Yargıtay 6.Ceza Dairesi'nin 18.05.2026 tarih ve Esas No : 2026/2888, Karar No : 2026/4354 sayılı kararında “yağma” suçunun unsurları etraflıca açıklanmıştır. Söz konusu karar uygulamacılara yön göstermesi bakımından oldukça önemli ve güncel bir karardır.

Buna göre;

"Bilindiği üzere ceza hukumuzun temelini “kast” oluşturur. Bu durum 5237 sayılı Kanun'un 21. maddesinde; "...Suçun oluşması kastın varlığına bağlıdır. Kast, suçun kanuni tanımındaki unsurların bilerek ve istenerek gerçekleştirilmesidir...” şeklinde tanımlanmıştır. Maddenin gerekçesinde ise;"...Kast, kişi ile işlediği suçun maddî unsurları arasındaki psikolojik bağı ifade etmektedir. Suçun kanuni tanımındaki maddî unsurların bilerek ve istenerek gerçekleştirilmesi, kastın varlığı için zorunludur...”şeklindeki betimleme de aynı hususu açıklamakta ve teyit etmektedir.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu (YCGK), ceza uygulamaları açısından birlik ve açıklık sağlamaya yönelik olarak, önüne gelen bir olayda kastı tanımlamış ve sınırlarını göstermiştir. Söz konusu Ceza Genel Kurulu 2008/1-99 Esas, 2008/185 Karar sayılı ilâmında; "... 765 sayılı TCY’nda tanımlanmamasına karşın 5237 sayılı TCY’nın 21/1. maddesinde, “suçun kanuni tanımındaki unsurların bilerek ve istenerek gerçekleştirilmesi” olarak tanımlanan kastın iki unsuru bulunmaktadır; bilme ve isteme unsuru. Kastın varlığı için, hareketten doğacak sonucun sadece öngörülmesi, kısaca bilinmesi yeterli olmayıp ayrıca sonucun da istenmesi gerekir...” şeklinde açıklamada bulunmuştur. Bu açık kabule göre hareketin ve sonucun bilinmesi ve istenmesi de gerekir.

Kasıt, suçun kanuni tanımındaki unsurları bilerek ve isteyerek gerçekleştirmektir. Kural olarak her suçun zorunlu ögesidir. Yağma suçunda kasıt, hem cebir veya tehdit hem de malın alınmasını kapsamalıdır.

Failin malın başkasına ait olduğunu bilmesi ve bunu faydalanmak amacıyla zor kullanarak almayı istemesi manevi unsurdur.

(Benzer görüşler için bkz. Artuç age I s. 244 ,Gökçen vd. Age s.118, Özgenç Genel Hükümler age s. 246, Koca/Üzülmez Genel Hükümler age I s. 139, Artuk/Gökcen vd. Genel Hükümler age s.396, Şahbaz age s.145, Gökcan/Artuç TCK Şerhi age s.333, Koca/Üzülmez Özel Hükümler age I s.601)

Kasıt; suçun maddi unsurlarını bilerek ve isteyerek gerçekleştirmesi olarak tanımlanmıştır. Fail, hareketinin kanuni tipi gerçekleştireceğini bilmesi ve istemesi hâlinde doğrudan kastla hareket etmiş olacaktır. Gerekçede de açıkça belirtildiği gibi, kişi ile işlediği suçun maddî unsurları arasındaki psikolojik bağı ifade etmektedir. Suçun kanuni tanımındaki maddî unsurların bilerek ve sonuçlarının istenerek gerçekleştirilmesi, kastın varlığı için zorunludur.

İsteme, kişinin iç dünyasında gerçekleşen bir durumdur. Bu nedenle kastı belirlerken failin sözlerinden ziyade, olay öncesi davranışları, olay sırasındaki hareketleri, sözleri ve olay sonrasındaki davranışları, hareketleri yani dışa vuran tavırları değerlendirilerek sonuç çıkarmak gerekecektir. Sadece nihai harekete bakmak hatalı sonuçlara götürebilir ise de hareket öncesi hareket sırası ve sonrası, olayın gerçekleştirme şekli gibi dışa yansıyan eylemler hep birlikte değerlendirildiğinde kastın varlığının tespit edilmesi gerekir. (Benzer görüşleri için bkz. Gökçek/Artuç age s.5371)

Dairemizin yerleşik uygulamaları da bu yöndedir. Mesela, Yargıtay 6. Ceza Dairesinin 2015/1001 Esas- 2015/40834 Karar sayılı, "... Failin iç dünyasını ilgilendiren kast; failin olay öncesi iç dünyasını, olay sırası veya olay sonrası davranışları ölçü alınarak belirlenebilir. Sanığı harekete geçiren etken saik, psişik olgunun irade aşamasıdır..... Suçun işlendiği sırada failin öngörü ve irade ile hareket etmiş olması yeterlidir. Failin iç dünyasını ilgilendiren kastın niteliğinin belirlenebilmesi için dış dünyaya yansıyan davranışlardan hareketle sonuç çıkarmak olanaklıdır. Bu bağlamda failin olay öncesi, olay sırasında ve olay sonrası davranışları kastın belirlenmesinde ölçü alınır. ....” şeklindeki kararı ile bu kabulü açıkça göstermiştir.

Yağma suçu için bu durumu genel kast kabul edecek olursak, failin cebirle veya tehditle başkasına ait taşınır bir malı isteyerek alması veya teslimini sağlaması gerekir. Ancak bu tek başına yetmez, ayrıca faydalanma amacının da bulunması gerekir. (Benzer görüşler için bkz. Hafızoğulları/Özen age s. 363,

Artuç age s. 344, Gökçen/Artuç age s. 5369) Hırsızlık suçunda, başkasına ait taşınır malı faydalanmak amacıyla zilyedin rızası olmadan almak, suçun manevi unsuru iken yağma suçunda, rızası olmama unsurunun yerine rızanın zorla alınması geçmektedir.

Rıza sağlanarak daha doğrusu teslimi veya geri alınmasını engellemek için cebir veya tehdit kullanmak istemesi ve malın teslimini sağlamak için cebir veya tehdide (zor) başvurmalıdır. Almadaki amaç faydalanma olmalıdır. Eğer fail faydalanma kastı ile değil de başka bir kastla mesela zarar verme amacıyla hareket etmiş ise eylem yağma değil mala zarar verme suçunu oluşturacaktır.

(Centel/Zafer/Çakmut age s. 304, Toroslu Özel Kısım age I s. 147, Artuç age I s. 245) Ceza Genel Kurulu'nun 2015/709 Esas ve 2016/33 Karar sayılı kararında;"... Yağma; başkasının zilyetliğindeki taşınabilir malın, zilyedin rızası olmadan faydalanmak amacıyla cebir veya tehdit kullanmak suretiyle alınması olduğundan “zor yoluyla hırsızlık”, bir kişiye karşı kullanılan icbar araçlarıyla haksız bir menfaat elde etmek şeklinde de tanımlanmıştır.

Yargıtay 6. Ceza Dairesi, benzer hususları belirlemiş ve ayrıca "faydalanma kastının" aranması gerektiğini yine çok açık olarak göstermiştir. Ayrıca birçok kararında faydalanma kastı son derece dar yorumlanmış, "mal edinme" veya "sahiplenme yani kullanma" yada "ekonomik yarar sağlama" şartlarını aramış, onun haricindeki eylemleri "faydalanma olarak" kabul etmeyen çok sayıda karar vermiştir.

Mesela Yargıtay 6. Ceza Dairesinin 2015/8292 Esas ve 2017/4019 Karar sayılı;”... telefonunu alıp oldukça kısa sayılan bir süre içerisinde kullanmadan aynen iade ettiği dikkate alındığında sanığın faydalanma amacıyla mağdurun malını aldığından bahsedilemeyeceği gözetilmeden yerinde ve yeterli olmayan gerekçeyle yazılı şekilde hüküm kurulması...Bozmayı gerektirmiş... BOZULMASINA ...”

Yine Yargıtay 6. Ceza Dairesinin 2015/1001 Esas ve 2015/40834 Karar sayılı; ”... hiçbir şey söylemeden mesaj çekmesini engellemek ve katılan M.'ye ulaşmak için elindeki telefonu çekip almak eylemlerinin, yağma kastı ile yapıldığını gösteren deliller karar yerinde açıklanıp tartışılmadan, suçun hukuki vasfında yanılgı ile yerinde ve yeterli olmayan gerekçeyle yazılı şekilde uygulama yapılması...Bozmayı gerektirmiş... BOZULMASINA..."Yine Yargıtay 6. Ceza Dairesinin 2020/3086 Esas ve 2021/17299 Karar sayılı; "... Sanık M.’nin eşi olan tanık M.’nin katılan S. tarafından cinsel taciz boyutuna ulaşacak derece rahatsız edildiği, tanık M.’yi ağlarken gören sanık M.M.’nun sebebini sorduğu ve tanığın katılanla arasında geçenleri sanığa anlattığı, sanık M.’nın tanığın eşi olan sanık M.’ye durumu anlattığı ve beraber katılanın iş yerine giderek ellerindeki demir sopalarla katılanı “yaşamını tehlikeye sokmayacak, vücutta kemik kırığıoluşturacak ve BTM ile giderilemeyecek şekilde” yaraladıkları, bu eylemleri hakkında nitelikli kasten yaralama suçundan kurulan hükmün açıklanmasının geri bırakıldığı, sanıkların katılanın iş yerinden çıkarken içerisinde silah olabileceği ve katılanın arkadan kendilerini yaralayabileceği düşüncesi ile içerisinde katılana ait ruhsat, banka kartı, kredi kartı ve anahtar bulunan çantayı aldıkları, katılanın şikayeti üzerine ertesi gün emniyete giden sanıkların çantayı ve içindekileri polise teslim ettikleri, sanıkların kastının yağma olmadığı ve kendilerini korumak düşüncesi ile çantayı aldıkları anlaşılmakla üzerlerine atılı yağma suçu bakımından manevi unsur yokluğu nedeniyle beraat kararı verilmesi gerekirken yazılı şekilde mahkumiyetlerine hükmolunması... Bozmayı gerektirmiş... BOZULMASINA..."

şeklinde faydalanma kastının varlığını ve dar yorumlanmasına yönelik çok sayıda karar vermiştir.

Kısaca dairemizin süregelen yerleşik uygulamalarında, faydalanma kastını "mal edinme" veya"sahiplenme yani kullanma" ya da "ekonomik yarar sağlama " olarak kabul etmektedir.

Bu genel ve uygulamaya yönelik izahtan sonra somut olaya gelince;

Oluş ve dosya içeriğine göre, olay günü katılanın yürüyüşe çıktığı sırada akrabası olan ve uzun yıllardır görüşmediği sanığın, katılanı yol kenarında görmesi üzerine, içerisinde bulunduğu ticari taksiden inip katılana hitaben sinkaflı sözler söyledikten sonra katılanı darp etmeye başladığı, katılanın yüzüne ve gözüne yumruk atıp tekmelemesi üzerine katılanın yere düşüp baygınlık geçirdiği, paniğe kapılan sanığın görüntü inceleme tutanağında da belirtildiği üzere yoldan geçenlerden yardım istediği, bu sırada katılanın üzerinde bulunan ve bir kısmı da yere düşen eşyalardan para, gözlük, altın, telefon ve kılıfı, vesikalık fotoğraf ve takma dişini aldığı, olayı gören kolluk kuvvetinin olay yerine gelmesi neticesinde katılanın yolun karşısında bulunan hastaneye götürüldüğü, sanığın da olay yerinden alınarak karakola intikal ettirildiği, burada katılana ait eşyaların, bir kısım tutanak tanıklarının beyanlarına göre sanığın yapılan üst aramasında, sanık beyanına göre ise rızasıyla ele geçirildiği olayda; dosya içerisinde mevcut olay yeri inceleme tutanağına göre, sanığın kolluğa teslim ettiklerinin dışında, olay yerinde hakimiyet milletindir yazan sarı renkli altın takı, pembe taşlı gümüş metalik küpe ve kolyeden koptuğu değerlendirilen dağılmış vaziyette boncuk parçalarının olay yerinde bulunarak tüm eşyaların eksiksiz şekilde 14.08.2023 tarihinde katılanın oğluna teslim edildiği, olay yerinde sonradan ele geçen, yere düşmüş olan eşyaları da alıp kaçma imkanı varken sanığın olayın başından itibaren olay yerinden hiç ayrılmadığı anlaşılmakla, katılana ait eşyalar üzerinde mal edinme yahut faydalanma kastının bulunmadığı gözetildiğinde, eylemin kül halinde mahkumiyet hükmü kurulan kasten yaralama suçunu oluşturduğu düşünülmeden, delillerin takdirinde ve suç vasfının tayininde yanılgıya düşülerek yazılı şekilde ayrıca nitelikli yağma suçundan da mahkûmiyet kararı verilen hükümde, bu yönüyle hukuka aykırılık bulunmuştur."

Yargıtay 6.Ceza Dairesi'nin 13.04.2026 tarih ve Esas No: 2024/2939, Karar No : 2026/3153 sayılı kararında benzer mahiyette,

"Oluş ve dosya içeriğine göre; Katılan … ile sanık …'ın öncesinde eşlerinin arkadaş olmaları sebebiyle birbirlerini tanıdıkları, olay tarihi olan 05/10/2021 günü sanığın, katılanın çalışmış olduğu iş yerine aracı ile geldiği, katılanın da sanığın yanına gittiği, sanığın, katılana eşinin kendisinialdattığından şüphelendiğini beyan ederek bir video izlettirdiği, bu sırada katılanın telefonunun çaldığı,katılanın cep telefonunu cebinden çıkardığı sırada sanığın, aracın camından uzanarak müştekinin elinde bulunan telefonu çekerek aldığı, katılanın direnmesi üzerine yumruk attığı ve kemer kısmında bulunan silahı katılana doğrultarak araçtan indiği, katılanın da olay yerinden kaçtığı," kabulü ile sanığın nitelikli yağma suçundan mahkumiyetine karar verilmişse de;

1. 5237 sayılı Kanun'un 148 inci ve 149 uncu maddelerinde yer alan düzenlemeye göre, bir başkasının kendisinin veya yakınının hayatına, vücut ve cinsel dokunulmazlığına yönelik bir saldırı gerçekleştireceğinden ya da mal varlığı itibariyle büyük bir zarara uğratacağından bahisle tehdit ederek veya cebir kullanarak bir malı teslime veya malın alınmasına karşı koymamaya mecbur kılan kişinin eylemi yağma suçunu oluşturur. Suç anılan değerlere yönelik bir saldırı gerçekleştireceğinden bahisle tehdit ederek veya cebir kullanılması suretiyle gerçekleşir. Cebir ve tehdit karşısında mağdurun başka bir seçeneği kalmamaktadır. Yağma suçu ekonomik nitelikteki suçlar arasında yer alıp işin niteliği gereği faydalanma amacını taşıması gerekir. Dairemiz uygulamalarında "faydalanma kastı" aranması gerektiğinin çok açık olarak gösterildiği, ayrıca birçok kararlarında bahse konu faydalanma kastının son derece dar yorumlandığı, "mal edinme" veya "sahiplenme yani "kullanma" ya da"ekonomik yarar sağlama" şartlarını aramış onun haricindeki saikleri "faydalanma olarak" kabul edilmediği anlaşılmıştır.

2. Bu açıklamalar ışığında somut olay değerlendirildiğinde; sanık ile katılanın eşlerinin arkadaş olması sebebiyle birbirlerini tanıdıkları, sanığın eşinin katılan ile kendisini aldattığından şüphelendiği, olay günü katılanın yanına gelerek bu hususu konuştuğu sırada katılanın telefonunun çaldığı, katılanın telefonunda eşinin telefon numarasının son dört hanesini gören sanığın sinirlenmesi üzerine katılanın telefonunu çekerek aldığı ve katılana yumruk attığı, katılanın direnmesi üzerine belinde bulunan silahı katılana doğrultarak aracından indiği sırada katılanın olay yerinden kaçtığı olayda; sanığın olayın hemen akabinde katılanın babası olan dosya tanığı M.K.'nın yanına gitmesi, katılanı sorarak olayın namus meselesi olduğunu söylemesi, bu hususun tanığın mahkeme huzurundaki beyanlarıyla doğrulanması ve sanığın suça konu telefonu aynı gün kolluk merkezine gelerek rızayla teslim etmesi hususları birlikte değerlendirildiğinde, sanığın kastının eşi ile katılan arasındaki münasebeti tespit etmek olup bu eylemleri sırasında "mal edinme", "sahiplenme", "kullanma" ya da "ekonomik yarar sağlama" amacıyla hareket etmediği, faydalanma amacının bulunmadığı, bu sebeple sanığa isnat edilen nitelikli yağma suçunun unsurlarının oluşmadığı anlaşıldığından sanık hakkında kasten yaralama ve silahla tehdit suçlarından hüküm kurulabileceği gözetilmeden yazılı şekilde nitelikli yağma suçundan mahkûmiyetine karar verilmesi, hukuka aykırı görülmüştür." şeklinde görüşlere yer verilmiştir.

Önder YAMAN

Bakırköy Cumhuriyet Savcısı

Yargıtay

6. Ceza Dairesi

2024/2939 E., 2026/3153 K.

"İçtihat Metni"

MAHKEMESİ :Ceza Dairesi
SAYISI : 2022/844 E., 2023/2437 K.
SUÇ : Nitelikli yağma
HÜKÜM : İstinaf başvurusunun esastan reddi
TEBLİĞNAME GÖRÜŞÜ : Bozma

Yapılan ön inceleme neticesinde; sanık hakkında kurulan hükmün temyiz edilebilir olduğu, temyiz edenin hükmü temyize hak ve yetkisinin bulunduğu, temyiz isteminin süresinde olduğu, temyiz dilekçesinde temyiz sebeplerine yer verildiği, temyiz isteminin reddini gerektirir bir durumun bulunmadığı tespit edilmekle, gereği düşünüldü:

I. HUKUKİ SÜREÇ
A. İlk derece
Kahramanmaraş 1. Ağır Ceza Mahkemesinin, 30.11.2021 tarihli ve 2021/314 Esas, 2021/361 Karar sayılı kararı ile sanığın nitelikli yağma suçundan, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun (5237 sayılı Kanun) 149/1-a, 168/3-2, 62... . maddeleri uyarınca 5 yıl 6 ay 20 gün hapis cezası ile cezalandırılmasına ve hak yoksunluklarına karar verilmiştir.

B. İstinaf
Gaziantep Bölge Adliye Mahkemesi 7. Ceza Dairesinin, 28.12.2023 tarihli ve 2022/844 Esas, 2023/2437 Karar sayılı kararı ile sanık hakkında İlk Derece Mahkemesince kurulan hükme yönelik sanık ve müdafinin istinaf başvurularının, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun (5271 sayılı Kanun) 280/1-a maddesi uyarınca esastan reddine karar verilmiştir.

II. TEMYİZ
A. Temyiz Sebepleri
Sanık Müdafinin Temyiz İstemi
Suçun unsurlarının oluşmadığına, sanığın yağma kastının bulunmadığına, sanığın suça konu telefonu rızasıyla kolluğa teslim ettiğine, telefonun ne zaman kırıldığının tespit edilemediğine, kovuşturma aşamasında ise kalan zararın giderildiğine ancak soruşturma aşamasında sanığa kırılan telefona ilişkin geriye kalan zararı girmek isteyip istemediğinin sorulmaması sebebiyle etkin pişmanlık hükümlerinin usul ve yasaya aykırı olarak eksik uygulandığına, mahkumiyete yeterli her türlü şüpheden uzak somut delil bulunmadığına, olayda şüphe bulunduğuna, şüpheden sanık yararlanır ilkesi gereğince beraat kararı verilmesi gerektiğine ilişkindir.

B. Değerlendirme ve Gerekçe
Kabul edilebilir bir temyiz başvurusu üzerine yapılan inceleme neticesinde;
Oluş ve dosya içeriğine göre; "Katılan ... ile sanık ...'ın öncesinde eşlerinin arkadaş olmaları sebebiyle birbirlerini tanıdıkları, olay tarihi olan 05/10/2021 günü sanığın, katılanın çalışmış olduğu iş yerine aracı ile geldiği, katılanın da sanığın yanına gittiği, sanığın, katılana eşinin kendisini aldattığından şüphelendiğini beyan ederek bir video izlettirdiği, bu sırada katılanın telefonunun çaldığı, katılanın cep telefonunu cebinden çıkardığı sırada sanığın, aracın camından uzanarak müştekinin elinde bulunan telefonu çekerek aldığı, katılanın direnmesi üzerine yumruk attığı ve kemer kısmında bulunan silahı katılana doğrultarak araçtan indiği, katılanın da olay yerinden kaçtığı," kabulü ile sanığın nitelikli yağma suçundan mahkumiyetine karar verilmişse de;

1. 5237 sayılı Kanun'un 148 inci ve 149 uncu maddelerinde yer alan düzenlemeye göre, bir başkasının kendisinin veya yakınının hayatına, vücut ve cinsel dokunulmazlığına yönelik bir saldırı gerçekleştireceğinden ya da mal varlığı itibariyle büyük bir zarara uğratacağından bahisle tehdit ederek veya cebir kullanarak bir malı teslime veya malın alınmasına karşı koymamaya mecbur kılan kişinin eylemi yağma suçunu oluşturur. Suç anılan değerlere yönelik bir saldırı gerçekleştireceğinden bahisle tehdit ederek veya cebir kullanılması suretiyle gerçekleşir. Cebir ve tehdit karşısında mağdurun başka bir seçeneği kalmamaktadır. Yağma suçu ekonomik nitelikteki suçlar arasında yer alıp işin niteliği gereği faydalanma amacını taşıması gerekir. Dairemiz uygulamalarında "faydalanma kastı" aranması gerektiğinin çok açık olarak gösterildiği, ayrıca birçok kararlarında bahse konu faydalanma kastının son derece dar yorumlandığı, "mal edinme" veya "sahiplenme yani "kullanma" ya da "ekonomik yarar sağlama" şartlarını aramış onun haricindeki saikleri "faydalanma olarak" kabul edilmediği anlaşılmıştır.

2. Bu açıklamalar ışığında somut olay değerlendirildiğinde; sanık ile katılanın eşlerinin arkadaş olması sebebiyle birbirlerini tanıdıkları, sanığın eşinin katılan ile kendisini aldattığından şüphelendiği, olay günü katılanın yanına gelerek bu hususu konuştuğu sırada katılanın telefonunun çaldığı, katılanın telefonunda eşinin telefon numarasının son dört hanesini gören sanığın sinirlenmesi üzerine katılanın telefonunu çekerek aldığı ve katılana yumruk attığı, katılanın direnmesi üzerine belinde bulunan silahı katılana doğrultarak aracından indiği sırada katılanın olay yerinden kaçtığı olayda; sanığın olayın hemen akabinde katılanın babası olan dosya tanığı M.K.'nın yanına gitmesi, katılanı sorarak olayın namus meselesi olduğunu söylemesi, bu hususun tanığın mahkeme huzurundaki beyanlarıyla doğrulanması ve sanığın suça konu telefonu aynı gün kolluk merkezine gelerek rızayla teslim etmesi hususları birlikte değerlendirildiğinde, sanığın kastının eşi ile katılan arasındaki münasebeti tespit etmek olup bu eylemleri sırasında "mal edinme", "sahiplenme", "kullanma" ya da "ekonomik yarar sağlama" amacıyla hareket etmediği, faydalanma amacının bulunmadığı, bu sebeple sanığa isnat edilen nitelikli yağma suçunun unsurlarının oluşmadığı anlaşıldığından sanık hakkında kasten yaralama ve silahla tehdit suçlarından hüküm kurulabileceği gözetilmeden yazılı şekilde nitelikli yağma suçundan mahkûmiyetine karar verilmesi, hukuka aykırı görülmüştür.

III. KARAR
Gerekçe bölümünde açıklanan nedenlerle sanık müdafinin temyiz istemi yerinde görüldüğünden, Gaziantep Bölge Adliye Mahkemesi 7. Ceza Dairesinin kararının, 5271 sayılı Kanun’un 302/2. maddesi uyarınca, Tebliğname’ye uygun olarak oy birliğiyle BOZULMASINA,

Dava dosyasının, 5271 sayılı Kanun’un 304/2. maddesi uyarınca Kahramanmaraş 1. Ağır Ceza Mahkemesine, Yargıtay ilâmının bir örneğinin ise Gazinatep Bölge Adliye Mahkemesi 7. Ceza Dairesine gönderilmek üzere Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığına tevdiine, 13.04.2026 tarihinde karar verildi.

Yargıtay

6. Ceza Dairesi

2026/2888 E., 2026/4354 K.

"İçtihat Metni"

MAHKEMESİ :Ceza Dairesi
SAYISI : 2026/167 E., 2026/139 K.
SUÇLAR : Nitelikli yağma, kasten yaralama, hakaret
HÜKÜMLER : İstinaf başvurusunun esastan reddi ve düzeltilerek esastan reddi kararı
TEBLİĞNAME GÖRÜŞÜ : Ret, onama

Sanık hakkında hakaret suçundan kurulan hükmün kesin nitelikte olduğu belirlenmiştir.

Yapılan ön inceleme neticesinde; sanık hakkında kasten yaralama ve nitelikli yağma suçlarından kurulan hükümlerin temyiz edilebilir olduğu, temyiz edenlerin hükümleri temyize hak ve yetkilerinin bulunduğu, temyiz istemlerinin süresinde olduğu, temyiz dilekçelerinde temyiz sebeplerine yer verildiği, temyiz istemlerinin reddini gerektirir bir durumun bulunmadığı tespit edilmekle ve sanık müdafiinin duruşmalı inceleme talebinin, 7079 sayılı Kanun’un 94 üncü maddesiyle değişik 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun (5271 sayılı Kanun) 299 uncu maddesinin birinci fıkrası gereği takdîren reddine karar verilmekle gereği düşünüldü:

I. HUKUKİ SÜREÇ
A. İlk Derece
Kars 1. Ağır Ceza Mahkemesinin, 21.10.2025 tarihli ve 2023/254 Esas, 2025/397 Karar sayılı kararı ile sanık hakkında;

Nitelikli yağma suçundan, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun (5237 sayılı Kanun) 149/1-d-e, 53... . maddeleri uyarınca 11 yıl hapis cezası ile cezalandırılmasına, hak yoksunluklarına ve mahsuba,

Kasten yaralama suçundan, 5237 sayılı Kanun'un 86/1, 86/3-b, 87/1-a-d, 53... . maddeleri uyarınca 6 yıl hapis cezası ile cezalandırılmasına, hak yoksunluklarına ve mahsuba, karar verilmiştir.

B. İstinaf
Erzurum Bölge Adliye Mahkemesi 9. Ceza Dairesinin 02.02.2026 tarihli ve 2026/167 Esas, 2026/139 Karar sayılı kararı ile sanık hakkında İlk Derece Mahkemesince kurulan hükümlere yönelik katılanlar vekilleri ile sanık müdafiinin istinaf başvurularının, kasten yaralama ve hakaret suçları yönünden esastan reddine, nitelikli yağma suçu yönünden ise özetle,

"1-Sanığın üzerine atılı ve sabit görülen yağma suçunun işleniş biçimi, sanığın kastının yoğunluğu, meydana gelen zararın ağırlığı hususları dikkate alındığında, somut olayda yağma suçunda temel cezanın belirlenmesinde bir miktar alt sınırdan uzaklaşılması 5237 sayılı TCK'nın 3. ve 61. maddeleri ile hak ve nesafet kurallarına uygun ise de;

Yağma suçu yönünden sanığın, yoldan tesadüfen geçen katılanı durdurarak suçunu işlediği, sanığın önceden tasarlayıp katılanın geçmesini bekleyerek tertibat aldığına dair delil olmadığı halde suçun yol kesmek suretiyle işlendiği kabul edilerek, TCK'nın 149/1-d maddesi ile uygulama yapılmış olması,

2-6284 sayılı Kanun'un 20/2. maddesi gereğince davaya katılma hakkı olan Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığının ilk derece mahkemesinde yapılan yargılama sırasında davaya katılarak kendisini vekil ile temsil ettirmesi nedeniyle lehine vekalet ücretine hükmedilmesi gerektiği gözetilmeden yazılı şekilde karar verilmesi,

Kanuna aykırı ise de, bu hususun davanın yeniden görülmesi ve duruşma açılmasını gerektirmeksizin CMK'nın 280/1-a maddesi 2. cümlesi ve 303/1-c-h maddeleri uyarınca düzeltilmesi olanaklı bulunduğundan,

İlk Derece Mahkemesi hükmünün gerekçe kısmından yol kesmek suretiyle ceza artırımına ilişkin kısımların ve kısa hükümden Yağma suçu ile ilgili temel cezanın belirlendiği "B" maddesi (1-) nolu fıkrasındaki "Yol Kesmek Suretiyle" ve " 149/1-d " ibarelerinin çıkartılması,

"D" maddesi (5-) nolu fıkrasından sonra gelmek üzere; " Katılan Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı kendisini vekille temsil ettirdiğinden karar tarihindeki Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi'nin 14/1. maddesi uyarınca uyarınca 48.000,00 TL maktu avukatlık ücretinin sanıktan alınarak katılan Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı'na verilmesine” şeklinde fıkra eklenmek suretiyle suretiyle DÜZELTİLEREK İSTİNAF BAŞVURULARININ AYRI ESASTAN REDDİNE," şeklindeki gerekçe ile düzeltilerek esastan reddine karar verilmiştir.

II. TEMYİZ
A. Temyiz Sebepleri
1. Katılan Vekilinin Temyiz İstemi
Mağdurdaki yaralanmanın mahiyeti, darbe sayısı, darbe şiddeti ve özellikle mağdurun hayati öneme haiz kafa bölgesinin hedef alınmak suretiyle yoğun bir şiddet ile eylemin devam ettirildiği gözetildiğinde sanığın eyleminin kasten öldürmeye teşebbüs suçunu oluşturduğuna, üst sınırdan ceza tayinine, ilişkindir.

2. Katılan Bakanlık Vekilinin Temyiz İstemi
Sanığın eyleminin kasten öldürmeye teşebbüs suçunu oluşturduğuna, birden fazla seçimlik nitelikli halin mevcut olması karşısında sanık hakkında üst hadden ceza tayinine, 5237 sayılı Kanun'un 86/3-b ve 86/3-f maddelerinde belirtilen nitelikli hallerin de sübut bulduğuna, ilişkindir.

3. Sanık Müdafiinin Temyiz İstemi
Kararın usul ve yasaya aykırı olduğuna, sanığın olay günü müştekiyi yolculuk esnasında tesadüfen gördüğü, kendisine husumet besleyerek hareket etmediği ve suç işleme kastı ile tasarlama eyleminde bulunmadığına, müştekinin eşyalarını almak ve eşyalardan faydalanmak amacı ile cebir ve tehdit uygulamadığından eylemin yağma suçu kapsamında değerlendirilemeyeceğine, suçun maddi ve manevi unsurlarının oluşmadığına, aralarındaki geçmişe dayalı husumet nedeniyle delil toplanmadığına, sanığın atılı suçları kasten işlediğine dair her türlü şüpheden uzak, somut, kesin ve inandırıcı delil bulunmadığından, "Şüpheden sanık yararlanır." ilkesi uyarınca beraatine, kabule göre de, yapılan üst aramasının usule aykırı olduğuna, adli tıp kurumu raporları yetersiz olup gerçeği yansıtmadığına, nitelikli hallerin koşullarının bulunmadığına, alt sınırdan ceza tayinine, haksız tahrik, etkin pişmanlık, değer azlığı ve takdiri indirim hükümlerinin uygulanmasına, ilişkindir.

B. Değerlendirme ve Gerekçe
1. Sanık Hakkında Kasten Yaralama Suçundan Kurulan Mahkûmiyet Hükmü Yönünden
Yargılama sürecindeki işlemlerin usul ve kanuna uygun olarak yapıldığı, aşamalarda ileri sürülen iddia ve savunmaların toplanan ve dosya kapsamına göre yeterli olduğu anlaşılan tüm delillerle birlikte gerekçeli kararda gösterilip tartışıldığı, hükme esas alınan ve reddedilen delillerin açıkça gösterildiği, vicdani kanının dosya içindeki belge ve bilgilerle uyumlu olarak kesin verilere dayandırıldığı, eylemin sanık tarafından gerçekleştirildiğinin saptandığı, eyleme uyan suç vasfının doğru biçimde belirlendiği, yargılama sonucunda oluşan kanaat ve takdire göre ceza yaptırımının yasal bağlamda ve gerekçesi gösterilerek belirlendiği, 5237 sayılı Kanun'un cezanın belirlenmesi başlıklı 61/1. maddesinde belirtilen kriterler ile aynı Kanun'un 3/1. maddesinde ifade edilen cezada orantılılık ilkesi nazara alındığında temel cezanın alt sınırdan uzaklaşılarak belirlenmesinin isabetli olduğu anlaşıldığından, katılanlar vekilleri ile sanık müdafiinin temyiz istemleri yerinde görülmemiş, Bölge Adliye Mahkemesince verilen kararda hukuka aykırılık bulunmamıştır.

2. Sanık Hakkında Nitelikli Yağma Suçundan Kurulan Mahkûmiyet Hükmü Yönünden
Diğer temyiz itirazları yerinde görülmemiştir.

Ancak;
Bilindiği üzere ceza hukumuzun temelini “kast” oluşturur. Bu durum 5237 sayılı Kanun'un 21. maddesinde; "...Suçun oluşması kastın varlığına bağlıdır. Kast, suçun kanuni tanımındaki unsurların bilerek ve istenerek gerçekleştirilmesidir...” şeklinde tanımlanmıştır. Maddenin gerekçesinde ise;
"...Kast, kişi ile işlediği suçun maddî unsurları arasındaki psikolojik bağı ifade etmektedir. Suçun kanuni tanımındaki maddî unsurların bilerek ve istenerek gerçekleştirilmesi, kastın varlığı için zorunludur...” şeklindeki betimleme de aynı hususu açıklamakta ve teyit etmektedir.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu (YCGK), ceza uygulamaları açısından birlik ve açıklık sağlamaya yönelik olarak, önüne gelen bir olayda kastı tanımlamış ve sınırlarını göstermiştir. Söz konusu Ceza Genel Kurulu 2008/1-99 Esas, 2008/185 Karar sayılı ilâmında; "... 765 sayılı TCY’nda tanımlanmamasına karşın 5237 sayılı TCY’nın 21/1. maddesinde, “suçun kanuni tanımındaki unsurların bilerek ve istenerek gerçekleştirilmesi” olarak tanımlanan kastın iki unsuru bulunmaktadır; bilme ve isteme unsuru. Kastın varlığı için, hareketten doğacak sonucun sadece öngörülmesi, kısaca bilinmesi yeterli olmayıp ayrıca sonucun da istenmesi gerekir...” şeklinde açıklamada bulunmuştur. Bu açık kabule göre hareketin ve sonucun bilinmesi ve istenmesi de gerekir.

Kasıt, suçun kanuni tanımındaki unsurları bilerek ve isteyerek gerçekleştirmektir. Kural olarak her suçun zorunlu ögesidir. Yağma suçunda kasıt, hem cebir veya tehdit hem de malın alınmasını kapsamalıdır. Failin malın başkasına ait olduğunu bilmesi ve bunu faydalanmak amacıyla zor kullanarak almayı istemesi manevi unsurdur. (Benzer görüşler için bkz. Artuç age I s. 244 ,Gökçen vd. Age s.118, Özgenç Genel Hükümler age s. 246, Koca/Üzülmez Genel Hükümler age I s. 139, Artuk/Gökcen vd. Genel Hükümler age s.396, Şahbaz age s.145, Gökcan/Artuç TCK Şerhi age s.333, Koca/Üzülmez Özel Hükümler age I s.601)

Kasıt; suçun maddi unsurlarını bilerek ve isteyerek gerçekleştirmesi olarak tanımlanmıştır. Fail, hareketinin kanuni tipi gerçekleştireceğini bilmesi ve istemesi hâlinde doğrudan kastla hareket etmiş olacaktır. Gerekçede de açıkça belirtildiği gibi, kişi ile işlediği suçun maddî unsurları arasındaki psikolojik bağı ifade etmektedir. Suçun kanuni tanımındaki maddî unsurların bilerek ve sonuçlarının istenerek gerçekleştirilmesi, kastın varlığı için zorunludur.

İsteme, kişinin iç dünyasında gerçekleşen bir durumdur. Bu nedenle kastı belirlerken failin sözlerinden ziyade, olay öncesi davranışları, olay sırasındaki hareketleri, sözleri ve olay sonrasındaki davranışları, hareketleri yani dışa vuran tavırları değerlendirilerek sonuç çıkarmak gerekecektir. Sadece nihai harekete bakmak hatalı sonuçlara götürebilir ise de hareket öncesi hareket sırası ve sonrası, olayın gerçekleştirme şekli gibi dışa yansıyan eylemler hep birlikte değerlendirildiğinde kastın varlığının tespit edilmesi gerekir. (Benzer görüşleri için bkz. Gökçek/Artuç age s.5371)

Dairemizin yerleşik uygulamaları da bu yöndedir. Mesela, Yargıtay 6. Ceza Dairesinin 2015/1001 Esas- 2015/40834 Karar sayılı, "... Failin iç dünyasını ilgilendiren kast; failin olay öncesi iç dünyasını, olay sırası veya olay sonrası davranışları ölçü alınarak belirlenebilir. Sanığı harekete geçiren etken saik, psişik olgunun irade aşamasıdır... Suçun işlendiği sırada failin öngörü ve irade ile hareket etmiş olması yeterlidir. Failin iç dünyasını ilgilendiren kastın niteliğinin belirlenebilmesi için dış dünyaya yansıyan davranışlardan hareketle sonuç çıkarmak olanaklıdır. Bu bağlamda failin olay öncesi, olay sırasında ve olay sonrası davranışları kastın belirlenmesinde ölçü alınır. ....” şeklindeki kararı ile bu kabulü açıkça göstermiştir.

Yağma suçu için bu durumu genel kast kabul edecek olursak, failin cebirle veya tehditle başkasına ait taşınır bir malı isteyerek alması veya teslimini sağlaması gerekir. Ancak bu tek başına yetmez, ayrıca faydalanma amacının da bulunması gerekir. (Benzer görüşler için bkz. Hafızoğulları/Özen age s. 363, Artuç age s. 344, Gökçen/Artuç age s. 5369)

Hırsızlık suçunda, başkasına ait taşınır malı faydalanmak amacıyla zilyedin rızası olmadan almak, suçun manevi unsuru iken yağma suçunda, rızası olmama unsurunun yerine rızanın zorla alınması geçmektedir. Rıza sağlanarak daha doğrusu teslimi veya geri alınmasını engellemek için cebir veya tehdit kullanmak istemesi ve malın teslimini sağlamak için cebir veya tehdide (zor) başvurmalıdır. Almadaki amaç faydalanma olmalıdır. Eğer fail faydalanma kastı ile değil de başka bir kastla mesela zarar verme amacıyla hareket etmiş ise eylem yağma değil mala zarar verme suçunu oluşturacaktır. (Centel/Zafer/Çakmut age s. 304, Toroslu Özel Kısım age I s. 147, Artuç age I s. 245)

Ceza Genel Kurulu'nun 2015/709 Esas ve 2016/33 Karar sayılı kararında;"... Yağma; başkasının zilyetliğindeki taşınabilir malın, zilyedin rızası olmadan faydalanmak amacıyla cebir veya tehdit kullanmak suretiyle alınması olduğundan “zor yoluyla hırsızlık”, bir kişiye karşı kullanılan icbar araçlarıyla haksız bir menfaat elde etmek şeklinde de tanımlanmıştır.

Yargıtay 6. Ceza Dairesi, benzer hususları belirlemiş ve ayrıca "faydalanma kastının" aranması gerektiğini yine çok açık olarak göstermiştir. Ayrıca birçok kararında faydalanma kastı son derece dar yorumlanmış, "mal edinme" veya "sahiplenme yani kullanma" yada "ekonomik yarar sağlama" şartlarını aramış, onun haricindeki eylemleri "faydalanma olarak" kabul etmeyen çok sayıda karar vermiştir.

Mesela Yargıtay 6. Ceza Dairesinin 2015/8292 Esas ve 2017/4019 Karar sayılı;”... telefonunu alıp oldukça kısa sayılan bir süre içerisinde kullanmadan aynen iade ettiği dikkate alındığında sanığın faydalanma amacıyla mağdurun malını aldığından bahsedilemeyeceği gözetilmeden yerinde ve yeterli olmayan gerekçeyle yazılı şekilde hüküm kurulması...Bozmayı gerektirmiş... BOZULMASINA ...”

