık suçunun kanundaki tanımı ve gerekçesine bakıldığında bu suçla kişilerin sahip olduğu malvarlığı hakkının korunması amaçlanır. Madde gerekçesinde dolandırıcılık suçuyla bir kimsenin irade serbestisini etkilemesi nedeniyle irade özgürlüğünün ihlalinden bahsedilmesi nedeniyle bu suç ile malvarlığı hakkının korunması ile birlikte kişilerin rızalarının serbest bir şekilde ifade edebilmesinin teminat altına alınması ve iyiniyet ve güven gibi birden çok hukuki değerin korunması amaçlanır. Karşılıksız yararlanma suçuyla malvarlığı üzerinde olan hakların korunmasının yanı sıra maddede ifade edilen hizmetleri sağlayan kimselerin ya da kurumların hizmet karşılığı elde ettiği alacak haklarını korur[13].

Bilişim alanındaki suçlarla karşılaştırma yapıldığında sistemin engellenmesi, bozulması, kredi kartlarının kötüye kullanılması, verilerin yok edilmesi ya da değiştirilmesi gibi hususları kapsar. Bir sisteme girilmesi hali md. 243-244 kapsamında düzenlenirken karşılıksız yararlanma suçu ile bu bakımdan benzerlik gösterir. TCK md. 243 kapsamında bedeli karşılığında yararlanırlan sisteme girme suçunun nitelikli halinin düzenlendiği görülür. Bilişim sistemine girme suçunun bilgisayarların artan kullanımı ve doğal olarak da hukuka aykırı şekilde başka bilgisayara girmek ve hatta sisteme girilmesinin arından sistemde kimi suçların işlenmesinin sonucu olarak kendini gösterir. Bilişim sistemlerinin doğrudan bilgisayar ile çalışan sistemlerden otomatlar açısından bilgisayarların sadece yardımcı unsur şeklinde görev yapar. Bu sebeple de hizmet sunan otomatlara yönelik özel düzenlemenin olması nedeniyle otomatların bilişim suçları kapsamına girilmeyerek sistemin eğer ki otomat özelliğinin gösterilmesi ve aynı zamanda da bedel karşılığında yararlanılan bir sistem olması halinde sistemin de md. 163 kapsamındaki sistemlerden biri olması gerekir[14].

Verileri değiştirme, yok etme eylemlerinin işlenmesi ile kişinin kendisi ya da başkasının yararına haksız çıkar sağlaması da başka suç oluşturmaması durumunda cezalandırılması gerektiği belirtilir. Bu düzenlemede failin fiilinin başka suç oluşturmaması durumunda uygulanacağı anlamı çıkar. Bu sebeple de otomat işlevi gören cihazlardan yararlanılması, cihaz bilişim sistemi olsun ya da olmasın karşılıksız yararlanma olarak kabulü gerekir. Aynı şekilde md. 244/4’e bakıldığında ise bu eylemin kanunda ayrıca yaptırım altına alınması da başka suçların vücut vermiş olduğu hallerde bu fıkra hükmüne göre tamamlayıcı tali norm şeklinde düzenlenmesi nedeniyle yardımcı normun sonralığı ilkesi uyarınca bu hüküm ile belirtilmiş olan eylemlerin başkaca suç tanımlarına uyması durumunda failin o hükümler uyarınca cezalandırılması ve bu nedenle de cezalandırmaya ilişkin eylemin başkaca özel suç tipine uymaması halinde gündeme gelir[15].

TCK md. 245 ile karşılaştırma yapılırsa, başkasına ait sahte olarak üretilen banka ya da kredi kartının kullanılması ile yarar sağlanması suç olarak düzenlendiği görülür. Banka ya da kredi kartlarının kullanılması ya da kullandırılması ve yarar sağlanması gerekmesi nedeniyle çok hareketli suç niteliği taşır. Söz konusu suçun konusunu oluşturan kartların bankamatiklerin kulalnılarak yarar sağlanması halinde de bankamatiğin hizmet sunan otomat sayılıp sayılmayacağına yönelik md. 163 ilk fıkrada düzenlenen suçun oluşup oluşmayacağı gündeme gelir. Bu bağlamda söz konusu hizmetlerden bedelsiz faydalanmada bankamatiklerin hizmet otomatı tanımına uygması nedneiyle söz konusu hizmetlerden bedelsiz faydalanma amacıyla bankamatiğe haksız müdahalede bulunulması halinde bankamatik açısından md. 163/1 de yer alan suçun konusu oluşur. Fakat başkalarının kartının ele geçirilerek ya da sahtesinin yapılarak bankamatiklerdeki hizmetlerden yararlanılması halinde TCK md. 245 uyarınca banka ya da kredi kartlarının kötüye kullanılması suçu oluşur[16].

İKİNCİ BÖLÜM

KARŞILIKSIZ YARARLANMA SUÇU (TCK md. 163)

1. Suçla Korunan Hukuki Değer

Karşılıksız yararlanma suçu, malvarlığına karşı suçlar başlığı altında düzelenmiştir. Bu sebeple kanun maddesinin düzenlenmesindeki amaç, mal varlığını korumak olduğunu söylemek mümkündür. Suçun kişilerin mal varlığı değerleri karşısında işlenmesi söz konusu olması nedeniyle suçun korumakta olduğu hukuki değerin de mal varlığına yönelik varlık ya da varlıklar olduğunu söylemek mümkündür. Bir kimseye ait olan, parayla ölçülebilen hakların tamamı mal varlığı olarak ifade edilir. Haklar ve alacaklar malvarlığının aktifini oluştururken borçlar da pasif unsuru oluşturmaktadır. karşılıksız yararlanma suçunun ücret karşılığında yararlanılan hizmetlerden ücret ödemeksizin yararlanılması halinde başkasının mal varlığı değerlerini zedelemesi söz konusu olur[17].

TCK md. 163 uyarınca otomatlar ile sunulan ve bedeli ödenmesi halinde yararlanılan hizmetten ödeme yapılmaksızın yararlanılması durumunda otomatın sahibinin ya da işletmecisinin sahip olması gereken gelirin engellemesi ve ekonomik bakımdan zarar verir. Bununla birlikte başkasına ait olan telefon hattının frekansları ya da elektromanetik dalgalar ile gerçekleştirilen şifreli ya da şifresiz yayınlardan sahibinin ya da zilyedinin rızası olmaksızın faydalanılması halinde o kimsenin daha çok ödeme yapması zorunda kalması sebebiyle o kimsenin ekonomik açıdan zarara uğraması söz konusu olur. Üçüncü fıkraya bakıldığında ise abonelik esası uyarınca yararlanılan elektrik enerjisi, su ya da doğal gazdan sahibinin rızası olmadan ve tüketim miktarının belirlenmesini engelleyecek biçimde tüketilmesi halinde su, elektrik ve doğalgazdan bedelin ödenerek yararlanan kimselerin daha çok ödemede bulunmaması sebebiyle söz konusu enerjiler üzerinde kullanım hakkı korunur[18].

2. Fiil

TCK md. 163’te düzenlenen eylemler uyarınca suçun kanuni tanımında suçu meydana getiren eylemerden hangi hareket ile gerçekletirileceğine ilişkin özelleştirmenin yapılması halinde suçun herhangi hareketle işlenmesinin mümkün olması halinde bu suçun serbest hareketli suç olduğunu söylemek mümkündür. Karşılıksız yararlanma suçunda da bu bağlamda değerlendirilmektedir. Fıkralarda belirlenen eylemlerin herhangi biçimde işleyen kimselere yaptırım uygulanır. Birinci fıkra kapsamında yapılan düzenlemede otomatın teknik işleyişinin bertaraf edici herhangi bir davranış ile bunun sağlanması söz konusudur. Maddenin gerekçesi uyarınca örnek verildiğinde, toplu taşıma sistemlerinde yoluların yolculuk yapılması halinde karşılıksız yararlanma suçu oluşur[19].