Yine Yargıtay 6. Ceza Dairesinin 2015/1001 Esas ve 2015/40834 Karar sayılı; ”... hiçbir şey söylemeden mesaj çekmesini engellemek ve katılan M.'ye ulaşmak için elindeki telefonu çekip almak eylemlerinin, yağma kastı ile yapıldığını gösteren deliller karar yerinde açıklanıp tartışılmadan, suçun hukuki vasfında yanılgı ile yerinde ve yeterli olmayan gerekçeyle yazılı şekilde uygulama yapılması...Bozmayı gerektirmiş... BOZULMASINA..."

Yine Yargıtay 6. Ceza Dairesinin 2020/3086 Esas ve 2021/17299 Karar sayılı; "... Sanık M.’nin eşi olan tanık M.’nin katılan S. tarafından cinsel taciz boyutuna ulaşacak derece rahatsız edildiği, tanık M.’yi ağlarken gören sanık M.M.’nun sebebini sorduğu ve tanığın katılanla arasında geçenleri sanığa anlattığı, sanık M.’nın tanığın eşi olan sanık M.’ye durumu anlattığı ve beraber katılanın iş yerine giderek ellerindeki demir sopalarla katılanı “yaşamını tehlikeye sokmayacak, vücutta kemik kırığı oluşturacak ve BTM ile giderilemeyecek şekilde” yaraladıkları, bu eylemleri hakkında nitelikli kasten yaralama suçundan kurulan hükmün açıklanmasının geri bırakıldığı, sanıkların katılanın iş yerinden çıkarken içerisinde silah olabileceği ve katılanın arkadan kendilerini yaralayabileceği düşüncesi ile içerisinde katılana ait ruhsat, banka kartı, kredi kartı ve anahtar bulunan çantayı aldıkları, katılanın şikayeti üzerine ertesi gün emniyete giden sanıkların çantayı ve içindekileri polise teslim ettikleri, sanıkların kastının yağma olmadığı ve kendilerini korumak düşüncesi ile çantayı aldıkları anlaşılmakla üzerlerine atılı yağma suçu bakımından manevi unsur yokluğu nedeniyle beraat kararı verilmesi gerekirken yazılı şekilde mahkumiyetlerine hükmolunması... Bozmayı gerektirmiş... BOZULMASINA..." şeklinde faydalanma kastının varlığını ve dar yorumlanmasına yönelik çok sayıda karar vermiştir.
Kısaca dairemizin süregelen yerleşik uygulamalarında, faydalanma kastını "mal edinme" veya "sahiplenme yani kullanma" ya da "ekonomik yarar sağlama " olarak kabul etmektedir.

Bu genel ve uygulamaya yönelik izahtan sonra somut olaya gelince;
Oluş ve dosya içeriğine göre, olay günü katılanın yürüyüşe çıktığı sırada akrabası olan ve uzun yıllardır görüşmediği sanığın, katılanı yol kenarında görmesi üzerine, içerisinde bulunduğu ticari taksiden inip katılana hitaben sinkaflı sözler söyledikten sonra katılanı darp etmeye başladığı, katılanın yüzüne ve gözüne yumruk atıp tekmelemesi üzerine katılanın yere düşüp baygınlık geçirdiği, paniğe kapılan sanığın görüntü inceleme tutanağında da belirtildiği üzere yoldan geçenlerden yardım istediği, bu sırada katılanın üzerinde bulunan ve bir kısmı da yere düşen eşyalardan para, gözlük, altın, telefon ve kılıfı, vesikalık fotoğraf ve takma dişini aldığı, olayı gören kolluk kuvvetinin olay yerine gelmesi neticesinde katılanın yolun karşısında bulunan hastaneye götürüldüğü, sanığın da olay yerinden alınarak karakola intikal ettirildiği, burada katılana ait eşyaların, bir kısım tutanak tanıklarının beyanlarına göre sanığın yapılan üst aramasında, sanık beyanına göre ise rızasıyla ele geçirildiği olayda; dosya içerisinde mevcut olay yeri inceleme tutanağına göre, sanığın kolluğa teslim ettiklerinin dışında, olay yerinde hakimiyet milletindir yazan sarı renkli altın takı, pembe taşlı gümüş metalik küpe ve kolyeden koptuğu değerlendirilen dağılmış vaziyette boncuk parçalarının olay yerinde bulunarak tüm eşyaların eksiksiz şekilde 14.08.2023 tarihinde katılanın oğluna teslim edildiği, olay yerinde sonradan ele geçen, yere düşmüş olan eşyaları da alıp kaçma imkanı varken sanığın olayın başından itibaren olay yerinden hiç ayrılmadığı anlaşılmakla, katılana ait eşyalar üzerinde mal edinme yahut faydalanma kastının bulunmadığı gözetildiğinde, eylemin kül halinde mahkumiyet hükmü kurulan kasten yaralama suçunu oluşturduğu düşünülmeden, delillerin takdirinde ve suç vasfının tayininde yanılgıya düşülerek yazılı şekilde ayrıca nitelikli yağma suçundan da mahkûmiyet kararı verilen hükümde, bu yönüyle hukuka aykırılık bulunmuştur.

Kabule göre de;
Sanığın eyleminin teşebbüs aşamasında kaldığı ve hakkında tayin edilen cezadan 5237 sayılı Kanun'un 35. maddesi uyarınca indirim uygulanması gerektiğinin düşünülmemesi nedeniyle, hükümde hukuka aykırılık bulunmuştur.

III. KARAR
A. Sanık Hakkında Hakaret Suçundan Kurulan Mahkûmiyet Hükmü Yönünden
5271 sayılı Kanun'un 286/2-a maddesinde yer verilen;“İlk derece mahkemelerinden verilen beş yıl veya daha az hapis cezaları ile miktarı ne olursa olsun adli para cezalarına ilişkin istinaf başvurusunun esastan reddine dair bölge adliye mahkemesi kararları”nın temyiz incelemesine tabi olmadığına ilişkin düzenleme ile incelemeye konu suçun, aynı Kanun’un 286/3. maddesi kapsamında da bulunmadığı dikkate alındığında, katılanlar ..., Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı vekilleri ile sanık ... müdafiinin temyiz isteminin, 5271 sayılı Kanun’un 298/1. maddesi uyarınca, Tebliğname’ye uygun olarak, oy birliğiyle REDDİNE,

B. Sanık Hakkında Kasten Yaralama Suçundan Kurulan Mahkûmiyet Hükmü Yönünden
Gerekçe bölümünün (1) numaralı paragrafında açıklanan nedenle, Erzurum Bölge Adliye Mahkemesi 9. Ceza Dairesinin kararında, katılanlar ..., Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı vekilleri ile sanık ... müdafii tarafından öne sürülen temyiz sebepleri ve re’sen incelenmesi gereken konular yönünden 5271 sayılı Kanun'un 288 inci ve 289 uncu maddeleri kapsamında yapılan temyiz incelemesi sonucunda hukuka aykırılık görülmediğinden, 5271 sayılı Kanun’un 302/1. maddesi uyarınca, Tebliğname’ye uygun olarak, oy birliğiyle TEMYİZ İSTEMLERİNİN ESASTAN REDDİ İLE HÜKMÜN ONANMASINA,

C. Sanık hakkında Nitelikli Yağma Suçundan Kurulan Mahkûmiyet Hükmü Yönünden
Gerekçe bölümünün (2) numaralı paragrafında açıklanan nedenlerle, katılanlar ..., Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı vekilleri ile sanık ... müdafiinin temyiz istemleri yerinde görüldüğünden, Erzurum Bölge Adliye Mahkemesi 9. Ceza Dairesinin kararının 5271 sayılı Kanun'un 302/2. maddesi uyarınca, Tebliğname’ye aykırı olarak, oy birliğiyle BOZULMASINA,

Dava dosyasının, 5271 sayılı Kanun’un 304/2-a. maddesi uyarınca Kars 1. Ağır Ceza Mahkemesine, Yargıtay ilâmının bir örneğinin ise Erzurum Bölge Adliye Mahkemesi 9. Ceza Dairesine gönderilmek üzere Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığına tevdiine,18.05.2026 tarihinde karar verildi.

Aşağıda yer verdiğimiz gerekçelerle; CMK m.108/1’e göre yapılacak inceleme gününün ve tutukluluk incelemesinde yeterli savunma hakkının kullanılabilmesi amacıyla, tutukluluğa dayanak olan bilgi ve belgeler ile tutuklulukla ilgili Cumhuriyet savcısının görüşünün şüpheliye ve avukatına önceden bildirilmesi gerektiği,

İzahtan varestedir.

Hukuki Gerekçeler:

Anayasa m.36/1’e göre; “Herkes, meşru vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahiptir”.

Anayasa m.19/7’nin 1. cümlesine göre; “Tutuklanan kişilerin, makul süreler içinde yargılanmayı, soruşturma ve kovuşturma sırasında serbest bırakılmayı isteme hakları vardır”.

Anayasa m.19/8’e göre; “Her ne sebeple olursa olsun, hürriyeti kısıtlanan kişi, kısa sürede durumu hakkında karar verilmesini ve bu kısıtlamanın kanuna aykırılığı halinde hemen serbest bırakılmasını sağlamak amacıyla yetkili bir yargı merciine başvurma hakkına sahiptir”.

İHAS m.5/4’e göre; “yakalama veya tutulma yoluyla özgürlüğünden yoksun kılınan herkes, tutulma işleminin yasaya uygunluğu hakkında kısa bir süre içinde karar verilmesi ve tutulma yasaya aykırı ise, serbest bırakılması için bir mahkemeye başvurma hakkına sahiptir”.

CMK m.149/3’e göre; “Soruşturma ve kovuşturma evrelerinin her aşamasında avukatın, şüpheli veya sanıkla görüşme, ifade alma veya sorgu süresince yanında olma ve hukuki yardımda bulunma hakkı engellenemez, kısıtlanamaz”. Bu hükümde; soruşturma ve kovuşturma aşamalarının her aşamasında ve dolayısıyla kişi hürriyeti ve güvenliği hakkını kısıtlanma veya bu kısıtlılığın devam etme ihtimalinin bulunduğu tutukluluğun istenmesi, devamı veya uzatılması safhalarında şüpheli veya sanığın yanında kendisine hukuki yardımda bulunacak bir avukat bulundurulması gerektiği açıkça ifade edilmiştir.

Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü’nün konu ile ilgili 18.11.2015 tarihli ve 2013/2653 Başvuru sayılı kararında; CMK m.108/1’de yer alan “şüpheli veya müdafii dinlenmek suretiyle karar verilir” hükmü gereğince, şüphelilerin SEGBİS ile beyanlarının alındığı, ayrıca müdafilerinin de hazır bulundurulmasına ve dinlenilmesine gerek olmadığını gerekçe gösterilerek, bu taleplerin reddine karar verildiği,

AYM kararının 117, 118, 119 ve 120. paragraflarında, tutukluluğun incelenmesine müdafiin katılma hakkının neden ihlal edildiğinin ortaya koyulduğu, buna göre;

“117. Tutukluluk gibi kişi hürriyeti ve güvenliğini kısıtlayan bir tedbir kararının verilmesi ve tedbirin devam edip etmeyeceğine ilişkin tüm duruşmalı incelemelerde, şüphelinin haklarının korunması bakımından bir müdafiin yardımından faydalanması, savunmanın güçlendirilmesi açısından önemli bir unsurdur. Başka bir ifadeyle yasal olarak müdafi yardımının sağlanmasının zorunlu olmadığı durumlarda bu hakkın kullanımının engellenmemesi, kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkının etkili bir şekilde gerçekleştirilmesinin güvencesini teşkil eder. Şüpheli müdafiinin, tutuklunun tahliye talebine dair savunmasını, şüpheliden daha iyi ve etkili bir şekilde yapabilme bilgi ve yeteneğine sahip olduğu açıktır.

118. Bu belirlemeler doğrultusunda, tutukluluk incelemesinin şüpheli veya müdafiin huzurda birlikte dinlenilmek suretiyle yapılması zorunlu olmasa dahi talep halinde müdafiin şüpheliyle birlikte tutukluluk incelemesi sırasında, savunma ve itirazlarını sunmasının engellenmemesi gerekir.

119. Başvuru formu ve ekli belgelerden başvurucuların, 12/7/2013 tarihinde gerçekleşen tutukluluk incelemesinde müdafileri ile birlikte beyanda bulunmaya yönelik taleplerinin reddi kararı, başvurucuların tutukluluklarıyla ilgili etkili bir şekilde savunma yapma haklarının ihlali sonucunu doğurmuştur.

120. Açıklanan nedenlerle başvurucuların, tutukluluk incelemelerinde müdafi yardımından yararlandırılmamış olması nedeniyle Anayasa’nın 19. maddesinin sekizinci fıkrasının ihlal edildiğine karar verilmesi gerekir”.

Sonuç olarak;

Tutuklama tedbiri ile ilgili yasal şartların çok sıkı olduğu, fakat tutukluluğun kolay uygulandığı ve yasa yollarından etkili sonuçların alınamadığı tartışmalarının devam ettiği bir süreçte, bu sorunun bir an evvel çözülmesi, tutukluluğa itirazların ve tutukluluk incelemelerinin etkili yol olarak kullanılması isabetli olacaktır.

Bu hukuki gerekçeler yeterli gelmiyorsa, yapılması gereken derhal yasal değişikliğe gidilmesidir. CMK 108/1’de yer alan; “şüpheli veya müdafii dinlenilmek suretiyle karar verilir” ibaresi, “şüpheli ve müdafii birlikte dinlenilmek suretiyle karar verilir” olarak değiştirilmelidir.

Bu çalışma, sermaye piyasalarında bilgi suistimali ve piyasa manipülasyonu gibi finansal suçlarla mücadelede uygulanan kamuyu aydınlatma araçlarını, anayasal bir güvence olan "lekelenmeme hakkı" ve "masumiyet karinesi" çerçevesinde ele almaktadır. Son dönemde Tera, Pusula ve Hedef Portföy yönetim şirketlerine ait fonlarda, yapay zeka destekli denetim mekanizmalarıyla tespit edilen ve 13–16 Eylül tarihleri arasında gerçekleştirilen şüpheli işlemler mercek altına alınmıştır. Bu 4 günlük dar zaman diliminde, içeriden bilgi alarak (insider trading) toplam 187 milyar 653 milyon TL fahiş kazanç sağladığı iddia edilen 141 gerçek ve 73 tüzel kişinin kimlik bilgilerinin kamuoyuna duyurulması süreci, ciddi bir hukuki ikilemi beraberinde getirmektedir. Çalışmada, Sermaye Piyasası Kurulu’nun (SPK) 6362 sayılı Kanun’dan aldığı kamuyu aydınlatma ve piyasa gözetimi yetkilerinin idari niteliği incelenmekte; bireysel hakların korunması ile kamu yararı arasındaki hassas dengenin nasıl kurulması gerektiği hukuki, mali ve idari argümanlarla analiz edilmektedir.

Giriş

Sermaye piyasaları, güven, şeffaflık ve bilgi eşitliği temelleri üzerinde yükselen hassas ekosistemlerdir. Bu ekosistemin sürdürülebilirliği, kural ihlallerinin hızla tespit edilmesine ve kamunun bu ihlaller hakkında doğru bilgilendirilmesine bağlıdır. Son dönemde Adalet Bakanlığı koordinasyonunda yürütülen fon soruşturmasında, içeriden bilgi alarak şüpheli satışlar yoluyla rekor kazanç sağladığı tespit edilen 141 gerçek ve 73 tüzel kişi olmak üzere toplam 214 aktörün varlığı, piyasa denetiminin ve şeffaflığın önemini bir kez daha ortaya koymuştur. Ancak bu boyuttaki devasa soruşturmalarda, usulsüzlük yaptığı ileri sürülen isimlerin kamuoyuna duyurulması süreci, ceza hukukunun en temel güvencelerinden biri olan lekelenmeme hakkı (masumiyet karinesi) ile piyasa istikrarını hedefleyen kamu yararı (kamuyu aydınlatma) ilkelerini karşı karşıya getirmektedir. Bu makalede, SPK'nın yasal yetkileri çerçevesinde bu iki kritik değer arasındaki dengenin nasıl kurulduğu idari, mali ve hukuki boyutlarıyla ele alınmaktadır.

1. 187 Milyar TL'lik Hacim ve Fon Yapısının Mali Boyutu

İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından yürütülen ve piyasa dinamiklerini derinden sarsan soruşturmanın merkezinde, Tera, Pusula ve Hedef Portföy yönetim şirketlerine ait yatırım fonları yer almaktadır. Tespit edilen verilere göre, kriz öncesindeki dönemde mali dağılım şu şekildedir:

· Tera Fonları: 102 gerçek kişinin yaklaşık 28 milyar TL, 38 tüzel şirketin ise yaklaşık 62 milyar 77 milyon TL olmak üzere en büyük hacmi oluşturduğu görülmektedir.

· Pusula Fonları: 19 gerçek kişinin 69 milyar 700 milyon TL gibi yoğunlaşmış bir kâr sağladığı, 20 tüzel kişinin ise 10 milyar TL kazandığı saptanmıştır.

· Hedef Fonları: 20 gerçek kişinin yaklaşık 3 milyar TL, 15 tüzel şirketin ise yaklaşık 14 milyar 900 milyon TL kazanç elde ettiği dosyaya yansımıştır.

Bu devasa mali tablonun ardından Sermaye Piyasası Kurulu (SPK), haksız kazançların gönüllü olarak iade edilebilmesi amacıyla "İsteğe Bağlı İade Hesapları" açmış, listelenen isimler ise paranın iadesi tebligatları için Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu'na (TMSF) bildirilmiştir.

2. Kritik Zaman Dilimi: 13-16 Eylül Arasındaki Kronolojik Kaçış

Soruşturmanın hukuki ve operasyonel sınırlarını belirleyen en önemli unsur, şüpheli işlemlerin yapıldığı zaman dilimidir. İncelemeler Eylül ayının geneline yayılmak yerine, yapay zeka algoritmaları tarafından yakalanan 13 Eylül – 16 Eylül tarihleri arasındaki 4 günlük kritik evreye odaklanmıştır.

· Çöküşten Hemen Önceki Anomaliler: Söz konusu 214 gerçek ve tüzel kişi, fonlarda yaşanan büyük çöküş ve kriz patlak vermeden hemen önce, 4 gün gibi çok dar bir zaman diliminde aniden fondan nakde geçiş (satış) yapmıştır.

· Yoğunlaştırılmış Satışların Kanıt Değeri: Sadece 96 saat içinde gerçekleşen ve toplamda 187 milyar 653 milyon TL fahiş kazanç doğuran bu kaçış, sıradan bir yatırım başarısı veya piyasa tahmini olarak açıklanamayacak kadar yoğun bir finansal anomaliye işaret etmektedir.

· İçeriden Bilgi Almanın (Insider Trading) Odağı: Zaman diliminin bu derece daralması, adli makamların "içeriden bilgi sızdırıldığı" yönündeki makul şüpheyi somutlaştırmış ve soruşturmanın odak noktasını bu 4 günlük satış hareketlerine sıkıştırmıştır.

3. Kurumsal Yetki ve Kamu Yararının Hukuki Temeli

SPK, 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu’nun kendisine yüklediği misyon uyarınca, piyasa düzenini bozmaya yönelik eylemleri ifşa etmek ve tedbir almakla görevlidir. Kanun’un temel maddeleri kamu yararı ilkesinin sınırlarını çizer:

· Madde 1 (Amaç): Finansal piyasaların güvenilir, şeffaf, etkin ve adil bir ortamda işleyişini sağlamayı, yatırımcıların hak ve menfaatlerinin korunmasını esas alır. Bu bağlamda, piyasa dengesini sarsan ve 187 milyar TL'yi aşan haksız kazanç odaklarını deşifre etmek, yasal amacın doğrudan bir gereğidir.

· Madde 115 ve 128 (Kurul Yetkileri): Kurula, piyasayı gözetleme, usulsüzlükleri tespit etme ve idari/cezai yaptırım süreçlerini işletme yetkisi verir. Alınan tedbirlerin ve suç duyurularının bülten vasıtasıyla kamuoyuna duyurulması, bu yetkinin en önemli idari uygulama aracıdır.

Piyasa dolandırıcılığı veya içeriden öğrenenlerin ticareti gibi fiiller, sadece bireysel mağduriyetler yaratmaz; finansal sistemin bütününe olan güveni zedeler. Bu nedenle, haksız kazanç sağlayan odakların ilan edilmesi, sistemik risklerin önlenmesi ve bilgi asimetrisinin ortadan kaldırılması adına yüksek bir kamu yararı taşır.

4. Bireysel Güvence: Lekelenmeme Hakkının Sınırları

Anayasal bir hak olan ve Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) ile korunan lekelenmeme hakkı, hakkında suç şüphesi bulunan kişilerin, suçlulukları kesin bir mahkeme kararıyla sabit oluncaya kadar "suçlu" muamelesi görmemesini ve haksız yere itibar kaybına uğramamasını güvence altına alır.

Söz konusu fon soruşturmasında adı geçen 141 gerçek kişi ve 73 şirketin kimlik bilgilerinin resmi olarak hemen açıklanmaması, bu aktörlerin ticari ve sosyal itibarları üzerinde geri dönülemez etkiler yaratma potansiyelinden kaynaklanmaktadır. Henüz yargılama süreci tamamlanmamış, 13-16 Eylül arasındaki satışların cezai sorumluluk doğuran kesin sınırları netleşmemişken kişilerin kitleler önünde peşinen suçlu ilan edilmesi, masumiyet karinesinin ihlali riskini doğurur.

5. Dengenin Kurulması: SPK Bültenlerinin Hukuki Niteliği

Bu iki zıt kutup arasındaki hassas denge, SPK’nın suç duyurularını yayımlama usulü ve bu yayınların hukuki niteliği ile sağlanır. SPK Bülteni’nde suç duyurularının yayımlanması, idari bir tedbir ve kamuyu aydınlatma aracıdır; kesinlikle bir nihai ceza yargılaması hükmü değildir.

Kurul, geçmiş yatırım alışkanlıklarıyla uyumsuzluğun yarattığı "makul şüpheyi" ve "somut tespitleri" ilan ederek şu işlevleri eş zamanlı olarak yerine getirir:

· Yatırımcıya Erken Uyarı: Söz konusu aktörlerle ticari ilişki kuracak olan ya da mevcut fonlarda varlığı bulunan üçüncü kişilere koruyucu bir kalkan sunulur. Yatırımcılar, uğrayabilecekleri olası zararlara karşı erkenden uyarılır.

· Caydırıcılık ve İdari İstikrar: Şüphelilerin kamuoyuna duyurulması, piyasada cezasızlık algısının yerleşmesini engeller. Benzer finansal anomalilere yeltenebilecek diğer aktörler üzerinde güçlü bir caydırıcı kırbaç rolü üstlenir.

· Adli Sürecin Şeffaflığı: Cumhuriyet Başsavcılıklarına, banka hesaplarına bloke koyan adli mercilere ve tasfiye işlemlerini yürüten TMSF gibi kurumlara intikal eden süreçlerin toplumsal takibini kolaylaştırır, hesap verebilirliği sağlar.

Sonuç

Sermaye piyasalarında lekelenmeme hakkı ile kamu yararı arasındaki denge, ne şeffaflıktan ödün verilerek ne de bireylerin anayasal hakları çiğnenerek kurulabilir. Tera, Pusula ve Hedef fonları üzerinden 13-16 Eylül tarihlerinde sağlanan 187 milyar TL'lik fahiş kazanç soruşturmasında isimlerin açıklanma yolu, ceza yargılamasındaki mutlak ispat ölçüsü aranmaksızın, tamamen piyasa sağlığını korumaya ve kamuyu aydınlatmaya yöneliktir. SPK bülten ilanları, kişileri peşinen suçlu ilan etmek amacını taşımaz; aksine finansal sistemin güvenliğini koruma altına alan kurumsal ve idari bir şeffaflık.

Prof. Dr. Rauf KARASU

Hacettepe Üni. Hukuk Fak. Ticaret Hukuku Öğretim Üyesi

Sıfır kilometre araç satın almak, ayıpsız bir araç edinme beklentisini de beraberinde getirir.

Bir kişi sıfır kilometre bir araç satın aldığında, aracın olağan kullanım koşullarında uzun süre sorunsuz şekilde hizmet vermesini bekler. Ancak satın alınan aracın garanti süresi içerisinde tekrarlayan arızalar göstermesi, yapılan onarımlara rağmen aynı sorunların devam etmesi ve önemli parçalarının değiştirilmesi, ayıplı mal hükümlerinin uygulanmasını gündeme getirir.

Bu noktada ortaya çıkan temel hukuki sorun, aracın onarılmış olmasının alıcının diğer seçimlik haklarını kullanmasına engel teşkil edip etmeyeceğidir.

Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin 2 Haziran 2026 tarihli, 2025/6373 E. ve 2026/3122 K. sayılı kararı, bu sorunun değerlendirilmesi bakımından dikkat çekicidir.

Tekrarlayan arızalar ve gizli ayıp

Karara konu olayda davacı, 2018 yılında sıfır kilometre olarak satın aldığı araçta garanti süresi içerisinde çeşitli arızalar meydana geldiğini ileri sürmüştür. Özellikle krank keçesinden yağ kaçağı, motor kaynaklı sorunlar ve direksiyondan gelen sesler nedeniyle araç birden fazla kez yetkili servise götürülmüştür.

Yapılan onarımlara rağmen arızaların devam etmesi üzerine araç serviste kapsamlı bir işleme tabi tutulmuş; motorun bazı parçaları değiştirilmiş ve araç 32 gün boyunca serviste kalmıştır.

Davacı, yaşanan sorunların üretimden kaynaklanan gizli ayıp niteliğinde olduğunu belirterek aracın ayıpsız misliyle değiştirilmesini talep etmiştir.

Davalılar ise aracın onarıldığını, çalışır durumda teslim edildiğini ve davacının aracı kullanmaya devam ettiğini ileri sürerek onarım hakkının kullanılmasıyla diğer seçimlik hakların tüketildiğini savunmuştur.

Ancak uyuşmazlığın çözümünde yalnızca aracın onarılmış olması değil, ayıbın niteliği, arızaların tekrarlaması ve yapılan onarımların aracın satın alınma amacına etkisi önem taşımaktadır.

Ayıplı malda seçimlik haklar ve misliyle değişim

Ayıplı maldan doğan sorumluluk bakımından öncelikle uygulanacak hukuki rejimin belirlenmesi gerekir. Somut karar, ticari satıma konu aracın ayıp nedeniyle ayıpsız misliyle değiştirilmesi talebine ilişkindir. Bu nedenle satış ilişkisinin niteliğine göre Türk Borçlar Kanunu'nun ayıba karşı tekeffül hükümleri ve uygulanabildiği ölçüde Türk Ticaret Kanunu hükümleri değerlendirilmelidir.

Türk Borçlar Kanunu'nun 219. maddesi uyarınca satıcı, alıcıya bildirdiği niteliklerin bulunmamasından ve malın kullanım amacı bakımından değerini veya alıcının ondan beklediği faydayı ortadan kaldıran ya da önemli ölçüde azaltan maddi, hukuki veya ekonomik ayıplardan sorumludur.

Ayıbın varlığı hâlinde alıcının sahip olduğu haklar, somut olayda uygulanacak mevzuat çerçevesinde belirlenir. Satış ilişkisinin tüketici işlemi niteliğinde olduğu durumlarda 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun'un 11. maddesinde düzenlenen seçimlik haklar da gündeme gelir.

Bu haklardan biri, malın ayıpsız misliyle değiştirilmesini istemektir.

Burada önemli olan husus, her arızanın otomatik olarak aracın değiştirilmesini gerektirmemesidir. Ayıbın niteliği, ağırlığı, giderilip giderilemediği, tekrarlayıp tekrarlamadığı ve ilgili mevzuatın aradığı koşullar birlikte değerlendirilmelidir.

Onarım yapılmış olması değişim talebini ortadan kaldırır mı?

Kararın dikkat çeken yönlerinden biri, davalıların onarımın gerçekleştirilmiş olması nedeniyle davacının diğer seçimlik haklarını kullanamayacağı yönündeki savunmalarıdır.

İlk derece mahkemesi, otomotiv alanında uzman bilirkişi tarafından hazırlanan raporu dikkate alarak aracın krank keçesinden yağ kaçırdığını, önemli parçalarının değiştirildiğini veya birçok kez sökülüp takıldığını ve mevcut sorunun fabrikasyon kaynaklı gizli ayıp niteliğinde olduğunu kabul etmiştir.

Mahkemeye göre, sıfır kilometre olarak satın alınan bir aracın bu denli kapsamlı onarımlara maruz kalması ve arızaların devam etmesi karşısında alıcının yalnızca onarım yapılmış olması nedeniyle mevcut duruma katlanması beklenemezdi.

Nitekim mahkeme, aracın ayıpsız misliyle değiştirilmesine karar vermiştir.

Bu değerlendirme, ayıplı mal uyuşmazlıklarında onarım işleminin tek başına yeterli bir ölçüt olmadığını göstermektedir. Yapılan onarımın ayıbı tamamen giderip gidermediği, aynı arızanın yeniden ortaya çıkıp çıkmadığı ve maldan beklenen faydanın sağlanıp sağlanmadığı da önem taşımaktadır.

Bununla birlikte, seçimlik hakların kullanılması ve değiştirilmesi bakımından her satış türüne uygulanabilecek sınırsız bir hak bulunduğu düşünülmemelidir. Somut olayın tabi olduğu mevzuat ve seçimlik hakkın daha önce usulüne uygun kullanılıp kullanılmadığı ayrıca değerlendirilmelidir.

Üretici ve satıcının sorumluluğu

Kararda öne çıkan bir diğer husus, aracın satıcısı ile üretici konumundaki şirketin sorumluluğudur.

Davalı şirketlerden biri satış işleminin tarafı olmadığını ve yalnızca üretici olduğunu ileri sürerek kendisine husumet yöneltilemeyeceğini savunmuştur.

İlk derece mahkemesi ise bilirkişi raporunu ve dosya kapsamını değerlendirerek satıcı ile üreticinin ayıptan birlikte sorumlu oldukları sonucuna ulaşmıştır. Bölge Adliye Mahkemesi de üretici firmanın ve satıcı şirketin sorumluluğuna ilişkin bu değerlendirmeyi yerinde bulmuştur.

Burada üreticinin sorumluluğunun hukuki dayanağı ile satıcının sözleşmeden doğan sorumluluğunun birbirinden ayrılması gerekir. Üreticinin sorumluluğu, somut ilişkinin niteliğine ve uygulanacak özel mevzuata göre belirlenmelidir. Dolayısıyla her olayda satıcı ve üreticinin aynı hukuki sebeple ve aynı kapsamda sorumlu olduğu söylenemez.

Yargıtay'ın kararı ve hukuki önemi

Dosyayı temyizen inceleyen Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, ilk derece mahkemesinin kararında bir isabetsizlik bulunmadığına ve Bölge Adliye Mahkemesinin istinaf başvurusunu esastan reddetme kararının usul ve yasaya uygun olduğuna karar vermiştir.

Bu doğrultuda davalıların temyiz itirazları reddedilmiş ve Bölge Adliye Mahkemesi kararı HMK'nin 370/1. maddesi uyarınca onanmıştır.

Karar, sıfır kilometre olarak satın alınan bir araçta tekrarlayan arızaların ve kapsamlı onarımların bulunması hâlinde, ayıbın niteliğinin ve aracın satın alınma amacının birlikte değerlendirilmesi gerektiğini göstermektedir.

Özellikle bilirkişi incelemesi, bu tür uyuşmazlıklarda ayıbın teknik niteliğinin belirlenmesi ve mahkemenin sağlıklı bir değerlendirme yapabilmesi bakımından önemli bir delil niteliğindedir.

Sonuç

Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin söz konusu kararı, ayıplı araç uyuşmazlıklarında yalnızca onarım işlemlerinin gerçekleştirilmiş olmasına odaklanılamayacağını ortaya koymaktadır.

Sıfır kilometre olarak satın alınan bir aracın garanti süresi içerisinde tekrarlayan arızalar göstermesi, önemli parçalarının değiştirilmesi ve kapsamlı onarımlara rağmen ayıbın devam etmesi, ayıpsız misliyle değişim talebinin değerlendirilmesinde dikkate alınması gereken önemli olgulardır.

Elbette her arıza veya her servis işlemi doğrudan araç değişimini gerektirmez. Ancak malın ayıbı, onarımın yeterliliği ve alıcının satın alma sırasında haklı olarak beklediği fayda birlikte ele alınmalıdır.

Sonuç itibarıyla, ayıplı mal uyuşmazlıklarında esas olan yalnızca malın çalışır durumda teslim edilmesi değil, alıcının sözleşmeden ve hukuktan kaynaklanan haklı beklentilerinin karşılanmasıdır.

Av. Nurdan PEKSAK

Dayanak: Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 02.06.2026 tarihli, 2025/6373 E. ve 2026/3122 K. sayılı karar.

Cuma akşamı

6 Kasım 2026. Cuma.

Sermaye Piyasası Kurulu haftalık bültenini yayımlıyor.[1]

İçinde üç hisse. Üç tablo. Tablolarda isimler.

24 kişi. 22 kişi. 42 kişi.

Üç tabloda 88 kayıt. Ama 67 farklı isim.

Hepsi için aynı karar: suç duyurusunda bulunulmasına.

Hepsi için aynı süre: iki yıl işlem yasağı.

Lisansı olanların bir kısmına bir satır daha: tüm lisansların işlem yasağı süresince iptali.

Hafta sonu gazeteler başlığı attı. "SPK'dan 88 kişiye suç duyurusu."

Okuyan ne anladı?

88 kişi suç işlemiş.

Oysa bültende yazan bu değil.

Bültende 67 farklı kişi hakkında suç duyurusu kararı var. Mahkûmiyet hükmü yok.

Merdiven

Sermaye Piyasası Kanunu'nun 107. maddesi piyasa dolandırıcılığını suç olarak tanımlıyor.[2] Bültenin dayandığı birinci fıkra işlem bazlı olanı: Alım satım ve emir işlemleriyle fiyat, arz veya talep hakkında yanlış ya da yanıltıcı izlenim uyandırmayı amaçlayan fiiller.

Suç iddiasını kim soruşturur?

Savcı.

Suçluluğa kim karar verir?

Mahkeme.

Kurul ne yapar?

Kurul suç duyurusunda bulunur. Ama beklemez. Aynı kanunun 101. maddesi ve buna dayanan tebliğ, Kurul'a bir merdiven veriyor.[3]

1. Makul şüphe varsa: altı ay işlem yasağı. Altı ay daha uzatılabilir.

2. Suç duyurusu yapıldıysa: iki yıl. Makul şüphe aşamasında geçen süre düşülür.

3. Yasak süresinde başkasının hesabıyla aynı tür fiiller nedeniyle yeniden suç duyurusu kararı alınırsa: beş yıllık yasak kararı verilebilir.

6 Kasım'daki karar ikinci basamak.

Yasak nasıl kalkar? Süresi dolarsa kendiliğinden. Takipsizlik kararı belirli koşullarla Kurul'a bildirilirse ya da beraat kararı Kurul'a tebliğ edilirse Kurul tarafından. Bir de idare mahkemesi işlemin yürütmesini durdurabilir veya işlemi iptal edebilir.

Kâğıt üzerinde düzgün bir sistem.

Düzenlemenin adı tedbir. Piyasayı, soruşturma sırasında doğabilecek zararlardan korumak için.

Öyle mi?

Tedbir mi, ceza mı?

Yanlış anlaşılmasın.

Manipülasyon gerçek bir suç. Mağduru da gerçek. Tavan tavan giden bir hisseye son gün binen küçük yatırımcı.

Kurul'un soruşturma bitene kadar beklemesini kimse istemez. Geç kalan müdahalenin bedelini bu sonbahar fon krizinde hep birlikte konuştuk.

O yüzden geçici bir yasak anlaşılır.

Ama 6 Kasım bülteninde üç şey dikkatimi çekti.

Bir. Süre.

Tedbir, bir tehlikeyi durdurmak içindir. Tehlikenin ne kadar süreceği dosyadan dosyaya değişir.

Bu aşamadaki cevap ise tek: iki yıl.

Tebliğin saydığı kaldırma hâllerine bakılırsa yasak, süresi dolmadan ancak belirli kararlarla kaldırılabiliyor. Tebliğ, iki yıl boyunca tehlikenin hâlâ sürüp sürmediğini düzenli olarak tartan bir ara değerlendirme öngörmüyor.

İki. Kapsam.

Bülteni dikkatle okuyun.

Bültende bazı kuruluşların yasakları ilgili payla sınırlandırılmış. Hedef Portföy için TMPOL. Tera Yatırım Bankası ve Tera Portföy için ISVEA. Tera Portföy için TERA. Üstelik kendi nam ve hesaplarına gerçekleştirilen işlemler bakımından.[1]

Gerçek kişiler içinse ilgili payla sınırlama yok. Yasak, tebliğde sayılan sermaye piyasası araçları bakımından çok daha geniş.

Aynı bülten. Aynı hukuki dayanak.

Kurum için tek hisse.

Kişi için neredeyse bütün piyasa.

Kuruluşlar için yapılan sınırlama, piyasanın işleyişini koruma düşüncesiyle açıklanabilir. Anlaşılır. Ama gerçek kişiler için aynı ölçülülük hesabının neden yapılmadığı bültende yazmıyor.

Üç. Lisans.

55 lisans iptali kaydı var. Tekrarlanan isimler çıkarıldığında 44 farklı kişinin tüm sermaye piyasası lisansları, işlem yasağı süresince iptal edildi.[1]

Lisans, bir insanın mesleğini icra etmesinin şartı olabilir. Bir analisti, portföy yöneticisini, aracı kurum çalışanını düşünün.

Onun için bu karar, iki yıl boyunca lisanslı görevinden uzak kalmak demek.

Kesinleşmiş mahkûmiyet yok. Suç duyurusu kararı var.

Adı tedbir, etkisi ceza.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, bir yaptırımın cezai niteliğini incelerken yalnızca iç hukuktaki adına bakmaz. Fiilin niteliğini ve yaptırımın ağırlığını da değerlendirir.[4] Bu ölçütler her işlem yasağını ceza yapmaz. Ama "tedbir" demekle tartışmanın bitmediğini gösterir.

İki yıl lisanslı mesleğini yapamamak, adı ne olursa olsun, ağır bir sonuç.

Üstelik burada masumiyet karinesi de göz ardı edilemez. Kişi, suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar suçlu sayılamaz.[5]

Bültenin dili de önemli. Gazete "88 kişiye suç duyurusu" diye yazıyor. Okur "88 dolandırıcı" diye anlayabiliyor. Kişinin adı da Kurul'un tablosunda duruyor.

Takipsizlik kararı çıkarsa ne olacak?

Tebliğin aradığı koşullar gerçekleşirse Kurul yasağı kaldıracak.

Ama tablodaki isim, gazetedeki başlık ve geride kalan mesleki kayıp silinmeyecek.

On beş gün, altmış gün

Peki yasak getirilen kişinin önünde ne var?

On beş gün.

Bültende bir yol daha gösteriliyor: etkin pişmanlık.[1] Elde edilen veya elde edilmesine sebep olunan menfaatin iki katı, beş yüz bin liradan az olmamak üzere, Kurul kararından itibaren on beş gün içinde Hazineye ödenecek. Belgeler de aynı süre içinde Kurul'a iletilecek.

Kanun bunu suçu işleyene, ceza soruşturması ve kovuşturması bakımından bir imkân olarak tanımış. Ödeme, işlem yasağını kendiliğinden kaldırmıyor.

Ama bir de suç işlemediğini düşünen var.

Bir yanda iki yıllık yasak, lisans kaybı, gazetede bir başlık. Öbür yanda ceza soruşturmasına ilişkin on beş günlük bir ödeme seçeneği.

Suç işlemediğine inanan biri bile, ceza tehdidini azaltma ümidiyle bu seçeneği düşünebilir.

Bir hukuk düzeni masum insanı ödemeye ikna eden bir hesap kurmamalı.

Altmış gün.

Yasağa karşı yol idari yargı. Dava süresi kural olarak yazılı bildirimi izleyen günden itibaren altmış gün. Kurul kararlarına karşı başvurular kanunda acele işlerden sayılıyor. Ama dava açmak yasağı kendiliğinden durdurmuyor. Yürütmenin durdurulması için de açık hukuka aykırılık ve telafisi güç veya imkânsız zarar koşulları birlikte aranıyor.[6]

Yasak getirilen kişiye pratik bir not:

· Kararın tebliğ tarihini ve bültenin yayım tarihini not edin. Süre hesabını somut bildirime göre yaptırın.

· Etkin pişmanlık kararını aceleyle vermeyin. Önce dosyayı ve ödemenin ceza soruşturmasına etkisini değerlendirin.

· Yürütmenin durdurulması talebinde "telafisi güç zarar" soyut kalmasın. Lisansınıza bağlı işinizi, gelirinizi, işvereninizin yazısını dosyaya koyun.

Şirket yöneticilerine de bir not.

Yasak listesinde çalışanınız ya da yönetim kurulu üyeniz varsa, bu kendiliğinden bir suç tespiti değil. Kararınızı yalnızca listedeki isme bakarak vermeyin.

Ad ve ağırlık

Yasak gerekiyorsa konsun.

Ama üç şey daha yapılsın.

1. Kişilere de somut ölçülülük incelemesi yapılsın. Yasak, gerekçesi varsa ilgili payla veya sermaye piyasası aracıyla sınırlanabilsin. Bu sınırlandırmanın neden kullanılmadığı açıklansın.

2. Lisans ayrı değerlendirilsin. Lisans iptali, işlem yasağının otomatik sonucu olmaktan çıkarılsın. Mesleki etkiler kişi bazında gerekçelendirilsin.

3. Ara değerlendirme olsun. İki yılı beklemeden, dosyanın seyrine göre yasağı yeniden tartan bir aşama tebliğe yazılsın.

Sermaye piyasası güvenle işler. Manipülatörün cezasız kalmadığına duyulan güvenle.

Ama bir de şu güvenle: Suçsuz biri, bir bültendeki tablo yüzünden mesleğini kaybetmez.

Bülten bir cuma akşamı yayımlandı.

Takipsizlik kararı çıkarsa belki iki yıl sonra, bir salı sabahı gelecek.

Belki bültende bir satırla duyurulacak.

Gazete başlık atmayacak.

Av. Haluk Can ELMADAĞ

Dipnotlar

[1] Sermaye Piyasası Kurulu Bülteni, 2026/79, 6.11.2026, B/1–B/3. SPK

[2] 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu m.107.

[3] 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu m.101; V-101.1 sayılı Tebliğ m.5–10, m.17.

[4] AİHM, Engel ve diğerleri/Hollanda, 8.6.1976, §§ 82–83.

[5] Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.38/4.

[6] 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m.7, m.27; 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu m.134.

Yargıtay

Ceza Genel Kurulu

2013/610 E., 2014/512 K.

"İçtihat Metni"

Kararı Veren
Yargıtay Dairesi : 9. Ceza Dairesi
Mahkemesi :Asliye Ceza
Günü : 10.01.2011
Sayısı : 252-5

Göçmen kaçakçılığı suçundan sanık ...’ın 5237 sayılı TCK’nun 79/1-a, 35/2, 62, 52 ve 53. maddeleri uyarınca 1 yıl 3 ay hapis ve 25 Lira adli para cezası ile cezalandırılmasına ve hak yoksunluğuna ilişkin, Doğubayazıt 2. Asliye Ceza Mahkemesince verilen 10.01.2011 gün ve 252-5 sayılı hükmün sanık tarafından temyiz edilmesi üzerine dosyayı inceleyen Yargıtay 9. Ceza Dairesince 28.02.2013 gün ve 5778-3123 sayı ile oyçokluğuyla onanmasına karar verilmiş,

Daire Üyesi ...; “Göçmen kaçakçılığı suçu seçimlik hareketli bir suçtur.

Bu seçimlik hareketler:

1- Bir yabancının yasal olmayan yollardan ülkeye sokulması,

2- Yabancının yasal olmayan yollardan ülkede kalmasına imkan sağlanması,

3- Bir Türk veya yabancının yasal olmayan yollardan ülke dışına çıkarılmasıdır.

Bu seçimlik hareketlerin birinin gerçekleştirilmesi suçun oluşması için yeterlidir. Sanığın eyleminin bu seçimlik hareketlerden hangisine uyduğunun belirlenebilmesi için göçmenin amaç ve niyetine bakmak gerekmektedir. Seçimlik hareketlerde kullanılan kavram olan ‘imkân sağlama’ ise yasa koyucu tarafından bir sınırlama getirilmeyen her türlü hareketle gerçekleştirilebilir olmakla birlikte ülkede kalmaya imkân sağlama niteliği gereği içerisinde sürekliliği barındıran bir kavramdır. Örneğin Türkiye'ye yasal yollardan girmiş ikamet süresi dolmuş veya yasal olmayan yollardan girmiş bir yabancıya doğrudan veya dolaylı maddi çıkar sağlamak kaydıyla kalacak yer sağlanması, ev kiralanması, bir işte çalışmasının sağlanması hallerinde yabancının yasal olmayan yollardan ülkede kalmasına imkân sağlanması söz konusu olabilir.

Ancak niteliği itibariyle süreklilik içermeyen örneğin yabancıya ücreti karşılığında lokantada yemek verilmesi, otobüsle bir yerden bir yere taşınması gibi durumlarda bu fiiller yabancının ülkede kalmasını temin etmeyeceğinden atılı suçu oluşturmayacaktır.

Somut olayımızda otobüs şoförü olan sanığın otobüse biletli binen Doğu Türkistan uyruklu kişiyi otobüsle taşımak şeklindeki eyleminin, yabancının daha önce Türkiye'de yasal yollardan girip ikamet etmiş ancak pasaport ve 3 aylık vize süresinin bitmiş olması, kişinin Türkiye'de kalıp yerleşmek ve sığınma isteyen yabancı olması, yoldan biletli olarak araca binen yabancının otobüsle çok kısa süre seyahat ettikten sonra araç durdurularak yapılan aramada yakalanması, yabancı uyruklu şahsın yolcu ücreti dışında sanığa bir ücret ödediğine dair beyanının bulunmaması, sanığın istikrarlı olarak suçu inkâr etmesi ve yabancının beraat eden muavin tarafından otobüse alınması ve en önemlisi yabancı uyruklu şahsın İstanbul'a götürülmesi halinde dahi göçmen kaçakçılığına teşebbüs olarak kabul edilen eyleminin, icra hareketlerini tamamlaması durumunda yabancının ülkede kalmasına imkân sağlamak olarak kabul edilemeyeceği hususları göz önüne alındığında; unsurları oluşmayan suçtan sanığın beraatine karar verilmesi gerekmektedir” düşüncesiyle karşı oy kullanmıştır.

Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı ise 30.04.2013 gün ve 145958 sayı ile;

“1)Suçun konusu olan göçmenin iradesi ve Türkiye ile hukuki ilişkileri göçmen kaçakçılığı suçunun sanık yönünden unsurları itibariyle oluşup oluşmadığında önem arz etmektedir. Olayımızda süresi geçmiş olsa dahi göçmenin Türkiye'den alınma bir oturma izni var ise suç unsurları itibariyle oluşmaz. Bu husus araştırılmamıştır.

2) Polisler otobüsü durdurduklarında muavinin beyanına göre göçmenin otobüsün içinde ve arka kısımda olduğu savunulduğuna göre, göçmenin otobüs durunca kaçak olduğunu bilerek ani bir davranışla yakalandığı yere girmiş olma ihtimali hiç düşünülmemiş ve muavin beyanı ile kolluk tutanağındaki çelişki en azından sorularak giderilmemiştir.

3) Göçmenin biletli yolcu olduğu aşamalarda tutarlı şekilde savunulduğu halde dosya içeriğine varsa bilet konulmadığı gibi sanıklardan ve göçmenden de bu husus sorulmamıştır.

4) Suçun unsurları itibariyle oluşabilmesi için sanığın Türkiye'ye kaçak olarak girdiğini bildiği kişiyi, doğrudan veya dolaylı maddi menfaat elde etmek maksadı ile ülkede kalmasına imkân sağlaması gerekir iken yıllardır Türkiye’de yaşadığı anlaşılan göçmeni otobüsüne alan sanığın kişinin kaçak halde olduğundan bir bilgisinin olup olmadığı ve bir menfaat elde edip etmediği araştırılıp sonucuna göre hüküm tesisi gerektiğinin düşünülmemesi,

5) Suçun unsurlarında yer alan ‘ülkede kalmasına imkân sağlama’ unsurunun somut olayda nasıl gerçekleştiğinin hüküm yerinde gösterilip tartışılmaması usul ve kanuna aykırıdır” görüşüyle itiraz kanun yoluna başvurarak, Özel Daire onama kararının kaldırılmasına ve yerel mahkeme hükmünün bozulmasına karar verilmesi talebinde bulunmuştur.
CMK'nun 308. maddesi uyarınca inceleme yapan Yargıtay 9. Ceza Dairesince 18.06.2013 gün ve 4777-9513 sayı ile; itiraz nedenlerinin yerinde görülmediğinden bahisle Yargıtay Birinci Başkanlığına gönderilen dosya, Ceza Genel Kurulunca değerlendirilmiş ve açıklanan gerekçelerle karara bağlanmıştır.

TÜRK MİLLETİ ADINA
CEZA GENEL KURULU KARARI

Özel Daire çoğunluğu ile Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı arasında oluşan ve Ceza Genel Kurulunca çözümlenmesi gereken uyuşmazlık; yerel mahkemece göçmen kaçakçılığı suçundan sanık hakkında eksik araştırma ve yetersiz gerekçeyle hüküm kurulup kurulmadığının belirlenmesine ilişkin ise de; öncelikle suçun işlendiğinin öğrenilmesi sonrasında delil elde edilmesi amacıyla olaydan önce verilmiş olan önleme araması kararına istinaden yapılan arama işleminin hukuka uygun olup olmadığı, bu bağlamda arama sonucunda elde edilen delillerin hükme esas alınıp alınamayacağı hususunun Yargıtay İç Yönetmeliğinin 27. maddesi uyarınca ele alınıp değerlendirilmesi gerekmektedir.

İncelenen dosya kapsamından;
03.07.2009 tarihli olay yakalama ve el koyma tutanağında; Doğubayazıt İlçe Emniyet Müdürlüğü Kaçakçılık ve Organize Suçlarla Mücadele Grup Amirliğince yapılan istihbari çalışmalarda 03.07.2009 günü saat 11.30 sıralarında Doğubayazıt’tan İstanbul’a gidecek olan 34 ET .... plaka sayılı yolcu otobüsünde sahte para, mülteci ve kaçak eşya bulunduğu bilgisinin elde edildiği, Doğubayazıt İlçesi Ağrı istikameti çıkışı olan “86 noktası” olarak adlandırılan yerde otobüsün beklenmeye başlanıldığı, 34 ET .... plakalı bir turizm firmasına ait otobüsün geldiğinin görülmesi üzerine durdurulduğu, otobüs şoförü olan sanıktan otobüste suç unsuru madde veya malzeme olup olmadığının sorulduğu, “yoktur” demesi üzerine Doğubayazıt Sulh Ceza Mahkemesince olaydan 8 gün önce verilmiş 25.06.2009 gün ve 2009/713 Değişik İş sayılı önleme araması kararına istinaden otobüsün aranmaya başlanıldığı, otobüsün ikinci sürücüsünün dinlenme yeri olarak kullanılan arka kapısının yanında yolcuların bulunduğu yerden bağımsız olan alt kısımda bulunan istirahat yerinde Haıreti Hasımu isimli, 1968 Doğu Türkistan Urumçi doğumlu Çin vatandaşı birisinin olduğu, yapılan kontrolde pasaportunun bulunduğu ancak 1996 tarihli pasaportunun süresinin ve 3 aylık vizesinin bitmiş olduğunun görüldüğü, sanıktan otobüsün ön tamponunun arkasında bulunan yedek tekerlek konulan kapalı bölmenin açılmasının istenildiği, sanığın önce kapağın açılmadığını söyleyip açmak istemediği ancak arama yapılacağı söylenince kendiliğinden açtığı, yapılan kontrolde bölme içerisinde yedek tekerleğin olmadığı, toplam 2.240 paket gümrük kaçağı sigara ve puro bulunduğunun tespit edildiği, sanığın kaçak eşyaların otobüsün muavini ve oğlu olan ....’a ait olduğunu, mülteci şahsı da oğlunun otobüse bindirmiş olabileceğini beyan ettiği, olayla ilgili Cumhuriyet savcısı ile yapılan görüşmede otobüsün detaylı aranması için Gümrük Müdürlüğünde bulunan x-ray cihazından geçirilmesi ve kaçak eşyalara el konulması talimatının alındığı, emir üzerine aracın detaylı arama yapılmak üzere Gürbulak Gümrük Müdürlüğüne götürüldüğü bilgilerine yer verildiği,

Olay yakalama ve el koyma tutanağında arama saatinin gösterilmediği, gözaltına alma tutanağında sanığın saat 13.00'da gözaltına alındığının belirtildiği,

Cumhuriyet savcısı tarafından 04.07.2009 tarihli yazı ile Doğubayazıt Sulh Ceza Mahkemesinin 25.06.2009 gün ve 2009/713 sayılı önleme araması kararına istinaden 03.07.2009 tarihinde 34 ET .... plaka sayılı araçta yapılan aramada bir göçmenin bulunduğu belirtilerek CMK’nun 128/1-b maddesi uyarınca araca el konulmasına karar verilmesinin talep edildiği, Doğubayazıt Sulh Ceza Mahkemesince 04.07.2009 gün ve 2009/730 sayılı kararla Anayasanın 20, 5607 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanununun 9, 5271 sayılı CMK’nun 127/3 ve Adli ve Önleme Aramaları Yönetmeliğinin 8. maddeleri uyarınca 34 ET .... plakalı araca el koyma işleminin onaylanmasına karar verildiği,
Dosya içerisinde hakim, Cumhuriyet savcısı veya kolluk amiri tarafından verilmiş bir adli arama kararının bulunmadığı,
Arama işleminin dayanağını oluşturan Doğubayazıt Sulh Ceza Mahkemesinin 25.06.2009 gün ve 2009/713 sayılı önleme araması kararı incelendiğinde; Doğubayazıt Kaymakamlığı’nın müracaatı üzerine terörist grupların sızma girişimlerinin, eylem hazırlıkları ile eylemlerinin engellenmesi, terör olaylarının faillerinin yakalanması ve 5607 sayılı Kaçakçılık Kanununa muhalefet ve asayiş olaylarının önlenmesi, aranan şahısların yakalanması, vatandaşların huzur ve güven içinde bulunmalarının temini, kamu düzeninin sağlanması, yasak olan her türlü silah, patlayıcı madde ve eşyanın ele geçirilmesi, genel sağlık ve milli güvenliğin korunması amacıyla zaruret bulunduğu belirtilerek İlçe girişi, Bölge Trafik Denetleme İstasyon Amirliği inşaatı önündeki uygulama noktasında, Jandarma Komanda Taburu önündeki uygulama noktasında, 2 nolu Iğdır Caddesi üzerinde ve İlçe merkezinde İlçe Emniyet Müdürlüğü personelince oluşturulacak arama ve kontrol noktalarında 26.06.2009 günü saat 08.00 ila 09.07.2009 günü 24.00 saatleri arasında araçlar, şahıslar ve özel kâğıtları ile eşyaları üzerinde ve Doğubayazıt ilçe genelinde bulunan umuma açık istirahat, eğlence, konaklama ve oyun yerlerinde, halkın topluca bulunduğu veya toplanabileceği yerlerde, yerleşim birimlerinin giriş ve çıkışlarında araçlar, şahıslar ve özel kâğıtları ile eşyaları üzerinde önleme araması yapılmasına izin verilmesine karar verildiğinin belirtildiği,

Kaçakçılık suçundan yapılan soruşturma evrakının tefrik edildiği, UYAP üzerinden yapılan incelemede Doğubayazıt 1. Asliye Ceza Mahkemesince 04.02.2010 gün ve 381-44 sayılı kararla ... ve ...’ın delil yetersizliğinden beraatine, ...’ın ise cezalandırılmasına ve hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verildiği, temyiz üzerine Yargıtay 7. Ceza Dairesince beraat kararlarının onandığı,
Sanığın 1918 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanununa aykırılıktan çok sayıda sabıkasının bulunduğu,

Anlaşılmaktadır.
Sanığın sevk ve idaresindeki otobüste yakalanan Doğu Türkistan asıllı Çin vatandaşı Haıreti Hasımu kollukta; 1996 yılı Nisan ayının 6’sında pasaportu ile Türkiye’ye girdiğini, Türkiye’de kalmak için oturma izni aldığını, süresi bitince parası olmadığı için yeniletemediğini, ancak Zeytinburnu’nda bulunan Doğu Türkistanlılar Derneğinde kalmaya devam ettiğini, tercümanlık yaparak geçimini sağladığını, olaydan bir hafta kadar önce yeniden vize alabilmek için yasal olmayan yollardan İran’a geçtiğini, İran’da bulunan karışıklıklar nedeniyle konsolosluğa gidemediğini, olay günü yine yasal olmayan yollardan Türkiye’ye geldiğini, Çaldıran’da otobüse bindiğini, polislerin kendisini aldıklarını, Çin’de siyasi suçlu olarak arandığını, Çin'e iade edilmek istemediğini, iade edilmesi durumunda idam edilebileceğini, Türkiye’de kalmak istediğini beyan etmiş,

Tutanak mümzii tanıklar Cihan Sarı ve Cengiz Aydın; olayı detaylı hatırlamadıklarını, otobüsün içinde mülteci bulduklarını, buna ilişkin tutanak tuttuklarını, tutanak içeriğinin doğru olduğunu ifade etmişler,

Hakkında göçmen kaçakçılığı suçundan beraat kararı verilen ve otobüsün muavini olan sanığın oğlu ... savcılıkta; araçta ele geçen kaçak sigaraların kendisine ait olduğunu, Haıreti Hasımu adlı yolcuyu da otobüse kendisinin bindirdiğini, bu kişinin ülkeye yasal olmayan yollardan girdiğini ve oturma hakkı olup olmadığını bilmediğini, şahsın elinde yazıhaneden kesilmiş bilet bulunduğu için diğer yolcular gibi biletini kontrol edip otobüse aldığını, pasaportunu kontrol etmediğini böyle bir yetkisinin ve yükümlülüğünün de olmadığını, diğer yolculardan farklı bir menfaat temin ederek otobüse almadığını, şahsı otobüse aldığında babasının şoför koltuğunda oturduğunu, otobüse bindiğini fark etmemiş olabileceğini söylemiş, 30.09.2009 tarihli talimat duruşmasında yabancı uyruklu şahsı şehir merkezinin dışında yoldan aldıklarını, elinde bilet olduğunu, araca bindikten yaklaşık 5 dakika kadar sonra otobüsün durdurulduğunu, şahsın aracın orta kapısından inmek isterken polisler tarafından yakalandığını, bu kişinin ülkeye yasal olmayan yollardan girdiğini bilmediğini belirtmiş,
06.10.2010 tarihli talimat duruşmasında ise kaçak olarak otobüse binen kişiden haberi olmadığını, yapılan arama sonucunda böyle bir durumun ortaya çıktığını dile getirmiştir.

Hakkında beraat kararı verilen, otobüste bulunan ve sanığın bir diğer oğlu olan ... ise tüm aşamalarda; İstanbul’a ablasının yanına gittiğini, yolculuk boyunca babasının yanında hostes koltuğunda oturduğunu, yabancı uyruklu kişinin ne zaman ve nasıl araca bindiğini bilmediğini, arama sonucunda durumdan haberdar olduğunu, ağabeyi ve babası ile birlikte araçtan inince polislerin kendisini de karakola götürdüklerini anlatmış,

Sanık kollukta; kaçak sigaraları ve göçmen şahsı oğlu ....’ın otobüse almış olabileceğini, olayla bir alakası olmadığını; duruşmada ise, yabancı uyruklu şahsın ne zaman ve nasıl araca bindiğini bilmediğini, kesinlikle göçmen kaçakçılığı yapmadığını, şahıs yakalandığında elinde bilet olduğunu savunmuştur.

Uyuşmazlık konularının isabetli bir biçimde çözümlenebilmesi için aşağıdaki başlıklar altında incelenmesinde yarar bulunmaktadır.

I-Tedbir Kavramı ve Tehlike Tedbirleri:
Tedbir; "bir şeyin sonunu düşünerek gerekeni hazırlamak veya hazırlanan şey" anlamına gelmektedir. Hukukta tehlike halleri göz önünde tutularak bunlara karşı bazı geçici tedbirlere başvurulmaktadır. Bu tedbirlere öğretide üst kavram olarak tehlike tedbiri adı verilmektedir. (Nurullah Kunter, Tehlike Tedbiri Genel Teorisi ve Para Cezaları İçin İcrai ve İhtiyati Haciz, İHFM 1969, C.34, s.27 vd; Feridun Yenisey, Ayşe Nuhoğlu, Ceza Muhakemesi Hukuku Ders Kitabı, Bahçeşehir Üniversitesi Yayınları, İstanbul, Ekim 2014, 2. Bası, s. 424)
Tehlike tedbirleri sadece ceza muhakemesi hukukunda değil hukukun diğer dallarında, örneğin; medeni, idari, askeri, mali muhakeme hukukunda ve hatta ceza hukuku, borçlar hukuku, anayasa hukuku gibi muhakeme dışı hukuk dallarında da bulunmaktadır.
Bu kapsamda, medeni muhakemedeki "geçici hukuki korumalar" başlığı altında düzenlenen ihtiyati tedbir ve delil tespiti, idari yargılama hukukundaki yürütmenin durdurulması ve anayasa hukukundaki yürürlüğün durdurulması birer tehlike tedbirinden ibarettir.

II-Koruma Tedbirleri:
Ceza muhakemesi hukukunda uygulanan tehlike tedbiri türü "koruma tedbiri"dir. Koruma tedbiri kavramı kanun koyucu tarafından da kabul görmüş bir kavram olup ceza muhakemesinin yapılmasını veya yapılan muhakemenin sonunda verilecek kararın kağıt üzerinde kalmamasını ve muhakeme masraflarının karşılanmasını sağlamak amacıyla, kural olarak ceza muhakemesinde karar verme yetkisini haiz olan yetkililer tarafından, gecikmede sakınca bulunan durumlarda geçici olarak başvurulan ve hükümden önce bazı temel hak ve hürriyetlere müdahaleyi gerektiren kanuni çarelere "koruma tedbiri" denir. (Bahri Öztürk, Behiye Eker Kazancı, Sesim Soyer Güleç, Ceza Muhakemesi Hukukunda Koruma Tedbirleri, Seçkin Yayınları, Ankara, Eylül 2013, 1. Bası, s.1)

Ceza muhakemesinin kurallarının işlemeye başlaması "başlangıç şüphesi" ile olmaktadır. Bu nedenle koruma tedbirleri bir suçun işlendiği izlenimini veren hâlin öğrenilmesinden sonraki aşamada başvurulan adli nitelikli tedbirlerdir.
Soruşturmayı başlatmaya yetebilecek nitelikte olması gereken ve basit şüphe de denilen başlangıç şüphesi, 5271 sayılı CMK'nun 160. maddesinin birinci fıkrasında "bir suçun işlendiği izlenimini veren bir hâl" şeklinde ifade edilmiştir. Başlangıç şüphesinin, dayandığı deliller basit, diğer aşamalarda elde edilebilecek delillere göre yetersiz ve/veya sayıca az olmakla birlikte en azından belirti düzeyinde delillere dayanıyor olması ve bir şuçun işlendiği yolunda akla ve mantığa uygun bir şüphe ortaya koyması gerekmektedir. Bu bakımdan somut olaylara dayanmayan, soyut iddia ve tahminler başlangıç şüphesi olarak kabul edilemeyecek, buna karşılık başlangıç şüphesinin belirli bir kişiye yönelmesi de gerekmeyecektedir. Ortada bu nitelikte bir şüphe yokken ceza muhakemesi soruşturmasının başlatılması ve koruma tedbirlerine müracaat edilmesi halinde, bu işlemin kaynağı hukuki olmayacağından keyfilik olarak değerlendirilmesi söz konusu olacaktır. (Bahri Öztürk, Ceza Hukukunda Koğuşturma Mecburiyeti, Ankara Üniversitesi Basımevi, Ankara, 1991, s.54, Feridun Yenisey, Hazırlık Soruşturması ve Polis, Beta Yayınları, İstanbul, 1.Bası, Mayıs 1987, s.45) 5271 sayılı CMK'nda ayrıntılı olarak açıklanmayan başlangıç şüphesine ilişkin olarak 4483 sayılı Memurlar ve Diğer Kamu Görevlilerinin Yargılanması Hakkında Kanunun 4. maddesinin 3 ve 4. fıkralarında; "Bu Kanuna göre memurlar ve diğer kamu görevlileri hakkında yapılacak ihbar ve şikâyetlerin soyut ve genel nitelikte olmaması, ihbar veya şikâyetlerde kişi veya olay belirtilmesi, iddiaların ciddî bulgu ve belgelere dayanması, ihbar veya şikâyet dilekçesinde dilekçe sahibinin doğru ad, soyad ve imzası ile iş veya ikametgâh adresinin bulunması zorunludur. Bu şartları (üçüncü fıkradaki) taşımayan ihbar ve şikâyetler Cumhuriyet başsavcıları ve izin vermeye yetkili merciler tarafından işleme konulmaz ve durum, ihbar veya şikâyette bulunana bildirilir. Ancak iddiaların, sıhhati şüpheye mahal vermeyecek belgelerle ortaya konulmuş olması halinde ad, soyad ve imza ile iş veya ikametgâh adresinin doğruluğu şartı aranmaz" şeklinde ayrıntılı düzenlemeye yer verilmiştir. Soruşturma işlemlerine fiilen başlamak için gerekli şüphe bakımından getirilen bu kriterlerin sadece bu kanun kapsamındaki kamu görevlileri açısından değil tüm soruşturmalar için uygulanması soruşturmaların hukuka uygun olarak başlatılması ve yürütülmesi noktasında yararlı bir yaklaşım tarzı olacaktır.
Nitekim, "koruma tedbirleri nedeniyle tazminat" davalarını temyizen incelemekle görevli Yargıtay 12 . Ceza Dairesi'nin 24.12.2013 gün ve 9105-30731 sayılı kararında; "Cumhuriyet savcısı, davacı-şüphelinin evinde uyuşturucu bulunduğu ihbarı üzerine hemen işin gerçeğini araştırmaya başlamadan ve bu konuda başkaca hiçbir araştırma yapmadan doğrudan davacının evinde arama kararı talep etmiş ve bu konuda karar aldırmış olup, dolayısıyla soruşturma makamlarının ihbarla ilgili hiçbir araştırma ve inceleme yapmadan, başka deliller toplanmadan alınan arama kararına dayanılarak davacı/şüphelinin evinde uyuşturucu madde araması yapılmıştır. Bu şekildeki uygulamanın CMK’nun 116 ve 160. maddesine uygun olmadığı gibi ayrıca konut dokunulmazlığının korunmasını öngören Anayasanın 21/1. maddesindeki usulüne göre verilmiş hakim kararı olmadığından Anayasaya ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin özel hayatın ve aile hayatının korunmasını öngören 8/2. maddesinde öngörülen 'bu hakkın kullanılmasına bir kamu otoritesinin müdahalesi, için, demokratik bir toplumda, zorunlu olan ölçüde ve yasayla öngörülmüş olmak koşuluyla söz konusu olabilir' hükmüne de aykırılık oluşturmaktadır" sonucuna ulaşılmıştır.

Koruma tedbirleri genel itibariyle 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanununda düzenlenmiştir. Ceza Muhakemesi Kanunun Birinci Kitabının Dördüncü Kısmı “Koruma Tedbirleri” başlığını taşımakta olup bu kısımda yakalama ve gözaltı, tutuklama, adli kontrol, arama ve el koyma, telekomünikasyon yoluyla yapılan iletişimin denetlenmesi, gizli soruşturmacı ve teknik araçlarla izleme koruma tedbirlerine yer verilmiştir. Ancak koruma tedbirleri sayılan bu tedbirlerle sınırlı olmayıp Ceza Muhakemesi Kanunun diğer bölümlerinde, örneğin; zorla getirme (m. 146), beden muayenesi ve vücuttan örnek alınması (m.75, 76, 77) koruma tedbirlerine yer verildiği gibi özel kanunlarda da düzenlenmiş, örneğin; erişimin engellenmesi (6551 sayılı Kanun m.8, 9, 10) tanık koruma tedbirleri (5726 sayılı Kanun m.5) gibi daha başka bir çok koruma tedbiri bulunmaktadır.

Anayasamızın 13. maddesinin amir hükmü uyarınca kanunla düzenlenmesi gereken koruma tedbirleriyle çoğu zaman henüz gerçekten bir suçun işlenip işlenmediği ya da işleme muhatap olan şüpheli tarafından işlendiği yargı kararı ile sabit olmadığı halde gecikmesinde sakınca bulunmasından dolayı görünüşte haklılıkla yetilinilerek gerek şüphelinin gerekse şüpheli statüsünde olmayan üçüncü kişilerin temel hak ve özgürlükleri ihlal edilmektedir. Bu nedenle koruma tedbirlerine başvurulabilmesi için şu üç ön şartın birlikte bulunması gerekmektedir:

1-Gecikmede sakınca ya da tehlike bulunması,
2-Görünüşte haklılık,
3-Ölçülülük.

Koruma tedbirlerinin ilk ön şartı gecikmede sakınca ya da tehlike bulunmasıdır. Bu şart hem koruma tedbirine başvurulması hem de tedbire kim tarafından karar verilebileceğinin belirlenmesi bakımından önem arz etmektedir. Gecikmede sakınca ya da tehlike bulunması derhal işlem yapılmadığı takdirde tedbirden beklenen faydanın elde edilemeyecek, ceza muhakemesinin gereği gibi ve amacına uygun biçimde yapılamayacak olmasıdır. (Nur Centel, Hamide Zafer, Ceza Muhakemesi Hukuku, Beta Yayınları, İstanbul, Eylül 2014, 11. Bası, s.321) Koruma tedbirine ancak böyle bir zorunluluk durumunda başvurulabilir. Diğer bir anlatımla iş ivedi değilse geçici bir önlem olan koruma tedbirine başvurulmasına da gerek yoktur. Gecikmede sakınca bulunup bulunmadığını tedbire karar vermeye yetkili mercii takdir edecektir. Ancak demokratik bir hukuk devleti olmanın sonucu olarak bu takdir yetkisi mutlak olmayıp onay makamının yahut kanun yolu mercilerinin denetimine tâbidir.

Koruma tedbirlerinin ikinci ön şartı ise görünüşte haklılıktır. Koruma tedbiri bir tehlike tedbiri türü olduğundan ancak bir hakkın tehlikede olduğunu gösteren olaylar mevcut olduğu takdirde uygulanabilir. Hakkın bulunup bulunmadığının araştırılması zaman alacağından ve tehlike gecikmeye müsaade etmediğinden haklı görünüşle yetinilmek zorunludur. Bu nedenle koruma tedbirlerinde yanılma her zaman mümkün olup, haksızlık ihtimali daima vardır. Koruma tedbirine başvurulmasının gerçekten haklı olup olmadığı yapılacak muhakemenin sonunda anlaşılabilecektir. Görünüşte haklılık ön şartının gereği olarak koruma tedbirine müracaat edilebilmesi için soruşturma veya kovuşturma konusu suçun işlendiğine ve tedbire müracaat edilmesinde yarar bulunduğuna ilişkin belirli derecede bir şüphenin bulunması aranır. Tedbirinin türüne göre aranan şüphenin derecesi "makul" veya "kuvvetli" şüphe olabilecektir. Bununla birlikte her halükarda, kişilerin temel hak ve özgürlüklerine müdahale edilmesinin dayanağını oluşturan bu şüphenin, soruşturmanın başlangıcında aranan başlangıç şüphesinden yoğun bir şüphe olması zorunludur.

Koruma tedbirlerinin üçüncü ve son ön şartı ölçülülüktür. Ölçülülük ilkesinin temel amaç ve işlevi, koruma tedbirine muhatap olacak kişilerin temel hak ve özgürlüklerini güvence altına almak için kullanılacak kamu gücünü, hak ve özgürlükler lehine sınırlandırmak, müdahalelerde aşırılığa gidilmesini ve buna bağlı olarak doğabilecek mağduriyetleri önleyebilmektir. Anayasal bir ilke olan ölçülülük ilkesinin, elverişlilik, gereklilik ve orantılılık olmak üzere üç alt ilkesi bulunmaktadır. Elverişlilik; söz konusu tedbirin ulaşılmak istenen amaca uygunlugunu veya elverişliliğini, gereklilik; belli bir amacın elde edilmesinde aynı derecede elverişli olan birden çok sayıdaki tedbir arasından temel hak ve özgürlükleri en az sınırlayan tedbirin seçilerek kullanılmasını, dar anlamda ölçülülük de denilen orantılılık ise; tedbirin ilgililere “ölçüsüz bir yükümlülük” getirmemesini ve “katlanılamaz" nitelikte olmaması gerektiğini ifade etmektedir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi tarafından da, Buck/Almanya (28.04.2005; Başvuru no:41604) ile Smirnov/Rusya (07.06.2007; Başvuru no:71362/01) kararlarında; yapılan müdahale ile izlenen meşru amacın orantılı olması gerektiği vurgulanmıştır.

Bu ön şartların kanunda açıkça ve ayrıntılı olarak belirtilmemiş olması, bu ön şartlar aranmadan koruma tedbirine başvurulmasını hukuka uygun hale getirmeyecektir. Zira bu ön şartlar koruma tedbirinin bünyesinde bulunmakta ve hukuki temelinde yatmaktadır. Nitekim Anayasamızın 13. maddesinde yer alan; "Temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve laik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz" şeklindeki hüküm bu hususa işaret etmektedir.
Koruma tedbirlerinin, yöneldikleri değerler, amaç, uygulandıkları kişiler, açık veya gizli oluşu gibi çeşitli açılardan sınıflandırılması mümkündür. Ancak hangi tür koruma tedbiri olursa olsun hepsinde görülen ortak bazı özellikler bulunmaktadır. Bunlar; kanunla düzenlenmeleri, geçici mahiyette ve araç niteliğinde olmaları, hüküm verilmeden önce temel bir hak ve özgürlüğü kısıtlamış olmaları, suç şüphesinin temel hak ve özgürlüklere müdahale edilmesini gerektirecek bir yoğunlukta olması ve yetkili merciin emir veya kararının bulunmasıdır.

III-Önleme Tedbirleri:
Tehlike tedbirlerinin kolluk hukuku alanında uygulanan çeşidi ise "önleme tedbirleri"dir. Bu tedbirler ceza muhakemesi öncesinde kolluk kuvvetlerince başvurulan idari nitelikli tedbirler olup uygulamada ve bazı özel kanunlarda bu tedbirlere "önleyici ve koruyucu tedbirler" veya "idari tedbirler" de denilmektedir.
Önleme tedbirleri gelecekteki tehlikeleri önlemek amacıyla başvurulan tedbirlerdir. Bu bakımdan koruma tedbirlerini harekete geçiren anahtar kavram "suç şüphesi" iken önleme tedbirlerini için bu "tehlike"dir. Öğretide tehlike; makul, genel yaşam tecrübesine dayanan düşünceye ve hayatın olağan akışına göre yakın bir zamanda kamu güvenliği ve düzeni için bir zarar maydana gelmesi ihtimali, bu bağlamda yakın bir gelecekte somut bir olayda korunan hukuki menfaatin ihlali ihtimali olarak tanımlanmaktadır. (Veli Özer Özbek, Organize Suçlulukla Mücadelede Ön Alan Soruşturmaları, Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 2002, Cilt 4, Sayı 2, s.61).
Tehlike, soyut ve somut tehlike olarak ikiye ayrılır. Somut tehlike; araya engel bir sebep girmediği takdirde, istenmeyen ve hakkı ortadan kaldırabilecek nitelikte olan bir neticenin gerçekleşeceğinin, makul ve orta zekalı insanlar tarafından kabul edilebileceği hallerde var sayılan tehlikedir. Buna karşılık soyut tehlike ise; genel ve soyut olarak tarif edilebilen bir durumu ifade eder. Demokratik bir hukuk devletinde soyut tehlike idareye ancak genel düzenlemeler yapma yetkisi verirken, kolluğun kişiler üzerinde bireysel işlem niteliğinde somut tedbirler alabilmesi için tehlikenin de somut olması gerekmektedir.

Önleme tedbirlerinin de tıpkı koruma tedbirleri gibi temel hak ve özgürlüklere müdahale edici ve kısıtlayıcı nitelikte olması mümkündür. Bu halde koruma tedbirlerinde olduğu gibi önleme tedbirinin de Anayasanın 13. maddesi uyarınca kanunla düzenlenmiş olması zorunlu olup yapılacak düzenleme "Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve laik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine" aykırı olmamalıdır.

Önleme tedbirleri genel itibariyle 2559 sayılı Polis Vazife ve Salahiyet Kanununda (PVSK) düzenlenmiştir. Durdurma ve kimlik sorma, önleme araması, önleme amaçlı iletişimin denetlenmesi, parmak izinin ve fotoğrafın kayda alınması, muhafaza altına alma amaçlı yakalama, bilgi toplama PVSK'nda düzenlenen önleme tedbirleridir. PVSK dışında diğer özel kanunlarda ve düzenleyici idari işlemlerde öngörülmüş başkaca önleme tedbirleri de bulunmaktadır.

Önleme tedbirleri, suçun işlenmesinden önceki alanla ilgili idari tedbirlerdir. Suçun işlenmesinden önceki alan, ceza yargılaması sürecini başlatan başlangıç şüphesinden önceki aşama olup, burada Cumhuriyet savcısının bir görevi ve fonksiyonu yoktur. Eğer başlangıç şüphesi oluşmuşsa, ceza muhakemesi işlemleri başlayacağından artık Cumhuriyet savcısının görev ve yetkisi başlamış olacaktır. Bu nedenle önleme tedbirleri idari, koruma tedbirleri ise adli işlemdir. Suç şüphesinin ortaya çıkmasından sonra fiilin ve faalin ortaya çıkarılması ve suç delillerinin muhafazası amacıyla yapılan işlemler adli, suç öncesi suçun işlenmesi de dahil olmak üzere bir tehlikelinin önlenmesi amacıyla yapılan işlemler ise idari işlemlerdir. Önleme tedbirleri idari işlem olduğundan tüm idari işlemlerde olduğu gibi yetki, şekil, usul, sebep, konu ve amaç unsurları bakımından hukuka uygun olması gerekmektedir.

Önleme tedbirlerinin idari bir işlem olması, bu görevler esnasında kolluğun sahip olduğu sıfat ve sorumluluğun belirlenmesi ile kolluğun bağlı olacağı amirin tespiti bakımından da önemlidir. Kamu güvenliği ve düzenini temin eden kolluk teşkilatı genel ve özel kolluk olarak ikiye ayrılmaktadır. Polis ve jandarma genel kolluktur. Özel kolluk ise genel kolluk dışında kalan ve mahsus kanunlarına göre teşekkül edip muayyen vazifeleri gören zabıta kuvvetleridir. Belediye, gümrük, orman kolluğu gibi.
Genel kolluğun idari (mülki) ve adli olmak üzere iki tür görevi vardır. Nitekim bu husus 2559 sayılı Polis Vazife ve Salahiyet Kanununun 2. maddesinde;

"Polisin genel emniyetle ilgili görevleri iki kısımdır.

A) Kanunlara, tüzüklere, yönetmeliklere, Hükümet emirlerine ve kamu düzenine uygun olmıyan hareketlerin işlenmesinden önce bu kanun hükümleri dairesinde önünü almak,

B) İşlenmiş olan bir suç hakkında Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu ile diğer kanunlarda yazılı görevleri yapmak",
2803 sayılı Jandarma Teşkilat, Görev ve Yetkileri Kanununun 7. maddesinde ise;
" Jandarmanın sorumluluk alanlarında genel olarak görevleri şunlardır.

a) Mülki görevleri;
Emniyet ve asayiş ile kamu düzenini sağlamak, korumak ve kollamak, kaçakçılığı men, takip ve tahkik etmek, suç işlenmesini önlemek için gerekli tedbirleri almak ve uygulamak, ceza infaz kurumları ve tutukevlerinin dış korunmalarını yapmak.

b) Adli görevleri;
İşlenmiş suçlarla ilgili olarak kanunlarda belirtilen işlemleri yapmak ve bunlara ilişkin adli hizmetleri yerine getirmek..." şeklinde ifade edilmiştir.