Burada değerlendirilmesi gerekli unsur, otomatın öngörülen bedelin ödenmesiyle mekanizmasının kendiliğinden harekete geçmesi sonucunda malın ya da hizmetin otomatça sağlanmasıdır. TCK md. 163 uyarınca düzenlenen suçun meydana gelmesi açısından otomatlara sunulan hizmetlerin bedelinin ödenmeden yararlanılması gerekmektedir. Kanunun lafzında açık bir şekilde hizmetten söz edilmesi nedeniyle aksi görüşlerin de bulunmasının yanı sıra mal otomatlarının bu kapsamda değerlendirilmesi kanunilik ilkesine aykırıdır. Bu sebeple mal otomatının bedelsiz şekilde kullanılarak mal elde etmeye çalışılması halinde hırsızlık suçu oluşur. Otomatın teknik işleyişi ile birlikte eylemlerde hırsızlık suçu oluşur. Otomatın teknik işleyişine müdahale edilerek devre dışı kalması halinde de karşılıksız yararlanma suçunu teşkil eder[20].

İkinci fıkraya bakıldığında ise telefon hatlarıyla frekanslarının sahibin veya zilyedin rızası olmadan yararlanma eyleminden söz edilir. Telefon hatlarıyla frekanslarına girilerek yapılan konuşma bedeli eylemi gerçekleştiren kimse değil, karşı tarafça ödenmesi hali suç tipi olarak kendini gösterir. Mağdurun telefon hattına müdahale edilmesi gibi hususların olması ile birlikte fiziksel müdahale olmadan elektromanyetik frekanslara girilmesiyle de bu suçun oluşması mümkündür. Failin başkasına ya da kamuya ait olan telefon hatları ya da frekanslarının hukuk dışı yollar ile dahil olarak yaptığı konuşmada bedeli mağdura ödetmektedir. Bu nedenle burada hırsızlık suçunun oluştuğu söylenemez. Burada değerlendirilmesi gereken unsur herkesin kullanımına açık telefonların bedeli ödenmeden yararlanılması halinde hangi hükmün uygulanacağıdır. Çünkü burada telefon otomatının bedeli ödenerek yararlanılan otomat niteliğinde olduğu ve farklı müdahalelerle devre dışı bırakıldığı ifade edilir[21].

Tüketim miktarının engellenmesi de başka şekilde gerçekleştirilmesi mümkündür. Örnek vermek gerekirse, su, elektrik ya da doğal gazın tüketim miktarının ölçüldüğü sayaç ya da saatin sökülmesi, arıza yapmasına sebebiyet vermek amacıyla ayarının bozulması veya ölçüm dengesinin sınırlandırılması gibi hususlar da karşılıksız yararlanma dahilinde değerlendirilmesi gerekir. Fakat tüketim miktarını engelleyen hareket yapılmaksızın enerjiden faydalanılması halinde ise suç değil haksız fiilden bahsedilir. Değerlendirilmesi gereken diğer bir durum da maddenin lafzında yer alan abonelik esası uyarınca su, elektrik ya da doğalgazdan yararlanmaya ilişkin hususlardır. Aboneliğin tesis edilmeden önceki süreçte suç teşkil edip etmemesini ayırt etmek gerekmektedir[22].

3. Netice

Kanunda neticenin gösterilmemesi, hareketin yapılması ile suçun tamamlanmış olduğu kabul edilen suçlar şekli suçlar olarak ifade edilir. Bu suçlarda netice bulunmaktadır, fakat harekete bitişik olup hareketten ayrılması söz konusu değildir. Karşılıksız yararlanma suçunda maddi unsurun netice kısmında ise otomatlardan bedel ödenmeksizin yararlanılması da sahip ya da zilyedin rızası olmadan telefon hatları ve frekansları ya da şifreli veya şifresiz yayınlardan faydalanılması veya tüketilmesidir. Failin bu biçimde yarar sağlaması sırasında neticenin gerçekleşmiş olacağı kabul edilir. Bu bağlamda karşılıksız yararlanma suçunun neticesinin harekete bitişik suç olduğu söylenebilir. Suçun, hizmetin elde edilmesiyle hareketin gerçekleşmesiyle tamamlanır[23].

4. Fail

Bu suçun failine ilişkin kanunda ayrıca özellik aranmaması nedeniyle suçun failinin herkes olması mümkündür. Otomatlar aracılığı ile sunulmakta olan ve bedelin ödenmesi halinde yararlanılan hizmetten ödeme yapılmaksızın yararlanılan telefon hatlarıyla frekanslardan ya da elektromanyetik dalgalar ile gerçekleştirilen şifreli ve şifresiz yayınların sahibinin veya zilyedinin rızası olmaksızın faydalanan veya abonelik esası uyarınca yararlanılan elektrik enerjisi, su ya da doğalgazın sahibinin rızası olmaksızın tüketim miktarının belirlenmesini engelleyecek biçimde tüketen gerçek kişinin suçun faili kabul edilir. Failin ödeme imkanının olup olmaması ya da failin ödeme yeteneğinin olmadığını bilmesi de aranan unsurlardan değildir. Ayrıca belirtmek gerekir ki tüzel kişiler söz konusu suçun faili olması mümkün değildir[24].

5. Mağdur

Otomatlar aracılığı ile sunularak bedelinin ödenmesi halinde yararlanılan hizmetten bedelin ödenmeden yararlanılması halinde otomatlar aracılığıyla bedel karşılığın hizmet sunan kimsenin, otomatın sahibi işletmecisi ya da zilyedi olan kimsenin suçun mağduru olduğu söylenebilir. Kamum kurumlarının sahip olduğu otomatlardan yararlanılması halinde de suçtan zarar gören olarak kabul edilmektedir. 2. fıkraya bakıldığında ise mağdurun telefon hatları ve frekanslarıyla zararına konuşma yapılan kimse, elektromanyetik dalgalar ile yapılan şifreli ya da şifresiz yayınların sahibi ya da bu yayınların bedelinin ödenerek yararlanan zilyettir. Bu kimsenin abonenin kendisi olabileceği gibi abonenin adına kendi hesabından mevcut hizmetten yararlanan kimse olması da mümkündür[25].

3. fıkraya bakıldığında ise mağdurun zararına elektrik, su ya da doğalgaz enerjisi kullanan gerçek kişiler olduğu ifade edilir. TCK md. 167 uyarınca karşılıksız yararlanma suçunda hakkında ayrılık kararı verilmeyen eşlerden biri, üst soy ya da alt soyun bu derecede kayın hısımlarından biri ya da evlat edinen veya evlatlığın aynı konut içinde birlikte yaşayan kardeşlerinden birinin zararına işlenmesi durumunda mağdur hakkında ayrılık kararı verilmesi halinde eşlerden birinin aynı konutta yaşamaya kardeşlerden biri de aynı konutta yaşayan hala, dayı, amca, teyze, yeğen ya da ikinci derecede kayın hısımlarından birinin bulunması halinde suçun takibi şikaye bağlı hale gelmektedir ve aynı zamanda da verilen ceza yarı oranında indirilmektedir[26].

6. Suçun Konusu

Otomatlar ile sunulan ve bedelinin ödenmesine karşın yararlanılan hizmetten ödeme yapmaksızın yararlanma suçunun konusuna bakıldığında bedelinin ödenmesi halinde yararlanılan otomatlar olduğu söylenebilir. Suçun oluşması için bedeli olan hizmetin bedelinin ödenmeksizin yararlanılması gerekir. Aynı şekilde telefon hatları ve frekansları ya da elektromanyetik dalgalar ile gerçekleştirilen şifreli ya da şifresiz yayınlardan yararlanma halinde suçun konusunun telefon hatlarıyla frekansları ve elektromanyetik dalgalar ile gerçekleştirilen şifreli ya da şifresiz yayınlardır. Üçüncü fıkrada yer verilen suç tipinin hukuki konusu ise abonelik esası uyarınca yararlanılan su, elektrik ya da doğalgazdır. Bunların dışında enerjilerin karşılıksız yararlanma suçunun konusunu oluşturmamaktadır. Bu gibi enerjilerden karşılıksız yararlanma, hırsızlık suçunu oluşturması da mümkündür[27].