Suç öncesi görev yapan kolluk birimine idari (önleyici) kolluk, suç şüphesinin ortaya çıkmasından sonra başlayan ceza muhakemesi sürecinde görev yapan kolluk birimine ise adli kolluk denilmektedir. Önleme tedbirleri bakımından kolluk idari kolluk olarak görev yapmaktadır. İdari kolluğun amiri mülki amirler yani illerde vali, ilçelerde ise kaymakamdır. İdari kolluk görevi sebebiyle işlenen suçlardan dolayı kolluk görevlileri hakkında soruşturma yapılması 4483 sayılı Kanunun ilgili hükümleri uyarınca izne tâbidir. Adli kolluğun amiri ise yetkili Cumhuriyet savcısıdır. Ülkemizde idari ve adli kolluk görevi aynı teşkilat içerisinde yer alan görevliler tarafından yürütülmekte olup CMK'nun 164/3 maddesi uyarınca adli kolluk, adli görevleri dışında idari üstlerinin emrindedir. Adli kolluk görevlilerinin adli görevlerinin ifası sırasında işledikleri suçlardan dolayı soruşturma yapılabilmesi için izne gerek olmayıp Cumhuriyet savcısı tarafından genel hükümler uyarınca doğrudan soruşturma yapılmaktadır. İdari kolluk görevlilerinin idari görevlerinin ifası sırasında işledikleri suçlardan dolayı ise istisnai haller dışında 4483 sayılı Kanun hükümleri uyarınca soruşturma izni alınması gerekmektedir. Bu bağlamda, önleme tedbirlerinden olan önleme araması veya önleme amaçlı iletişimin denetlenmesi gibi işlemler sırasında görevlerinin ifası sebebiyle suç işlediği iddia olunan kolluk görevlileri hakkında 4483 sayılı Kanunun ilgili hükümleri uyarınca soruşturma izni alınması zorunludur.

IV-Arama:
Arama, Türk Dil Kurumu Türkçe Sözlüğünde, "arama işi, taharri", aramak ise “birini veya bir şeyi bulmaya çalışmak, araştırmak, yoklamak” şeklinde tanımlanmıştır (Türkçe Sözlük, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 2009, s.113)

Arama, gizli, saklı olan bir şeyin ortaya çıkarılması için yürütülen bir faaliyet olup gözle görülen veya açıkta bırakılan şeyler arama kavramı içerisine girmemektedir. Bu nedenle örneğin; bir polis memurunun yolda yayalar ya da diğer araçlar bakımından tehlike oluşturacak şekilde kullanılması nedeniyle durdurduğu bir aracın arka koltuğunda uyuşturucu madde veya tabanca görmesi üzerine bunlara el koyması arama olarak kabul edilmemektedir. (Veli Özer Özbek, Ceza Muhakemesinde Koruma Tedbiri Olarak Arama, Seçkin Yayınları, Ankara, 1999, 1. Bası, s.18)

Arama kişilerin konutları, iş yerleri, araçları, diğer yerleri, üstleri, eşyaları, özel kağıtları, kullandığı bilgisayar veya bilgisayar programları ile bilgisayar kütükleri üzerinde yapılmaktadır. Kişinin üstünde yapılan aramanın beden muayenesi boyutuna varmaması gerekir. Zira, beden muayenesi ve vücuttan örnek alınması aramadan farklı hükümlere tâbi kılınmış olup cinsel organlar veya anüs bölgesine bakılması iç beden muayenesi sayılmaktadır. Bu bölgeler haricindeki ağız, koltuk altı gibi beden boşlukları ile ayak, kol, saç arası gibi vücut bölgelerine tıbbi araç veya yöntemler kullanılmaksızın bakılması arama hükümlerine tabidir.

Arama başta özel hayatın gizliliği olmak üzere temel hak ve özgürlüklere önemli bir müdahale niteliğindedir. Bunun dışında aranan yer ve icra ediliş şekline göre aramanın konut dokunulmazlığına, kişi özgürlüğüne, seyahat özgürlüğüne ve vücut bütünlüğüne müdahale oluşturması da mümkündür. Bu nedenle belirtilen temel hak ve özgürlükler bağlamında Anayasamızdaki ve uluslararası belgelerdeki aramayla ilgili hükümlerin gözden geçirilmesi gerekmektedir.

Anayasa'nın “Özel Hayatın Gizliliği” başlıklı 20. maddesinde;
“Herkes, özel hayatına ve aile hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkına sahiptir. Özel hayatın ve aile hayatının gizliliğine dokunulamaz.
Mlli güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi, genel sağlık ve genel ahlakın korunması veya başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması sebeplerinden biri veya birkaçına bağlı olarak, usulüne göre verilmiş hâkim kararı olmadıkça; yine bu sebeplere bağlı olarak gecikmesinde sakınca bulunan hallerde de kanunla yetkili kılınmış merciin yazılı emri bulunmadıkça; kimsenin üstü, özel kâğıtları ve eşyası aranamaz ve bunlara el konulamaz. Yetkili merciin kararı yirmidört saat içinde görevli hakimin onayına sunulur. Hakim, kararını el koymadan itibaren kırksekiz saat içinde açıklar; aksi halde, el koyma kendiliğinden kalkar..."

“Konut Dokunulmazlığı” başlıklı 21. maddesinde;
“Kimsenin konutuna dokunulamaz. Milli güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi, genel sağlık ve genel ahlakın korunması veya başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması sebeplerinden biri veya birkaçına bağlı olarak usulüne göre verilmiş hakim kararı olmadıkça; yine bu sebeplere bağlı olarak gecikmesinde sakınca bulunan hallerde de kanunla yetkili kılınmış merciin yazılı emri bulunmadıkça; kimsenin konutuna girilemez, arama yapılamaz ve buradaki eşyaya el konulamaz. Yetkili merciin kararı yirmidört saat içinde görevli hakimin onayına sunulur. Hakim, kararını el koymadan itibaren kırksekiz saat içinde açıklar; aksi halde, el koyma kendiliğinden kalkar”,
Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin “Özel hayatın ve aile hayatının korunması” başlıklı 8. maddesinde;

“1. Her şahıs hususi ve ailevi hayatına, meskenine ve muhaberatına hürmet edilmesi hakkına maliktir.

2. Bu hakların kullanılmasına resmi bir makamın müdahalesi demokratik bir cemiyette ancak milli güvenlik, amme emniyeti, memleketin iktisadi refahı, nizamın muhafazası, suçların önlenmesi, sağlığın veya ahlâkın ve başkasının hak ve hürriyetlerinin korunması için zaruri bulunduğu derecede ve kanunla derpiş edilmesi şartıyla vuku bulabilir”
Birleşmiş Milletler Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi'nin “Mahremiyet hakkı” başlıklı 17. maddesinde;

“1. Hiç kimsenin özel ve aile yaşamına, konutuna veya haberleşmesine keyfi veya hukuka aykırı olarak müdahale edilemez; onuru veya itibarı hukuka aykırı saldırılara maruz bırakılamaz.

2. Herkes bu tür saldırılara veya müdahalelere karşı hukuk tarafından korunma hakkına sahiptir”
Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi'nin 12. maddesinde ise;
“Hiç kimse özel hayatı, ailesi meskeni veya yazışması hususlarında keyfi karışmalara şeref ve şöhretine karşı tecavüzlere maruz kalamaz. Herkesin bu karışma ve tecavüzlere karşı kanun ile korunmaya hakkı vardır”
Hükümlerine yer verilmiştir.
Arama, amacına göre "adli arama" ve "önleme araması" olarak ikiye ayrılmaktadır. Arama şüpheli veya sanığı ya da bir delili elde etme amacıyla yapılabileceği gibi, bir suçun işlenmesini veya bir tehlikeyi önlemek amacıyla da yapılabilir. Birinci tür aramaya "adli arama" ikinci tür aramaya ise "önleme araması" denilmektedir. Bu itibarla arama hem bir koruma tedbiri hem de önleme tedbiri çeşididir. Her iki tür arama arasında ortak özellikler bulunmakla birlikte hukukî nitelikleri, tâbi oldukları kanuni düzenlemeler ve kapsamları bakımından önemli farklılıklar da bulunmaktadır.

V-Koruma Tedbiri Olarak Arama (Adli Arama):
Koruma tedbiri olarak arama, başka bir ifadeyle adli arama, elkoyma ile birlikte 5271 sayılı CMK'nun 116-134 ve Adlî ve Önleme Aramaları Yönetmeliğinin 5-17. maddelerinde düzenlenmiş olup Yönetmeliğin 5. maddesinde adlî arama; "bir suç işlemek veya buna iştirak veyahut yataklık etmek makul şüphesi altında bulunan kimsenin, saklananın, şüphelinin, sanığın veya hükümlünün yakalanması ve suçun iz, eser, emare veya delillerinin elde edilmesi için bir kimsenin özel hayatının ve aile hayatının gizliliğinin sınırlandırılarak konutunda, işyerinde, kendisine ait diğer yerlerde, üzerinde, özel kâğıtlarında, eşyasında, aracında 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu ile diğer kanunlara göre yapılan araştırma işlemidir" şeklinde tanımlanmıştır.

Adli aramanın amacı şüpheli veya sanığın yakalanması veya suç delillerinin ele geçirilmesidir. Aramaya konu olabilecek yerler şüphelinin veya sanığın yahut diğer bir kişinin üstü, eşyası, konutu, işyeri veya ona ait diğer yerlerdir. Adli aramanın günün her saatinde yapılması mümkün olmakla birlikte konutta, işyerlerinde ve diğer kapalı yerlerde aramanın kural olarak gündüz yapılması gerekir. Suçüstü veya gecikmesinde sakınca bulunan hâller ile yakalanmış veya gözaltına alınmış olup da firar eden kişi veya tutuklu veya hükümlünün tekrar yakalanması amacıyla yapılan aramalar hariç söz konusu yerlerde gece vaktinde arama yapılamayacaktır.

Arama kararı verilebilmesi için aramanın konusunu oluşturan kişi veya şeylerin arama yapılacak yerde bulunduğu hususunda belli bir şüphenin bulunması gerekir. Kanun aranacak kişinin suçla ilgilisine göre bu şüphenin yoğunluğunu farklı olarak düzenlemiş ve suçla ilgisi bulunmayan kişiler nezdinde aramayı daha sıkı koşullara tâbi kılmıştır.

CMK'nun 116. maddesinin suç tarihinde yürürlükte bulunan haline göre şüpheli veya sanıkla ilgili yapılacak aramalarda arama sonunda şüpheli veya sanığın yakalanabileceği veya suç delillerinin elde edilebileceği hususunda makul şüphe bulunmalıdır. Adlî ve Önleme Aramaları Yönetmeliğinin 6. maddesine göre makul şüphe; hayatın akışına göre somut olaylar karşısında genellikle duyulan şüphedir. Aramanın kişi hak ve özgürlüklerine ciddi boyutta bir müdahale olduğu göz önüne alındığında makul şüphede, ihbar veya şikâyeti destekleyen emarelerin var olması ve belirtilen konularda şüphenin somut olgulara dayanması şarttır. Başka bir anlatımla arama sonunda belirli bir şeyin bulunacağını veya belirli bir kişinin yakalanacağını öngörmeyi gerektiren somut olgular mevcut bulunmalıdır.

CMK'nun 117. maddesi uyarınca, suç işleme şüphesi altında olmayan diğer kişilerin de üstü, eşyası, konutu, işyeri veya kendisine ait diğer yerleri, şüphelinin veya sanığın yakalanabilmesi veya suç delillerinin elde edilebilmesi amacıyla aranması mümkündür. Diğer kişiler kavramına tüzel kişiler ile resmi makam ve daireler de dahildir. Kişinin tanıklıktan çekinme hakkının bulunması da aramaya engel değildir. Maddenin ikinci fıkrasına göre diğer kişilerle ilgili arama yapılması, makul şüphenin ötesinde aranılan kişinin veya suç delillerinin belirtilen yerlerde bulunduğunu gösteren olayların varlığına bağlıdır. Ancak bu sınırlama şüphelinin veya sanığın bulunduğu yerler ile izlendiği sırada girdiği yerler bakımından geçerli değildir.

Arama yazılı bir karara veya emre dayanmak zorundadır. Sonradan yazıya çevrilmiş olsa bile sözlü emir ile arama yapılması mümkün olmayıp yazılılık şartı Anayasa'nın 20, 21 ve Ceza Muhakemesi Kanunun 116. maddelerinin amir hükmü gereğidir. Arama kural olarak hakim kararı ile gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının, Cumhuriyet savcısına ulaşılamadığı hallerde ise kolluk amirinin yazılı emri ile de yapılabilecektir. Ancak, konutta, işyerinde ve kamuya açık olmayan kapalı alanlarda sadece hâkim kararı veya gecikmesinde sakınca bulunan hallerde Cumhuriyet savcısının yazılı emri ile arama yapılması mümkündür.

Arama kararı veya emrinin belli bazı bilgileri içermesi zorunludur. (CMK m.119/2) Arama karar veya emrinde; aramanın nedenini oluşturan fiil, aranılacak kişi, aramanın yapılacağı konut veya diğer yerin adresi ya da eşya, karar veya emrin geçerli olacağı zaman süresi, açıkça gösterilmelidir.

Arama kolluk tarafından icra edilmekle birlikte hakim veya Cumhuriyet savcısı her zaman aramaya katılıp nezaret edebilir. Hakim veya Cumhuriyet savcısının katılımıyla yapılan aramalarda herhangi bir işlem tanığının bulundurulmasına gerek yoktur. Kolluk tarafından, hakim veya Cumhuriyet savcısı hazır olmaksızın konut, işyeri veya diğer kapalı yerlerde yapılan aramalarda ise o yer ihtiyar heyetinden veya komşulardan iki kişinin hazır bulundurulması gerekmektedir. Askerî mahallerde yapılacak yapılacak aramalarda Cumhuriyet savcısının katılımı zorunlu olup ayrıca arama genel kolluk tarafından değil askerî makamlar tarafından yerine getirilecektir.

Aranacak yerlerin sahibi veya eşyanın zilyedi aramada hazır bulunabilir, kendisi bulunmazsa temsilcisi veya ayırt etme gücüne sahip hısımlarından biri veya kendisiyle birlikte oturmakta olan bir kişi veya komşusu hazır bulundurulur. CMK'nun 120/3. maddesi uyarınca kişinin avukatının aramada hazır bulunmasına ve bu kapsamda hazır bulunabilmesi için ilgili tarafından çağrılmasına engel olunamaz. Bununla birlikte aramanın sonuçsuz kalmasına neden olabilecekse avukatın çağrılması veya beklenilmesi şart değildir. Ancak, kolluk kuvvetlerine ve yargı merciilerine "engel olmama" biçiminde negatif yükümlülük öngören bu hükmün avukatın hiçbir şekilde çağrılmayacağı ve beklenilmeyeceği şeklinde yorumlanmaması, aksine uygulamaların arama işlemini ve bunun sonucunda elde edilen delilleri hukuka aykırı hale getirebileceğinin unutulmaması gerekir. Bu nedenle talep edilmesi durumunda bu istek aramayı tehlikeye sokacak veya sonuçsuz bırakacak nitelikte olmadığı müddetçe arama mahallinde gerekli tedbirler alınarak makul bir süre kişinin avukatının beklenilmesi ceza muhakemesinin amaç ve ilkelerine daha uygun olacaktır. Nitekim öğretide de; "muhakemenin her aşamasında avukat yardımından yararlanmak mümkün olduğuna göre, aramada da sanık kadar onun avukatının da hazır bulunma hakkının olduğu kabul edilmelidir... Ancak bir avukat çağrılması ve beklenilmesi aramayı sonuçsuz bırakacağı hallerde, diğer bir ifadeyle gecikmede tehlikelinin bulunması halinde artık bu haktan yararlanılmaması gerekir" (Veli Özer Özbek, Ceza Muhakemesinde Koruma Tedbiri Olarak Arama, Seçkin Yayınları, Ankara, 1999, 1. Bası, s.132-133), "Hakkında arama tedbiri uygulanan kişinin avukatının aramada hazır bulunmasına engel olunamaz. Ancak, avukat çağrılması ve beklenmesi aramayı sonuçsuz bırakmayacak olmalıdır" (Nur Centel, Hamide Zafer, Ceza Muhakemesi Hukuku, Beta Yayınları, İstanbul, Eylül 2014, 11. Bası, s.393) şeklinde görüşler ileri sürülmüştür.

Aramaya başlanılmadan önce aramanın muhatabı olan kişiye aramanın sebebi ve amacı hakkında bilgi verilmelidir. Ceza Muhakemesi Kanununun 120. maddesinin ikinci fıkrasında suçla ilgisi olmayan kişiler bakımından bu bilgilendirilmenin yapılması zorunlu kılınmıştır. Adli ve Önleme Aramaları Yönetmeliği'nin aramaların yapılma şekline ilişkin 28, 29 ve 30. maddelerinde delil karartılmasına yol açarak aramanın amacını tehlikeye sokması veya kolluk memurlarını veya diğer bireyleri tehlikeye düşürebilecek olması gibi istisnai haller dışında aramadan önce şüpheli ve sanık dahil aramanın muhatabı olan kişilere aramaya başlanılmadan önce aramanın sebebi ve amacı hakkında bilgi verilmesi ile arama kararının gösterilmesi gerektiği kabul edilmiştir.

Aramaya muhatap olanların aramaya karşı çıkmama ve katlanma yükümlülükleri bulunmaktadır. Adli arama, kolluğa lüzumunda zor kullanma yetkisini veren bir tedbir türüdür. CMK'nun "adlî kolluğun olay yerinde aldığı tedbirlere uyulmaması" başlıklı 168. maddesi adli arama sırasında da uygulanabilecektir. Bu itibarla arama işlemine başlayan kolluk görevlileri aramaya engel olan veya yetkisi içinde aldığı tedbirlere aykırı davranan kişileri, işlemler sonuçlanıncaya kadar ve gerektiğinde ölçülü bir şekilde zor kullanarak bundan men edebilecektir.
Arama işlemi tutanağa bağlanır. Tutanakta; arama kararının tarih ve sayısı, hâkim kararı yoksa verilmiş olan yazılı emrin tarih ve sayısı ile emri veren merci, aramanın yapıldığı yer, tarih ve saat, aramanın konusu, aranan kişinin kimlik bilgileri, adını söylemediği takdirde eşkâl bilgileri, araçta, konutta, işyeri ve eklentilerinde arama yapılmışsa, aracın plaka numarası, markası, konutun, işyerinin ve eklentilerinin açık adresi, su üstü aracının aranmasında aracın cinsi, ismi, sahibi ve kullananı, deniz aracının aranması hâlinde ise deniz aracının cinsi, ismi, donatanı, bağlama limanı, tonajı, acentesi, kaptanı ve arama mevki, aramanın sonuçları, el konulan suç eşyasına ilişkin belirleyici bilgiler, aramada yakalanan kişiler varsa kimlik bilgileri, kimliği belirlenemiyorsa eşkâl bilgileri, arama sonucunda yaralanma veya maddî bir zarar meydana gelip gelmediği ve arama işlemini yapanların adı, soyadı, sicili ve unvanı hususları yer almalıdır.

Aramanın sonunda hakkında arama işlemi uygulanan kimseye istemi üzerine aramanın hangi amaçla yapıldığı, soruşturma ve kovuşturma konusu fiilin niteliğini belirten bir belge ve istemi üzerine elkonulan veya koruma altına alınan eşyanın listesini içeren bir defter ve eğer şüpheyi haklı kılan bir şey elde edilmemiş ise bunu belirten bir belge verilmelidir.

Arama sonucunda bulunması umulan suç delillerine el konulacak, yapılmakta olan soruşturma veya kovuşturmayla ilgisi olmayan ancak, diğer bir suçun işlendiği şüphesini uyandırabilecek bir delil elde edilirse yine bu delil de muhafaza altına alınarak ve durum Cumhuriyet savcılığına derhâl bildirilecektir.

Arama kolluk tarafından yerine getirilse bile hakkında arama işlemi uygulanan kimsenin belge veya kâğıtlarını inceleme yetkisi sadece Cumhuriyet savcısı ve hâkime aittir.
Avukatlar, hakimler ve savcılar gibi yaptıkları görevlerin özelliği gereği özel soruşturma usulüne tâbi olan bazı kişiler bakımından adli arama bu kişilerin mesleklerinin ve ifa ettikleri görevlerin özelliğine göre genel hükümlerden farklı usullere ve özel hükümlere bağlamış bulunmaktadır. Böyle bir durumun varlığı halinde mahsus kanunda kabul edilen aramaya ilişkin özel kurallar geçerli olacaktır.

VI-Önleme Tedbiri Olarak Arama (Önleme Araması):
Genel emniyet ve asayişin korunması ve tehlikelerin önlenmesi amacıyla başvurulan önleme araması, kolluğun suç öncesi görevleri içerisinde yer alan bir idari kolluk faaliyetidir. (Hüseyin Yalçın, Önleme Araması, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya, 2010, s.44)

Önleme araması 2559 sayılı Polis Vazife ve Salahiyet Kanununun 9 ve Adlî ve Önleme Aramaları Yönetmeliği'nin 18-26. maddelerinde düzenlenmiş olup Yönetmeliğinin 19. maddesinde; "Millî güvenlik ve kamu düzeninin, genel sağlık ve genel ahlâkın veya başkalarının hak ve hürriyetlerinin korunması, suç işlenmesinin önlenmesi, taşınması veya bulundurulması yasak olan her türlü silâh, patlayıcı madde veya eşyanın tespiti amacıyla, hâkim kararı veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde mülkî âmirin yazılı emriyle ikinci fıkrada belirtilen yerlerde, kişilerin üstlerinde, aracında, özel kâğıtlarında ve eşyasında yapılan arama işlemidir" şeklinde tanımlanmıştır.
Önleme aramasının kanuni dayanağını oluşturan 2559 sayılı Polis Vazife ve Salahiyet Kanununun 9. maddesi, kanunun yürürlüğe girdiği 04.07.1934 tarihinden sonra bir çok kez değişikliğe uğramış, 02.06.2007 gün ve 5681 sayılı Kanunla aşağıdaki son şeklini almıştır:
"Polis, tehlikenin veya suç işlenmesinin önlenmesi amacıyla usûlüne göre verilmiş sulh ceza hâkiminin kararı veya bu sebeplere bağlı olarak gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde mülkî âmirin vereceği yazılı emirle; kişilerin üstlerini, araçlarını, özel kâğıtlarını ve eşyasını arar; alınması gereken tedbirleri alır, suç delillerini koruma altına alarak 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu hükümlerine göre gerekli işlemleri yapar.

Arama talep yazısında, arama için makul sebeplerin oluştuğunun gerekçeleriyle birlikte gösterilmesi gerekir.

Arama kararında veya emrinde;
a) Aramanın sebebi,
b) Aramanın konusu ve kapsamı,
c) Aramanın yapılacağı yer,
ç) Aramanın yapılacağı zaman ve geçerli olacağı süre,
belirtilir.
Önleme araması aşağıdaki yerlerde yapılabilir:
a) 2911 sayılı Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu kapsamına giren toplantı ve gösteri yürüyüşlerinin yapıldığı yerde veya yakın çevresinde.
b) Özel hukuk tüzel kişileri ile kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları veya sendikaların genel kurul toplantılarının yapıldığı yerin yakın çevresinde.
c) Halkın topluca bulunduğu veya toplanabileceği yerlerde.
ç) Eğitim ve öğretim özgürlüğünün sağlanması için her derecede eğitim ve öğretim kurumlarının idarecilerinin talebiyle ve 20 nci maddenin ikinci fıkrasının (A) bendindeki koşula uygun olarak girilecek yüksek öğretim kurumlarının içinde, bunların yakın çevreleri ile giriş ve çıkışlarında.
d) Umumî veya umuma açık yerlerde.
e) Her türlü toplu taşıma araçlarında, seyreden taşıtlarda.
Konutta, yerleşim yerinde ve kamuya açık olmayan işyerlerinde ve eklentilerinde önleme araması yapılamaz.
Spor karşılaşması, miting, konser, festival, toplantı ve gösteri yürüyüşünün düzenlendiği veya aniden toplulukların oluştuğu hallerde gecikmesinde sakınca bulunan hal var sayılır.
Polis, tehlikenin önlenmesi veya bertaraf edilmesi amacıyla güvenliğini sağladığı bina ve tesislere gelenlerin; herhangi bir emir veya karar olmasına bakılmaksızın, üstünü, aracını ve eşyasını teknik cihazlarla, gerektiğinde el ile kontrol etmeye ve aramaya yetkilidir. Bu yerlere girmek isteyenler kimliklerini sorulmaksızın ibraz etmek zorundadırlar. Milletlerarası anlaşmalar hükümleri saklıdır.

Önleme aramasının sonucu, arama kararı veya emri veren merci veya makama bir tutanakla bildirilir."
Önleme aramasının amacı milli güvenlik, kamu düzeni, başkalarının hak ve hürriyetlerinin ve genel sağlık ile genel ahlakın korunması, suç işlenmesinin önlenmesi, taşınması veya bulundurulması yasak olan her türlü silâh, patlayıcı madde veya eşyanın tespitidir. Böylelikle kamu güvenliği ile düzenini bozabilecek kişi ve eşyalar bulunarak muhtemel bir zararın gerçekleşmesine veya suç işlenmesine engel olunarak toplum yakın bir tehlikeden korunacaktır. Ayrıca yapılacak önleme amaçlı arama ile suç işlemenin normal bir davranış olmadığı ve suça giden yolların devlet tarafından kapatıldığı mesajı da verilmiş olacak ve bu mesaj, çoğu zaman suç işleme kararında olanların bu kararlarından dönmelerinde etkili olacaktır. (M. Bedri Eryılmaz, Türk ve İngiliz Hukukunda ve Uygulamasında Durdurma ve Arama, Seçkin Yayınları, Birinci Bası, Ankara, Mart 2003, s. 35)

Önleme aramasına karar verilebilmesi için belirtilen konulara ilişkin tehlikenin somut ve öngörülebilir bir tehlike olması gerekir. 2559 sayılı PVSK bu nitelikteki tehlike halini "makul sebep" olarak ifade etmektedir. Suç delillerinin elde edilebileceği hususunda somut olgulara dayalı "makul şüphe" ile önleme aramasındaki "makul sebep" arasında fark vardır. Makul sebep, konunun uzmanı olan kişi tarafından değerlendirilen olgulardır. Somut bir olguyu o konuda bilgi sahibi olan bir kişi gördüğünde, buna bir anlam verebilir. Çok sayıda uzmanın aynı görüşü paylaşabildiği hallerde, "makul sebep" bulunduğu kabul edilir. Makul şüphe ise sıradan bir kişinin yapacağı değerlendirmeye dayanmakta olup makul düzeydeki çok sayıda insanın, somut bir olguyu aynı yönde değerlendirebildikleri durumlarda, bu değerlendirme suç ile ilgili ise "makul şüphe" vardır. (Feridun Yenisey, Ayşe Nuhoğlu, Ceza Muhakemesi Hukuku Ders Kitabı, Bahçeşehir Üniversitesi Yayınları, İkinci Bası, Ekim 2014, s. 538)

Önleme araması ancak kanunda öngörülen yerlerde yapılabilir. PVSK somut ve yakın bir tehlikenin baş gösterecebileceği alanları esas almak suretiyle önleme araması yapılabilecek yerleri tek tek saymıştır. Buna göre önleme araması;

1) 2911 sayılı Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu kapsamına giren toplantı ve gösteri yürüyüşlerinin yapıldığı yerde veya yakın çevresinde,

2) Özel hukuk tüzel kişileri ile kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları veya sendikaların genel kurul toplantılarının yapıldığı yerin yakın çevresinde,

3) Halkın topluca bulunduğu veya toplanabileceği yerlerde,

4) Eğitim ve öğretim özgürlüğünün sağlanması için her derecede eğitim ve öğretim kurumlarının idarecilerinin talebiyle ve kurumun imkânlarıyla önlenmesi mümkün görülmeyen olayların çıkması ihtimali karşısında rektör, acele hâllerde de dekan veya bağlı kuruluş yetkililerinin kolluktan yardım istemeleri hâlinde, girilecek yüksek öğretim kurumlarının içinde, bunların yakın çevreleri ile giriş ve çıkışlarında,

5) Umumî veya umuma açık yerlerde,

6) Her türlü toplu taşıma araçlarında, seyreden taşıtlarda yapılabilecektir.

Konutta, yerleşim yerinde ve kamuya açık olmayan özel işyerlerinde ve eklentilerinde hiçbir şekilde önleme araması yapılması mümkün olmayıp bu yerlerde şartları varsa ancak adli arama yapılabilir.

Anayasa'nın 20. maddesi gereğince özel hayatın gizliliği esastır. Özel hayatın ve aile hayatının gizliliğine milli güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi, genel sağlık ve genel ahlakın korunması veya başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması sebeplerinden biri veya birkaçına bağlı olarak, usulüne göre verilmiş hakim kararı olmadıkça; yine bu sebeplere bağlı olarak gecikmesinde sakınca bulunan hallerde de kanunla yetkili kılınmış merciin yazılı emri bulunmadıkça dokunulamaz. Anayasanın bu hükmü sadece adli aramalar için değil önleme aramaları içinde geçerli üst norm niteliğindedir. Nitekim Anayasa Mahkemesinin 22.02.2006 gün ve 29-24 sayılı kararında da bu husus; “Anayasa'nın 20. maddesi sadece adlî aramalarda değil, özel yaşama müdahale oluşturan tüm aramalarda uygulanma olanağına sahiptir. Bu nedenle de madde ile öngörülen hâkim kararı güvencesinden önleme aramalarının istisna tutulduğu düşünülemez” şeklinde açıklanmıştır.
Bu nedenle önleme araması idari bir işlem olsa da kural olarak hakim kararıyla yapılmalıdır. Kolluk tarafından somut tehlikenin oluştuğunu gösteren belirlemeler önceden tespit edilip aramanın yapılması önerilen yer ve zaman ile birlikte o yer mülkî âmirine yazılı olarak iletilir. İllerde vali veya bu konuda yetkilendirdiği yardımcısı ve ilçelerde ise kaymakamı ifade eden mülki amir kolluğun talebini uygun bulursa hâkimden arama kararı talep eder ancak gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde kendisi de yazılı arama emri verebilir. Önleme kararının alınmasında ve icrasında Cumhuriyet savcısının herhangi bir görev ve fonksiyonu yoktur. Kolluğunun kendi içindeki birim amirlerinin emri ile önleme araması yapılamaz. Adli ve Önleme Aramaları Yönetmeliğinin 4. maddesi uyarınca, önleme araması bakımından gecikmesinde sakınca bulunan hal; derhâl işlem yapılmadığı takdirde, millî güvenlik ve kamu düzeninin, genel sağlık ve genel ahlâkın veya başkalarının hak ve hürriyetlerinin korunmasının tehlikeye girmesi veya zarar görmesi, suç işlenmesinin önlenememesi, taşınması veya bulundurulması yasak olan her türlü silâh, patlayıcı madde veya eşyanın tespit edilememesi ihtimâlinin ortaya çıkması ve gerektiğinde hâkimden karar almak için vakit bulunmaması hâlini ifade etmektedir. 2559 sayılı PVSK'nun 9/6. maddesi uyarınca spor karşılaşması, miting, konser, festival, toplantı ve gösteri yürüyüşünün düzenlendiği veya aniden toplulukların oluştuğu hallerde gecikmesinde sakınca bulunan halin bulunduğu kabul edilmektedir.

Önleme araması kararında veya emrinde; aramanın sebebi, konusu ve kapsamı, aramanın yapılacağı yer, aramanın yapılacağı zaman ve geçerli olacağı süre belirtilmelidir. Önleme aramasında gece ile ilgili bir istisnaya yer verilmediğinden her zaman yapılması mümkündür. Önleme araması kararının geçerli olacağı sürenin sınırı ile ilgili olarak da mevzuatta kısıtlayıcı bir hüküm bulunmamaktadır. Zira önleme aramasının geçerli olacağı süre, karar verilmesine dayanak teşkil eden makul sebebin niteliğine göre değişkenlik arz edebilmektedir. Örneğin; olimpiyat oyunları gibi iki ya da üç hafta sürecek ve dünyanın bir çok ülkesinden sporcu ve izleyicilerin katılacağı bir spor organizasyonunda yaşanabilecek kamu düzenini bozucu nitelikteki olayların ve suç işlenmesinin önlenmesi amacıyla makul sebep oluşması halinde yapılacak bir önleme aramasının geçerlilik süresi organizasyon süresi kadar olabileceği gibi, başka olaylarda duruma göre bir gün süreli, hatta saatli önleme araması kararlarının verilmesi de mümkündür. Her halükarda bu sürenin aramanın haklı kıldığı süreden fazla olmaması lazımdır. Önleme aramasının da kişilerin temel hak ve özgürlüklerine bir müdahale niteliğinde bulunması nedeniyle, makul bir sebep olmadığı halde verilen uzun süreli önleme araması kararı yasal olsa bile hukuka uygun olmayacaktır. Aynı şekilde makul bir sebep yokken belli periyotlarla yenilenmek suretiyle süreklilik arzecek ve genel arama izlenimi verecek şekilde önleme araması kararı verilmesi de hukuka aykırı olacaktır.

Önleme araması niteliğinde sayılmayan idari denetimler için herhangi bir arama emir veya kararına gerek yoktur. Bir yerin faaliyeti bakımından uymakla yükümlü bulunduğu kurallara uygun olarak çalışıp çalışmadığının tespiti bakımından o yerde yapılan işlem bir denetlemedir. (Murat Aydın, Arama ve El Koyma, Seçkin Yayınları, Ankara, Mart 2009, Birinci Bası, s.124) Adli ve Önleme Aramaları Yönetmeliğinin "denetim yapılacak yerler" başlıklı 18. maddesinde kolluk tarafından kendiliğinden denetim yapılabilecek bu haller gösterilmiştir. Bu kapsamda örneğin; umuma açık istirahat ve eğlence yerlerinin genel güvenlik ve asayiş yönünden denetimi, kimlik sorma, 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanununa göre araçlarda bulunması gerekli belgeler ve eşyalarla ilgili yapılan denetimler, elektromanyetik aygıtlar ve dedektör köpekleri aracılığıyla yapılan tarama şeklindeki denetimler kolluk tarafından herhangi bir arama emir veya kararına gerek olmadan kendiliğinden yapılabilecektir. Önleme araması niteliğinde sayılmayan idari denetimler yönetmelikte sayılanlardan ibaret olmadığından daha pek çok özel kanunda ve düzenleyici işlemde idari denetimlere ilişkin hükümler yer almaktadır.
Ayrıca 2559 sayılı PVSK'nda ve Adli ve Önleme Aramaları Yönetmeliğinde hakimden önleme araması kararı alınması gerekmeyen haller gösterilmiştir. Buna göre; polisin, tehlikenin önlenmesi veya bertaraf edilmesi amacıyla güvenliğini sağladığı bina ve tesislere gelenlerin herhangi bir emir veya karar olmasına bakılmaksızın, üstünü, aracını ve eşyasını teknik cihazlarla, gerektiğinde el ile kontrol etmeye ve aramaya yetkisi bulunmaktadır. (PVSK m.9/7) Bunun dışında Adli ve Önleme Aramaları Yönetmeliğinin 25. maddesi uyarınca Devletçe kamu hizmetine özgülenmiş bina ve her türlü tesislere giriş ve çıkışın belirli kurallara tâbi tutulduğu hâllerde, söz konusu tesislere girenlerin üstlerinin veya üzerlerindeki eşyanın veya araçlarının aranmasında, 5442 sayılı İl İdaresi Kanununun Ek 1. maddesi kapsamında bulunan, sivil hava meydanlarında, limanlarda ve sınır kapılarında, binaların, uçakların, gemilerin ve her türlü deniz ve kara taşıtlarının, giren çıkan yolcuların X-ray cihazından geçirilerek, gerektiğinde üstünün ve eşyasının aranması ile buralarda görevli kamu kuruluşları ve özel kuruluşlar personelinin, üstlerinin, araçlarının ve eşyalarının aranmasında, 2935 sayılı Olağanüstü Hâl Kanununun 11. maddesi kapsamında, kişilerin üstünün, eşyalarının Olağanüstü Hâl Valisinin emriyle aranmasında, 1402 sayılı Sıkıyönetim Kanununun 3. maddesi kapsamında, konutların ve her türlü dernek, siyasî parti, sendika, kulüp gibi teşekküllere ait binaların, işyerlerinin, özel ve tüzel kişiliklere sahip müesseseler ve bunlara ait eklentilerin ve her türlü kapalı ve açık yerlerin, mektup, telgraf ve sair gönderilerin ve kişilerin üzerlerinin sıkıyönetim komutanının emriyle aranmasında, kanunların, muhafaza altına alınmalarına olanak verdiği kişilerin, üst veya eşyalarının aranmasında, 298 sayılı Seçimlerin Temel Hükümleri ve Seçmen Kütükleri Hakkında Kanun çerçevesinde görevli kolluğun, aynı Kanunun 79. maddesindeki silâh taşıma yasağı kapsamında, silâh taşıdığından şüphelenilen kişilerin üstlerinin ve eşyalarının aranmasında ayrıca bir arama emri ya da kararı gerekmeyecektir. Yine 2559 sayılı PVSK'nun 20. maddesi gereğince; bir hukuka uygunluk nedenine bağlı olarak yapılan aramalarda da örneğin imdat istenmesi veya yangın, su baskını ve boğulma gibi büyük tehlikelerin haber verilmesi veya görülmesi hallerinde de arama emir veya kararına gerek olmayacaktır.

Önleme aramasının nasıl icra edileceği hususunda 2559 sayılı PVSK'nda ve Adli ve Önleme Aramaları Yönetmeliğinde özel bir düzenleme bulunmamaktadır. Yönetmeliğin "Aramaların Yapılma Şekli" başlıklı bölümündeki hükümler hem adli hem de önleme araması için geçerli ortak hükümlerdir.

Ancak bu noktada havaalanları ile bazı kamu binalarının giriş ve çıkışlarında buraya girmek isteyen herkesin üzerinde ve eşyalarında yapılan aramalarla diğer kamuya açık alanlardaki aramaları birbirinden ayırmak gerekmektedir. Zira ilk halde kişiler arama yapılacağını bilmesine karşın bir tercihte bulunarak aramaya baştan rıza göstermiş olmaktadır. Diğer halde ise kişi herhangi bir zamanda, herhangi bir yerde, önceden bildirilmeksizin ve vazgeçme hakkı da olmaksızın zorla aranmaktadır. Kişilerin konutlarından veya işyerlerinden açık alanlara, örneğin; sokağa çıkmaları veya hususi veya toplu taşıma araçlarına binmeleri, özel yaşama ilişkin haklarından vazgeçtikleri anlamına gelmeyecektir. Böyle bir kişinin aranmasının Anayasa ve AİHS'in 8. maddesini ihlal etmemesi için aramanın yasal olması, meşru bir amaca dayanması ve ayrıca demokratik bir toplumda gerekli olması gerekmektedir. Kişilerin tercih hakkı bulunmayan kamuya açık alanlardaki aramalarda kolluğa keyfi müdahalelere karşı hukuki koruma sağlamayan sınırsız bir takdir hakkı tanınması kabul edilemez. Nitekim, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin Gıllan ve Quınton/Birleşik Krallık (12.01.2010; Başvuru no: 4158/05) kararında da aynı ilkeler benimsenmiştir. Bu itibarla kolluğun hakim kararı veya mülki amirin yazılı emrine dayalı açık alanlardaki önleme araması yetkisini kullanılabilmesi için mesleki tecrübesine ve içinde bulunulan durumdan edindiği izlenime dayanan makul bir sebebin bulunması gerekir. Esasen önleme aramasının yapılacağı gösterilen yerlere gelen kişilerin üstünün, eşyasının, kağıtlarının ve aracının aranabilmesi için öncelikle bu kişilerin durdurulması gerekir. Bu nedenle 2559 sayılı PVSK'nun 4/A maddesindeki durdurmaya ilişkin; "Durdurma yetkisinin kullanılabilmesi için polisin tecrübesine ve içinde bulunulan durumdan edindiği izlenime dayanan makul bir sebebin bulunması gerekir. Süreklilik arz edecek, fiilî durum ve keyfilik oluşturacak şekilde durdurma işlemi yapılamaz" şartının gerçekleşmesi zorunludur. Önleme araması kararının, geçerli olduğu yerdeki herkesi veya her şeyi hiçbir ayrıma tâbi tutmaksızın tehdit unsuru olarak kabul ettiği söylenemez. Diğer taraftan tehlikelinin tâbi kıldığı zorunluluk gereği objektif sebeplere bağlı olarak aynı statüde bulunan herkesin durdurulup aranması da keyfilik olarak kabul edilmemelidir.