7. Manevi Unsur

Karşılıksız yararlanma, kasten işlenen bir suçtur. Failin suçun kanuni tnaımında yer alan unsurları bilerek ve isteyerek bedel ödemeksizin TCK md. 163’te yer alan hizmetlerden yararlanır. Bu suçun oluşması için genel kastın varlığı yeterlidir, failin özel amacının olması aranmaz. Karşılıksız yararlanma suçunun olası kastla işlenmesi de mümkündür. Failin karşılıksız yararlanma suçunun kanuni tanımındaki unsurların gerçekleşeceğini öngörmüş olmasına karşın olası neticeleri düşünmesi ve göze alması halinde kastla sorumlu olur. Bir kimsenin karşılıksız şekilde hizmetten yararlanması başta fark etmemesine karşın sonradan fark etmiş olmasına karşın umursamaması ve sonucunu öngörmesi halinde aldırmamışsa olası kasttan söz edilir. Karşılıksız yararlanma suçunun taksirli halinde de kanunda yer verilmemesi nedeniyle suçun taksirle işlendiği söylenemez[28].

8. Suçun Özel Görünüş Biçimleri

Bu suçun teşebbüsle işlenmesi mümkündür çünkü suçun bedel ödemeden yararlanılması anında tamamlanmaktadır. Üç fıkrada da eylem bakımından failin icra hareketlerinin elinde bulunmayan sebeplerle kesilmesi halinde eylemin teşebüs aşamasında kaldığı söylenebilir. Otomatlar ile sunulan ve bedelinin ödenmemesi halinde yararlanılmayan hizmetten ya da telefon hatlarıyla frekansları veya elektromanyetik dalgalar ile yapılan şifreli ya da şifresiz yayınların sahibi veya elektromanyetik dalgalar ile gerçekleştirilen şifreli ya da şifresiz yayınlardan sahibinin ya da zilyedinin rızası olmadan yararlanma kastıyla harekete geçen failin yararlanma amacını gerçekleştirmeden elinde bulunmayan sebeplerle harekete devam etmemesi halinde eylemin teşebbüs aşamasında kalduğını söylemek mümkündür[29].

Karşılıksız yararlanma suçunun iştirak açısından özellik arz etmez. Bu suçta genel iştirak kuralları uygulanmaktadır. Suçun bir kimsece işleneceği gibi birden çok tarafından da işlenmesi mümkündür, faillerin her biri ayrı ayrı cezalandırılmaktadır. Genel itibariyle içtimaya bakıldığında ise gerçek içtima hükümleri uygulanmaktadır. Hizmetin elde edilmesi için sahte para ya da belgenin kullanılması halinde de resmi belgede sahtecilik suçu oluşacaktır. Aynı şekilde bir kimsenin arkadaşının evinde arkadaşının rızası olmaksızın internete girip bazı verileri indirmesi halinde de bilişim sistemine hukuka aykırı biçimde girme ve aynı zamanda da internetin bağlı bulunduğu telefon hattından rızanın dışında karşılıksız yararlanmadan sorumlu olur[30].

Failin suç işleme kararının icra edilmesi bağlamında farklı zamanlarda aynı mağdura ilişkin bedelin ödenmesi halinde yararlanılan hizmet otomatından ya da telefon hattıyla frekanslardan karşılıksız şekilde yararlanılması durumunda cezaya hükmedilir. Hükmedilen cezanın zincirleme suç hükümleri uyarınca arttırılır. Bedelsiz yararlanma eyleminin birden çok kişi ile tek eylemle işlenilmesi halinde de zincirleme suç hükümleri uygulama bulur. Fakat ikinci fıkrada şifreli ve şifresiz yayınlardan yararlanma eylemiyle üçüncü fıkradaki su, elektrik ya da doğalgazdan yararlanma eylemlerinin kesintisiz suça mahal vermesinden dolayı bu fıkralar uyarınca zincirleme suç hükümleri uygulanmaz[31].

9. Suça Etki Eden Nedenler

TCK md. 167’de yağma suçları hariç mal varlığı karşısında suçlara ceza verilmeyen hallerde bu suçlara yönelik verilen cezalarda indirim yapılan hallere yönelik düzenleme getirilmiştir. Karşılıksız yararlanma suçunda esas bakımından re’sen takip edilir, fakat ikinci fıkrada belirtilmiş olan şahısların aleyhine söz konusu suçun işlenmesi halinde soruşturmanın şikayete bağlı hale geleceği görülür. Etkin pişmanlık hükümlerine bakıldığında ise indirim oranının tazmin kovuşturmanın başlamasından önce ya da hüküm verilmeden önce olmasına göre değişiklik gösterir. İlk durumda ceza üçte ikiye kadar indirilir. İkinci durumda ise ceza yarıya kadar arttırılır.

10. Muhakeme Usulü

Karşılıksız yararlanma suçunun soruşturması ve kovuşturması TCK md. 168/2’deki belirtilen haller hariç olmak üzere re’sen yapılmaktadır. Bu suçun ilk iki fıkrasında eylemlerin işlenmesi halinde görevli mahkeme sulh ceza mahkemesi iken üçüncü fıkrada suç açısından asliye ceza mahkemesi olmasıan karşın tüm fıkralar açısından asliye ceza mahkemeleri görevlidir[32].

11. Yaptırım

TCK md. 163/1 bakımından düzenlenen yaptırım, iki aydan altı aya kadar hapis ya da adli para cezasıdır. İkinci fıkra açısından da altı aydan iki yıla kadar hapis ya da adli para cezası söz konusu olur. Son fıkraya bakıldığında ise bir seneden üç seneye kadar hapis cezası öngörülmüştür. Görüldüğü üzere kanun koyucunun iki fıkrada hakime seçim hakkı tanınmıştır. Fakat abonelik esası uyarınca yararlanılan elektrik enerjisinde suyun ya da doğalgazın sahibinin rızası olmadan tüketimin ne kadar olduğu belirlenmesini engelleyen yalnızca hapis cezasının hükmedilmesi gereğini ortaya koymuştur. Hükmü veren mahkemenin seçenek yaptırım şeklinde hapis cezasını uygulaması halinde TCK md. 50 uyarınca söz konusu hapis cezasını adli para cezasına dönüştürmesi mümkün değildir[33].

SONUÇ

Karşılıksız yararlanma suçuna ilişkin düzenleme TCK md. 163’te düzenlenmiştir. Hem doktrinde hem de uygulamada tartışmalara neden olmuştur. Önceki zamanlarda bu tartışmanın telefon hatlarına saplama yapılarak veya bedelin karşı tarafa ödettirilerek gerçekleştirilen eylemlerde hırsızlık şeklinde değerlendirilmesi, kanunilik ilkesi açısından sakıncalı sonuçların meydana gelmesi söz konusuyken bu gibi eylemlerin dolandırıcılık bağlamında değerlendirilip değerlendirilmeyeceği tartışmalarına sebebiyet vermiştir. Günümüzde de bilişim sistemi şeklinde kabul edilen ve aynı zamanda da bedeli ödenerek faydalanılacak otomatlardan bedel ödenmeden yararlanılması durumunda hangi düzenlemenin uygulanması gerektiğine yönelik sorunlar yaşanmaktadır. Bu sebeple de suç tipinin sınırlarının açık biçimde belirlenmesi gerekliliği ortaya çıkar.

Belirli bir ücret veya bedel ödemeden hizmet sunan otomatlardan yararlanma, md. 163 bağlamında tipik fiil şeklinde nitelendirilmemesi ve suç teşkil etmeyeceği ifade edilebilecek sonuçlardan ilkidir. İkinci olarak değerlendirilmesi gereken husus da bedelin ödenmesi gerektiği algısını sağlayan davranışların sergilenmek için otomattan yararlanmanın konusunu malın değil, hizmetin oluşturmasıdır. Otomatın sunmuş olduğu hizmetten değil de maldan yararlanılması ihtimalinde karşılıksız yararlanma suçu yine de oluşur. Çünkü failin bedel ödemeksizin otomatın sunduğu hizmetten yararlanılması halinde hükmedilen cezayla aynı biçimde maldan yararlanılması durumunda da hükmedilen cezanın arasında ölçüsüz fark olur. Bununla birlikte otomatla mal sunan kimsenin o malı kamunun ulaşacağı yere götürmesi ve sunması da hizmet olarak değerlendirilmesi gerekir.