Önleme aramasında tehlikeli bir kişi veya eşya aranmakta olup önleme aramasının muhatapları da suç şüphesi altında olmayan kişilerdir. Bu nedenle önleme aramasının, en kısa zamanda tamamlanması gerekir.
CMK'nun 161/2 ve PVSK'nun Ek 6. maddeleri uyarınca edinilen bilgi veya alınan ihbar veya şikâyet üzerine veya kendiliğinden bir suçla karşılaşan kolluğun, olay yerinde kişilerin ve toplumun sağlığına, vücut bütünlüğüne veya malvarlığına zarar gelmemesi ve suçun delillerinin kaybolmaması ya da bozulmaması için gerekli acele tedbirleri aldıktan sonra durumu derhal Cumhuriyet savcısına bildirmesi ve Cumhuriyet savcısının talimatı doğrultusunda işin aydınlatılması için gerekli soruşturma işlemlerini yapması gereklidir.

Başlangıçta suç işlenmesinin önlenmesi düşüncesi olsa bile, suç şüphesi ortaya çıktığı andan itibaren yapılacak durdurma ve arama adli bir nitelik taşıyacaktır. Örneğin, terör olaylarının yoğun olarak yaşandığı bir şehrin girişinde, terör örgütü mensuplarının muhtelif zamanlarda şehre gizlice girdiğinin bilindiği bir durumda, terör örgütü mensuplarının muhtemel bir eylem için şehre girmesi bir tehlike oluşturacağından bu tehlikeyi önlemek için, günün belli bir saatinde, araçların durdurulup aranması halinde durdurma ve aramayı haklı kılan bir makul sebep söz konusu olabilecektir. Bu amaçla yapılacak bir durdurma ve arama önleme amaçlıdır. Ancak, araçlardan, bir tanesinin kontrol noktasında durmayıp bilinçli olarak kaçması halinde, bir suç şüphesi ortaya çıktığından bu aracın ve içindekilerin daha sonra durdurulup aranmak amacıyla takip edilmesi adli bir işlemdir. Yine, uçağa binen yolcuların, tek tek durdurulup aranması önleme amaçlıdır. Amaç uçağa silah ve patlayıcı gibi maddelerin girmesini önleyerek muhtemel bir tehlikenin önüne geçmektir. Ancak, bu sırada, yolculardan birisinin kontrolden geçmek istememekte direnmesi veya kaçması halinde bu bir şüphelenme sebebidir ve bu kişinin daha sonra gerçekleştirilecek araması adli amaçlı olacaktır. (M. Bedri Eryılmaz, Türk ve İngiliz Hukukunda ve Uygulamasında Durdurma ve Arama, Seçkin Yayınları, Birinci Bası, Ankara, Mart 2003, s. 161)

Önleme araması sonucunda bir suç unsuruna veya deliline rastlanırsa koruma altına alınacak ve durum Cumhuriyet Başsavcılığına derhâl bildirilerek elkoyma işlemini gerçekleştirmek üzere Cumhuriyet savcısından yeni bir yazılı emir istenecektir. Cumhuriyet savcısına ulaşılamadığı hâllerde kolluk âmirinin yazılı emriyle de elkoyma yapılabilecektir. Hâkim kararı olmaksızın yapılan elkoyma işlemi, yirmidört saat içinde görevli hâkimin onayına sunulmalıdır. Önleme aramasının konusu ve kapsamı içinde olan ancak suç unsuru oluşturmayan örneğin, bozuk para, çakmak gibi bir eşya ise geçici olarak koruma altına alınır ve aramaya sebep teşkil eden husus sona erdiğinde ilgiliye teslim edilir.

Önleme aramasının sonucu arama kararı veya emri veren merci veya makama bildirilir. Ayrıca arama sırasında suç unsuruna rastlanılmışsa bununla ilgili özel olarak önleme araması tutanağı hazırlanır. Bu tutanakta adli arama tutanağında olduğu gibi arama kararının tarih ve sayısı, hâkim kararı yoksa verilmiş olan yazılı emrin tarih ve sayısı ile emri veren merci, aramanın yapıldığı yer, tarih ve saat, aramanın konusu, aranan kişinin kimlik bilgileri, adını söylemediği takdirde eşkâl bilgileri, arama yapılan yerin adresi, araçta arama yapılmışsa aramanın mevkii ve aracın bilgileri, aramanın sonuçları, elkonulan suç eşyası varsa buna ilişkin belirleyici bilgiler, aramada yakalanan kişiler varsa kimlik bilgileri, kimliği belirlenemiyorsa eşkâl bilgileri, arama sonucunda yaralanma veya maddî bir zarar meydana gelip gelmediği ve arama işlemini yapanların adı, soyadı, sicili ve unvanı hususları yer alır. Tutanak arama işlemine katılmış olanlar ve hazır bulunanlarca imzalanarak bir sureti ilgiliye verilir. Suç unsuruna rastlanmadığı durumlarda, aranan kişinin talebi hâlinde, kendisine arama kararı veya emrinin tarih ve sayısı, aramanın tarih ve saati, yeri, aranan şahsın ve arayan görevlinin kimlik bilgilerinin yer aldığı bir belge verilir.

VII-Aramanın Hukuka Aykırılığı ve Bu Aykırılığın Sonuçları:
Aramanın hukuka aykırı olması, arama karar veya emrinin ya da aramanın icrasının hukuka aykırı olması anlamına gelmektedir.
Hukuka aykırılık bir hukuk kuralının uygulanmaması veya yanlış uygulanmasıdır. Kanuna aykırılıktan daha geniş bir içeriğe sahip olan hukuka aykırılık kavramının çerçevesi ve kapsamı belirlenirken gerek pozitif hukuk kurallarına gerekse temel hak ve hürriyetlere ilişkin evrensel hukuk ilkelerine aykırılık bulunup bulunmadığı gözetilmeli ve aykırılığın varlığı halinde hukuka aykırılığın mevcudiyeti kabul edilmelidir. Nitekim, Anayasa Mahkemesi’nin 22.06.2001 gün ve 2-2 sayılı kararında:“Hukuka aykırılık en başta milli hukuk sistemimiz içinde yürürlükteki tüm hukuk kurallarına aykırılık anlamına gelir. Bu çerçeve içinde, anayasaya, usulüne uygun olarak kabul edilmiş uluslararası sözleşmelere, kanunlara, kanun hükmünde kararnamelere, tüzüklere, yönetmeliklere, içtihadı birleştirme kararlarına ve teamül hukukuna aykırı uygulamaların tümü hukuka aykırılık kavramı içinde yer alır.

Bunun dışında, hukuk sistemimiz, hukukun genel ilkeleri adı verilen ve uygar dünyanın tüm medeni ülkelerinde uygulanan kuralları da hukuk kuralı olarak kabul etmektedir. Hukukun genel ilkelerinin neler olduğu konusunda bir belirsizlik olsa da, hukukun genel ilkelerinin hukuki bağlayıcılığı bulunduğu gerek uygulamada gerekse doktrinde tartışmasız olarak kabul edilmek-tedir. Anayasa Mahkememiz de birçok kararında, hukukun genel ilkelerinin varlığını kabul etmenin hukuk devletinin gereklerinden biri olduğunu ve bu ilkelerin yasakoyucu tarafından dahi yok edilemeyeceğini hükme bağlamıştır (Örneğin, E. 1985/31. K. 1986/1, KT. 17.3.1986, Anayasa Mahkemesi Kararlar Dergisi, S.22. s.115). Anayasa Mahkemesi’nin bu görüşleri çerçevesinde hukukun genel ilkeleri, yasalardan, hatta Anayasa’nın değiştirilebilir hükümlerinden de üstün bir konuma getirilmiştir” denilmektedir.

Bu itibarla aramanın hukuka uygun olup olmadığı arama tedbirine başvurulma şartları ve uygulanmasıyla ilgili gerek pozitif hukuk kuralları gerekse evrensel hukuk kaideleri göz önünde bulundurularak bütüncül bir bakış açısıyla belirlenmelidir.

Hukuka aykırı olarak yapılan aramanın hem ceza muhakemesi hukuku, hem maddi ceza hukuku, hem de tazminat hukuku bakımından birtakım müeyyedeleri ortaya çıkabilecektir.

Aramanın hukuka aykırı olmasının ceza muhakemesi açısından sonucu arama sonucunda elde edilen delillerin hükme esas alınamamasıdır. 5271 sayılı CMK'nun 217. maddesinde; "1) Hâkim, kararını ancak duruşmaya getirilmiş ve huzurunda tartışılmış delillere dayandırabilir. Bu deliller hâkimin vicdanî kanaatiyle serbestçe takdir edilir.

(2) Yüklenen suç, hukuka uygun bir şekilde elde edilmiş her türlü delille ispat edilebilir” şeklindeki düzenlemeyle hakimin ancak hukukun izin verdiği yöntemlerle elde edilen delilleri dikkate alabileceği hüküm altına alınmıştır.

Anılan kanunun 206. maddesinin 2. fıkrasının (a) bendinde de ortaya konulmak istenen delilin kanuna aykırı olarak elde edilmiş olması halinde reddolunacağı ifade edilerek hukuka uygun olarak elde edilmeyen delillerin ispat aracı olarak kabul edilmeyeceği ve hükme esas alınmayacağı açıklanmıştır. Kaldı ki, aynı kanunun 230. maddenin birinci fıkrası uyarınca, mahkûmiyet hükmünün gerekçesinde, delillerin tartışılması ve değerlendirilmesi, hükme esas alınan ve reddedilen delillerin belirtilmesi; bu kapsamda dosya içerisinde bulunan ve hukuka aykırı yöntemlerle elde edilen delillerin ayrıca ve açıkça gösterilmesi de zorunludur.

Hukuka aykırı aramanın maddi ceza hukuku bakımından yaptırımı ise eylemin suç teşkil etmesidir. 5237 sayılı TCK'nun "haksız arama" başlıklı 120. maddesinde hukuka aykırı olarak bir kimsenin üstünü veya eşyasını arayan kamu görevlisinin üç aydan bir yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılacağı öngörülmüştür. Konut ve işyerleri bakımından hukuka aykırı aramalar ise 5237 sayılı TCK'nun 116 ve 119/1-e maddeleri kapsamında değerlendirilecektir.

Nihayet, aramadaki hukuka aykırılıklar gerek Devletin, gerekse arama kararına veren veya uygulayan kamu görevlilerinin tazminat sorumluluğunu gündeme getirebilecektir. Bu kapsamda 5271 sayılı CMK'nun 141/1. maddesinde aramanın amacıyla orantılı olmayacak biçimde ölçüsüz gerçekleştirilmesi durumunda kişilerin maddî ve manevî her türlü zararlarını Devletten isteyebilecekleri öngörülmüştür.
Yapılan bu açıklamalar doğrultusunda Ceza Genel Kurulunca önleme aramasına ilişkin olarak şu ilkeler kabul edilmiştir:

1-)Makul bir sebep yokken belirli periyotlarla yenilenerek birbirini takip edecek şekilde süreklilik gösterecek ve genel arama izlenimi verecek arama kararı verilmesi hukuka aykırıdır.

2-) Suç şüphesinin ortaya çıkmasından sonra 5271 sayılı CMK kuralları uygulanması gerektiğinden, arama işleminin önceden alınmış bulunan önleme araması kararına göre değil CMK kurallarına göre icra edilmesi gerekmektedir.

3-) Önleme araması mahiyeti gereği en kısa zamanda tamamlanmalıdır.
Arama işleminin hukuka uygun olup olmadığına ilişkin önsorunun değerlendirilmesinde;
Doğubayazıt İlçe Emniyet Müdürlüğü Kaçakçılık ve Organize Suçlarla Mücadele Grup Amirliğince yapılan istihbari çalışmalarda 03.07.2009 günü saat 11.30 sıralarında Doğubayazıt’tan İstanbul’a gidecek olan 34 ET ... plaka sayılı yolcu otobüsünde sahte para, mülteci ve kaçak eşya bulunduğu bilgisinin elde edildiği, durum Cumhuriyet savcısına haber verilmeden Doğubayazıt İlçesi Ağrı istikameti çıkışı olan “86 noktası” olarak adlandırılan yerde otobüsün beklenilmeye başlanıldığı, 34 ET .... plakalı bir turizm firmasına ait otobüsün geldiğinin görülmesi üzerine otobüsün durdurulduğu, ihbarda belirtilen suçların delillerinin el edilmesi amacıyla Doğubayazıt Sulh Ceza Mahkemesince olaydan 8 gün önce verilmiş 25.06.2009 gün ve 2009/713 Değişik İş Sayılı Önleme Araması kararına istinaden otobüsün arandığı, otobüsün yedek sürücüsünün dinlenme yeri olan arka kapısının yanında yolcuların bulunduğu yerden bağımsız olan alt kısımda bulunan istirahat yerinde göçmen bir kişinin ve ön tamponunun arkasında bulunan yedek tekerlek konulan kapalı bölmenin içeresinde ise çeşitli gümrük kaçağı eşyaların ele geçirildiği, hakim, Cumhuriyet savcısı veya kolluk amiri tarafından verilmiş bir adli arama kararının bulunmadığı olayda;
5271 sayılı CMK'nun 2/e, 161 ve 2559 sayıl PVSK'nun Ek 6. maddeleri uyarınca bir suçun işlendiği izlenimini veren bir hâli öğrenen kolluğunun derhal Cumhuriyet savcısına olayı haber verip emri doğrultusunda soruşturma işlemlerine başlaması gerekmekte iken usulüne uygun adli arama emri veya kararı almadan delil elde etmek amacıyla olaydan 8 gün önce verilmiş mevcut önleme araması kararı uyarınca yaptığı arama işlemi usulüne uygun verilmiş bir arama kararı bulunmadığından açıkça hukuka aykırı olup bu arama sonucunda elde edilen delillerin hükme esas alınması da mümkün değildir.

Bu itibarla; hukuka aykırı olarak gerçekleştirilen arama işleminde elde edilen delilin ve buna ilişkin düzenlenen tutanağın, yerel mahkemece hükme esas alınmasında ve Özel Dairece hükmün onanmasında isabet bulunmamaktadır.

Bu konuda çoğunluk görüşüne katılmayan iki Genel Kurul Üyesi; "arama işleminin hukuka uygun olduğu" düşüncesiyle karşı oy kullanmıştır.
Yapılan arama işleminin hukuka aykırı olduğu kabul edildikten sonra, hukuka aykırı aramada elde edilen maddi delil dışındaki diğer delillerin somut olayda mahkûmiyet için yeterli olup olmadığına gelince;

Amacı, somut olayda maddi gerçeğe ulaşarak adaleti sağlamak, suçu işlediği sabit olan faili cezalandırmak, kamu düzeninin bozulmasını önlemek ve bozulan kamu düzenini yeniden tesis etmek olan ceza muhakemesinin en önemli ve evrensel nitelikteki ilkelerinden biri de, öğreti ve uygulamada; "suçsuzluk" ya da "masumiyet karinesi" olarak adlandırılan kuralın bir uzantısı olan ve Latincede; "in dubio pro reo" olarak ifade edilen "şüpheden sanık yararlanır" ilkesidir. Bu ilkenin özü, ceza davasında sanığın mahkumiyetine karar verilebilmesi bakımından gözönünde bulundurulması gereken herhangi bir soruna ilişkin şüphenin, mutlaka sanık yararına değerlendirilmesidir. Oldukça geniş bir uygulama alanı bulunan bu kural, dava konusu suçun işlenip işlenmediği, işlenmişse sanık tarafından işlenip işlenmediği veya gerçekleştirilme biçimi konusunda bir şüphe belirmesi halinde de geçerlidir. Sanığın bir suçtan cezalandırılmasına karar verilebilmesinin temel şartı, suçun hiçbir şüpheye mahal bırakmayacak kesinlikte hukuka uygun olarak elde edilmiş delillerle ispat edilebilmesidir.

Bu itibarla, hukuka uygun olmayan arama işlemi sonucunda ele geçen delillerin hükme esas alınamayacağının belirlendiği olayda; sanığın tüm aşamalarda suçlamayı kabul etmediği de gözetildiğinde, dosyadaki hukuka aykırı yöntemlerle elde edilen delillerin değerlendirme dışı tutulması halinde, sanığın cezalandırılmasına yeterli delil bulunmamaktadır.

Sonuç olarak; Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı itirazının değişik gerekçeyle kabulüne, Özel Daire onama kararının kaldırılmasına, yerel mahkeme hükmünün sanık hakkında yapılan arama işlemi hukuka aykırı olup bu arama sonucunda elde edilen delillerin hükme esas alınamayacağı, dosyadaki hukuka aykırı yöntemlerle elde edilen deliller değerlendirme dışı tutulduğunda ise sanığın cezalandırılmasına yeterli delil bulunmadığı gözetilmeden beraati yerine yazılı şekilde mahkimiyetine karar verilmesi isabetsizliğinden bozulmasına karar verilmelidir.

SONUÇ:

Açıklanan nedenlerle;

1- Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı itirazının değişik gerekçeyle KABULÜNE,

2- Yargıtay 9. Ceza Dairesinin 28.02.2013 gün ve 5778-3123 sayılı onama kararının KALDIRILMASINA,

3-Doğubayazıt 2. Asliye Ceza Mahkemesinin 10.01.2011 gün ve 252-5 sayılı kararının sanık hakkında yapılan arama işlemi hukuka aykırı olup bu arama sonucunda elde edilen delillerin hükme esas alınamayacağı, dosyadaki hukuka aykırı yöntemlerle elde edilen deliller değerlendirme dışı tutulduğunda ise sanığın cezalandırılmasına yeterli delil bulunmadığı gözetilmeden beraati yerine yazılı şekilde mahkumiyetine karar verilmesi isabetsizliğinden BOZULMASINA,

4-Dosyanın, mahalline gönderilmek üzere Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığına TEVDİİNE, 25.11.2014 günü yapılan müzakerede önsoruna ilişkin oyçokluğuyla, diğer uyuşmazlık yönünden ise oybirliğiyle karar verildi.

A) Kararda; suç delilini elde etmek, şüpheliyi veya sanığı yakalamak için yapılan adli arama ile ilgili net bir tespit yapılarak, CMK m.161/3’den kaynaklanabilecek aramanın sözlü emirle de yapılabileceği tartışması sonlandırılmıştır:

Adli arama; “Arama yazılı bir karara veya emre dayanmak zorundadır. Sonradan yazıya çevrilmiş olsa bile sözlü emir ile arama yapılması mümkün olmayıp, yazılılık şartı Anayasanın 20, 21 ve Ceza Muhakemesi Kanununun 116. maddelerinin amir hükmü gereğidir. Arama; kural olarak hakim kararı ile gecikmesinde sakınca bulunan hallerde Cumhuriyet savcısının, Cumhuriyet savcısına ulaşılamadığı hallerde ise kolluk amirinin yazılı emri ile de yapılabilecektir. Ancak; konutta, işyerinde ve kamuya açık olmayan kapalı alanlarda sadece hakim kararı veya gecikmesinde sakınca bulunan hallerde Cumhuriyet savcısının yazılı emri ile arama yapılması mümkündür”. Kararda veya yazılı emirde; aramanın sebebi, konusu ve kapsamı, yapılacağı yer, zaman ve geçerli olacağı süre gösterilmelidir (CMK m.119).

B) Suç işlenmeden önce, genel güvenlik, asayişin korunması ve tehlikenin önüne geçilmesi için önleme araması yapılabilir. Önleme araması; hakim kararına, gecikmesinde zarar umulan hallerde ise, o yer mülki amirinin yazılı emri ile yapılabilir (PVSK m.9). Kararda veya yazılı emirde; aramanın sebebi, konusu ve kapsamı, yapılacağı yer, zaman ve geçerli olacağı süre gösterilmelidir.

Ceza Genel Kurulu tarafından önleme araması ile ilgili şu ilkeler kabul edilmiştir:

“1) Makul bir sebep yokken belirli periyotlarla yenilenerek, birbirini takip edecek şekilde süreklilik gösterecek ve genel arama izlenimi verecek arama kararı verilmesi hukuka aykırıdır.

2) Suç şüphesinin ortaya çıkmasından sonra 5271 sayılı CMK kuralları uygulanması gerektiğinden, arama işleminin önceden alınmış bulunan önleme araması kararına göre değil, CMK kurallarına göre icra edilmesi gerekmektedir.

3) Önleme araması mahiyeti gereği en kısa zamanda tamamlanmalıdır”.

C) Hukuka aykırı yapılan aramanın sonucu:

Ceza Genel Kurulu kararına göre;

CMK m.206/2-a’da; ortaya koyulacak delilin kanuna aykırı olarak elde edilmesi halinde reddedileceği ifade edilerek, hukuka uygun olarak elde edilmeyen delillerin ispat aracı olarak kabul edilmeyeceği ve hükme esas alınmayacağı açıklanmıştır. Yine CMK m.230/1-b uyarınca; mahkumiyet hükmünün gerekçesinde, delillerin tartışılması ve değerlendirilmesi, hükme esas alınan ve reddedilen delillerin belirtilmesi, dosyada bulunan ve hukuka aykırı yöntemlerle elde edilen delillerin ayrıca ve açıkça gösterilmesi zorunludur.

Bu nedenle;

Bir suçun işlendiği izlenimini veren hali öğrenen kolluğun; derhal Cumhuriyet Savcısına olayı haber verip, Savcının emri doğrultusunda soruşturma işlemlerine başlaması gerekmekte iken, usulüne uygun adli arama kararı veya yazılı arama emri alınmadan delil elde etmek amacıyla olaydan 8 gün önce verilmiş önleme araması kararı uyarınca yaptığı arama işlemi, ortada usulüne uygun verilmiş bir arama kararı veya yazılı arama emri bulunmadığından açıkça hukuka aykırı olup, bu aramadan elde edilen hukuka aykırı delilin ve buna ilişkin düzenlenen tutanağın, hükme esas alınması ve bu hükmün onanması isabetli değildir.

Prof. Dr. Ersan ŞEN

Re’sen Terk tedbiri bir yandan yukarıda yer verilen kamusal anlamda meşru amaçlara hizmet etmekle birlikte aynı zamanda anayasal düzeyde teminat altına alınan ve korunan mülkiyet hakkı, çalışma ve sözleşme hürriyeti gibi birçok temel hak ve hürriyete özü itibarıyla bir sınırlama/kısıtlama öngörmektedir. Re’sen Terk uygulamasının bu misyonu gereği tedbirin uygulama esaslarının icrası, tesis edilecek iş ve işlemlerin Verginin Kanuniliği, Kanuni İdare İlkesi vb. ilkelere uygunluğu hususunda dikkati gerektiren bir alandır.

İş bu yazımızda, bir vergi güvenlik müessesesi olan Re’sen Terk uygulamasına ilişkin tesis edilecek idari iş ve işlemlerin hukukilik vasfının tayini açısından tipe uygunluk(kanunilik) ve güncel tespit kriteri(gerçek mahiyet) gibi unsurlar dikkate alınarak yapılması gereken hukuki inceleme ve araştırmanın çerçevesi tartışılacaktır.

Re’sen Terk Müessesesinin Yasal Zemini

Mer’i vergilendirme mevzuatımızda re’sen terk tedbirini düzenleyen iki hukuk normu bulunmaktadır. Bunlardan ilki 213 sayılı Vergi Usul Kanunu’nun “İşi Bırakmanın Bildirilmesi” başlıklı 160’ıncı maddesinin 2’nci fıkrasında yer verilen hüküm, ikincisi ise aynı Kanunu’nun “Mükellefiyet kaydının analiz ve değerlendirme sonuçlarına bağlı olarak terkini” başlıklı 160/A maddesidir.

Yazımıza konu husus, mükellefiyet kaydının 213 sayılı VUK’un 160’ncı maddesine göre terkin işlemlerinin yasal şartlarına yönelik olduğu için Kanunu’nun 160/A maddesi mucibince gerçekleştirilen re’sen terk işlemleri tarafımızca değerlendirilmemiştir.

213 sayılı Vergi Usul Kanunu’nun 160’ıncı maddesinin 2’nci fıkrasında, “ İşi bırakma bildiriminde bulunmayan bir mükellefin işi bıraktığının tespit edilmesi veya yapılan araştırma ve yoklamalar sonucunda bilinen adreslerinde bulunamaması ve başka bir adreste faaliyetine devam ettiğine dair bilgi edinilememesi veya başkaca bir ticarî, ziraî ve meslekî faaliyeti olmadığı halde münhasıran sahte belge düzenlemek amacıyla mükellefiyet tesis ettirdiğinin vergi incelemesine yetkili olanlarca düzenlenen rapor ile tespit edilmesi ve mükellefiyet kaydının devamına gerek görülmediğinin raporda belirtilmesi halinde, mükellef (matrahlı veya matrahsız beyanname verenler dahil) işi bırakmış addolunur ve mükellefiyet kaydı vergi dairesince terkin edilir.” açıklamalarına yer verilmiştir. Çalışmamızda vergi inceleme süreçleri üzerinden seyreden re’sen terk olgusuna yönelik idari iş ve işlemlerinin hukuki ve kanuni nitelendirmesi yapılacağından yukarıdaki madde metninin “veya” bağlacı sonrası hükümler dikkate alınarak konu tartışılacaktır.

Re’sen Terk olgusunun vergi inceleme raporuna bağlandığı olay örgüsünde re’sen terk tedbirinin uygulama esasları; kanuni tanımdan da görüleceği üzere, sahte belge düzenleme fiilinin münhasırlığı, başkaca ticari, zirai ve mesleki bir faaliyetin bulunmaması ve son olarak faaliyetin devamlılığına yönelik raporda yapılacak nitelendirme üzerine inşa edilmelidir. Madde metninde “ve” bağlacı kullanıldığından vergi inceleme raporundan doğan re’sen terk tedbirinde söz konusu üç şartının birlikte aranması gerektiği izahtan varestedir.

Vergi inceleme elemanları tarafından yürütülen vergi inceleme süreçlerinde varılan sonuç ve kanaat vergi tekniği raporu ve vergi inceleme raporları ile hukuki bir metne bağlanmaktadır. Bu hukuki metinlerde vergi inceleme elemanı tarafından tespit edilen hususlara yönelik takdir hakkı ve nitelendirme, denetim hizmetinin niteliği gereğidir. Vergi inceleme elemanı tarafından takdir ve nitelendirme yetkisi kapsamında bildirilen hususlar re’sen terk tedbirinin uygulama çerçevesini belirlemekle birlikte ilgili hukuki metinlerde doğrudan ve kesin bir şekilde karar yerinde tartışılmayan, açık, somut ve maddi bir şekilde belirtilmeyen ya da bildirilmeyen hususlarla alakalı kanunun emredici hükümlerine aykırı bir işlem tesis edilmemesi gerekmektedir.

Çalışmamızın devam eden kısımlarında vergi inceleme raporunu temel alan re’sen terk tedbirinde işlemin tipe uygunluğunu bir diğer deyişle kanunilik vasfını belirleyen hususların her biri özeliden açıklamalara yer verilecektir.

Re’sen Terk Tedbiri Gerektiren Sahte Belge Düzenleme Faaliyetinin Münhasırlığı(Başkaca Bir Ticari, Zirai ve Mesleki Faaliyet Bulunmaması) Olgusu

Vergi inceleme raporunu temel alan re’sen terk tedbirinde teknik ve hukuki açıdan ortaya koyulması gereken ilk husus, inceleme döneminde sahte belge düzenleme faaliyetinin münhasırlığı üzerine olmalıdır. Yeri gelmişken belirtmeliyiz ki, sahte belge düzenleme fiilinin tespiti ile sahte belge düzenleme fiilinin münhasırlığı ayrı bir nitelendirme ve değerlendirme gerektiren alandır.

Vergi inceleme elemanı tarafından muhatabın inceleme döneminde sahte belge düzenleme tespitini her türlü vergi inceleme teknikleri kullanılmak suretiyle ortaya koyduğu bir örgüde söz konusu fiilin münhasırlığı da karar yerinde ayrıca tartışılmalı ya da nitelendirilmelidir. Daha açık bir şekilde izah edecek olursak, muhatabın inceleme döneminde bir ticari faaliyetin gereği olan hiçbir unsura sahip olmadığından bahisle düzenlendiği belgelerin sahteliğinin iddia edildiği durumda, re’sen terk tedbirinin uygulandığı dönemlere yönelik muhatabın aynı vergi mükellefiyeti altında sahte belge düzenleme faaliyetinin dışından bir faaliyetinin, gelirinin, kazancının olup olmadığı somut, kesin ve maddi veriler üzerinden karar yerinde tartışılmalıdır. Kuşkusuz bu durum ilk olarak tutulması zorunlu olan veya düzenlenen yasal defterler ve belgeler üzerinden araştırılabileceği gibi verilen beyannameler üzerinden de bir belirleme yapılabilecektir.

İzah etmek istediğimiz hususun daha iyi anlaşılması açısından bir kurgudan hareket edecek olursak, mükellefiyet kapsamında sahte belge düzenlendiği hususu sabit olan bir örgüde aynı inceleme döneminde muhatabın aynı zamanda aktifinde kayıtlı taşınmazları kiralamak suretiyle bir kazanç elde ettiği ve bunu yasal defter kayıtlarına işlediği, buna ilişkin fatura düzenlediği ve bu gelirini beyannamelerine yansıttığı hususunun somut, kesin ve maddi bir şekilde ortaya koyulduğu durumda re’sen terk tedbiri tatbik alanını yitirmektedir. İşlemin kanuni tanımda yer verilen tipe uygunluğun ilk şartı sağlanmamaktadır. Burada mükellefiyetin vergi idaresindeki faaliyet alanına ilişkin kayıtlar arasında gerçek ticari faaliyetinin zikredilmemesi hususunun, gerçek mahiyet ilkesi gereği esasa müessir bir eksiklik olarak görülmemesi gerektiği düşünülmektedir. Faaliyet ile gelir arasındaki illiyet, hukuki aidiyet üzerinden sorgulanmalıdır.

Kanuni tanımda yer verilen “ başkaca bir ticarî, ziraî ve meslekî faaliyeti olmadığı halde münhasıran sahte belge düzenlemek amacıyla mükellefiyet tesis ettirdiğinin vergi incelemesine yetkili olanlarca düzenlenen rapor ile tespit edilmesi” ifadesinden açıkça görüleceği üzere, raporla tespit edilen husus, inceleme zamanı ya da dönemi kavramlarına yönelik bir sınırlama öngörmemektedir. İlk bakışta bu husus vergilendirme pratiği ve rejimi açısından bir sorun olarak gözükse de söz konusu hükmün devam eden kısmında “ mükellefiyet kaydının devamına gerek görülmediğinin raporda belirtilmesi halinde” ibaresi ile geçmiş döneme ait nitelendirme ve belirlemenin güncel duruma uyarlanmasının temini sağlamaktadır.

Mükellefiyet Kaydının Devamına Gerek Görülmediğinin Raporda Belirtilmesi(Cari Araştırma ve Tespit) Olgusu

Vergi inceleme elemanı tarafından yürütülen inceleme süreçlerinde geçmişe ya da herhangi bir döneme ilişkin olarak varılan kanaati ve sonucu bildiren hukuki metinlerde, münhasıran sahte belge düzenleme fiili ve başkaca bir ticari, zirai veya mesleki faaliyet bulunmadığı tespiti re’sen terk tedbiri uygulaması açısından yeterli kabul edilmemektedir. Kanun koyucu, mevcut durumu mükellefiyetin sonlanması açısından oldukça önemli bulduğu için mükellefiyetin devamı ile alakalı olarak bir hukuki inceleme ve araştırma yapılmasına yönelik mükellefiyet kaydının devamına gerek görülmediğinin raporda belirtilmesi halini madde metnine işlemiştir.

Söz konusu bakış açısı, 213 sayılı Vergi Usul Kanunu’nun 3’üncü maddesi ile hüküm altına alınan “ Vergilendirmede vergiyi doğuran olay ve bu olaya, ilişkin muamelerin gerçek mahiyeti esastır.” kuralı ile de uyumlu ve tutarlıdır.

Herhangi bir vergi mükellefinin geçmiş döneme ait bir vergi incelemesi neticesinde, incelenen geçmiş dönemde münhasıran sahte belge düzenleme fiili ve başkaca bir ticari, zirai veya mesleki faaliyet bulunmadığı hususları sübuta ermiş dahi olsa re’sen terk tarihine yönelik güncel durumu ortaya koyan hukuki inceleme ve araştırma yapılmadan(güncel dönem yoklama bilgisi, faaliyetin/kazancın/gelirin gereği olan iş gücü kapasitesi, faaliyetine/kazancına/gelirine yönelik yasal defter ve belge kayıtları, beyanname bilgileri, faaliyetine/kazancına/gelirine yönelik finansal/mali hareketlilik, gerek bir ticaretin gereği olan harici durumlar vs. hususlarda tespitler) vergi idaresi iç düzenlemeleri gereği rapor tarihi itibarıyla bir re’sen terk tarih belirlemesi yapılması hukuki açıdan izaha muhtaç bir kabuldür.

Sahte belge düzenleme gerekçesiyle yürütülen ve özellikle geçmiş döneme sirayet eden vergi incelemelerinde “başkaca bir ticarî, ziraî ve meslekî faaliyeti olmadığı halde münhasıran sahte belge düzenlemek amacıyla mükellefiyet tesis ettirildiği” şeklinde varılan sonucun yanı sıra güncel duruma yönelik ayrı bir başlık altında faaliyetin devamlılığı hususuna ilişkin hukuki inceleme ve araştırmaya bağlı olarak bir belirleme ya da nitelendirme yapılması söz konusu rapora ve eklerine atıfta bulunarak işlem tesis eden vergi dairesi işlemlerinin kanunilik ve buna bağlı olarak hukukilik vasfını güçlendirecektir.

213 sayılı VUK’un 160’ncı maddesinde zikredilen Re’sen Terk tedbiri, vergi inceleme elemanı tarafından tanzim edilen vergi tekniği raporlarında geçmiş dönem ait olarak “başkaca bir ticarî, ziraî ve meslekî faaliyeti olmadığı halde münhasıran sahte belge düzenlemek amacıyla mükellefiyet tesis ettirildiği” hususu ile birlikte rapor ekinde yer alan ve münhasıran sahte belge düzenleme organizasyonuna iştirak edenlere Teminat Uygulamasını ihtiva eden 153A formu bilgileri dahilinde ilgili formda yer verilen re’sen terk tarihi tespitine göre şekillenmektedir. Bu şekilde işlem tesisi vergi yargısında sıklıkla ve istikrarlı bir şekilde iptal konusunu yapılmaktadır.

Söz konusu işlemlerin kanunilik ve hukukilik vasfını güçlendirmek adına uygulama esaslarına yönelik iki durumdan bahsedebiliriz. Bu esaslardan ilki re’sen terk işlemini temellendiren vergi inceleme süreci ve sonucu ve kanaati bildiren inceleme raporlarıdır. Söz konusu raporlarda tipe uygunluk(kanunilik) ilkesi dâhilinde yukarıda yer verdiğimiz hukuki incelemeler ve araştırmalar bu durumun hukukilik vasfını tayin edebilecek kıymettedir.

Vergi denetimi sahip olduğu beşeri sermayeye bağlı olarak sınırlı denetim gücünü, en etkin ve verimli bir şekilde kullanması gerekmektedir. Buna bağlı olarak da vergi inceleme elemanlarına ilave yüklenecek bir sorumluluğun vergi denetiminin asli amacı olan vergi kayıp ve kaçağı tespiti görevi ifasında bir sapmaya neden olmaması gerekmektedir. Tam da bu noktada tarafımızca önerilen süreç yönetiminin aşağıdaki şekilde olması gerektiği düşünülmektedir.

Herhangi vergi mükellefi ile alakalı olarak geçmiş döneme dönük yürütülen vergi incelemesinde başkaca bir ticarî, ziraî ve meslekî faaliyeti olmadığı halde münhasıran sahte belge düzenlemek amacıyla mükellefiyet tesis ettirildiği” fiilinin sübuta erdiği durumlarda cari durum açısından faaliyetin devamlılığına yönelik tespit ve belirlemenin tıpkı Kanunu’nun 160/A maddesinde riski belirleyen(ki geçmiş döneme ait bu şekilde hukuka uygun yol ve yöntemlerle yapılan bir belirleme aynı zamanda tek başına olmasa da riske yönelik önemli bir temeledir.) hususlar üzerinden vergi dairesi teşkilatı tarafından yapılarak re’sen terk tedbiri Kanunu’nun 160/A maddesine uygun bir şekilde kullanılabilir. Bu uygulamada münhasıran sahte belge düzenleme fiili re’sen terk için tek başına bir temel oluşturmayacaktır. Vergi dairesi tarafından güncel duruma yönelik yapılacak hukuki inceleme ve araştırma neticesinde faaliyetin devamlılığına yönelik belirleme somut ve maddi bir temele dayanacaktır. Bahsettiğimiz hususun uygulamaya yön vermesinin ancak ilgili madde metinlerinde yasal bir düzenleme ile mümkün olacağı mevcut yasal düzenlemenin tipe uygunluk anlamında buna cevaz vermediğini belirtmek isteriz.

SONUÇ

Vergilendirme rejiminde, ödenmesi gereken verginin doğruluğun tespiti/takdiri ve iktisadi sistemde belgeye güvenilirlik açısından re’sen terk müessesesi önemli bir amaca hizmet etmekle birlikte bazı temel hak ve hürriyetler dâhilinde aynı önemde bir sınırlama/kısıtlama getirmesi nedeniyle uygulama esaslarının sert kanunilik prensibine uygun bir şekilde şekillenmesi gerektiği düşünülmektedir. Re’sen terk tedbirinde uygulamaya yönelik yanlışlıklar vergi yargısı kararlarında sıklıkla tartışılmakla/eleştirilmekle birlikte bu yargılamalardan doğan yargılama giderleri hazine açısından bir yük olarak karşımıza çıkmaktadır. Tam da bu noktada yazımızın içeriğinde yer verilen hususların, re’sen terk tedbirine yönelik işlemlerin hukukiliği açısından oldukça elzem ve önemli olduğu görülecektir. Tüm bunlara bağlı olarak re’sen terk müessesesini düzenleyen normların vergi inceleme süreçlerinden doğan re’sen terk tedbirine yönelik yeniden gözden geçirilmesi hususunun, söz konusu duruma yönelik denetimin etkinliğini artıracağı gibi idari iş ve işlemlerin hukukilik vasfını da güçlendireceği düşünülmektedir.

Samet YÜCEL

Ziyarette Sağkan’a, TBB Başkan Yardımcıları Av. Ercan Demir ve Av. Bahar Gültekin Candemir, TBB Genel Sekreteri Av. Ahmet Erdem Ekmekçi, TBB Saymanı Av. Ramazan Erhan Toprak ile Yönetim Kurulu üyeleri Av. Kemal Aytaç, Av. Makbule Tanış, Av. Melih Yardımcı ve Av. Ali Bayram eşlik etti.

Görüntüle

1. Kavramsal Çerçeve ve Hukuki Nitelik

Arapça kökenli bir kavram olan ketm, "gizlemek, saklamak" anlamına gelir; ketm-i verese ise mirasçılardan birinin veya birkaçının varlığına rağmen, mirasbırakanın terekesinin yalnızca diğer mirasçılar üzerinden intikal ettirilmesi ya da kadastro tespitleri sırasında bu kişilerin dışlanması eylemidir.

Türk Medeni Kanunu'nun (TMK) 599. maddesi uyarınca miras, mirasbırakanın ölümüyle birlikte kendiliğinden ve bir bütün olarak mirasçılara geçer. Taşınmaz mülkiyetinin miras yoluyla kazanılması ise TMK m. 705/2 gereği tescilden önce gerçekleşir. Dolayısıyla, mirasçılardan birinin dışlanarak tapu sicilinde diğer mirasçılar adına yapılan tescil işlemi, maddi hukuk bakımından gerçek hak durumunu yansıtmadığı için başlangıçtan itibaren yolsuz tescil niteliğindedir (TMK m. 1024–1025).