Av. Muhammed Alparslan BUDAK

KAYNAKÇA

Artuk Mehmet Emin/Gökcen Ahmet/Yenidünya Ahmet Caner: Ceza Hukuku Genel Hükümler, Adalet Yayınevi, 7. Baskı, Ankara, 2013.

Bezci Yiğit, Türk Ceza Kanunu Hükümleri Çerçevesinde Karşılıksız Yararlanma Suçu, Akdeniz Üniversitesi, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2014.

Centel Nur/Zafer Hamide/Çakmut Özlem: Kişilere Karşı İşlenen Suçlar, Beta Yayınları, C. 1, 4. Baskı, İstanbul, 2017.

Çetin Soner Hamza: Elektrik, Su ve Doğalgazdan Karşılıksız Yararlanma Suçu, Bilge Yayınevi, Ankara, 2014.

Dursun Hasan: Dolandırıcılık Suçu, Ankara Üniversitesi, Yayımlanmamış Doktora Tezi, 2016.

Erdağ Ali İhsan: Bilişim Alanında Suçlar (Türk ve Alman Ceza Hukukunda), Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 14, S. 2, 2010.

Evirgen Selen: Karşılıksız Yararlanma Suçu (TCK m. 163), AÜHFD, S. 65, 2016.

Hafızoğulları Zeki/Kurşun Günal: Malvarlığına Karşı Suçların Ortak Genel Yapısı, Turgut Akıntürk’e Armağan, Beta Yayıncılık, Ankara, 2008.

Kalay Mehmet: TCK'da Bilişim Suçları, Genç Hukukçular Hukuk Okumaları, S. 3, 2009.

Kanbur Mehmet Nihat: Türk Ceza Kanununda Mevcut Hükümler Çerçevesinde İhmal Suretiyle İcra Suçlarına İlişkin Sorunlar Üzerine Değerlendirmeler, Ceza Hukuku Dergisi, S. 18, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2012.

Kıldan İsmail Turgut: Malvarlığına Karşı İşlenen Suçlarda Etkin Pişmanlık Hükmünün Uygulanabilme Koşulları, Türkiye Adalet Akademisi Dergisi, C. 1, Y. 3, S. 8, 2012.

Maviş Volkan: Dolandırıcılık Suçunun Hile Unsuruna İlişkin Sorunlar, İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Özel Sayı, C. 1, 2015.

Özbek Veli Özer/Kanbur Mehmet Nihat/Doğan Koray/Bacaksız Pınar/Tepe İlker: Türk Ceza Hukuku Özel Hükümler, Seçkin Yayınları, 9. Baskı, Ankara, 2015.

Parlar Ali/Öztürk Mustafa, Uygulamada Karşılıksız Yararlanma ve Mühür Bozma Suçları, Aristo Yayıncılık, İstanbul, 2018.

Soyaslan, Doğan: Ceza Hukuku Özel Hükümler, Yetkin Yayınları, 10. Bası, Ankara, 2014.

Tezcan Durmuş/Erdem Mustafa Ruhan/Önok Murat: 5237 Sayılı Türk Ceza Kanununa Göre Teorik ve Pratik Ceza Özel Hukuku, Seçkin Yayıncılık, 12. Baskı, Ankara, 2015.

Tüysüz, Fırat: Dolandırıcılık Suçu, Başkent Üniversitesi, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 2017.

Yalvaç, Gürsel: Ceza ve Yargılama Hukukuna İlişkin Temel Kanunlar T.C. Anayasası, Gerekçeli TCK, CMK, CGTİK ve Askeri Ceza Mevzuatı, 15. Baskı, Ankara, 2015.

Yılmaz Zahit/Apiş Özge: Karşılıksız Yararlanma Suçu (m.163) Malvarlığına Karşı Suçlar (m. 141-149), Adalet Yayınevi, Ankara, 2018.

Yurtcan, Erdener: Yargıtay Kararlarının Işığında Malvarlığına Karşı Suçlar, Adalet Yayınevi, 2. Bası, Ankara, 2015.

--------------

[1] Erdağ Ali İhsan: Bilişim Alanında Suçlar (Türk ve Alman Ceza Hukukunda), Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 14, S. 2, 2010.

[2] Kanbur Mehmet Nihat: Türk Ceza Kanununda Mevcut Hükümler Çerçevesinde İhmal Suretiyle İcra Suçlarına İlişkin Sorunlar Üzerine Değerlendirmeler, Ceza Hukuku Dergisi, S. 18, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2012.

[3] Bezci Yiğit, Türk Ceza Kanunu Hükümleri Çerçevesinde Karşılıksız Yararlanma Suçu, Akdeniz Üniversitesi, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2014.

[4] Dursun Hasan: Dolandırıcılık Suçu, Ankara Üniversitesi, Yayımlanmamış Doktora Tezi, 2016.

[5] Artuk Mehmet Emin/Gökcen Ahmet/Yenidünya Ahmet Caner: Ceza Hukuku Genel Hükümler, Adalet Yayınevi, 7. Baskı, Ankara, 2013.

[6] Dursun, 2016.

[7] Dursun, 2016.

[8] Evirgen Selen: Karşılıksız Yararlanma Suçu (TCK m. 163), AÜHFD, S. 65, 2016.

[9] Evirgen, 2016.

[10] Maviş Volkan: Dolandırıcılık Suçunun Hile Unsuruna İlişkin Sorunlar, İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Özel Sayı, C. 1, 2015.

[11] Parlar Ali/Öztürk Mustafa, Uygulamada Karşılıksız Yararlanma ve Mühür Bozma Suçları, Aristo Yayıncılık, İstanbul, 2018.

[12] Tezcan Durmuş/Erdem Mustafa Ruhan/Önok Murat: 5237 Sayılı Türk Ceza Kanununa Göre Teorik ve Pratik Ceza Özel Hukuku, Seçkin Yayıncılık, 12. Baskı, Ankara, 2015.

[13] Yılmaz Zahit/Apiş Özge: Karşılıksız Yararlanma Suçu (m.163) Malvarlığına Karşı Suçlar (m. 141-149), Adalet Yayınevi, Ankara, 2018.

[14] Yurtcan, Erdener: Yargıtay Kararlarının Işığında Malvarlığına Karşı Suçlar, Adalet Yayınevi, 2. Bası, Ankara, 2015.

[15] Çetin Soner Hamza: Elektrik, Su ve Doğalgazdan Karşılıksız Yararlanma Suçu, Bilge Yayınevi, Ankara, 2014.

[16] Çetin, 2014.

[17] Centel Nur/Zafer Hamide/Çakmut Özlem: Kişilere Karşı İşlenen Suçlar, Beta Yayınları, C. 1, 4. Baskı, İstanbul, 2017.

[18] Centel, Zafer, Çakmut, 2017.

[19] Centel, Zafer, Çakmut, 2017.

[20] Hafızoğulları Zeki/Kurşun Günal: Malvarlığına Karşı Suçların Ortak Genel Yapısı, Turgut Akıntürk’e Armağan, Beta Yayıncılık, Ankara, 2008.

[21] Özbek Veli Özer/Kanbur Mehmet Nihat/Doğan Koray/Bacaksız Pınar/Tepe İlker: Türk Ceza Hukuku Özel Hükümler, Seçkin Yayınları, 9. Baskı, Ankara, 2015.

[22] Soyaslan, Doğan: Ceza Hukuku Özel Hükümler, Yetkin Yayınları, 10. Bası, Ankara, 2014.

[23] Tüysüz, Fırat: Dolandırıcılık Suçu, Başkent Üniversitesi, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 2017.

[24] Yalvaç, Gürsel: Ceza ve Yargılama Hukukuna İlişkin Temel Kanunlar T.C. Anayasası, Gerekçeli TCK, CMK, CGTİK ve Askeri Ceza Mevzuatı, 15. Baskı, Ankara, 2015.

[25] Kıldan İsmail Turgut: Malvarlığına Karşı İşlenen Suçlarda Etkin Pişmanlık Hükmünün Uygulanabilme Koşulları, Türkiye Adalet Akademisi Dergisi, C. 1, Y. 3, S. 8, 2012.

[26] Kıldan, 2012.

[27] Kalay Mehmet: TCK'da Bilişim Suçları, Genç Hukukçular Hukuk Okumaları, S. 3, 2009.

[28] Kalay, 2009.

[29] Centel, Zafer, Çakmut, 2017.

[30] Centel, Zafer, Çakmut, 2017.

[31] Evirgen, 2016.

[32] Parlar, Öztürk, 2018.

[33] Parlar, Öztürk, 2018.

Çok sayıda baro başkanı ve yüzlerce avukatın katıldığı eylemde, hukuka ve savunma mesleğine yönelen saldırılara karşı sert mesajlar verildi. Protestoya Türkiye Barolar Birliği Başkanı Av. Erinç Sağkan ile İstanbul Barosu Başkanı Av. Prof. Dr. İbrahim Ö. Kaboğlu da katıldı.

“Artık Sabrımız Kalmadı”

Türkiye Barolar Birliği Başkanı Erinç Sağkan, yaptığı açıklamada artık tahammül sınırlarının aşıldığını vurgulayarak, “Bir meslektaşımızı daha toprağa gömmek istemiyoruz. Artık sabrımız kalmadı” dedi.

“Savunmaya Sıkılan Kurşun Adalete Yöneliktir”

İstanbul Barosu Başkanı Av. Prof. Dr. İbrahim Ö. Kaboğlu ise konuşmasında saldırının yalnızca bir cinayet olmadığını belirterek, olayın çok daha derin bir anlam taşıdığını ifade etti. Kaboğlu, “Savunmaya yönelik kurşun yargıya yönelmiştir. Yargıya doğrultulan kurşun adaletedir. Adalete yöneltilen kurşun ise cumhuriyettedir” sözleriyle tepkisini dile getirdi.

“Bu Sıradan Bir Olay Değil”

Kocaefe’nin İstanbul Barosu üyesi olduğunu hatırlatan Kaboğlu, yaşananların sıradan bir saldırı olarak değerlendirilemeyeceğini söyledi. Avukatlık mesleğinin yalnızca bireylerin haklarını savunmakla sınırlı olmadığını, aynı zamanda kamu hizmeti olduğunu vurgulayan Kaboğlu, savunmaya yönelen her saldırının toplumun tamamını hedef aldığını ifade etti.

Baroların bu tür olayların bir daha yaşanmaması için kararlı bir mücadele yürüteceğini belirten Kaboğlu, “Eğer avukat görevini özgürce yerine getiremiyorsa hiçbir yurttaşın hakkı güvence altında değildir” dedi.

Yetkililere Çağrı: Şiddet Diline Son Verin

Eylemde, şiddetin her türüne karşı durulması gerektiği vurgulanırken, başta siyasiler olmak üzere tüm yetkililere şiddet dilinden uzak durma çağrısı yapıldı. Meslektaşlarının kaybı karşısında derin bir acı ve öfke yaşayan avukatlar, “Bu katliam son olsun” diyerek adaletin sağlanması ve faillerin en ağır şekilde cezalandırılması talebinde bulundu.

TBB Başkanı Sağkan, burada yaptığı konuşmada şunları söyledi:

“Acımız çok büyük. Bugün burada sadece bu acıyı paylaşmak amacıyla bulunmuyoruz. 26 yaşında gencecik bir meslektaşımız Hatice… Gece gündüz demeden çalışmış, çok iyi bir hukuk eğitimi almış ve avukat olarak yurttaşlarımızın hak arama hürriyetlerini savunmak üzere göreve başlamış. Haince, alçakça, pusu kurdular Hatice’ye.

Bursa Cumhuriyet Başsavcılığımız etkin bir soruşturma yürütüyor. Faillerin gözaltına alındığını biliyoruz. Tüm Barolarımız ve tüm meslektaşlarımızla bu yargılamanın hem soruşturma hem kovuşturma süreçlerini etkin bir şekilde takip edeceğiz. En ağır cezanın alınmasını da sağlayacağız. Ancak bunun yeterli olmadığını biliyoruz. Çünkü bu konu maalesef ki münferit bir olay değil. Bir rastlantı değil. Hatice, tesadüfen oradan geçmiyordu. Önüne pusu kurdular. Bir hukuki uyuşmazlığın tarafı olan borçlusu sırf bir hukuki işlem gerçekleştirdiği için 26 yaşında, savunmasız bir avukatı kurşun yağmuruna tuttular.

Yıllardır uyarıyoruz; bu cinayetlerin arkasında adalete olan güvenin zayıflatılmasının, avukatı müvekkiliyle özdeşleştiren tutumun ve avukatlık mesleğini itibarsızlaştıran söylemlerin olduğunu biliyoruz. O nedenle rastlantı diyemeyiz buna. Bu mesleğe karşı yıllardır sistematik olarak sürdürülen saldırıların somut bir sonucudur bu.

Tüm toplumumuza şunu hatırlatmak istiyorum: Avukatlar sizlerin özel yaşantınızda, ticari yaşantınızda aldığınız kararların sorumlusu değildir.

Buradan kamu otoritesine de seslenmek istiyorum. Yıllardır savunma makamına dönük sistematik saldırıların artık ne noktaya geldiğinin lütfen farkına varın. Baroların ve Türkiye Barolar Birliği’nin yıllardır avukata ve yargı görevlilerine dönük saldırıların engellenmesi için sunduğu kanun tekliflerini lütfen artık hayata geçirin. Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne 2022 yılının 5 Nisan’ında avukata dönük şiddet olaylarının araştırılması için Meclis Araştırma Komisyonu kurulması talebinde bulunduk. Reddettiler. Buradan tekrar sesleniyoruz: Artık lütfen kimse kafasını kuma gömmesin. Kimse, bunlar önlenemez münferit olaylar demesin. Daha Ocak ayında bir kamu avukatı olan Zekeriya Polat, Yalova’da, kamu binasının içine elini kolunu sallayarak giren bir cani tarafından katledildi. Artık bunu engelleyelim. Artık bizim sabrımız kalmadı. Bir meslektaşımızı daha toprağa gömmek istemiyoruz.

Bu çağrımızı sakın bir mağduriyet olarak görmeyin. 210 bin avukat, 81 Baro ve Türkiye Barolar Birliği avukata yönelik şiddet vakalarının önlenmesi konusunda tam bir birlik içinde mücadele etme azim ve kararlılığındadır. Meslektaşımızın anısı önünde saygıyla eğiliyorum. Bugün burada yüksek sesle ifade ediyoruz. Yargı görevlilerine dönük şiddet vakaları münferit olaylar değildir ve bunu engellemek mümkündür. Türkiye Barolar Birliği, 81 baromuz ve 210 bin avukat olarak söz veriyoruz: Bu topraklardan bu acıları silene kadar mücadele edeceğiz.”

Basın açıklamasında, TBB ve Barolar tarafından, "Daha önce reddedilen şiddet araştırması önergelerini raflardan indirin”, “Avukata yönelik saldırılar, CMK kapsamında doğrudan tutuklama nedeni sayılmalı ve yasal düzenlemeler acilen hayata geçirilmelidir" mesajları verildi.

Açıklamanın ardından, Bursa Adliyesi önünden Kent Meydanı’na, "Savunmayı Savunuyoruz" pankartıyla bir yürüyüş gerçekleştirildi. Yürüyüş boyunca “Savunma susmadı, susmayacak” sloganları atıldı.