Ketm-i Verese ve Muris Muvazaası Ayrımı

Uygulamada sıklıkla birbirine karıştırılan bu iki kurum, hukuki sebepleri ve oluşum anları bakımından tamamen farklıdır:

· Muris Muvazaası: Mirasbırakanın bizzat kendisinin, sağlığında mirasçılarından mal kaçırmak amacıyla gerçek iradesini gizleyerek yaptığı görünürdeki işlemlerdir.

· Ketm-i Verese: Mirasbırakanın ölümünden sonra, diğer mirasçıların veya kadastro tespiti sırasındaki ilgililerin, gerçek hak sahibi olan bir mirasçıyı gizleyerek terekeyi kendi üzerlerine geçirmeleridir.

Önemli İspat Kriteri: Nüfus kayıtlarındaki her eksiklik veya sonradan yapılan kayıt düzeltmeleri, otomatik olarak ketm-i verese (hile/gizleme) kastını ispatlamaz. Gizleme iddiasının tarihi, işlemi gerçekleştiren kişi, intikalin dayanağı ve gerçek soybağı ilişkisi somut delillerle ortaya konulmalıdır. Nitekim Yargıtay 1. Hukuk Dairesi (2023/1222 E., 2023/1939 K.), nüfusa ilk kayıt tarihinin kadastro tespitinden önce olup olmadığının araştırılması gerektiğini vurgulayarak, maddi olgunun yalnızca güncel nüfus kayıt örneğinden çıkarılamayacağına işaret etmiştir.

2. Mirasçılık Sıfatının İspatı ve Hasımlı Yargılama Zorunluluğu

TMK m. 598 kapsamında düzenlenen mirasçılık belgesi (veraset ilamı), maddi anlamda kesin hüküm teşkil etmez; aksi her zaman ispat edilebilen, kurucu değil açıklayıcı nitelikte bir belgedir.

Çekişmesiz yargı yoluyla alınan mirasçılık belgeleri arasında çelişki bulunması veya soybağı kayıtlarının tartışmalı olması halinde, tapu iptali ve tescil davasına bakan mahkemenin öncelikle mirasçılık ilişkisini kesinleştirecek usuli zemini kurması şarttır. Yargıtay 1. Hukuk Dairesi (2024/4305 E., 2024/5921 K.), bozma sonrasında mirasçılık belgesinin iptali ve hasımlı veraset ilamı alınmasına ilişkin eksikliklerin tamamlanmamasını doğrudan bozma nedeni saymıştır.

Hasımlı mirasçılık tespiti, özellikle eski nüfus kayıtları ve birbiriyle bağdaşmayan veraset ilamları bulunduğunda davanın temel taşını oluşturur. Yargıtay'ın 2023/1222 E., 2023/1939 K. sayılı kararında da hasımlı veraset ilamı alınması için süre verilmesi gereği üzerinde durulmuştur; ancak bu karar incelenirken çoğunluk görüşü ile karşıoy gerekçesinin birbirinden titizlikle ayrıştırılması gerekir. Unutulmamalıdır ki hasımlı veraset ilamı, mirasçılık sıfatını kesinleştirse de tapu tedavülü ve üçüncü kişilerin iyiniyetli kazanımları nedeniyle tek başına tüm tapu taleplerinin kabulünü garanti etmez.

3. Kadastro Tespiti ve 10 Yıllık Hak Düşürücü Süre Sorunu

3402 sayılı Kadastro Kanunu’nun 12/3. maddesi, kadastro tutanaklarının kesinleşmesinden itibaren kadastro öncesi hukuki sebeplere dayalı davalarda on yıllık hak düşürücü süre öngörmektedir. Ketm-i verese davalarında en kritik hukuki düğüm, bu eylemin "kadastro öncesi bir hak sebebi" mi, yoksa "kadastro tespiti sırasında mirasçının dışlanmasıyla doğan ayrı bir ihlal" mi olduğu noktasında toplanmaktadır.

İçtihat Farklılıklarının Yönetimi

2026 tarihli karar, "ketm-i verese ileri sürülürse hak düşürücü süre hiçbir durumda uygulanmaz" şeklindeki mutlak genellemelerin uygulamada ciddi hak kayıplarına yol açabileceğini göstermektedir. Yargıtay kararları arasındaki bu nüanslar; maddi vakıaların farklılığından, önceki kesin hükümlerden ve mirasçının tam olarak hangi aşamada (tespit öncesi mi, tespit sırasında mı, tespit sonrası intikalde mi) dışlandığından kaynaklanmaktadır.

Ayrıca 2023/1222 E., 2023/1939 K. sayılı karardaki karşıoy yazısında, ketm-i verese olgusunun bizzat kadastro tespitiyle ortaya çıktığı ve bu nedenle 12/3 süresinin uygulanmaması gerektiği savunulmuştur. Dilekçelerde karşıoy görüşlerini çoğunluk hükmü gibi sunmak yerine, somut olayda ketm-i veresenin oluştuğu an ve dosyanın önceki yargısal geçmişi net biçimde ortaya konulmalıdır.

4. Tapu İptali, Tescil ve Üçüncü Kişilerin İyiniyetinin Korunması

Hatalı mirasçılık belgesine dayanılarak yapılan ilk intikal işlemi yolsuz tescil niteliğinde olduğundan, gerçek mirasçının ayni hakkını kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Ancak taşınmazın yolsuz tescil maliki tarafından üçüncü bir kişiye devredilmesi halinde, TMK m. 1023 ve m. 1024 dengesi devreye girer:

· TMK m. 1023 (İyiniyetli Üçüncü Kişi): Tapu sicilindeki kayda iyiniyetle dayanarak mülkiyet veya başka bir ayni hak kazanan üçüncü kişinin bu kazanımı korunur.

· TMK m. 1024 (Kötüniyetli Üçüncü Kişi): Bir ayni hak yolsuz olarak tescil edilmiş ise, bunu bilen veya bilmesi gereken üçüncü kişi bu tescile dayanamaz.

Yargıtay 1. Hukuk Dairesi (2025/5041 E., 2025/5734 K.), tapu kayıtlarının ilk tesisten itibaren tüm tedavüllerinin incelenmesini ve üçüncü kişilerin iyiniyetli olup olmadığının somut olgularla araştırılmasını zorunlu kılmıştır. İyiniyet araştırmasında şu kriterler bir bütün olarak değerlendirilir:

1. Taraflar arasındaki yakın akrabalık veya ticari ilişki,

2. Taşınmazın gerçek değeri ile tapuda gösterilen edinim bedeli arasındaki fark,

3. Taşınmazın fiili kullanım durumu ve zilyetliği,

4. Bölge koşulları itibarıyla tarafların uyuşmazlığı bilip bilemeyeceği.

Üçüncü kişinin iyiniyetinin korunması gereken hallerde ayni hak (tapu iptali) talebi reddedileceğinden, davacının yolsuz tescili gerçekleştiren eski malike (mirasçıya) karşı yönelteceği bedel/tazminat taleplerinin koşulları ayrıca incelenmelidir.

5. Dava Sırasında Devir (HMK m. 125) ve Hükmün İnfaz Edilebilirliği

Tapu iptali ve tescil davası devam ederken dava konusu taşınmazın üçüncü bir kişiye devredilmesi halinde, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun (HMK) 125. maddesi uyarınca davacıya iki seçimlik hak tanınır:

1. Davasını devreden tarafa karşı tazminat davasına dönüştürmek,

2. Davasını taşınmazı devralan yeni malike yöneltmek.

Yargıtay 1. Hukuk Dairesi (2022/8011 E., 2023/7435 K.), yargılama sırasında taşınmazın el değiştirmesine rağmen mahkemece davacıya bu seçimlik haklarının hatırlatılmamasını mutlak bozma nedeni saymıştır.

Bunun yanında, 2024/4305 E., 2024/5921 K. sayılı kararda da vurgulandığı üzere, kurulacak hükmün infaza elverişli olması (HMK m. 297) hayati önem taşır. Mahkeme kararında iptal ve tescile konu taşınmazların ada, parsel numaraları ve davacının miras payı oranları hiçbir tereddüde yer bırakmayacak şekilde açıkça gösterilmelidir. Yargılama boyunca yeni temliklerin önüne geçmek adına davanın başında ihtiyati tedbir talep edilmesi usul ekonomisi bakımından en sağlıklı yoldur.

6. Terditli Talepler ve Hukuki Sebeplerin Ayrıştırılması

Mirasçının dışlanması olgusu; ketm-i verese, yolsuz tescil, muris muvazaası, miras sebebiyle istihkak veya sebepsiz zenginleşme gibi farklı hukuki kurumlarla iç içe geçebilir. Yargıtay 1. Hukuk Dairesi (2022/5179 E., 2023/1333 K.), muris muvazaası ve yolsuz tescil iddialarının birlikte ileri sürüldüğü uyuşmazlıklarda her bir hukuki sebebin kendi koşulları içinde değerlendirilmesi gerektiğine dikkat çekmiştir.

Hakim, Türk hukukunu kendiliğinden uygularsa da (HMK m. 33) tarafların ileri sürmediği maddi vakıaları kendiliğinden dikkate alamaz. Bu nedenle dava dilekçesinde her bir hukuki sebebin dayandığı maddi vakıalar ayrı ayrı somutlaştırılmalı; talep sonucu ise asli (tapu iptali ve tescil) ve terditli (bedel/tazminat) istemler yönünden net biçimde kurgulanmalıdır.

Ketm-i verese davalarının olumlu sonuçlanması, yalnızca soyut bir "gizlenen mirasçı" ifadesine değil; mirasçılık sıfatının hasımlı yargılamayla kesinleştirilmesine, yolsuz intikalin oluşum anının ispatına, kadastro süresine ilişkin içtihat farklılıklarının doğru yönetilmesine ve üçüncü kişi kazanımlarının titizlikle analiz edilmesine bağlıdır.

Av. Sibel DOLGUN BİÇKİCİ

Yargıtay

7. Hukuk Dairesi

2023/5441 E., 2024/4469 K.

"İçtihat Metni"

MAHKEMESİ :...Bölge Adliye Mahkemesi 1. Hukuk Dairesi
SAYISI : 2023/2394 E., 2023/1672 K.
DAVA TARİHİ : 07.09.2022
KARAR : Ret
İLK DERECE MAHKEMESİ:...31. Asliye Hukuk Mahkemesi
SAYISI : 2022/735 E., 2023/231 K.

Taraflar arasındaki ecrimisil ihbarnamesinin iptali davasından dolayı yapılan yargılama sonunda İlk Derece Mahkemesince davanın yargı yolu caiz olmadığından bahisle usulden reddine karar verilmiştir.

Kararın davacı vekili tarafından istinaf edilmesi üzerine, Bölge Adliye Mahkemesince istinaf dilekçesinin miktar itibarıyla istinaf sınırının altında kaldığı gerekçesiyle reddine karar verilmiştir.

Bölge Adliye Mahkemesi kararı davacı vekili tarafından temyiz edilmekle; kesinlik, süre, temyiz şartı ve diğer usul eksiklikleri yönünden yapılan ön inceleme sonucunda, temyiz dilekçesinin kabulüne karar verildikten ve Tetkik Hâkimi tarafından hazırlanan rapor dinlendikten sonra dosyadaki belgeler incelenip gereği düşünüldü:

I. DAVA
Davacı vekili;...ili, ... ilçesi,... Mahallesi 609 ada 24 parsel sayılı taşınmaz için davalı...Defterdarlığı tarafından düzenlenen ecrimisil ihbarnamesi ile 01.11.2017-30.06.2022 tarihli arası için toplam 4.418,00 TL ecrimisilin davacı belediyeden tahsili talebinde bulunduklarını, oysaki ecrimisil talep edilen yerin semt sakinleri tarafından fiili olarak açılıp kullanılan yol olduğunu, belediyenin ise asfaltlamak suretiyle yolu ihya ettiğini, bu eylemi nedeniyle belediyenin şagil olarak değerlendirilemeyeceğini, Hazine Taşınmazlarının İdaresi Hakkında Yönetmeliğin 84, 85 ve 86. maddelerinde belirtilen hükümlere uyulmaksızın tahakkuk ettirilen ecrimisilin hangi tarihteki komisyon kararı ile yapıldığının dahi belli olmadığını belirterek; bila tarihli E-94579154-641.03.01.10-1278849 sayılı ecrimisil ihbarnamesinin öncelikle yürütülmesinin durdurulmasını, akabinde iptaline karar verilmesini talep etmiştir.

II. CEVAP
Davalı vekili; Sulh Hukuk Mahkemesi kararıyla dava konusu 609 ada 24 parsel sayılı arsa vasıflı taşınmazın 3192/5760 hissesine...Defterdarının "kayyım" tayin edildiğini, taşınmazın 11,27 m²'sinin 2014 yılından itibaren ... Belediye Başkanlığınca merdivenli yol alanı olarak kullanıldığının tespit edilmesi üzerine ilgili komisyon kararı ile kayyım atanan hisseye düşen 6,24 m² için ... aleyhine 01.11.2017-30.06.2022 dönemi için toplam 4.418,00 TL işgal tazminatı taktir edilip kararın onaylandığını, tebliğ tarihinden itibaren 30 gün içerisinde idarelerine müracaatla ödenmediği taktirde yasal yollardan ecrimisil tahsilatının gerçekleştirileceğinin davacıya bildirildiğini, ancak bu zamana kadar ödeme yapılmadığını belirterek; davanın reddini savunmuştur.

III. İLK DERECE MAHKEMESİ KARARI
İlk Derece Mahkemesinin yukarıda tarih ve sayısı belirtilen kararı ile; "6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun (HMK) 114. maddesinde dava şartlarının düzenlenip yargı yolunun caiz olmasının dava şartları arasında sayıldığı, HMK'nın 115. maddesinde ise mahkemenin dava şartlarının mevcut olup olmadığını davanın her aşamasında kendiliğinden araştıracağı, tarafların da dava şartı noksanlığını her zaman ileri sürebileceği, dava şartı noksanlığının tespiti halinde davanın usulden reddine karar verileceği, noksanlığın giderilmesi mümkün ise bunun tamamlanması için kesin süre verileceği, süresi içinde dava şartı noksanlığı giderilmemişse dava şartı yokluğu sebebiyle davanın usulden reddedileceğinin düzenlendiği; davalı tarafından düzenlenen ecrimisil ihbarnamesinin yürütmesinin durdurulması ve iptali istemleri değerlendirildiğinde, iptali talep edilen işlem idari bir işlem olup bu işlemlerin iptali taleplerinin idari yargıda ileri sürülebileceği gerekçesiyle; yargı yolunun caiz olmaması ve dava şartı noksanlığı nedeniyle HMK 114/1-b ve 115/2 maddeleri uyarınca davanın usulden reddine" karar verilmiştir.

IV. İSTİNAF
A. İstinaf Yoluna Başvuranlar
İlk Derece Mahkemesinin yukarıda belirtilen kararına karşı süresi içinde davacı vekili istinaf başvurusunda bulunmuştur.

B. İstinaf Sebepleri
Davacı vekili; istinaf dilekçesinde;
"-Öncelikle, kayyım sıfatı ile hareket eden...Defterdarlığının, tesis ettiği işlemlerin idari nitelikte olup olmadığı belirlenmelidir.
-Mal memurunun söz konusu işleminin 3561 sayılı Kanun ve 27230 Sayılı Yönetmelik’te yapılan atıflar gereğince 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu hükümlerine tabi olduğu ve bu niteliği gereğince sorunun Kanundaki "Vesayet Hukuku" hükümleri çerçevesinde adli yargı yerince çözüme kavuşturulması gereklidir.
-Bu durumda, tahakkuk eden işgal tazminatı ihbarnamesinin iptaliyle ilgili davanın idari yargının görev alanına girmeyip, adli yargının görev alanına girdiği açıktır.
-Usulden ret kararı kaldırılarak davanın kabulü ile ecrimisil ihbarnamesinin iptaline karar verilmelidir.
-Davacı idarenin, söz konusu yerde davacının kullanmasını engelleme gibi bir faaliyeti söz konusu değildir. Ecrimisil isteme şartları oluşmamıştır. İzinsiz kullanmak, zarara sebebiyet vermek, ya da gelirden yoksun bırakmak şartlarının oluşması gerekir. Müvekkilin, dava konusu taşınmazda menfaat sağladığı herhangi bir tasarrufu bulunmamaktadır. Yol, o yerdeki tüm vatandaşlarca kullanılmaktadır. Ecrimisil istenilen yerler hisselidir, kimin hissesi nerede belli değildir. İdaremizden ecrimisil istemesi haksız ve hukuka aykırıdır.
- Davaya konu taşınmaz üzerinde yıllar önce yapılmış konutlara, İSKİ tarafından içme suyu bağlanmıştır, TEDAŞ tarafından elektrik verilmiş, PTT tarafından telefon, İGDAŞ tarafından doğalgaz bağlanmıştır, davanın diğer kurumlara da ihbar edilmesi gerekirken, bu yapılmamıştır.
- Davalının, kamunun yararlandığı bu alanı kazanç yolu olarak görmesi, kötüniyet göstergesidir.
- Davaya konu olayda, davalıya bir zarar verilmemiş, ayrıca idaremizin elde ettiği veya elde etmeyi ihmal ettiği bir yarardan da söz edilemez.
- Hükmedilen tazminat miktarı çok yüksek olup faize ilişkin de itirazımız vardır." sebeplerini ileri sürerek, kararın kaldırılmasını istemiştir.

C. Gerekçe ve Sonuç
Bölge Adliye Mahkemesinin yukarıda tarih ve sayısı belirtilen kararı ile; "... İlk Derece Mahkemesince 09.05.2023 tarihinde karar verilmiş olup, hüküm tarihi itibarıyla miktar veya değeri 17.830,00 TL'yi geçmeyen kararların kesin olduğu, bu durumda 4.418,00 TL ecrimisil talebine ilişkin karar davacı yönünden kesin olduğundan, ayrıca aslı istinaf edilemeyen hükmün fer'ileri (ekleri) de istinaf edilemeyeceğinden vekalet ücretine ilişkin hükmün de kesin olduğu gerekçesiyle; 6100 sayılı HMK'nın 352/(1).b maddesi gereğince, miktar itibarıyla kesin İlk Derece Mahkemesi kararına yönelik davacı vekilinin istinaf dilekçesinin reddine" karar verilmiştir.

V. TEMYİZ
A. Temyiz Yoluna Başvuranlar
Bölge Adliye Mahkemesinin yukarıda belirtilen kararına karşı süresi içinde davacı vekili temyiz isteminde bulunmuştur.

B. Temyiz Sebepleri
Davacı vekili; istinaf dilekçesinde ileri sürdüğü nedenlerle hükmü temyiz etmiştir.

C. Gerekçe
1. Uyuşmazlık ve Hukuki Nitelendirme
Uyuşmazlık, ecrimisil ihbarnamesinin iptali istemine ilişkindir.

2. İlgili Hukuk
6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 114. maddesi şöyledir:
“(1) Dava şartları şunlardır:

a) Türk mahkemelerinin yargı hakkının bulunması.

b) Yargı yolunun caiz olması.

c) Mahkemenin görevli olması.

ç) Yetkinin kesin olduğu hâllerde, mahkemenin yetkili bulunması.

d) Tarafların, taraf ve dava ehliyetine sahip olmaları; kanuni temsilin söz konusu olduğu hâllerde, temsilcinin gerekli niteliğe sahip bulunması.

e) Dava takip yetkisine sahip olunması.

f) Vekil aracılığıyla takip edilen davalarda, vekilin davaya vekâlet ehliyetine sahip olması ve usulüne uygun düzenlenmiş bir vekâletnamesinin bulunması.

g) Davacının yatırması gereken gider avansının yatırılmış olması.

ğ) Teminat gösterilmesine ilişkin kararın gereğinin yerine getirilmesi.

h) Davacının, dava açmakta hukuki yararının bulunması.

ı) Aynı davanın, daha önceden açılmış ve hâlen görülmekte olmaması.

i) Aynı davanın, daha önceden kesin hükme bağlanmamış olması.

(2) Diğer kanunlarda yer alan dava şartlarına ilişkin hükümler saklıdır"

3. Değerlendirme
1. Bölge Adliye Mahkemelerinin nihai kararlarının bozulması 6100 sayılı Kanun'un 371 inci maddesinde yer alan sebeplerden birinin varlığı hâlinde mümkündür.

2. Yukarıda sayılan dava şartlarının hangi sıraya göre inceleneceği hususu ile ilgili olarak; bir dava şartının yokluğu diğerlerinin incelenmesini gereksiz kılıyor ise, önce o dava şartı incelenmeli, daha sonra sırasıyla diğerlerinin incelenmesine geçilmelidir. Bu çerçevede; önce mahkemeye ilişkin dava şartları, daha sonra taraflara ilişkin dava şartları, eğer bu şartlar da tamam ise, son olarak dava konusuna ilişkin dava şartlarının incelenmesine geçilebilecektir.

Dava şartları; mahkemeye, taraflara ve dava konusuna (müddeabihe) ilişkin olmak üzere üçe ayrılarak incelenebilir. Buna göre;
Mahkemeye ilişkin dava şartları: “yargı ..., yargı yolu, görev, kamu düzenine ilişkin yetki halleri”;

Taraflara ilişkin dava şartları: “davada iki tarafın bulunması, taraf ehliyeti, dava ehliyeti, davaya vekalet ehliyeti ve geçerli vekaletname, davayı takip yetkisi”;

Dava konusuna ilişkin dava şartları ise: “kesin hüküm bulunmaması ve hukuki yarar (menfaat) bulunması” olarak sıralanmaktadır.
Bu açıklamalardan sonra; yapılacak ön incelemede mahkemeye ilişkin dava şartlarından olan "Yargı yolunun caiz olması" şartı sağlandıktan sonra, caiz olan o yargı yolunda (adli yargı / idari yargı) uygulanması gerekli usul hükümlerinin (Hukuk Muhakemeleri Kanunu / İdari Yargılama Usulü Kanunu) düzenlendiği Kanunda yer alan "Kanun Yolları" ana başlığı altındaki "İstinaf" ve "İstinaf yoluna başvurulabilen kararlar" yan başlığı devamında "miktar yönünden istinaf kesinlik sınırını düzenleyen hükümlerin" uygulanmasına geçilebilecektir.
Somut olayda; İlk Derece Mahkemesince yargı yolunun caiz olmadığı (görevsizlik) gerekçesiyle dava şartı yokluğundan davanın usulden reddine karar verilmesi sonrasında, hükmün davacı tarafça istinafa taşınması üzerine, Bölge Adliye Mahkemesince dava değerine bakılmaksızın münhasıran yargı yolu ile ilgili istinaf incelemesi yapılması gerekirken, yargı yolunun caiz olup olmadığı konusunda bir değerlendirme yapılıp bu konuda olumlu ya da olumsuz bir karar verilmeksizin, doğrudan adli yargı yoluna ilişkin 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 341/2. maddesindeki "miktar yönünden istinaf kesinlik sınırını düzenleyen" hükümlerin uygulanarak, uyuşmazlık değeri üzerinden yazılı şekilde, "miktar itibariyle davacı vekilinin istinaf dilekçesinin reddine" karar verilmiş olması kamu düzenini ilgilendiren usul hükmüne aykırılık teşkil ettiğinden Bölge Adliye Mahkemesi kararının bu sebeple bozulması gerekmiştir.

VI. KARAR
Açıklanan sebeplerle;
Temyiz itirazları yerinde görüldüğünden kabulü ile Bölge Adliye Mahkemesi kararının KALDIRILARAK, yukarıda belirtilen nedenlerle BOZULMASINA,

Peşin alınan temyiz karar harcının istek hâlinde ilgiliye iadesine,

Dosyanın Bölge Adliye Mahkemesine, kararın bir örneğinin İlk Derece Mahkemesine gönderilmesine,

10.10.2024 tarihinde oy çokluğuyla karar verildi.

(Karşı Oy)
(Karşı Oy)

KARŞI OY
Davacı; davalı tarafından düzenlenen, 609 ada 24 parsel sayılı taşınmaz hakkında 01.11.2017-30.06.2022 tarihleri arası için toplam 4.418,00 TL ecrimisil talebini içerir ecrimisil ihbarnamesinin öncelikle yürütmesinin durdurulması, sonrasında iptali isteğiyle eldeki davayı açmıştır.

İlk Derece Mahkemesince, “yargı yolunun caiz olmaması yönünden dava şartı noksanlığı nedeniyle HMK 114/1-b ve 115/2 maddeleri uyarınca davanın reddine” karar verilmiştir.

Davacının istinaf kanun yoluna başvurması üzerine...Bölge Adliye Mahkemesi 1. Hukuk Dairesince “İlk Derece Mahkemesi kararı miktar itibarıyla kesin olduğundan 6100 sayılı HMK’nın 352/(1).b maddesi gereğince davacı vekilinin istinaf dilekçesinin reddine” karar verilmiş olup bu kararı davacı vekili temyiz etmiştir.

Hemen belirtilmelidir ki, usul kuralları açık hükümler içerir ve yorum yoluyla genişletilemezler.
Bilindiği üzere, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 341. maddesinin ilk fıkrasında istinaf yoluna başvurulabilen kararlar belirtildikten sonra, ikinci fıkrasında, miktar veya değeri üç bin Türk Lirasını geçmeyen malvarlığı davalarına ilişkin kararların kesin olduğu vurgulanarak, nihai kararlara karşı açık olan istinaf kanun yolu, miktar itibarıyla istisna getirilerek kapatılmıştır. Ayrıca, anılan miktarın her takvim yılı için tespit edilen yeniden değerlendirme oranında arttırılacağı öngörülmüştür.

Somut olayda; davanın malvarlığına ilişkin olduğu ve dava değerinin İlk Derece Mahkemesinin karar tarihi itibariyle istinaf kanun yolu miktar itibarıyla kesinlik sınırı olan 17.852,00 Türk Lirasının altında kaldığı açıktır.

Diğer taraftan; dava şartları kamu düzeni ile ilgili olup, mahkemece her aşamada kendiliğinden gözetilmelidir. Ne var ki, dava şartlarının Bölge Adliye Mahkemesi tarafından incelenebilmesi için ortada istinaf kanun yoluna başvurulabilen bir karar olması gerekir. Farklı bir ifade ile, istinaf kanun yolu incelemesinin yapılabileceği -istinaf kanun yolunun açık olduğu- durumda, dava şartlarının re’sen dikkate alınması gerektiği açıktır. Usul Kanunumuzda, kamu düzenine ilişkin dava şartları bakımından değere bakılmaksızın inceleme yapılabileceği düzenlenmemiştir. Yani, bu husus, kanun yolu bakımından miktar itibariyle kesinliğin istisnası olarak hükme bağlanmamıştır.

Hâl böyle olunca, Bölge Adliye Mahkemesi 1. Hukuk Dairesi kararının onanması görüşünde olduğumuzdan sayın çoğunluğun bozma kararına katılamıyoruz.

Yargıtay

Hukuk Genel Kurulu

2025/741 E., 2026/497 K.

"İçtihat Metni"

MAHKEMESİ : İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 1. Hukuk Dairesi
SAYISI : 2025/239 E., 2025/406 K.
ÖZEL DAİRE KARARI : Yargıtay 7. Hukuk Dairesinin 10.10.2024 tarihli ve
2023/5441 Esas, 2024/4469 Karar sayılı BOZMA kararı

Taraflar arasındaki ecrimisil ihbarnamesinin iptali davasından dolayı yapılan yargılama sonunda İlk Derece Mahkemesince yargı yolunun caiz olmaması ve dava şartı noksanlığı nedeniyle davanın usulden reddine karar verilmiştir.

Kararın davacı vekili tarafından istinaf edilmesi üzerine, Bölge Adliye Mahkemesince miktar itibarıyla kesin İlk Derece Mahkemesi kararına yönelik davacı vekilinin istinaf dilekçesinin reddine karar verilmiştir.

Bölge Adliye Mahkemesi kararı davacı vekili tarafından temyiz edilmesi üzerine Yargıtay 7. Hukuk Dairesince yapılan inceleme sonunda bozulmuş, Bölge Adliye Mahkemesi tarafından Özel Daire bozma kararına karşı direnilmiştir.

Direnme kararı davacı vekili tarafından temyiz edilmekle; kesinlik, süre, temyiz şartı ve diğer usul eksiklikleri yönünden yapılan ön inceleme sonucunda, temyiz dilekçelerinin kabulüne karar verildikten sonra Tetkik Hâkimi tarafından hazırlanan gündem ve dosyadaki belgeler incelenip gereği düşünüldü:

I. DAVA

Davacı vekili dava dilekçesinde; İstanbul ili, Sarıyer ilçesi, ...Mahallesi 6 09... parsel sayılı taşınmaz için davalı İstanbul Defterdarlığı tarafından 4.418,00 TL ecrimisilin müvekkili belediyeden tahsili talebiyle ecrimisil ihbarnamesi gönderildiğini, dava konusu taşınmazın semt sakinleri tarafından fiili olarak açılıp kullanılan yol olduğunu, belediyenin asfaltlamak suretiyle yolu ihya ettiğini, bu eylemi nedeniyle belediyenin şagil olarak değerlendirilemeyeceğini, Hazine Taşınmazlarının İdaresi Hakkında Yönetmeliğin 84, 85... . maddelerinde belirtilen hükümlere uyulmaksızın tahakkuk ettirilen ecrimisilin hangi tarihteki komisyon kararı ile yapıldığının dahi belli olmadığını belirterek; bila tarihli ecrimisil ihbarnamesinin öncelikle yürütülmesinin durdurulmasını ve iptaline karar verilmesini talep etmiştir.

II. CEVAP

Davalı vekili cevap dilekçesinde; dava konusu taşınmazın 3192/5760 payına İstanbul Defterdarının "kayyım" tayin edildiğini, taşınmazın 11,27 m²'sinin 2014 yılından itibaren Sarıyer Belediye Başkanlığınca merdivenli yol alanı olarak kullanıldığının tespit edilmesi üzerine ilgili komisyon kararı ile kayyım atanan hisseye düşen 6,24 m² için ... aleyhine 4.418,00 TL işgal tazminatı takdir edilip kararın onaylandığını belirterek davanın reddini savunmuştur.

III. İLK DERECE MAHKEMESİ KARARI

İstanbul 31.Asliye Hukuk Mahkemesinin 09.05.2023 tarihli ve 2022/735 Esas, 2023/231 Karar sayılı kararı ile; idari bir işlemin iptali talebinin idari yargıda ileri sürülebileceği gerekçesiyle; yargı yolunun caiz olmaması ve dava şartı noksanlığı nedeniyle 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun (HMK) 114/1-b ve 115/2 maddeleri uyarınca davanın usulden reddine karar verilmiştir. IV. İSTİNAF

A. İstinaf Yoluna Başvuranlar
İlk Derece Mahkemesinin yukarıda belirtilen kararına karşı süresi içinde davacı vekili istinaf başvurusunda bulunmuştur.

B. Gerekçe ve Sonuç
Bölge Adliye Mahkemesinin 20.10.2023 tarihli ve 2023/2394 Esas, 2023/1672 Karar sayılı kararı ile; İlk Derece Mahkemesince 09.05.2023 tarihinde karar verildiği, hüküm tarihi itibarıyla miktar veya değeri 17.830,00 TL'yi geçmeyen kararların kesin olduğu, bu durumda 4.418,00 TL ecrimisil talebine ilişkin karar davacı yönünden kesin olduğundan, ayrıca aslı istinaf edilemeyen hükmün fer'ileri de istinaf edilemeyeceğinden vekâlet ücretine ilişkin hükmün de kesin olduğu gerekçesiyle HMK'nın 352/(1).b maddesi gereğince, davacı vekilinin istinaf dilekçesinin miktar itibarıyla reddine karar verilmiştir.

V. BOZMA VE BOZMADAN SONRAKİ YARGILAMA SÜRECİ

A. Bozma Kararı
1. Bölge Adliye Mahkemesinin yukarıda belirtilen kararına karşı süresi içinde davacı vekili temyiz isteminde bulunmuştur.

2. Yargıtay 7. Hukuk Dairesinin 10.10.2024 tarihli ve 2023/5441 Esas, 2024/4469 Karar sayılı kararı ile;
''... Somut olayda; İlk Derece Mahkemesince yargı yolunun caiz olmadığı (görevsizlik) gerekçesiyle dava şartı yokluğundan davanın usulden reddine karar verilmesi sonrasında, hükmün davacı tarafça istinafa taşınması üzerine, Bölge Adliye Mahkemesince dava değerine bakılmaksızın münhasıran yargı yolu ile ilgili istinaf incelemesi yapılması gerekirken, yargı yolunun caiz olup olmadığı konusunda bir değerlendirme yapılıp bu konuda olumlu ya da olumsuz bir karar verilmeksizin, doğrudan adli yargı yoluna ilişkin 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 341/2. maddesindeki "miktar yönünden istinaf kesinlik sınırını düzenleyen" hükümlerin uygulanarak, uyuşmazlık değeri üzerinden yazılı şekilde, "miktar itibariyle davacı vekilinin istinaf dilekçesinin reddine" karar verilmiş olması kamu düzenini ilgilendiren usul hükmüne aykırılık teşkil ettiğinden Bölge Adliye Mahkemesi kararının bu sebeple bozulması gerekmiştir…'' gerekçesiyle karar oy çokluğuyla bozulmuştur.

B. Bölge Adliye Mahkemesince Verilen Direnme Kararı
Bölge Adliye Mahkemesinin ilâm başlığında tarih ve sayısı belirtilen kararı ile; önceki karardaki gerekçesi tekrar edilmek suretiyle direnme kararı verilmiştir.

VI. TEMYİZ

A. Temyiz Yoluna Başvuranlar
Direnme kararına karşı süresi içinde davacı vekili temyiz isteminde bulunmuştur.

B. Temyiz Sebepleri
Davacı vekili; görevli yargı yerinin adli yargı olduğunu, taşınmazın kullanımının engellenmediğini ileri sürerek kararın bozulmasını talep etmiştir.

C. Uyuşmazlık

Direnme yoluyla Hukuk Genel Kurulu önüne gelen uyuşmazlık; ecrimisil ihbarnamesinin yürütmesinin durdurulması ile iptali istemine ilişkin eldeki davada, İlk Derece Mahkemesince yargı yolunun caiz olmadığı gerekçesiyle dava şartı yokluğundan davanın usulden reddine karar verilmesi sonrasında hükmün davacı tarafça istinaf edilmesi üzerine, Bölge Adliye Mahkemesince dava değerine bakılmaksızın münhasıran yargı yolu ile ilgili istinaf incelemesi yapılmasının mümkün olup olmadığı noktasında toplanmaktadır.

D. Gerekçe

1. İlgili Hukuk

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun (HMK) 114, 115, 341, 352. maddeleri.
2. Değerlendirme

1. Uyuşmazlığın çözümünde, konu ile ilgili yasal düzenleme ve kavramlara ilişkin açıklama yapılmasında yarar vardır.

2. Hukuki nitelikleri bakımından bir bütün teşkil eden yargısal işler bir yargı kolunda toplanır ve bunlar hakkında o yargı çeşidine özgü yargılama usulü uygulanır (Baki Kuru, Hukuk Muhakemeleri Usulü, Cilt I, İstanbul, 2001, s. 4). Türk yargı sistemi Anayasa yargısı, İdarî yargı, Adlî yargı olmak üzere üç kola ayrılır (Baki Kuru, Burak Aydın, Medeni Usul Hukuku El Kitabı, C. I, 2025, s. 38). Adlî yargı da kendi arasında Medenî yargı ve Ceza yargısı olarak ikiye ayrılır. Medenî yargının konusu, hukuk mahkemelerinin özel hukuk alanındaki yargısal faaliyetleridir. Bu yargı ile meşgul olan hukuk koluna, hukuk muhakemeleri usulü hukuku denir. İdarî yargı, idarî makamların idare hukuku alanındaki faaliyetinden doğan idarî uyuşmazlıkların çözümlenmesi ile meşgul olur, idarî davalarda uyuşmazlıkların çözümünde uygulanacak yargılama usulü 2577 sayılı İdarî Yargılama Usulü Kanununda (İYUK) düzenlenmiştir.

3. Medenî yargıda hukuk mahkemesi ile idarî yargıdaki idare mahkemesi arasındaki ilişki bir yargı yolu ilişkisidir. Bir davaya hukuk mahkemesinde mi yoksa idare mahkemesinde mi bakılacağı yargı yolu sorunudur. Yargı yolu kamu düzenine ilişkin olduğundan mahkeme yargılamanın her aşamasında yargı yolunun caiz olup olmadığını kendiliğinden gözetir. Mahkemenin ilk önce yargı yolu sorununu inceleyip karara bağlaması gerekir; çünkü yargı yolunun caiz olması dava şartlarındandır. Yargıtay temyiz, Bölge Adliye Mahkemeleri ise istinaf incelemesi kapsamında hukuk mahkemelerinin yargı yolunun caiz olup olmadığını resen incelemekle yükümlüdür.

4. Yargı yolunu değiştiren görevsizlik kararına karşı istinaf ve temyiz gibi kanun yollarına başvurulduğunda öncelikle dava konusu uyuşmazlığın (hangi yargı kolunda) hukuk mahkemesinde mi idare mahkemesinde mi çözüleceğine karar verilmelidir. Yargı koluna özgü yargılama usulünün belirlenebilmesi için öncelikle davanın hangi yargı kolunun faaliyet alanında olduğunun belirlenmesi gerekmektedir. Örneğin, adli yargının faaliyet alanında olan bir davada uygulanacak yargılama usulü, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nda (HMK) düzenlenmiştir.

5. Somut olayda mahkemece yargı yolunun caiz olmaması ve dava şartı noksanlığı nedeniyle 6100 Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun (HMK) 114/1-b ve 115/2 maddeleri uyarınca davanın usulden reddine karar verilmiş, davacı vekilinin istinaf talebi üzerine Bölge Adliye Mahkemesince yargı yoluna ilişkin bir denetim yapılmaksızın, Hukuk Muhakemeleri Kanunu hükümleri uygulanarak miktar itibarıyla kesin olan İlk Derece Mahkemesi kararına yönelik davacı vekilinin istinaf dilekçesinin reddine karar verilmiştir. Bir kararın HMK'nın 352/(1). b maddesi gereğince, miktar itibarıyla kesin olup olmadığını inceleyebilmek için öncelikle davanın hangi yargı kolundaki mahkemede görüleceğine ilişkin uyuşmazlık çözülmelidir. Bölge Adliye Mahkemesince yargı yoluna ilişkin inceleme yapılmadan adli yargı yerinin uyguladığı usul kurallarına göre kesinlik sınırının belirlenmesi hukuka aykırıdır.

6. Hukuk Genel Kurulunda yapılan görüşmelerde; dava şartları bakımından değere bakılmaksızın inceleme yapılabileceğinin usul kanunumuzda düzenlenmediği bu nedenle direnme kararının onanması gerektiği görüşü ileri sürülmüş ise de bu görüş Kurul Çoğunluğunca benimsenmemiştir.

7. Hâl böyle olunca Bölge Adliye Mahkemesince önceki kararda direnilmesi doğru olmadığından, hükmün Özel Daire bozma kararında belirtilen nedenlerle bozulması gerekmiştir.

VII. KARAR

Açıklanan sebeplerle;

Davacı vekilinin temyiz itirazlarının kabulü ile direnme kararının Özel Daire bozma kararında açıklanan nedenlerden dolayı 6100 sayılı Kanun'un 371. maddesi gereğince BOZULMASINA,

İstek hâlinde temyiz peşin harcının yatırana geri verilmesine,

Dosyanın 6100 sayılı Kanun'un 373. maddesinin 2. fıkrası uyarınca kararı veren İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 1. Hukuk Dairesine gönderilmesine,

16.09.2026 tarihinde oy çokluğuyla kesin olarak karar verildi.

Yargıtay

3. Hukuk Dairesi

2025/5188 E. , 2026/2131 K.

"İçtihat Metni"

MAHKEMESİ : İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 57. Hukuk Dairesi
SAYISI : 2025/1075 E., 2025/1524 K.
İLK DERECE MAHKEMESİ : İstanbul Anadolu 8. Tüketici Mahkemesi
SAYISI : 2024/100 E., 2025/115 K.