İki kız kardeş, babaları Rahmi Kocaefe ve erkek kardeşleri Muammer Kocaefe ile birlikte sahibi oldukları soğuk hava deposuna yürüyerek gittikleri sırada, otomobille önlerini kesen Hakkı Ç. tarafından silahla ateş açıldı. Şüpheli otomobille kaçarken, Elif Çalışkan dizinden, Hatice Kocaefe ise göğsüne isabet eden tek kurşunla yaralandı. İhbar üzerine bölgeye jandarma ve sağlık ekipleri sevk edildi. Hatice Kocaefe, ambulansla kaldırıldığı Bursa Yüksek İhtisas Eğitim ve Araştırma Hastanesi’nde müdahaleye rağmen kurtarılamadı. Tedaviye alınan Elif Çalışkan’ın sağlık durumunun ise iyi olduğu öğrenildi.

ŞÜPHELİ YAKALANDI

Olay sonrası jandarma iki şüpheliyi gözaltına aldı. Soruşturmanın devredildiği Bursa İl Emniyet Müdürlüğü Asayiş Şubesi ekipleri, Hakkı Ç.’i Nilüfer ilçesinde rezidanstaki bir evde yakaladı. Gözaltına alınan şüphelinin 5 ayrı suçtan kaydı olduğu ortaya çıktı. Soruşturmayı genişleten polis, 4 kişiyi daha gözaltına aldı.

ABD’DE YÜKSEK LİSANS YAPMIŞ

Avukat kızı Hatice Kocaefe’nin ölümüne, diğer kızı Elif Çalışkan’ın ise yaralanmasına tanık olan Rahmi Kocaefe, evinde taziyeleri kabul etti. Rahmi Kocaefe, DHA muhabirine yaptığı açıklamada hayat dolu olan kızının İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nden mezun olduğunu belirterek, “Hatice, mezun olduktan sonra Viyana Üniversitesi’nde Erasmus yaptı. Ardından yüksek lisans eğitimine devam etti. Daha sonra Amerika’da Stanford Law School’da yüksek lisans yaptı, Harvard’da da akademik çalışmalar yürüttü. Birleşmiş Milletler İklim Konferansı delegasyonunda görev aldı. Geçen ay da Brezilya’da yapılan bir toplantıya katılmıştı” dedi.

‘HEPSİ YARIM KALDI’

Kızının hedeflerinin büyük olduğunu belirten Kocaefe, “Hatice, ‘Dünyanın her yerinde arkadaşlarım var’ derdi. Dünya çapında bir hukuk bürosu kurmak istiyordu. Eğitim vakfı kurma hayali vardı. O gün de ofisini açmak için hazırlık yapıyordu. Hepsi yarım kaldı” diye konuştu.

‘EN AĞIR CEZAYI ALSIN’

Kızının görevini yaparken öldürüldüğünü belirten Rahmi Kocaefe, “Defalarca tehdit edildik. Kızım sadece işini yapıyordu. Sorumluların en ağır cezayı almasını istiyorum” ifadelerini kullandı.

CMK 111 – Adlî Kontrolün Kaldırılması ve İtiraz Süreci

Ceza Muhakemesi Kanunu Madde 111 Açıklaması

Hukuki Haklarım programından merhaba. Ceza muhakemesi sürecinde bireyin özgürlüğünü sınırlayan her tedbirin geçici olması, hukuk devleti ilkesinin temel gereklerinden biridir. Adlî kontrol tedbiri, tutuklamaya alternatif olarak kişisel özgürlüğü koruyan bir güvence niteliği taşır. Ancak bu tedbirin süresiz biçimde devam etmesi, kişi hak ve özgürlükleriyle bağdaşmaz.

Bu videoda, Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 111. maddesini (CMK 111) ele alarak adlî kontrolün hangi koşullarda kaldırılabileceğini, başvuru yollarını ve itiraz sürecini ayrıntılı şekilde açıklıyoruz.

Videoda ele alınan konular:

CMK 111 nedir?
Adlî kontrolün kaldırılması nasıl talep edilir?
Hâkim veya mahkeme bu talebi nasıl değerlendirir?
Adlî kontrol kararına itiraz mümkün müdür?
Adlî kontrol tedbirinin süresi ve ölçülülük ilkesi

Öne çıkan noktalar:
CMK’nın 111. maddesi, adlî kontrolün kaldırılmasına ilişkin açık bir yol belirleyerek bireyin özgürlüğünü korur. Şüpheli veya sanık, adlî kontrolün kaldırılmasını talep edebilir; hâkim veya mahkeme de bu talebi en geç beş gün içinde karara bağlamak zorundadır. Ayrıca, kararlara karşı itiraz hakkı tanınarak yargısal denetim sağlanır.

Bu düzenleme, adil yargılanma hakkı, hukuki güvenlik ve ölçülülük ilkesi açısından büyük önem taşır. Adlî kontrolün bir cezaya dönüşmemesi, yalnızca yargılamanın gerektirdiği ölçüde uygulanması, hukuk devleti anlayışının bir gereğidir.

Bu video, ceza muhakemesi, adlî kontrol uygulaması ve kişi özgürlüğü üzerindeki yargısal güvenceler konularında bilgi edinmek isteyen hukuk öğrencileri, avukat adayları ve hukuk meraklıları için hazırlanmıştır.

CMK 110 – Adlî Kontrol Kararı Nedir? | Ceza Muhakemesi Kanunu Madde 110 Açıklaması | Hukuki Haklarım

Hukuki Haklarım programından merhaba. Ceza muhakemesi sistemimizde kişi özgürlüğü, en temel haklardan biridir. Ancak bu özgürlük, bazen adaletin sağlanması amacıyla sınırlanabilir. İşte bu noktada tutuklama tedbirine alternatif bir koruma önlemi olan adlî kontrol devreye girer.

Bu videoda Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 110. maddesini (CMK 110) ele alarak, adlî kontrol kararının kim tarafından verileceğini, hangi aşamalarda uygulanabileceğini ve nasıl değiştirilebileceğini ayrıntılı biçimde açıklıyoruz.

Videoda ele alınan başlıklar:

CMK 110 nedir?
Adlî kontrol kararı kim tarafından verilir?
Hâkim adlî kontrol kararında değişiklik yapabilir mi?
Kovuşturma aşamasında adlî kontrol nasıl uygulanır?
Cumhuriyet savcısının adlî kontroldeki rolü nedir?
*Adlî kontrol tedbirinin amacı ve hukuk devleti ilkesiyle ilişkisi

Öne çıkan kavramlar:
Adlî kontrol kararı, tutuklama tedbirine alternatif olarak kişi özgürlüğünü daha az kısıtlayan bir sistem getirir. Bu sayede hem yargılamanın güvenliği sağlanır hem de bireyin temel hak ve özgürlükleri korunur. CMK 110, yargılamanın her aşamasında adlî kontrolün uygulanmasına ve değiştirilebilmesine imkân tanıyarak hukuk devleti ilkesinin güçlü bir yansımasıdır.

Adlî kontrol, şüpheli veya sanığın tutuklanmaksızın belirli yükümlülüklere tabi tutularak denetim altına alınmasıdır. Bu sistem, hem kaçma veya delilleri karartma riskini önlemeyi hem de bireyi tamamen özgürlüğünden yoksun bırakmadan yargılama sürecini güvence altına almayı hedefler.

Programda şu soruların yanıtlarını bulabilirsiniz:

Tutuklama nedenleri bulunsa bile hâkim adlî kontrol kararı verebilir mi?
Tutuklama yasağı olan hâllerde adlî kontrol uygulanabilir mi?
Adlî kontrol kapsamında hangi yükümlülükler getirilebilir?
“Konutu terk etmeme” yükümlülüğü ne anlama gelir?
7242 ve 7331 sayılı Kanun değişiklikleri adlî kontrol sistemine ne kazandırmıştır?
Adlî kontrol süresi cezadan düşülür mü?

Bu video, *Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 109. maddesi* kapsamında adlî kontrol kurumunun kapsamını, uygulanma koşullarını, getirilen yenilikleri ve kişi özgürlüğü üzerindeki etkilerini anlamak isteyen herkes için rehber niteliğindedir.

“AYNI KÜRSÜDEN GELİYORUM”

Bakan Gürlek, 20 yıl boyunca hâkim ve savcı olarak görev yaptığını hatırlatarak, adliye koridorlarının sesini, dosyaların yükünü ve yargı mensuplarının sorumluluğunu yakından bildiğini söyledi.

“Bugün sizlere aynı kürsüde görev yapmış bir meslektaşınız olarak hitap ediyorum.” diyen Gürlek, yargı teşkilatının meselelerini içeriden bildiğini ve iş yükünün farkında olduğunu ifade etti.

YAPISAL SORUNLAR İÇİN YENİ ADIMLAR

Göreve başladıkları andan itibaren yapısal sorunların çözümü için çalışmaları başlattıklarını dile getiren Gürlek, iş yükü analizlerinin yeniden yapılacağını, norm kadro sisteminin güncelleneceğini ve performans ölçütlerinin daha adil ve objektif bir zemine oturtulacağını açıkladı.

Hâkim ve savcıların mesleki gelişimini destekleyen uzmanlaşma ve eğitim modellerinin hayata geçirileceğini belirten Gürlek, adalet personelinin özlük haklarının iyileştirilmesi için somut adımlar atılacağını kaydetti.

“ŞEFFAFLIK VE LİYAKAT ESAS OLACAK”

Adaletin yalnızca kanunu doğru uygulamak olmadığını, kurum içinde hakkaniyeti güçlendirmenin de önemli olduğunu vurgulayan Gürlek, şeffaflığın artırılacağını, liyakatin esas alınacağını ve kurumsal aidiyetin güçlendirileceğini ifade etti.

“Bu teşkilat benim yuvamdır.” diyen Gürlek, yargı teşkilatının tüm unsurlarının ortak emeğiyle daha güçlü bir yapıya kavuşacağını söyledi.

AVUKATLARA MESAJ: “YARGININ VAZGEÇİLMEZ PARÇASISINIZ”

Konuşmasında savunma makamına özel vurgu yapan Gürlek, avukatların yargının üç sacayağından biri olduğunu belirterek, “Savunma güçlü olduğunda adalet gerçek anlamda hayat bulur.” ifadelerini kullandı.

Avukatların mesleklerini güven içinde ve saygınlıkla sürdürebilmeleri için gerekli ortamın güçlendirileceğini kaydeden Gürlek, barolarla daha yakın ve düzenli istişare mekanizmaları kurulacağını bildirdi.

“BÜYÜK BİR ADALET AİLESİYİZ”

Türkiye genelinde 26 bin 765 hâkim ve savcı, 96 bin 53 adalet personeli, 83 bin 929 Ceza ve Tevkifevleri teşkilatı mensubu ve 208 bin 223 avukatla büyük bir adalet ailesi olduklarını belirten Gürlek, aynı ideale inanan güçlü bir bütün olduklarını kaydetti.

Gürlek, “Birlikte daha adil bir gelecek inşa edeceğiz.” ifadeleriyle konuşmasını tamamladı.

Bu bölümde, Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 106. maddesi kapsamında salıverilen kişinin yükümlülükleri ele alınıyor. Tutukevinden çıkan bir kişinin adres bildirim yükümlülüğü, adres değişikliğini bildirme zorunluluğu ve bildirmeme durumunda doğacak hukuki sonuçlar ayrıntılı biçimde açıklanıyor.

Birçok kişinin farkında olmadığı bu yükümlülükler, dava sürecinde savunma hakkını doğrudan etkileyen ve yargılamanın kesintisiz yürütülmesini sağlayan önemli konulardır. Programda şu soruların yanıtlarını bulabilirsiniz:

Salıverilen kişi hangi bilgileri bildirmek zorundadır?
Adres değişikliği nasıl ve ne zaman bildirilmelidir?
Bildirim yapılmazsa tebligat nasıl geçerli olur?
İhtar süreci nasıl işler ve hangi belgeler düzenlenir?
CMK m.106’nın amacı nedir?

Bu video, salıverilen kişinin sorumluluklarını, tebligatın geçerliliğini, yargılamanın adil yürütülmesini ve hak kayıplarının önlenmesini anlamak isteyen herkes için rehber niteliğindedir.

Bu bölümde, Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 104 ve 105. maddelerinde düzenlenen salıverilme istemi (tahliye talebi) kurumunu ele alıyoruz. Bu hükümler, tutuklama tedbirine karşı en önemli güvencelerden birini oluşturarak, şüpheli veya sanığın bireysel başvuru hakkını ve mahkeme tarafından tutukluluğun denetlenmesini güvence altına alır.

Programda şu soruların yanıtlarını bulabilirsiniz:

Salıverilme istemi nedir ve hangi aşamalarda talep edilebilir?
CMK m.104 ve 105 neyi düzenler?
Tutukluluk hangi makamlarca denetlenir?
Sulh Ceza Hâkimi, mahkeme, Bölge Adliye Mahkemesi ve Yargıtay bu süreçte nasıl görev yapar?
Salıverilme istemine ilişkin usul nasıldır ve karar süreleri nelerdir?
Terör veya örgüt faaliyeti kapsamındaki suçlarda süre farkı neden vardır?
Tahliye taleplerine itiraz nasıl yapılır?

Bu video, özgürlük hakkının korunması, tutuklama tedbirinin denetimi, itiraz yolları ve adil yargılanma hakkı konularında temel hukuki bilgiler sunmaktadır.
Ayrıca, CMK 104 ve 105 hükümlerinin, bireyin özgürlüğünü koruyan hızlı, denetlenebilir ve hukuka uygun bir sistem oluşturduğunu detaylarıyla açıklamaktadır.

Tutuklama kararı verildiğinde yakınlara bilgi verilmesi nasıl olur, kim bilgilendirilir, yabancı uyruklular için süreç nasıl işler? Tüm detayları bu videoda bulabilirsiniz.

Bu videoda öğrenecekleriniz:

CMK 107 nedir?

Tutuklama kararı alındığında kim bilgilendirilir?

Tutuklu kişi ailesine haber verebilir mi?

Yabancı uyruklu tutuklular için konsolosluk bildirimi nasıl yapılır?

Bu düzenlemenin amacı ve insan haklarıyla bağlantısı nedir?

Bu düzenleme, hem kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkını hem de aile bağlarının korunmasını güvence altına alır. Ayrıca yabancı uyruklu tutukluların konsolosluk korumasına erişimini sağlar.

📘 Bu videoda öğrenecekleriniz:

CMK 102 nedir?

Tutukluluk süresi ne kadar olabilir?
Hangi suçlarda tutukluluk uzatılabilir?
Katalog suçlar ve terör suçlarında tutukluluk süresi neden uzundur?
18 yaşından küçükler için tutuklama süresi nasıl uygulanır?
Uzatma kararlarında hangi gerekçeler aranır?
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ve Anayasa Mahkemesi kararları bu konuda ne diyor?

Bu düzenleme, kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının korunması, hukuk devleti ilkesinin güçlendirilmesi ve masumiyet karinesinin gereği olarak keyfî tutuklulukların önlenmesi açısından büyük önem taşımaktadır.

Ayrıca, katalog suçlar ve terörle mücadele kapsamındaki suçlarda öngörülen uzun tutukluluk sürelerinin, uygulamada ne gibi sorunlara yol açtığı ve AİHM’in bu konuda Türkiye’ye yönelik kararlarında neleri eleştirdiği de detaylı biçimde açıklanmıştır.

📘 Bu videoda öğrenecekleriniz:

CMK 103 nedir?

Cumhuriyet savcısının serbest bırakma yetkisi hangi durumlarda uygulanır?
Tutuklama kararının kaldırılmasını kim talep edebilir?
Adli kontrol tedbiri nedir ve ne zaman uygulanır?
Savcının serbest bırakma yetkisi hangi aşamada geçerlidir?
Anayasa’nın 19. maddesi bu konuda neyi güvence altına alır?
AİHS (Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi) özgürlük ve güvenlik hakkı ile bu düzenleme arasındaki ilişki nedir?

Bu düzenleme, kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının korunması, hukuk devleti ilkesinin güçlendirilmesi ve tutuklamanın sürekli gözden geçirilmesi gerektiği yönündeki anayasal ilkenin somut bir yansımasıdır.