Bölge Adliye Mahkemesi kararı, taraf vekillerince temyiz edilmekle; kesinlik, süre, temyiz şartı ve diğer usul eksiklikleri yönünden yapılan ön inceleme sonucunda, temyiz dilekçelerinin kabulüne karar verildikten ve Tetkik Hâkimi tarafından hazırlanan rapor dinlendikten sonra dosyadaki belgeler incelenip gereği düşünüldü:

I. DAVA

Davacı vekili; müvekkilinin davalı şirket tarafından inşa edilen “... Sitesi" içerisinde yer alan bağımsız bölüm maliki olduğunu, davalı şirket tarafından ortak alanında inşa edilen yapay gölette birçok eksik, hatalı imalat ve yapılmayan işler bulunduğunu, yapay göletteki eksik, hatalı imalatlar ve yapılmayan işlerin tespiti için değişik iş tespit dosyası ile bilirkişi raporu alındığını, dava konusu göletin davacıya vaad edildiği şekliyle imal edilmediği gibi eldeki dava tarihine kadar teslim de edilmediğini belirterek, şimdilik 5.000,00 TL'nin dava tarihinden itibaren işleyecek ticari faizi ile birlikte davalıdan tahsilini talep etmiştir.

II. CEVAP

Davalı vekili; zaman aşımı ve husumet itirazları olduğunu, davacının konutunun taraflar arasındaki sözleşme ve teknik şartnameye uygun surette tamamlanıp kendisine teslim edildiğini, yapay göletin muhafazasının, devamlılığının, işlerliğinin sağlanmasının tamamen dava dışı site yönetiminin sorumluluğunda olduğunu, 2017 yılından bu yana dava dışı site yönetiminin hüküm, tasarruf, görev ve sorumluluğunda bulunan yapay gölet ile ilgili olarak 5 yılı aşkın bir zaman sonra müvekkili şirkete eksik ve hatalı imalat iddiası ile dava ikame edilmesinin hiçbir hukuki dayanağı bulunmadığını savunarak, davanın reddini istemiştir.

III. İLK DERECE MAHKEMESİ KARARI

İlk Derece Mahkemesinin yukarıda tarih ve sayısı belirtilen kararıyla; alınan bilirkişi raporunda dava konusu yapay göletin projesine aykırı bir unsurun bulunmadığının değerlendirildiği, buharlaşmayla eksilen suyla ilgili olarak projeye aykırılık bulunmadığı, davalıdan kaynaklı bir ayıplı imalat bulunmadığı, davacıya ait taşınmazda bir değer kaybı oluşmadığı gerekçesiyle, davanın reddine kesin olarak karar verilmiş; karara karşı, süresi içinde davacı vekilince istinaf isteminde bulunulması üzerine, İlk Derece Mahkemesinin 06.05.2025 tarihli ek kararıyla; kararın kesin nitelikte verildiği gerekçesiyle, istinaf başvurusunun reddine karar verilmiş; karara karşı, süresi içinde davacı vekili ve katılma yoluyla davalı vekili istinaf isteminde bulunmuşlardır.

IV. İSTİNAF

Bölge Adliye Mahkemesinin yukarıda tarih ve sayısı belirtilen kararıyla; davanın HMK m.107'de belirtilen belirsiz alacak davası niteliğinde olduğu, belirsiz alacak davasında alacağın bir kısmının dava edilmesi ve Mahkemece bu alacağa ilişkin davanın tümden reddedilmiş olması halinde davacı yönünden kararın kesin olduğundan söz edilemeyeceği, bu durumda, Mahkemenin istinaf isteminin reddine ilişkin ek kararının kaldırılarak esasa yönelik istinaf incelemesine geçilmesine karar vermek gerektiği, 6502 sayılı Kanunu'nun 68. maddesi ile tarafların İcra ve İflas Kanunundaki hakları saklı olmak kaydıyla değeri iki bin Türk Lirasının altında bulunan uyuşmazlıklarda ilçe tüketici hakem heyetlerine, üç bin Türk Lirasının altında bulunan uyuşmazlıklarda il tüketici hakem heyetlerine, büyükşehir statüsünde bulunan illerde ise iki bin Türk Lirası ile üç bin Türk Lirası arasındaki uyuşmazlıklarda il tüketici hakem heyetlerine başvuru zorunlu olduğu, somut olayda davacı tarafça şimdilik 5.000,00 TL'nin tahsili amacıyla dava açıldığı, bu nedenle Mahkemece tüketici hakem heyetine başvurulmadan dava açıldığı gerekçesiyle davanın dava şartı yokluğu nedeniyle usulden reddine ilişkin karar verilmesi gerekirken işin esasına girilerek davanın reddine karar verilmesi hatalı olduğu gerekçesiyle, davacının istinaf başvuru değerlendirme kararına karşı istinaf başvurusunun kabulü ile Mahkemenin 06.05.2025 tarihli ek kararının kaldırılmasına, istinaf başvurularının kabulü ile kararın kaldırılmasına, davanın dava şartı yokluğu nedeniyle usulden reddine karar verilmiş; karara karşı, süresi içinde taraf vekilleri temyiz isteminde bulunmuşlardır.

V. TEMYİZ

A. Temyiz Sebepleri

1. Davacı vekili; dava konusu gölete ilişkin olarak bilirkişice bir tespit yapılması durumunda ortaya çıkacak bedellerin Tüketici Hakem Heyeti'ne başvuru miktarının çok üstünde çıkacağının aşikar olduğunu, yerel Mahkemece eksik inceleme yapıldığını, göletin boş haliyle keşif yapılması taleplerinin dikkate alınmadığını ileri sürerek, kararın bozulmasını istemiştir.

2. Davalı vekili; davanın zaman aşımı nedeniyle reddine karar verilmesi gerektiğini, müvekkili lehine vekalet ücretinin eksik takdir edildiğini ileri sürerek, kararın bozulmasını istemiştir.

B. Gerekçe ve Değerlendirme

Uyuşmazlık, satın alınan taşınmaza ait ortak alan niteliğindeki göletteki eksik ve ayıplı işler nedeniyle uğranılan zararın tazmini istemine ilişkindir.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 04.03.2020 tarihli ve 2017/13-551 E., 2020/239 K. sayılı ilamı ile 24.06.2021 tarihli ve 2017/(13)3-2234 E., 2021/830 K. sayılı ilamlarında belirtildiği üzere tüketicinin gerek dava açarken (HMK m.119/1-d) gerekse Tüketici Hakem Heyetlerine başvururken (Yön. m.22) talep sonucunun değerini göstermek zorunda olduğu, ancak iddia konusu alacak değerinin dava veya başvuru sırasında belirlenmesi mümkün değilse yahut alacaklıdan bunu belirlemesinin beklenemeyeceği bir hâl söz konusu ise dava ya da başvurunun belirlenebilen asgari bir miktar üzerinden yapılacağı, tüketicinin belirleyebildiği ve bu suretle dilekçesinde gösterdiği asgari miktar 6502 sayılı Kanunun 68., ilgili Yönetmelik’in 6. maddesinde düzenlenen parasal sınır dâhilindeyse başvurunun Kanun'un amacına uygun şekilde öncelikle Tüketici Hakem Heyetleri nezdinde yapılması gerektiği, aksi yönde bir kabul kanun koyucunun belli parasal sınırlar için zorunlu çözüm yeri olarak öngördüğü Tüketici Hakem Heyetlerini işlevsiz hâle getirerek, belirsiz/kısmi alacak davası olarak açıldığı belirtilen her ihtilâfın mahkemeler önüne getirilmesine ve bu suretle kanun koyucunun amacına aykırı şekilde Mahkemelerin iş yükünün artmasına, uyuşmazlıkların daha geç çözümlenmesine yol açacağı; bu hususun 6502 sayılı Kanun’un 72... . maddelerine dayanılarak Tüketici Hakem Heyetlerinin Usul ve Esaslarına İlişkin Yönetmeliğin hazırlanması sırasında da dikkate alındığı ve Yönetmeliğin 22. maddesinde de açıkça düzenlendiği anlaşılmaktadır.

Temyiz olunan kararda belirtilen gerekçeye, özellikle davacının dava değerini fazlaya ilişkin hakları saklı kalmak kaydıyla 5.000,00 TL olarak belirlediği belirsiz alacak davasında, Tüketici Hakem Heyetine başvuru yapılmadan doğrudan dava açılmış olduğunun bu nedenle dava şartı yokluğu nedeni ile davanın reddedilmesinin yerinde olduğunun anlaşılmasına göre, taraf vekillerinin temyiz itirazlarının reddi ile usul ve kanuna uygun bulunan kararın onanmasına karar verilmiştir

VI. KARAR

Açıklanan sebeplerle;

Temyiz olunan Bölge Adliye Mahkemesi kararının 6100 sayılı Kanun'un 370/1 maddesi uyarınca ONANMASINA,

Aşağıda yazılı bakiye temyiz karar harcının temyiz eden davalıya yükletilmesine,

Dosyanın İlk Derece Mahkemesine, kararın bir örneğinin Bölge Adliye Mahkemesine gönderilmesine,

13.04.2026 tarihinde oy birliğiyle karar verildi.

Yargıtay

4. Hukuk Dairesi

2025/5636 E., 2025/11567 K.

"İçtihat Metni"

BÖLGE ADLİYE MAHKEMELERİ KARARLARI ARASINDAKİ
UYUŞMAZLIĞIN GİDERİLMESİ İSTEMİNE DAİR

I. BAŞVURU

İstanbul 2. Asliye Ticaret Mahkemesi'nce; desteğin yolcu olarak bulunduğu otobüs/minibüsün trafik kazası yapması sonucu desteğin ölümü nedeniyle geride kalanlar tarafından taşımayı yapan firma ile zorunlu trafik sigortacısı ve diğer zarar sorumlularına karşı açılan destekten yoksun kalma tazminatı davasında görevli mahkemenin asliye ticaret mahkemesi mi, yoksa tüketici mahkemesi mi olduğuna; yine davacının yolcu olarak bulunduğu otobüs/minibüsün trafik kazası yapması sonucu yaralanması nedeniyle davacı yolcu tarafından taşımayı yapan firma ile zorunlu trafik sigortacısı ve diğer zarar sorumlularına karşı açılan bedensel zarara ilişkin tazminat davasında görevli mahkemenin asliye ticaret mahkemesi mi, yoksa tüketici mahkemesi mi olduğuna dair bazı bölge adliye mahkemesi kararlarının çeliştiği belirtilerek 5235 sayılı Kanun'un 35/3. maddesi gereğince uyuşmazlığın giderilmesi talep edilmiştir.

II. BÖLGE ADLİYE MAHKEMESİ HUKUK DAİRELERİ BAŞKANLAR KURULU KARARI

İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi Başkanlar Kurulu kararı ile; Bölge Adliye Mahkemeleri Hukuk Dairelerinin kararları arasında 5235 Sayılı Kanun'un 35. maddesi kapsamında uyuşmazlık olduğu, trafik kazası neticesinde vefat edenin desteğinden yoksun kalanların/mirasçıların taşımayı yapan firma ile birlikte zorunlu mali sorumluluk sigortacısı ve diğer zarar sorumlularına karşı açtıkları davalarda tüm davalılar yönünden yargılamanın asliye ticaret mahkemesince yapılması gerektiği, trafik kazası neticesinde malul kalan yolcunun taşımayı yapan firma ile birlikte zorunlu mali sorumluluk sigortacısı ve diğer zarar sorumlularına karşı açtığı davalarda ise tüm davalılar yönünden yargılamanın tüketici mahkemesinde yapılması gerektiği görüşü benimsenmiştir.

III. UYUŞMAZLIĞIN GİDERİLMESİ İSTEMİNE KONU KARARLAR

A.Gaziantep Bölge Adliye Mahkemesi 11. Hukuk Dairesi'nin 24.09.2020 Tarihli, 2018/1848 Esas, 2020/610 Karar Sayılı Kararı
"...Somut olayda uyuşmazlık, taşıma sırasında davacıların yakınların vefatından kaynaklanmaktadır. Bu durumda uyuşmazlıktaki temel ilişkinin taşıma ilişkisi olması nedeniyle tüketici mahkemesinde görülüp sonuçlandırılması gerekmektedir. Aynı Kanunun 73/1. maddesinde tüketici işlemleri ile tüketiciye yönelik uygulamalardan doğabilecek uyuşmazlıklara ilişkin davalarda tüketici mahkemelerinin görevli olduğu düzenlenmiştir. Buna göre davaya konu uyuşmazlıkta tüketici mahkemesi görevli olduğundan mahkemece tüketici mahkemesi sıfatı ile bakılması gerekirken, Ticaret Mahkemesi sıfatı ile davanın görülüp sonuçlandırılması usul ve yasaya aykırı olmuştur..." gerekçesiyle de asıl davada davalılar ... Sigorta Şirketi, ... Sigorta A.Ş. vekillerinin ve birleşen davada davalı Karayolları Genel Müdürlüğü vekilinin istinaf başvurularının ayrı ayrı kabulüne, ilk derece mahkemesi kararının esasa ilişkin istinaf sebepleri incelenmeksizin münhasıran görevsizlik nedeniyle kaldırılmasına, dosyanın mahal mahkemesine gönderilmesine kesin olarak karar verilmiştir.

B.İzmir Bölge Adliye Mahkemesi 20. Hukuk Dairesi'nin 20.01.2022 Tarihli, 2021/1696 Esas, 2022/104 Karar Sayılı Kararı

"...Bu durumda; kaza nedeniyle vefat eden ...'ün ve ...'in otobüste yolcu olarak bulundukları, davanın taşıma sözleşmesinden kaynaklandığı ve vefat eden ve davacının tüketici sıfatına sahip olduğu anlaşılmakla mahkemenin görevsizliğine ve Tüketici Mahkemesinin görevli olduğuna karar verilmiş olmasında usul ve yasaya aykırı bir husus bulunmamaktadır. HMK.'nun 115-(2). maddesi uyarınca; mahkeme, dava şartı noksanlığını tespit ederse; davanın usulden reddine, karar verir. Bu durumda; mahkemece, HMK.'nun 114-(1)-c) madde hükmü gereğince; anılan yasal düzenleme gözönünde bulundurularak, göreve ilişkin dava şartı noksanlığı bulunduğu gerekçesiyle, davanın usulden reddine karar verilmesi gerekirken; "....mahkememizin görevsizliğine, dosyaya bakmakta görevli mahkemenin İzmir Tüketici Mahkemesi olduğuna,..." ibarelerine yer verilmesi doğru olmamış ise de; sonuca etkili olmadığından kararın kaldırılması nedeni yapılmamış ve eleştiri getirilmekle yetinilmiştir..." gerekçeleriyle de davacılar vekilinin istinaf başvuru sebeplerinin HMK'nın 353/1-b.1 maddesi uyarınca esastan reddine kesin olarak karar verilmiştir.

C.İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 40. Hukuk Dairesi'nin 07.03.2023 Tarihli, 2021/1174 Esas, 2023/361 Karar Sayılı Kararı
"...Davacılar haksız fiil sebebine dayanarak işleten davalı ... Seyahat Taşımacılık ve Petrol Ürünleri Ticaret Limited Şirketi'nden maddi ve manevi tazminat, ZMSS poliçesine dayanarak davalı ... Sigorta'dan maddi tazminat, Karayolu Yolcu Taşımacılığı Zorunlu Koltuk Ferdi Kaza Sigortası poliçesine dayanarak davalı ... Sigorta AŞ'den maddi tazminat talep etmektedir. Bu itibarla TTK'de düzenlenmiş olan sigorta hukukuna dayanan ve TTK'nin 4 üncü maddesinin 1 inci fıkrası uyarınca mutlak ticari dava niteliğini taşıyan uyuşmazlığın çözümünde görevli mahkemenin asliye ticaret mahkemesi olduğu gözetilmeden, yargılamaya devam olunarak nihai karar verilmesi isabetsizdir..." gerekçesiyle davacılar vekilinin istinaf başvurusunun kabulüne, ilk derece mahkemesi kararının HMK'nin 353/1-a/3 üncü maddesi uyarınca kaldırılmasına, davanın yeniden görülmesi için dosyanın mahkemesine gönderilmesine kesin olarak karar verilmiştir.

D. Antalya Bölge Adliye Mahkemesi 4. Hukuk Dairesi'nin 28.03.2022 Tarihli, 2022/329 Esas, 2022/465 Karar Sayılı Kararı
"...Davacı ...'ın desteği eşi ile birlikte davalı sürücünün kullandığı otobüste İzmit ilinden Antalya istikametine yolculuk yaparlarken vasıtanın kaza yapması sonucu kendisinin yaralanması ve eşin ölümü nedeniyle aracın işleteninden ve sigorta şirketinden tazminat talep edilmektedir. Davacı ... ve kazada ölen destek kaza yapan otobüste ücreti mukabilinde mesleki ve ticari olmak amaçla taşınmakta olan biletli yolcudur. Dolayısıyla tüketici konumundadırlar. Dava tarihine göre 6502 Sayılı Tüketicinin Korunması hakkındaki kanun 3., 73. ve 83. maddeleri uyarınca davanın tüketici mahkemesinde görülüp karara bağlanması icap eder..." gerekçesiyle davacılar vekili ile davalı ... Tur...Sanayi ve Tic.Ltd.Şti vekilinin ve davalı ... Sigorta A.Ş. vekilinin istinaf başvurusunun kabulüne, ilk derece mahkemesi kararının HMK'nin 353/1-a/3 üncü maddesi uyarınca kaldırılmasına, dosyanın esasının kapatılarak; davanın görevli Antalya Tüketici Mahkemesinde yeniden görülmesi için Antalya Hukuk Mahkemeleri Tevzi Bürosuna gönderilmek üzere Antalya 3. Asliye Ticaret Mahkemesine iade edilmesine kesin olarak karar verilmiştir.

E. İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 37. Hukuk Dairesi'nin 27.01.2025 Tarihli, 2024/1547 Esas, 2025/291 Karar Sayılı Kararı

"...Aynı davada, bir kısım davalılar hakkında genel mahkemenin, diğer davalılar hakkında ise uzman olan özel mahkemenin görevli bulunması halinde, uyuşmazlık aynı olaydan kaynaklanıyor ve zarar tek ise ya da taleplerden birisi yönünden verilecek karar diğerini doğrudan ilgilendirecek nitelikte bulunuyorsa; sözkonusu özel mahkeme ile genel mahkeme arasında “Yargılama usûlüne” ilişkin esaslı farklılıklar bulunmaması kaydıyla, bütün taraflar ve talepler yönünden uzman olan özel yetkili mahkemece yargılama yaparak uyuşmazlığın çözülmesi gerekir. Bu husus, hukukun öngörülebilir olmasının, usûl ekonomisinin ve davaların makul süre içinde bitirilmesi yükümlülüğünün de gereğidir. O halde, gerek davalı araç sürücüsü ve gerekse de davalı sigorta şirketlerinin sorumluluğu aynı maddî olaydan kaynaklanmış ve zarar tek olmakla, davaların birlikte görülmesi zorunludur. Bütün talepler yönünden ihtilafın özel mahkeme olan asliye ticaret mahkemesince çözüme kavuşturulması gerekir..." gerekçesiyle İstanbul 2. Asliye Ticaret Mahkemesinin yargı yeri olarak belirlenmesine kesin olarak karar verilmiştir.

F. İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 37. Hukuk Dairesi'nin 20.02.2024 Tarihli, 2023/2804 Esas, 2024/670 Karar Sayılı Kararı
"...Somut olayda; davacı tarafından, haksız fiil teşkil eden trafik kazasından kaynaklı maddi ve manevi taleplerine ilişkin olarak, araç sürücüsü, ferdi kaza sigortacısı ile ZMM sigortacısı olan sigorta şirketine karşı birlikte açılmış, sadece işletenlere açılmamıştır. Haksız fiilden kaynaklanan tazminat davalarında görevli mahkeme, genel hukuk mahkemesi olan asliye hukuk mahkemesi, işleten yönü ile açılan davada taşıma hizmeti nedeni ile tüketici mahkemesi ise de; dava, diğer davalılar ile birlikte karşı tarafın ZMMS yaptırdığı sigorta şirketine karşı açılmıştır. Davalı sigorta şirketi, sigorta poliçesi nedeniyle sorumlu tutulmuş olup, zorunlu sigortalar, TTK'nın 1483 vd. maddelerinde düzenlenmiştir. TTK'nın 4/1-(a) ve 5. maddeleri gereğince mutlak ticari nitelikteki bu davada asliye ticaret mahkemesi görevli bulunmaktadır.
Aynı davada, bir kısım davalılar hakkında genel mahkemenin, diğer davalılar hakkında ise uzman olan özel mahkemenin görevli bulunması halinde, uyuşmazlık aynı olaydan kaynaklanıyor ve zarar tek ise ya da taleplerden birisi yönünden verilecek karar diğerini doğrudan ilgilendirecek nitelikte bulunuyorsa; sözkonusu özel mahkeme ile genel mahkeme arasında “Yargılama usûlüne” ilişkin esaslı farklılıklar bulunmaması kaydıyla, bütün taraflar ve talepler yönünden uzman olan özel yetkili mahkemece yargılama yaparak uyuşmazlığın çözülmesi gerekir. Bu husus, hukukun öngörülebilir olmasının, usûl ekonomisinin ve davaların makul süre içinde bitirilmesi yükümlülüğünün de gereğidir. O halde, gerek davalı araç sürücüsü ve gerekse de davalı sigorta şirketlerinin sorumluluğu aynı maddî olaydan kaynaklanmış ve zarar tek olmakla, davaların birlikte görülmesi zorunludur. Bütün talepler yönünden ihtilafın özel mahkeme olan asliye ticaret mahkemesince çözüme kavuşturulması gerekir..." gerekçesiyle İstanbul 3. Asliye Ticaret Mahkemesinin yargı yeri olarak belirlenmesine kesin olarak karar verilmiştir.

F. Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 35. Hukuk Dairesi'nin 18.01.2023 Tarihli, 2022/423 Esas, 2023/42 Karar Sayılı Kararı
"...Şu durumda; asıl ve birleşen davanın davacılarının murisleri olan yolcuların, davalı ... firmasına (taşıyan) ait yolcu otobüsünün tek taraflı trafik kazası yapması sonucunda ölümü nedeniyle maddi ve manevi tazminat istemine ilişkin olması, taraflar arasındaki ilişkinin taşıma sözleşmesinden kaynaklanması ve davacılar murislerinin de tüketici vasfına sahip olması, ölen yolcular ile davalı taşıyan arasındaki temel ilişki olan taşıma sözleşmesinin dava tarihi itibariyle yürürlükte bulunan 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun kapsamında kalması nedeniyle, davaya bakma görevinin Tüketici Mahkemesine ait olduğu ve uyuşmazlığın tüketici mahkemesinde görülüp sonuçlandırılması gerektiğinden mahkemece görevsizlik kararı verilmesi gerekirken davanın esasına girilerek karar verilmesi doğru görülmemiştir..." gerekçesiyle birleşen dosya davacıları vekili ile davalı ... Turizm İnşaat ve Uluslararası Taş. Tic. Ltd. Şti. vekilinin istinaf başvurusunun kabulüne, ilk derece mahkemesi kararının HMK'nın 353/1.a.3 maddesi uyarınca kaldırılmasına, davaya bakma görevi Tüketici Mahkemesine ait olduğundan, görev konusunda karar verilmek üzere dosyanın mahkemesine gönderilmesine kesin olarak karar verilmiştir.

G. Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 26. Hukuk Dairesi'nin 25.02.2021 Tarihli, 2021/284 Esas, 2021/367 Karar Sayılı Kararı

"Bu durumda; davanın, davacı yolcunun, davalı sürücü ... idaresinde bulunan davalı işleten ... Otobüsleri A.Ş.'ne ait olan yolcu otobüsünün tek taraflı trafik kazası yapması sonucunda yaralanmasından doğan maddi ve manevi tazminat istemine ilişkin olması, taraflar arasındaki ilişkinin taşıma sözleşmesinden kaynaklanması ve davacının da tüketici vasfına sahip olması nedeniyle davacı yolcu ile davalı taşıyan arasındaki temel ilişki olan taşıma sözleşmesinin dava tarihi itibariyle yürürlükte bulunan 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun kapsamında kalması nedeniyle davaya bakma görevinin Tüketici Mahkemesine ait olması ve uyuşmazlığın tüketici mahkemesinde görülüp sonuçlandırılması gerektiğinden, mahkemece görevsizlik kararı verilmesi gerekirken, davalı ... Otobüsleri A.Ş. vekilinin yetki ilk itirazının kabulü ile davanın usulden reddine karar verilmesi isabetli görülmediğinden davacı vekilinin istinaf başvurusunun kabulü ile ilk derece mahkemesi kararının kaldırılmasına, davaya bakma görevi Tüketici Mahkemesine ait olduğundan, görev konusunda karar verilmek üzere dosyanın mahkemesine gönderilmesine karar vermek gerekmiştir." gerekçesiyle davacı ... vekilinin istinaf başvurusunun kabulü ile, ilk derece mahkemesi kararının HMK.nın 353/1.a.3 maddesi gereğince kaldırılmasına, davaya bakma görevi Tüketici Mahkemesine ait olduğundan, görev konusunda karar verilmek üzere dosyanın mahkemesine gönderilmesine kesin olarak karar verilmiştir.

H. Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 26. Hukuk Dairesi'nin 29.04.2022 Tarihli, 2022/682 Esas, 2022/1235 Karar Sayılı Kararı

"...Davacılar tarafından 31/08/2015 tarihinde açılan davada; davacılar ... ... ve ... ...'nun oğulları, diğer davacıların kardeşi olan ... ...'nun yolcu olarak bulunduğu minibüsün yapmış olduğu kaza nedeni ile hayatını kaybetmesi nedeni ile, aracın sürücüsü ve işleteni ile zorunlu mali mesuliyet sigortacısına karşı destekten yoksun kalma tazminatı ve manevi tazminat isteminde bulunulmuştur. Mahkemece maddi tazminat istemlerinin reddine, manevi tazminat istemlerinin ise kısmen kabulüne karar verilmiş, karara karşı davacılar vekili ve davalı ... vekili tarafından istinaf talebinde bulunulmuştur.

Davanın dayanağı olan kazanın meydana geldiği ... plakalı minibüsün işleteni ve sürücüsü davalı ... olup; müteveffanın taşıma sözleşmesi kapsamında yolcu olarak taşındığı anlaşılmaktadır. 28/05/2014 tarihinde yürürlüğe giren 6502 Sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun, her türlü tüketici işlemi ile tüketiciye yönelik uygulamaları kapsamaktadır.

Anılan Kanun'un 3/1-k maddesinde tüketicinin; “ticari veya mesleki olmayan amaçlarla hareket eden gerçek veya tüzel kişiyi”, 3/1-l maddesinde ise tüketici işleminin; “mal veya hizmet piyasalarında kamu tüzel kişileri de dâhil olmak üzere ticari veya mesleki amaçlarla hareket eden veya onun adına ya da hesabına hareket eden gerçek veya tüzel kişiler ile tüketiciler arasında kurulan, eser, taşıma, simsarlık, sigorta, vekâlet, bankacılık ve benzeri sözleşmeler de dâhil olmak üzere her türlü sözleşme ve hukuki işlemi” ifade edeceği düzenlenmiş, aynı Kanun'un 73/1. maddesinde; tüketici işlemleri ile tüketiciye yönelik uygulamalardan doğabilecek uyuşmazlıklara ilişkin davalara bakma görevinin tüketici mahkemelerine ait olduğu hüküm altına alınmıştır.

Görev hususu kamu düzenine ilişkin olup, yargılamanın her safhasında re'sen gözetilmelidir. Somut olayda, davacıların desteği ile davalı ... arasındaki ilişki taşıma sözleşmesine dayanmakta olup, uyuşmazlık, 6502 Sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun kapsamında olduğundan ve 6502 Sayılı Yasanın 73/1. maddesi gereğince tüketici işlemleri ile tüketiciye yönelik uygulamalardan doğabilecek uyuşmazlıklara ilişkin davalarda tüketici mahkemeleri tarafından bakılması gerektiğinden, 6100 Sayılı HMK'nın 114/c maddesi gereğince davaya tüketici mahkemesi tarafından bakılması gerekmektedir. Mahkeme tarafından, tüketici mahkemesine görevsizlik kararı verilmesi gerekirken, işin esasına girilerek karar verilmiş olması usul ve yasaya aykırıdır..." gerekçesiyle davacılar vekili ve davalı ... vekilinin istinaf başvurusunun kabulüne, ilk derece mahkemesi kararının HMK'nin 353/1-a/3 üncü maddesi uyarınca kaldırılmasına, davanın yeniden görülmesi için dosyanın mahkemesine gönderilmesine kesin olarak karar verilmiştir.

I. Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 26. Hukuk Dairesi'nin 20.05.2022 Tarihli, 2019/3069 Esas, 2022/1312 Karar Sayılı Kararı
"...Davacı vekili, davacının yolcu olarak bulunduğu yolcu otobüsünün tek taraflı olarak yaptığı kaza nedeniyle yaralandığını belirterek, yolcu otobüsünün işleteni, Zorunlu Mali Sorumluluk Sigortacısı ve Karayolu Yolcu Taşımacılık Zorunlu Koltuk Ferdi Kaza Sigortacısına karşı dava açmıştır... Bu durumda davanın, davacı yolcunun, davalı işleten ... Turizm Seyahat Organizasyon ve Tic AŞ.’ne ait olan yolcu otobüsünün tek taraflı trafik kazası yapması sonucunda yaralanmasından doğan maddi ve manevi tazminat istemine ilişkin olması, taraflar arasındaki ilişkinin taşıma sözleşmesinden kaynaklanması ve davacının da tüketici vasfına sahip olması nedeniyle davacı yolcu ile davalı taşıyan arasındaki temel ilişki olan taşıma sözleşmesinin dava tarihi itibariyle yürürlükte bulunan 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun kapsamında kalması nedeniyle davaya bakma görevinin Tüketici Mahkemesine ait olması ve uyuşmazlığın tüketici mahkemesinde görülüp sonuçlandırılması gerektiğinden, mahkemece görevsizlik kararı verilmesi gerekirken, davanın esası yönünden karar verilmesi isabetli görülmediğinden..." gerekçesiyle davalılar ... Turizm Seyahat Organizasyon ve Tic A.Ş. vekili ile ... Sigorta A.Ş. vekilinin istinaf başvurusunun ayrı ayrı kabulü ile ilk derece mahkemesi kararının kaldırılmasına, davaya bakma görevi Tüketici Mahkemesine ait olduğundan, görev konusunda karar verilmek üzere dosyanın mahkemesine gönderilmesine kesin olarak karar verilmiştir.

J. İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 8. Hukuk Dairesi'nin 14.12.2023 Tarihli, 2023/1888 Esas, 2023/2069 Karar Sayılı Kararı
"...Davacılar vekili, davalı ... Taşımacılık...şirketi ile davalı ... Sigorta A.Ş. vekilinin istinaf talebinin kabulü ile ilk derece mahkemesi kararının HMK m. 353/1-a/4-6 gereğince kaldırılmasına, Dairece verilen kaldırma kararının gerekçesi ve şekline göre istinaf eden davalı ... Turizm...şirketi vekilinin tüm, davacılar vekili, davalı ... Taşımacılık...şirketi ile davalı ... Sigorta A.Ş vekilinin sair istinaf nedenlerinin şimdilik nicelenmesine yer olmadığına" şeklinde esasa ilişkin başka nedenlerle davacılar vekili, davalı ... Turizm Seyahat...şirketi vekili, davalı ... Taşımacılık...şirketi vekili ve davalı ... Sigorta A.Ş (Eski Ünvanı ... Sigorta A.Ş) vekilinin istinaf başvurularının kabulü ile, İstanbul 6. Tüketici Mahkemesi'nin kararının HMK'nın 353/1-a/4-6. madde hükmü uyarınca kaldırılmasına, dosyanın belirtilen şekilde işlem, araştırma ve yargılama yapılarak yeniden bir karar verilmek üzere mahkemesine gönderilmesine..." kesin olarak karar verilmiştir.

IV. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE

Uyuşmazlık, desteğin yolcu olarak bulunduğu otobüs/minibüsün trafik kazası yapması sonucu desteğin ölümü nedeniyle geride kalanlar tarafından taşımayı yapan firma ile zorunlu trafik sigortacısı ve diğer zarar sorumlularına karşı açılan destekten yoksun kalma tazminatı davasında görevli mahkemenin asliye ticaret mahkemesi mi, yoksa tüketici mahkemesi mi olduğuna; yine davacının yolcu olarak bulunduğu otobüs/minibüsün trafik kazası yapması sonucu yaralanması nedeniyle davacı yolcu tarafından taşımayı yapan firma ile zorunlu trafik sigortacısı ve diğer zarar sorumlularına karşı açılan bedensel zarara ilişkin tazminat davasında görevli mahkemenin asliye ticaret mahkemesi mi, yoksa tüketici mahkemesi mi olduğuna ilişkindir.

1- İzmir Bölge Adliye Mahkemesi 20. Hukuk Dairesi'nin 20.01.2022 tarihli, 2021/1696 Esas, 2022/104 Karar sayılı kararında davalılar arasında taşımayı yapan firma bulunmadığından, İzmir Bölge Adliye Mahkemesi 20. Hukuk Dairesi kararı yönünden uyuşmazlığın giderilmesine yer olmadığına karar vermek gerekmiştir.

2- Dava tarihi itibariyle yürürlükte bulunan 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun (TTK) 4/1-a maddesi gereği her iki tarafın ticari işletmesi ile ilgili olup olmadığına bakılmaksızın Türk Ticaret Kanunu'nda düzenlenen hususlar ticari davalardır. TTK'nın 5/1. maddesi gereği ticari davalara bakmakla görevli mahkeme Asliye Ticaret mahkemeleridir.

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 53/3. maddesine göre destekten yoksun kalma tazminatını talep hakkı, desteğin mirasçı olarak geride bıraktığı kişilere değil, desteğinden yoksun kalan kişilere aittir. Destekten yoksun kalma tazminatı isteyebilecek kişilerin, mirasçılardan başka kişiler olabileceği hususunda da herhangi bir ihtilaf yoktur. Murisin trafik kazasından kaynaklanan bir sorumluluğu söz konusu olduğunda ve koşulları oluştuğunda mirasçıları bundan sorumlu olduğu halde, aynı olay nedeniyle destekten yoksun kalan ve fakat mirasçı olmayan kişiler bundan sorumlu değildir (HGK'nın 15.06.2011 tarihli ve 2011/17-142 E.-2011/411 K. sayılı ilamı). Davacıların destekten yoksun kalma tazminatı talebine dayanak olarak gösterdikleri zarar; desteğin ölümü sonucu meydana gelmekle birlikte, destek üzerinde doğan zarardan ayrı ve salt onun desteğinden yoksun kalınması olgusuna dayalı, mirasçılık sıfatıyla bağlı olmaksızın uğranılabilen bir zarardır. Desteğin ölümü zararı doğuran olay olmakla birlikte, zarar doğrudan üçüncü kişi durumundaki destekten yoksun kalanlar üzerinde oluşmuştur. Buradaki zarar, mirasçıların salt bu sıfatla devraldıkları, murislerinin uğradığı ve ondan intikal eden bir zarar da değildir. Destekten yoksun kalma tazminatı geride kalanların şahsında doğup desteğin terekesine girmez. Destekten yoksun kalma zararı yansıma zarardır.

Desteğin yolcu olarak bulunduğu otobüs/minibüsün trafik kazası yapması sonucu desteğin ölümü nedeniyle geride kalanlar tarafından taşımayı yapan firma ile zorunlu trafik sigortacısı ve diğer zarar sorumlularına karşı açılan destekten yoksun kalma tazminatı davasında; yolcu destek ile davalı taşıyıcı firma arasında taşıma sözleşmesi bulunsa bile, yukarıda da açıklandığı üzere geride kalanlar destekten yoksun kalma tazminatını mirasçılık sıfatından bağımsız olarak talep ettiklerinden, destek zararı doğrudan geride kalanların şahsında doğan yansıma zarar olduğundan, davalılar arasında zorunlu mali sorumluluk sigortacısı da bulunduğundan, sigorta hukuku TTK'nın 6. kitabında 1401 ve devamı maddelerinde, zorunlu sorumluluk sigortası ise 1483 ve devamı maddelerinde düzenlenmiş olup bu durumda Türk Ticaret Kanunu'nda düzenlenen hususlardan olması nedeniyle dava ticari dava olup desteğin yolcu olarak bulunduğu otobüs/minibüsün trafik kazası yapması sonucu desteğin ölümü nedeniyle geride kalanlar tarafından taşımayı yapan firma ile zorunlu mali sorumluluk sigortacısı ve diğer zarar sorumlularına karşı 01.07.2012 tarihinden itibaren açılan destekten yoksun kalma tazminatı davasında görevli mahkeme asliye ticaret mahkemesidir. Açıklanan nedenlerle uyuşmazlığın bu yönde giderilmesi gerekir.

3- 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun'un 83/2. maddesine göre taraflardan birini tüketicinin oluşturduğu işlemler ile ilgili diğer kanunlarda düzenleme olması, bu işlemin tüketici işlemi sayılmasını ve bu Kanunun görev ve yetkiye ilişkin hükümlerinin uygulanmasını engellemez.

Davacının yolcu olarak bulunduğu otobüs/minibüsün trafik kazası yapması sonucu yaralanması nedeniyle davacı yolcu tarafından taşımayı yapan firma ile zorunlu mali sorumluluk sigortacısı ve diğer zarar sorumlularına karşı açılan bedensel zarara ilişkin tazminat davasında, davanın açıldığı tarihte yürürlükte bulunan 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkındaki Kanun'un 3/l. maddesi uyarınca davacı yolcunun tüketici sayıldığı, davacı yolcu ile davalılardan taşıyıcı firma arasındaki taşıma sözleşmesinin tüketici işlemi niteliğinde bulunduğu, aynı Kanun'un 73/1. maddesi gereğince tüketici işleminden kaynaklı davalara tüketici mahkemelerince bakıldığı, yine aynı Kanun'un 83/2. maddesinde de diğer kanunlarda hüküm olması halinde dahi 6502 sayılı Kanunun görev ve yetkiye ilişkin hükümlerinin uygulanacağının düzenlendiği anlaşılmakla, davacı yolcunun taşımayı yapan firma ile zorunlu mali sorumluluk sigortacısı ve diğer zarar sorumlularına karşı açtığı bedensel zararına ilişkin tazminat davasında görevli mahkeme tüketici mahkemesi olacaktır. Açıklanan nedenlerle uyuşmazlığın bu yönde giderilmesi gerekmektedir.

V. KARAR

1. İzmir Bölge Adliye Mahkemesi 20. Hukuk Dairesi'nin 20.01.2022 tarihli, 2021/1696 Esas, 2022/104 Karar sayılı kararında davalılar arasında taşımayı yapan firma bulunmadığından, İzmir Bölge Adliye Mahkemesi 20. Hukuk Dairesi kararı yönünden uyuşmazlığın giderilmesine YER OLMADIĞINA,

2.Desteğin yolcu olarak bulunduğu otobüs/minibüsün trafik kazası yapması sonucu desteğin ölümü nedeniyle desteğinden yoksun kalanlar tarafından taşımayı yapan firma ile zorunlu mali sorumluluk sigortacısı ve diğer zarar sorumlularına karşı açılan destekten yoksun kalma tazminatı davasında görevli mahkemenin ASLİYE TİCARET MAHKEMESİ OLDUĞUNA;

3.Davacının yolcu olarak bulunduğu otobüs/minibüsün trafik kazası yapması sonucu yaralanması nedeniyle davacı yolcu tarafından taşımayı yapan firma ile zorunlu mali sorumluluk sigortacısı ve diğer zarar sorumlularına karşı açılan bedensel zarara ilişkin tazminat davasında görevli mahkemenin TÜKETİCİ MAHKEMESİ OLDUĞUNA;

4.Gaziantep Bölge Adliye Mahkemesi 11. Hukuk Dairesi ile İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 8. Hukuk Dairesi, İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 37. Hukuk Dairesi, İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 40. Hukuk Dairesi, Antalya Bölge Adliye Mahkemesi 4. Hukuk Dairesi, Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 26. Hukuk Dairesi ve Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 35. Hukuk Dairesi'nin kesin kararları arasındaki görüş ve uygulama UYUŞMAZLIKLARININ BU ŞEKİLDE GİDERİLMESİNE,

5. Dosyanın İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi Hukuk Daireleri Başkanlar Kuruluna gönderilmesine,

6. Karardan bir örneğin Bölge Adliye Mahkemelerinin hukuk dairelerine bildirilmesi için Hâkimler ve Savcılar Kurulu Genel Sekreterliğine gönderilmesine,

08.07.2025 tarihinde oy birliğiyle karar verildi.