Cumhuriyet savcısına tanınan bu yetki, tutukluluğun istisnaî olma niteliğini güçlendirir, keyfî özgürlük kısıtlamalarının önüne geçer ve özgürlük lehine yargısal denetimin etkinleşmesini sağlar.

Anayasa Mahkemesine 2012 yılından bu yana toplam 633 bin 488 bireysel başvuru yapıldı, bunlardan 527 bin 803'ü sonuçlandırıldı. Yüksek Mahkemenin başvuruları karşılama oranı yüzde 83,3 oldu. Derdest dosya sayısı ise 105 bin 685 oldu.

AYM’nin hak ihlali kararı verdiği 76 bin 247 başvuruda ilk sırada makul sürede yargılanma hakkının ihlali var. Bunu adil yargılanma ve mülkiyet hakkı ihlalleri takip ediyor.

Bireysel başvuru istatistikleri üç aylık periyotlarla güncellenerek yayımlanıyor.

Meslekte 35 yılını dolduran 415, 30 yılını dolduran 432, 25 yılını dolduran avukat olmak üzere toplam 658 avukata plaketleri, 8-9 ve 10 Eylül günlerinde düzenlenen törenlerle takdim edildi.

Meslekte 35 ve 30 yılını dolduran avukatların plaket töreni 8 Eylül Cuma günü Cemal Reşit Rey Konser Salonu’nda, 25 yılı dolduran avukatların plaket töreni ise 9 Eylül Cumartesi ve 10 Eylül Pazar günleri İstanbul Barosu Konferans Salonu’nda gerçekleştirildi.

Tören, İstiklal Marşı ve saygı duruşuyla başladı. Törende konuşan İstanbul Barosu Başkanı Av. Filiz Saraç, “Hak mücadelesine yüreğini ve emeğini koymuş tüm avukat meslektaşlarımız, hepinizi İstanbul Barosu Yönetim Kurulu adına saygıyla selamlıyorum. Avukatlık mesleğinde geride kalan yıllar, hak ve hukuk yolunda verilen mücadelenin de adıdır. 145 yıllık bir “Büyük Çınar” olan Baromuzun tarihi 35 yıllık emeğinizi ve mücadelenizi saygı ile saklayacaktır.

Bu töreni Baromuzun da 145. kuruluş yıl dönümü olan 5 Nisan Avukatlar Günü’nde yapacaktık. Ancak, 6 Şubat’ta meydana gelen ve büyük acılar ve kayıplara yol açan depremler nedeniyle törenimizi erteledik. Kaybettiğimiz yurttaş ve meslektaşlarımızı rahmetle ve saygıyla anıyoruz.

Cumhuriyetimizin 100. yılını kutladığımız bugünlerde, Cumhuriyetin kazanımlarını ve Atatürk ilke ve devrimlerini kendine rehber edinen İstanbul Barosu Cumhuriyetimizin sarsılmaz kalesi olmaya her daim devam edecektir.

Ülkemizde yaşanan hukuksuzluklara karşı çıkmaya ve hukuk devletini ve hukukun üstünlüğünü savunmaya devam edeceğiz” dedi.

Başkan Av. Filiz Saraç, meslekte 25, 30 ve 35 yılını dolduran avukatları kutladı ve hak ve hukuk mücadelesinde nice meslek yılları diledi.

Başkanın konuşmasının ardından Genel Sekreter Av. Burcu Öztoprak Alsulu, törenlerde avukatları 10’ar kişilik gruplar halinde plaket almaya davet etti. Başkan Av. Filiz Saraç, avukatlara plaketlerini tek tek sundu ve gruplar halinde fotoğraf çekimi gerçekleştirildi.

Plaket alan avukatlar arasında; İstanbul Barosu Başkan Yardımcısı Av. Ali Gürbüz (25 yıl), Yönetim Kurulu Sayman Üyesi Av. Bahar Güldaş (35 yıl), Yönetim Kurulu Üyesi Av. Gülderen Zerrin Kavak Yıldırım (25 yıl), CUMER Sözcüsü Av. Gülseren Aytaş (35 yıl), önceki Yönetim Kurulu Üyesi Av. Muazzez Yılmaz (35 yıl), Av. Cengiz Yaka (35 yıl), TÜKD Genel Başkanı Av. Tülay Çağlar(25 yıl), Kadıköy Belediye Başkanı Av. Şerdil Dara Odabaşı (25 yıl) da yer aldı.

"ŞEHİT SAVCIMIZ ADALET TEŞKİLATININ KAHRAMANLIK SEMBOLÜ OLMUŞTUR"     

Törene katılan Adalet Bakan Yardımcısı Zekeriya Birkan, "Şehit savcımız şerefli, adalet sancağının ölümsüz bir timsalidir. Aziz hatırası şahadetinden bu yana hiç unutulmamış ve adalet teşkilatının kahramanlık sembolü olmuştur. Mehmet Selim Kiraz bu vatanın fedakâr, kahraman bir evladıdır. Ömrünü devletine, milletine hizmete ve adaletin tecellisini adamıştı. O gün şehit savcımızı hedef alan kurşunlar aynı zamanda yargıya, adalete, hukukun üstünlüğüne ve demokrasiye sıkılmıştır. Bu menfur saldırıda adaleti ve ömrünü adalet yoluna adamış bir kahramanı hedef alanların asıl gayesi bellidir. Terör örgütlerinin asıl amacı ve hedefi şehit savcımızın şahsında milletimizin birliği ve bütünlüğüdür. Adalet teşkilatının gözünü korkutmak ve yıldırmaktır. Hamdolsun ki bu hainler bugüne kadar emellerine ulaşamadılar, bundan sonra da ulaşamayacaklar. Adalet camiamız köklü kurumsal yapısı ve gelenekleriyle bu hain saldırılar karşısında hiçbir zaman yılmamıştır" dedi.

"TERÖR ÖRGÜTLERİNE AMAÇLARINA ULAŞAMADIKLARINI GÖSTERMEK İÇİN BURADAYIZ"

İstanbul Cumhuriyet Başsavcısı Şaban Yılmaz ise, "Cumhuriyet Savcısı Mehmet Selim Kiraz kardeşimizin şahadetinin üzerinden tam 8 yıl geçti. Bugün tüm terör örgütlerine, vatan ve millet düşmanlarına birlik beraberlik içinde olduğumuzu gösteriyoruz ve buradan haykırıyoruz. Mehmet Selim savcımız gibi masum kardeşlerimizi hedef alarak husumeti, düşmanlığı körükleyen terör örgütlerine bu amaçlarına ulaşamadıklarını göstermek için buradayız" diye konuştu.

" HEPİNİZİ OĞLUM SELİM OLARAK GÖRÜYORUM "  

Şehit Cumhuriyet Savcısı Mehmet Selim kiraz'ın babası Hakkı Kiraz ise, "8 yıl önce bugün bizim için gerçekten karanlık bir gündü. ama bir taraftan da imtihan günümüzdü bununla birlikte hamdolsun birlik ve beraberlik günümüz oldu. Şu anda o günkü tabloyu burada görüyorum. hepinizi oğlum Selim olarak görüyorum. Selim her sabah takvim yaprağını koparır okur benim de okumam için masaya koyardı. 31 Mart 2015 günü sabah Selim evden çıkmadan önce yine o günün takvim yaprağını masaya koymuştu ve oradaki dua şöyleydi: 'Rabbim beni, ailemi mümin olarak evime girenleri bağışla zalimler topluluğunu da daima kahrı perişan et' şeklindeydi"  dedi. 

Konuşmaların ardından şehit savcı Mehmet Selim Kiraz'ın makam odası ziyaret edildi; odasında Kur'an-ı Kerim okundu. Savcı Mehmet Selim Kiraz, 31 Mart 2015 tarihinde Çağlayan'daki İstanbul Adalet Sarayı'nda görevi başındayken DHKP-C'li teröristler tarafından odasında rehin alınmıştı. Savcı Kiraz, saatler süren müzakerelere rağmen makamında şehit edilmişti.