Yargıtay

11. Hukuk Dairesi

2025/6373 E., 2026/3122 K.

"İçtihat Metni"

MAHKEMESİ : Samsun Bölge Adliye Mahkemesi 3. Hukuk Dairesi
SAYISI : 2025/1353 Esas, 2025/1575 Karar
KARAR : Esastan ret
İLK DERECE MAHKEMESİ : Alaca Asliye Hukuk Mahkemesi
SAYISI : 2025/3 E., 2025/124 K.

Bölge Adliye Mahkemesi kararı davalılar vekilleri tarafından temyiz edilmekle; temyiz şartı ve diğer usul eksiklikleri yönünden yapılan ön inceleme sonucunda, temyiz dilekçelerinin kabulüne karar verildikten ve Tetkik Hâkimi tarafından hazırlanan rapor dinlendikten sonra dosyadaki belgeler incelenip gereği düşünüldü:

KARAR
I. DAVA
Davacı vekili dava dilekçesinde; davalılardan............ ve Petrol inş. Taah. Nak. San.ve Tic. Ltd. Şti'nin........ bayisi olduğunu, diğer davalının ise Ford'un Türkiye sorumlusu ya da asıl ithalatçısı olduğunu, müvekkilinin, 09.11.2018 tarihli fatura ile ............ bayisinden 19... plaka sayılı, 2018 model ....... ......... 350L tek ............ pikap ......... ..... marka, sıfır (0) km aracı satın aldığını, aracın garantisinin 3 yıl olup garanti süresinin halen devam ettiğini, müvekkilinin aracı satın aldıktan sonra, garanti süresi içerisinde araçta arızalar oluşmaya başladığını, aracın ilk arızayı 17.04.2020 tarihinde verdiğini ve bu tarihten sonra aracın sürekli aynı arızayı vermeye devam ettiğini, aracın krank keçesi değiştirilerek, müvekkiline teslim edildiğini, müvekkilinin birkaç gün sonra aynı arızayı tekrar fark ettiğini, ayrıca direksiyondan ve sol ön camdan ses geldiğini de bildirerek tekrar servise müracaat ettiğini, bu kez 24.04.2020 tarihinde tekrar krank keçesinin değiştirildiğini, ayrıca ses yapmakta olan direksiyon için, direksiyon kolu siparişi verildiğini, bir gün sonra, arızalar giderildi diye aracın tekrar müvekkiline teslim edildiğini, 10 gün kadar sonra da direksiyon kolu değiştirildiğini, müvekkilinin aracı birkaç ay daha kullandıktan sonra yine arıza verdiğini, bu kez aracın motorundan anormal sesler geldiğini, müvekkilinin yetkili servisi aradığını, servisten aracı hareket ettirmemesi ve çekici ile aracın servise götürüleceğinin bildirildiğini, aracın 16.07.2020 tarihinde ....... çekici ile alınarak tekrar servise götürüldüğünü, 18.08.2020 tarihine kadar aracın serviste kaldığını, yani 1 aylık tamir süresinin de geçirildiğini, müvekkiline bilgi verilmeden ve izin alınmadan aracın motorunun komple indirildiğini, krank kelepçeleri ve yataklarının değiştirildiğini, aracın EGR'si ve termostatının değiştirildiğini, aracın 32 gün serviste kaldığını, bu 32 gün boyunca müvekkiline aracının misli ile aynı bir araç verilmesi gerekirken ilk önce araç verilmediğini, son 19 gün ise binek araç verildiğini, aracın müvekkiline 18.08.2020 tarihinde teslim edilebildiğini, yaklaşık 2 ay sonra aracın krank keçelerinden yağ kaçırmaya başladığını, müvekkilinin servisi aradığını, yaklaşık 2 ay sonraya randevu verildiğini, bu kez aracın vites kutusunun söküldüğünü, krank keçesinin değiştirildiğini, 1 gün sonra da müvekkiline teslim edildiğini, bu arızalar nedeniyle müvekkilinin davalıya ve ........ ................. Türkiye distribütörü ........ .... Sanayi A.Ş.'ye noterden bir ihtarname çekerek aracın ayıplı olduğunu, arızanın süreklilik arz ettiğinden aracın misli ile değiştirilmesi istediğini ancak kabul edilmediğini ileri sürerek aracın misli ile değiştirilmesine, mümkün olmadığı takdirde araçta meydana gelen değer azalışının davalılardan tahsiline karar verilmesini talep etmiştir.

II. CEVAP
1.Davalı ..... A.Ş. vekili cevap dilekçesinde; talebin zamanaşımına uğradığını müvekkili şirketin aracın üreticisi olduğunu, satım akdinin tarafı olmadığını, genel hükümler çerçevesinde satım akdinin tarafı olmayan müvekkil şirkete husumet yöneltilemeyeceğini, dava konusu araçta üretimden kaynaklanan bir ayıbın söz konusu olmadığını, dava konusu aracın onarıldığını ve davacıya sorunsuz şekilde teslim edildiğini, davacının araca ilişkin seçimlik haklarını onarım yönünde kullanarak tükettiğini, seçimlik hak kullanılmakla tükendiğine göre başka bir seçimlik hakkın kullanılmasının hukuken mümkün olmadığını, aracın şu anda hazır ve çalışır durumda olduğunu ve bu hususun davacının aracını onarım sonrasında kullanmaya ve faydalanmaya devam etmesi ile dahi ortada olduğunu, dava konusu araçta motor revizyonu yapıldığını, aracın onarılarak davacıya teslim edildiğini, davacının aracı 180.000 kilometreyi geçtiğini, kullanılmaya da devam edildiğini, somut olaya bakıldığında, dava konusu araçta ayıbın söz konusu olmadığını, ayıbın olduğu kabul edilmemekle birlikte, aracın misli ile değişim isteğinin de araçta değer kaybı olmaması nedeniyle dürüstlük kurallarına aykırılık teşkil ettiğini savunarak davanın reddini istemiştir.

2.Davalı ... .. Ltd. Şti. vekili cevap dilekçesinde; dava konusu olan 19... plakalı aracın, 09.01.2018 tarihinde satın alındığını, 3 yıllık garanti süresi bulunmakla birlikte garanti süresi kapsamında araçta kullanım sonucu oluşan aksaklıklar ve yıllık bakımları sigorta kapsamında karşılandığını, davacı tarafın sigorta evraklarını aracını sorunsuz olarak aldığını belirterek imzaladığını, aracın 32 gün boyunca serviste kaldığı ve davacı taraf 19. günün sonunda binek araç verildiğini ifade ettiğini, lakin herhangi bir gecikmenin söz konusu olmadığını, davacının motor aksamı içerisinde yer alan krank keçesinde sıkıntı mevcut olduğu iddiası ile müvekkili şirkete başvurduğunu, müvekkili şirketin, davacıyı mağdur etmemek adına, garanti kapsamı içerisinde yenileri ile değiştirdiğini, aksaklık neticesinde başvurulan bir hal için, rıza dışında değişimi öne sürmenin davacının kötüniyetini gösterdiğini, onarımın ve gerekli yenilemelerin yapılmasına rağmen aracın misliyle ile değişimini talep etmek ve aracın davacı tarafından kötü kullanımı ve yıpranması sonucu oluşan aksaklıklar neticesinde değer kaybı talep edilmesinin kötüniyetli bir eylem olup hukuka aykırı olduğunu, yenilik doğuran haklara sadece bir defa kullanmaya müsait haklar olduğunu, bu nedenle bir kez kullanılan yenilik doğuran hakkın, beyanın muhataba varmasından sonra geri alınmasının ve tekrar hakkın kullanılmasından önce mevcut olan hukuki duruma dönülmesinin kural olarak mümkün olmadığını, araçta herhangi bir onarım yoluyla giderilmeyecek bir türde ayıp olmadığını, bahsedilen arızaların garanti kapsamında ve yıllık bakımlarla düzeltilmiş olsa da sadece satıcı olan başka bir deyimle vitrin olarak kullanılan şubeye herhangi bir kusur yüklenilemeyeceğini, müvekkili şirketin markaya ait olan araçların alım-satım ve bakım-onarım hizmetlerini yürüttüğünü, fabrikasyon hatalarının müvekkili şirketten kaynaklanmadığını, kusur müvekkili şirketten kaynaklanmışçasına hareket edilmesinin hayatın olağan akışına uygun düşmediğini, aracın tramer kaydı sorgusunun yapılarak aracın herhangi bir kazaya karışıp karışmadığı ya da araçta değer kaybına sebebiyet verecek bir durumla karşılaşıp karşılaşılmadığı hususunun tespit edilmesi gerektiğini savunarak davanın reddini istemiştir.

III. İLK DERECE MAHKEMESİ KARARI
İlk Derece Mahkemesinin yukarıda tarih ve sayısı belirtilen kararı ile ayıbın niteliği hususunda otomotiv alanında uzmanlığı bulunan makine mühendisi tarafından hazırlanan 07.04.2023 tarihli bilirkişi rapora göre, dava konusu sıfır olarak satın alınan aracın krank keçesinden yağ kaçırdığı ve kapsamlı onarımlar gördüğü, önemli parçalarının değiştiği ya da çok kez sökülüp takıldığı, araçtaki hatanın fabrikasyon kaynaklı gizli ayıp olduğu, mevcut hatanın aracın çeşitli yerlerinde devam ettiği, bu durumda, 0 km araç alan davacının, değer düşüm bedeli karşılığında, böyle ağır bir ayıba katlanmasını beklemenin hakkaniyete uygun olmadığı ve gizli ayıplı olduğunun belirlendiği, emsal kararlarda da belirtildiği üzere sıfır olarak araç alan tüketicinin yüksek meblağ ödeyerek sıfır olarak aldığı aracın ayıpsız ve kusursuz olduğu kanaatiyle satın alma işlemini gerçekleştirdiği ve en üst düzeyde ekonomik fayda sağlamak istediği, dolayısıyla davacı tarafından dava konusu aracın alınması ile yeni bir araç alınmasındaki amaç ve beklentilerin karşılanmadığı, aracın ekonomik değerini azaltan böyle bir ayıba tüketicinin katlanmasının beklenemeyeceği, davacının seçimlik hakkını ayıpsız misli ile değişim yönünde kullanmasının iyiniyet kurallarına aykırı olmadığı, ayıpsız misli ile değişim talebinin hakkaniyete uygun düştüğü ve dava konusu gizli ayıptan davalıların birlikte sorumlu oldukları gerekçesiyle davanın kabulü ile, davaya konu 2018 .............. ...... 350 L tek kabin pikap 170ps ........ tip, ................. motor numaralı 19... plaka sayılı aracın takyidatlardan ari bir şekilde ayıpsız misliyle değiştirilmesine, davaya konu aracın davalılara iadesine, aynı marka, model ve özellikte ayıpsız misli ile değiştirilmesi mümkün olmaz ise 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu'nun 24. maddesine göre işlem yapılmasına karar verilmiş, hüküm, davalılar vekillerince istinaf edilmiştir.

IV. İSTİNAF
Bölge Adliye Mahkemesinin yukarıda tarih ve sayısı belirtilen kararı ile alınan bilirkişi raporunun denetime açık ve hüküm kurmaya elverişli olduğu, davalı ... Şirketinin üretici firma olarak, diğer davalı ... Otomotiv Şirketinin ise satıcı firma olarak zarardan sorumlu olduğu gerekçesiyle istinaf başvurularının esastan reddine karar verilmiş, karar, davalılar vekillerince temyiz edilmiştir.

V. TEMYİZ
A. Dava ve Hukuki Nitelendirme
Dava, ticari satıma konu aracın ayıp nedeniyle ayıpsız misli ile değişimi istemine ilişkindir.

B. Değerlendirme ve Gerekçe
Yapılan yargılama ve saptanan somut uyuşmazlık bakımından uygulanması gereken hukuk kuralları gözetildiğinde İlk Derece Mahkemesince verilen kararda bir isabetsizlik olmadığının anlaşılmasına göre yapılan istinaf başvurusunun 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun (HMK) 353/1-b(1) hükmü uyarınca Bölge Adliye Mahkemesince esastan reddine ilişkin kararın usul ve yasaya uygun olduğu kanısına varıldığından Bölge Adliye Mahkemesi kararının onanmasına karar vermek gerekmiştir.

VI. SONUÇ: Yukarda açıklanan nedenlerle, davalılar vekillerinin temyiz itirazlarının reddi ile Bölge Adliye Mahkemesince verilen kararın HMK'nın 370/1 hükmü uyarınca ONANMASINA, aynı Kanun'un 372. maddesi uyarınca işlem yapılmak üzere dava dosyasının İlk Derece Mahkemesine, kararın bir örneğinin Bölge Adliye Mahkemesine gönderilmesine, aşağıda yazılı temyiz giderinin temyiz edenlere müteselsilen yükletilmesine, 02.06.2026 tarihinde kesin olarak oy birliğiyle karar verildi.

Giriş

Perakende, yiyecek içecek, eğitim, sağlık ve çağrı merkezi gibi sektörlerde kısmi süreli çalışma olağan bir istihdam biçimi haline gelmiştir. Öğrenciler, emekliler, çocuk bakımı nedeniyle tam gün çalışamayanlar ve birden fazla işte çalışarak geçimini sağlayanlar bu modelin başlıca muhataplarıdır. Buna karşın uygulamada hem işçiler hem işverenler arasında yaygın bir yanılgı vardır: part-time çalışanın kıdem ve ihbar tazminatına hak kazanmadığı ya da bu hakların çalışma saatine oranla kısıldığı düşünülür.

Oysa kısmi süreli işçi, tazminat haklarına tam süreli işçiyle aynı koşullarda hak kazanır. Aradaki fark, hesaba esas alınan ücrette görülür. Ancak çalışma biçiminin sözleşme süresince değişmesi, çağrı üzerine çalışma ve fiilen tam süreli çalışılmasına rağmen kayıtlarda kısmi süreli gösterilme gibi durumlar, tazminat hesabını tartışmalı hale getirmektedir.

I. Kısmi Süreli İş Sözleşmesi Nedir?

4857 sayılı İş Kanunu'nun 13. maddesinin birinci fıkrasına göre işçinin normal haftalık çalışma süresinin, tam süreli iş sözleşmesiyle çalışan emsal işçiye göre önemli ölçüde daha az belirlenmesi durumunda sözleşme kısmi süreli iş sözleşmesidir. "Önemli ölçüde daha az" ifadesi, İş Kanununa İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği'nin 6. maddesinde somutlaştırılmıştır. Buna göre işyerinde tam süreli iş sözleşmesiyle yapılan emsal çalışmanın üçte ikisi oranına kadar yapılan çalışma kısmi süreli çalışmadır. Haftalık kırk beş saatlik bir düzende, otuz saate kadar olan çalışma bu kapsamdadır.

Aynı maddenin devamı, sistemin temel güvencesini oluşturur:

"Kısmî süreli iş sözleşmesi ile çalıştırılan işçi, ayırımı haklı kılan bir neden olmadıkça, salt iş sözleşmesinin kısmî süreli olmasından dolayı tam süreli emsal işçiye göre farklı işleme tâbi tutulamaz. Kısmî süreli çalışan işçinin ücret ve paraya ilişkin bölünebilir menfaatleri, tam süreli emsal işçiye göre çalıştığı süreye orantılı olarak ödenir."

Hükümde iki ayrı kural yer almaktadır. Birincisi genel bir ayrımcılık yasağıdır. İkincisi ise ücret ve paraya ilişkin bölünebilir menfaatlerin çalışılan süreyle orantılı ödenmesidir. Kıdem ve ihbar tazminatına ilişkin bütün tartışmalar, bu iki kuralın birlikte nasıl uygulanacağı sorusuna dayanır.

Kanun, kısmi süreli çalışmanın özel bir türü olarak çağrı üzerine çalışmayı da düzenlemiştir. İş Kanunu'nun 14. maddesine göre taraflar çalışma süresini belirlememişse haftalık çalışma süresi yirmi saat kararlaştırılmış sayılır ve işçi bu sürede çalıştırılsın veya çalıştırılmasın ücrete hak kazanır.

II. Kıdem Tazminatı

Kıdem tazminatı, İş Kanunu'nun geçici 6. maddesi uyarınca halen yürürlükte bulunan 1475 sayılı İş Kanunu'nun 14. maddesinde düzenlenmiştir. Hak kazanma koşulları, işçinin aynı işverene bağlı olarak en az bir yıl çalışmış olması ve sözleşmenin kanunda sayılan hallerden biriyle sona ermesidir. İşverenin, İş Kanunu'nun 25. maddesinin II numaralı bendinde sayılan ahlak ve iyi niyet kurallarına uymayan haller dışındaki bir nedenle sözleşmeyi feshetmesi, işçinin haklı nedenle feshi, askerlik, emeklilik ya da yaşlılık aylığı için gereken sigortalılık süresi ve prim gün sayısının tamamlanması, kadın işçinin evlendiği tarihten itibaren bir yıl içinde kendi arzusuyla ayrılması ve ölüm bu hallerin başlıcalarıdır.

Bu koşulların hiçbiri haftalık çalışma süresine bağlı değildir. Haftada on beş saat çalışan bir işçi de bir yılını doldurduğunda kıdem tazminatına hak kazanır.

### 1. Hizmet süresi tam olarak hesaplanır

Kıdem süresinin hesabında, kısmi süreli çalışılan dönem takvim süresi olarak dikkate alınır. Örneğin üç yıl boyunca haftada yirmi saat çalışan işçinin kıdemi üç yıldır. Kanun, tazminatı "her geçen tam yıl için" otuz günlük ücret tutarında belirlemiştir ve yılın hesabında günlük veya haftalık çalışma saatine yer vermemiştir. Bu sonuç ayrımcılık yasağıyla da uyumludur. Kıdem süresini çalışma saatine göre orantılamak, aynı süre işyerine bağlı kalan iki işçi arasında yalnızca sözleşme türü nedeniyle fark yaratır.

SGK kayıtlarında kısmi süreli çalışan işçinin prim gün sayısının ay içinde çalışılan saatlere göre otuz günün altında bildirilmesi bu sonucu değiştirmez. Prim gün sayısı sosyal güvenlik hakları bakımından önemlidir, ancak iş sözleşmesinin süresini belirlemez. Kıdem tazminatına esas süre, kural olarak işe giriş ve çıkış tarihleri arasındaki takvim süresidir. Prim gün sayısının düşük bildirilmesi bu süreyi kısaltmaz.

### 2. Ücret orantılıdır

Orantılılık ilkesi hesaba esas ücrete yansır. Kıdem tazminatı işçinin son brüt ücreti üzerinden hesaplanır ve bu ücrete, düzenli olarak ödenen para ve parayla ölçülebilen menfaatler eklenir. Kısmi süreli işçinin son ücreti, çalıştığı süreye orantılı olarak belirlendiğinden tazminat da doğal olarak bu ücret üzerinden hesaplanır.

Örneğin haftada yirmi saat çalışan, son giydirilmiş brüt ücreti aylık 18.000 TL olan ve dört yıl üç ay çalıştıktan sonra işverence haklı bir neden olmaksızın işten çıkarılan bir işçinin kıdem tazminatı, 18.000 TL x 4 yıl ve 18.000 TL x 3/12 toplamı olan 76.500 TL'dir. Yargıtay uygulamasında bildirim süresi kullandırılmadan yapılan fesihlerde bu süre de kıdem süresine eklendiğinden, böyle bir fesihte tazminat bu oranda artar. Kıdem tazminatı tavanı ise her tam yıl için esas alınan otuz günlük ücrete uygulanan bir üst sınır olduğundan, kısmi süreli işçi bakımından genellikle sonuç doğurmaz.

### 3. Tartışmalı durum: Sözleşme süresince çalışma biçiminin değişmesi

Daha zor sorular, işçinin sözleşme süresince tam süreliden kısmi süreliye veya kısmi süreliden tam süreliye geçmesi halinde doğar. 1475 sayılı Kanun'un 14. maddesi tazminatın son ücret üzerinden hesaplanmasını öngörmektedir. Bu kuralın lafzi uygulaması, yıllarca tam süreli çalıştıktan sonra son dönemde kısmi süreliye geçen işçinin bütün kıdemi için düşük ücretle tazminat alması, tersine yıllarca kısmi süreli çalışıp son dönemde tam süreliye geçen işçinin ise bütün kıdemi için yüksek ücretle tazminat alması sonucunu doğurur. Yargıtay uygulamasında kural olarak sözleşmenin sona erdiği tarihteki son ücret bütün kıdem süresi için esas alınmakta, ücretin aylara göre değiştiği hallerde son bir yılın ortalaması dikkate alınmaktadır.

Öğretide bu sonuçlardan özellikle ilkinin hakkaniyete aykırı olduğu ve her dönemin kendi çalışma süresine göre ayrı hesaplanması gerektiği ileri sürülmektedir. Yerleşik uygulamadan ayrı olarak kanaatimizce bu konuda iki durum birbirinden ayrılmalıdır. Kısmi süreliye geçiş işçinin kendi talebine dayanıyorsa, son ücret kuralının uygulanması kanunun açık lafzına uygundur. Buna karşılık geçiş, işverenin tazminat yükünü azaltma amacıyla ve işçinin özgür iradesine dayanmadan gerçekleştirilmişse, İş Kanunu'nun 22. maddesindeki çalışma koşullarında esaslı değişiklik kuralları ve dürüstlük kuralı birlikte değerlendirilmelidir. 22. maddeye göre esaslı değişiklik ancak işçiye yazılı bildirimle yapılabilir ve işçi altı iş günü içinde yazılı olarak kabul etmezse işçiyi bağlamaz. Bu şekilde yapılmamış bir geçiş, tazminat hesabında da hüküm doğurmamalıdır. İşçi bu durumda, koşulları varsa sözleşmeyi İş Kanunu'nun 24. maddesinin II numaralı bendinin (f) alt bendi uyarınca haklı nedenle feshederek kıdem tazminatı da talep edebilir. Doğum veya evlat edinme sonrasında 13. madde uyarınca kısmi süreli çalışmaya geçen ebeveyn bakımından geçişin işçinin talebine dayandığı ayrıca not edilmelidir.

Uygulamada sık karşılaşılan bir başka durum, işçinin kayıtlarda kısmi süreli gösterilmesine rağmen fiilen tam süreli çalıştırılmasıdır. Bu durumda tazminat, fiili çalışma süresine karşılık gelen ücret üzerinden hesaplanmalıdır. İşçi, fiilen tam süreli çalıştığını tanık beyanı, giriş çıkış kayıtları, vardiya çizelgeleri ve yazışmalar gibi her türlü delille ispat edebilir. Bu tür davalarda fark ücret, fark kıdem ve ihbar tazminatı ile sigorta primlerinin eksik bildirilmesi birlikte gündeme gelmektedir.

III. İhbar Tazminatı

İş Kanunu'nun 17. maddesindeki bildirim süreleri, işçinin kıdemine göre belirlenir: altı aydan az süren işlerde iki hafta, altı aydan bir buçuk yıla kadar dört hafta, bir buçuk yıldan üç yıla kadar altı hafta, üç yıldan fazla süren işlerde sekiz hafta. Maddede haftalık çalışma süresine bağlı bir ayrım bulunmadığından, bu süreler kısmi süreli işçiler için de aynen uygulanır.

Bildirim süresine uyulmadan yapılan fesihte ödenecek ihbar tazminatı, bildirim süresine ilişkin ücret tutarındadır. Kısmi süreli işçi bakımından bu ücret, işçinin kendi sözleşmesine göre aldığı ücrettir. Yukarıdaki örnekte işçinin kıdemi üç yılı aştığından bildirim süresi sekiz hafta, yani elli altı gündür ve ihbar tazminatı 18.000 / 30 x 56 hesabıyla 33.600 TL'dir.

Çağrı üzerine çalışmada ihbar tazminatının hesabı ayrıca dikkat gerektirir. İşveren işçiyi fiilen az çağırmış olsa bile, işçi sözleşmede kararlaştırılan, kararlaştırılmamışsa kanunen haftalık yirmi saat kabul edilen süre için ücrete hak kazandığından, tazminat da bu süreye karşılık gelen ücret üzerinden hesaplanmalıdır. İşverenin işçiyi bilinçli olarak az çağırması, tazminat matrahını düşürmenin bir yolu olarak kullanılamaz. İşçi fiilen kararlaştırılan süreden fazla çağrılmışsa ve ücret aydan aya değişiyorsa, hesapta son bir yılda ödenen ücretlerin ortalaması esas alınır. Kararlaştırılan süreye karşılık gelen ücret bu hesabın tabanıdır.

IV. Ayrımcılık Yasağının Tazminat Hesabına Etkisi

İş Kanunu'nun 13. maddesindeki ayrımcılık yasağı, tazminat hesabında giydirilmiş ücretin belirlenmesinde de önem taşır. Yemek, yol, ikramiye ve benzeri yan ödemeler tam süreli işçilere sağlanıyor, kısmi süreli işçiye ise yalnızca sözleşme türü nedeniyle sağlanmıyorsa, haklı bir neden gösterilmedikçe bu durum ayrımcılık oluşturur. Paraya ilişkin bölünebilir menfaatler kısmi süreli işçiye çalıştığı süreyle orantılı olarak ödenmeli, bunların tazminat hesabında giydirilmiş ücrete bu oranda dahil edilmesi de talep edilebilir. Servis ve yemekhane gibi bölünemeyen menfaatler ise kısmi süreli işçiye tam olarak sağlanmalıdır. İş Kanunu'nun 5. maddesinin ikinci fıkrası, kısmi süreli ve tam süreli işçi arasında esaslı sebepler olmadıkça farklı işlem yapılmasını yasaklar. Bu yasağa aykırılık halinde işçi, aynı maddenin altıncı fıkrası uyarınca dört aya kadar ücreti tutarındaki uygun bir tazminatın yanında yoksun bırakıldığı hakları da talep edebilir. İşçi ihlal ihtimalini güçlü biçimde gösteren bir durum ortaya koyarsa, ihlalin bulunmadığını ispat yükü işverene geçer.

V. Uygulayıcılar İçin Öneriler

İşverenler bakımından en önemli husus, kısmi süreli çalışmanın yazılı sözleşmeye ve gerçeğe uygun kayıtlara dayanmasıdır. Çalışma süresinin sözleşmede açıkça belirlenmesi, fiili çalışmanın puantaj kayıtlarıyla izlenmesi ve tam süreliden kısmi süreliye geçişin 22. maddeye uygun yazılı bildirim ve işçinin yazılı kabulüyle yapılması, ileride doğabilecek uyuşmazlıklarda belirleyici olur.

İşçiler bakımından ise kısmi süreli çalışmanın tazminat haklarını ortadan kaldırmadığı bilinmelidir. Fiili çalışma süresi sözleşmede yazılandan fazlaysa, bu durumun belgelerle desteklenmesi önemlidir. Sözleşmenin sona ermesi halinde arabulucuya başvurmadan önce kıdem süresinin, son giydirilmiş ücretin ve varsa çalışma biçimi değişikliklerinin tarihleriyle birlikte tespit edilmesi, talebin doğru kurulmasını sağlar. Kıdem ve ihbar tazminatı alacakları, 25 Ekim 2017 sonrasındaki fesihler bakımından beş yıllık zamanaşımına tabidir. Dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması zorunludur ve arabuluculuk süreci boyunca zamanaşımı durur.

Sonuç

Kısmi süreli iş sözleşmesi, işçiyi kıdem ve ihbar tazminatından yoksun bırakmaz. Hak kazanma koşulları ve bildirim süreleri tam süreli işçiyle aynıdır, kıdem süresi takvim süresi olarak tam hesaplanır ve orantılılık hesaba esas ücrete yansır. Tartışmalar ise daha çok çalışma biçiminin sözleşme süresince değiştiği ve kayıtların fiili durumu yansıtmadığı dosyalarda görülmektedir. Bu dosyalarda son ücret kuralının, işçinin iradesine dayanmayan geçişlerde tazminat yükünü azaltmanın aracı haline getirilmemesi, hem ayrımcılık yasağının hem de dürüstlük kuralının gereğidir.

Av. Sinan Cem GÖDE

İstanbul'da, Sarıyer'de evlerin arasından geçen basamaklı bir yol düşünün. Mahalleli yıllarca bu yolu kendisi açmış, kendisi kullanmış. Bir gün belediye gelip yolu asfaltlamış. Yolun altındaki arsanın bir kısmı ise tapuda başkalarına ait; bu paylardan birine, sulh hukuk mahkemesi kararıyla Defterdar kayyım olarak atanmış.

Kayyım sıfatıyla hareket eden Defterdarlık, 2014'ten bu yana 11,27 metrekarelik bir alanın merdivenli yol olarak belediyece kullanıldığını tespit ediyor. Kayyımın yönettiği paya düşen kısım 6,24 metrekare. Komisyon bu kısım için 01.11.2017 ile 30.06.2022 arasındaki dönemin işgal tazminatını 4.418 TL olarak belirliyor ve belediyeye, otuz gün içinde ödemezse tahsilat yoluna gidileceğini bildiren bir ihbarname gönderiyor.

Belediye ihbarnamenin iptali için asliye hukuk mahkemesinde dava açıyor. Mahkeme davaya girmiyor: iptali istenen işlem idari bir işlemdir, bunun yeri idari yargıdır, diyerek davayı yargı yolu caiz olmadığı için usulden reddediyor.

Buraya kadar olağan bir tablo. Dosyayı Hukuk Genel Kurulu'na kadar taşıyan şey, sonrasında olanlar.

II. İstinaf Kapısında Bir Rakam

Belediye istinafa gidiyor. İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 1. Hukuk Dairesi dosyayı açtığında önce dava değerine bakıyor: 4.418 TL. İlk derece kararının verildiği 09.05.2023 tarihinde istinaf kesinlik sınırı 17.830 TL'dir; dava bunun çok altında kalmaktadır. Daire, Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun (HMK) 352/1-b maddesi uyarınca istinaf dilekçesini miktar itibarıyla reddediyor. Aslı istinaf edilemeyen hükmün ferileri de istinaf edilemeyeceği için vekâlet ücreti de kesin sayılıyor.

Başka bir ifadeyle, yargı yolu sorunu hiç konuşulmadan dosya kapanıyor.

Belediyenin istinaf dilekçesi ise tam olarak bu soruyu tartışmak istiyordu. Dilekçede, kayyım sıfatıyla hareket eden Defterdarlığın işleminin idari nitelikte olup olmadığının önce belirlenmesi gerektiği, mal memurunun bu işleminin 3561 sayılı Kanun ve ilgili Yönetmelikteki atıflar nedeniyle Türk Medeni Kanunu'nun vesayet hükümlerine tabi olduğu, dolayısıyla uyuşmazlığın adli yargıda çözülmesi gerektiği ileri sürülmüştü. Esasa ilişkin itirazlar da eksik değildi: yolun bütün mahalleye açık olduğu, belediyenin taşınmazı kullanmayı engelleyen bir faaliyeti bulunmadığı, paylı taşınmazda kimin payının nerede olduğunun belli olmadığı, taşınmaz üzerinde yıllar önce yapılmış konutlara su, elektrik, telefon ve doğalgaz bağlandığı ve kamunun yararlandığı bir alanın "kazanç yolu" olarak görüldüğü.

Bunların hiçbiri incelenmedi. Çünkü rakam küçüktü.

III. Yargıtay'ın İki Turu

Belediyenin temyizi üzerine Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, 10.10.2024 tarihli ve 2023/5441 E., 2024/4469 K. sayılı kararıyla bölge adliye mahkemesi kararını oy çokluğuyla bozdu. Dairenin akıl yürütmesi dava şartlarının inceleme sırasına dayanıyor: önce mahkemeye ilişkin dava şartları (yargı, yargı yolu, görev, kesin yetki), sonra taraflara ilişkin olanlar, en son dava konusuna ilişkin olanlar incelenir. Yargı yolu sağlandıktan sonra, ancak o yargı kolunun usul kanununda yer alan istinaf kesinlik hükümlerine geçilebilir.

Bölge adliye mahkemesi direndi. Önceki gerekçesini tekrar ederek kararın miktar itibarıyla kesin olduğunu söyledi (İstanbul BAM 1. HD, 2025/239 E., 2025/406 K.).

Direnme üzerine dosya Hukuk Genel Kurulu'na geldi. Kurul, 16.09.2026 tarihli ve 2025/741 E., 2026/497 K. sayılı kararıyla direnme kararını oy çokluğuyla bozdu. Uyuşmazlık kararda şöyle tarif ediliyor: yargı yolu caiz olmadığı gerekçesiyle verilen usulden ret kararı istinaf edildiğinde, bölge adliye mahkemesi dava değerine bakmadan yalnızca yargı yolu yönünden inceleme yapabilir mi?

Kurul'un cevabı evet. Kararın belirleyici cümlesi şu:

"Bölge Adliye Mahkemesince yargı yoluna ilişkin inceleme yapılmadan adli yargı yerinin uyguladığı usul kurallarına göre kesinlik sınırının belirlenmesi hukuka aykırıdır."

IV. Kesinlik Sınırı Hangi Kanunun Kuralı?

Çoğunluğun gerekçesini anlamak için kesinlik sınırının nereden geldiğine bakmak yeterli. HMK m.341/2'ye göre miktar veya değeri üç bin Türk lirasını geçmeyen malvarlığı davalarına ilişkin kararlar kesindir; bu tutar her yıl yeniden değerleme oranında artırılır ve 2023 yılında bölge adliye mahkemesinin uyguladığı 17.830 TL'ye bu yolla ulaşılmıştır. HMK m.352/1-b de bölge adliye mahkemesinin ön incelemede "kararın kesin olması" hâlini tespit ederek öncelikle gerekli kararı vereceğini söyler.

Her iki hüküm de adli yargının usul kanununa aittir. Kurul tam bu noktaya dayanıyor: yargı kollarının her birinin kendine özgü yargılama usulü vardır; idari davalar 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'na, adli yargıdaki hukuk davaları HMK'ya tabidir. Bir davada HMK'nın kesinlik sınırını uygulamak, o davanın adli yargıya ait olduğunu baştan kabul etmek demektir. Oysa ilk derece mahkemesinin verdiği karar tam da bunun tersini söylüyordu ve istinafın konusu bu kabuldü.

Kararda, Kurul'un yargı yolu ile kesinlik arasında kurduğu bağlantı şöyle formüle ediliyor: bir kararın HMK m.352/1-b gereğince miktar itibarıyla kesin olup olmadığını inceleyebilmek için, öncelikle davanın hangi yargı kolundaki mahkemede görüleceğine ilişkin uyuşmazlık çözülmelidir.

Mantık kendi içinde sağlam. Kesinlik sınırı, davanın hangi usul kanununa tabi olduğuna göre belirleniyorsa, hangi usul kanununun uygulanacağı sorusu, kesinlik sınırından önce gelir. Aksi hâlde ortaya döngüsel bir durum çıkar: mahkeme "bu dava benim yargı koluma ait değil" der, üst mahkeme ise "bu dava benim yargı kolumun kesinlik sınırının altında" diyerek o kararı denetlemez.

V. Karşı Oy Neden Hafife Alınmamalı?

Karşı görüş ilk kez 7. Hukuk Dairesi'nin bozma kararına eklenen karşı oy yazısında ayrıntılı biçimde ortaya konmuş, Hukuk Genel Kurulu'ndaki görüşmelerde de dile getirilmiştir. Karşı oy şu cümleyle açılıyor:

"Hemen belirtilmelidir ki, usul kuralları açık hükümler içerir ve yorum yoluyla genişletilemezler."

Karşı oya göre dava şartları kamu düzenine ilişkindir ve her aşamada kendiliğinden gözetilir; ama bölge adliye mahkemesinin dava şartlarını inceleyebilmesi için ortada istinafı kabil bir karar bulunmalıdır. Usul kanununda, kamu düzenine ilişkin dava şartları bakımından değere bakılmaksızın inceleme yapılabileceğine dair bir istisna yoktur. Hukuk Genel Kurulu kararının 6. paragrafı da aynı görüşün Kurul'da savunulduğunu, ancak çoğunlukça benimsenmediğini kaydediyor.

Bu görüşün kuvvetli bir dayanağı var ve bunu açıkça kabul etmek gerekiyor. HMK m.341/2, kesinlik kuralına bir istisna öngörmüştür: manevi tazminat davalarında verilen kararlara karşı, miktar veya değere bakılmaksızın istinaf yoluna başvurulabilir. Bu cümle 2016'da 6763 sayılı Kanun'la eklenmiştir. Kanun koyucu, değere bakılmaksızın istinaf yolunun açık olmasını istediği hâli bizzat yazmış; yargı yolu kararlarını bu kapsama almamıştır. Karşı oyun "yorumla genişletme" uyarısı bu açıdan yerinde.

Yine de çoğunluğa katılıyorum. Çünkü çoğunluğun yaptığı şey, kesinlik kuralına yeni bir istisna eklemek değil, o kuralın uygulanma koşulunun gerçekleşip gerçekleşmediğini sorgulamaktır. HMK m.341/2, HMK'nın uygulandığı bir dava varsayar. Yargı yolu tartışmalıyken bu varsayım ispatlanmış değildir. Manevi tazminat istisnası, HMK'ya tabi olduğu kuşkusuz davalarda kesinlik kuralını esneten bir hükümdür; yargı yolu sorunu ise kuralın hangi kanundan geleceğini belirleyen bir ön sorundur. İkisi aynı düzlemde değil.

Bir de pratik bir taraf var. Karşı oyun çizgisi izlendiğinde, değeri küçük her davada ilk derece mahkemesinin yargı yolu değerlendirmesi fiilen denetimsiz kalır. Mahkeme "adli yargı caiz değil" dediğinde, değeri sınırın altındaki bir davacı bu yanılgıyı hiçbir üst mahkemeye gösteremez. Yanılgı ters yönde de doğabilir: idari yargıya ait bir uyuşmazlığı esastan karara bağlayan bir hukuk mahkemesinin kararı da, değeri küçükse, aynı gerekçeyle kesinleşir. Yargı yolunu kamu düzenine ilişkin bir dava şartı sayıp her aşamada resen gözetilmesini isteyen bir sistemin, bu gözetimi miktar eşiğine bağlaması kendi içinde tutarsız görünüyor.

Kararın çözmediği bir mesele de var: rakamlar. Bölge adliye mahkemesi 2023 kesinlik sınırını 17.830 TL olarak uygulamış; 7. Hukuk Dairesi'ndeki karşı oy ise aynı tarih için 17.852 TL'den söz ediyor. Bu dosyada sonucu değiştirmeyen bir fark, ancak kesinlik sınırına yakın değerdeki davalarda yıl ve tutarın resmî ilan üzerinden ayrıca doğrulanması gerektiğini hatırlatıyor.

VI. Kararın Sınırları

Karar dar bir usul sorusunu çözüyor ve onu öyle okumak gerekiyor.

Hukuk Genel Kurulu, işgal tazminatı ihbarnamesine karşı açılan bu davanın adli yargıda mı, idari yargıda mı görüleceğine karar vermedi. Kayyım sıfatıyla hareket eden Defterdarlığın işleminin niteliği konusunda belediyenin ileri sürdüğü vesayet hukuku argümanı hakkında da bir şey söylemedi. Kurul yalnızca bölge adliye mahkemesinin bu soruyu incelemeden dosyayı kapatamayacağını söyledi. Dosya şimdi bölge adliye mahkemesine dönüyor ve oradaki ilk iş, yargı yolu sorusuna olumlu ya da olumsuz bir cevap vermek olacak.

Esasa ilişkin itirazlar, yani yolun kamuya açık olup olmadığı, belediyenin şagil sayılıp sayılamayacağı ve tazminat tutarının doğruluğu, ancak yargı yolu adli yargı lehine çözülürse ve o aşamada kesinlik sınırı ayrıca değerlendirildikten sonra gündeme gelebilir. Kararın bu bölümleri açık bıraktığını, değeri küçük her davada esasa ilişkin istinaf incelemesinin artık mümkün olduğu biçiminde yorumlanmaması gerektiğini özellikle not etmek gerekir.

VII. Dava Dosyasına Yansıması

Kararın uygulamaya etkisi en çok, değeri küçük ama ilkesel önemi büyük uyuşmazlıklarda hissedilecek: kamu kurumlarıyla yaşanan küçük tutarlı ihtilaflar, idari işlem görünümlü özel hukuk ilişkileri, belediye, Hazine ve kayyım işlemleri.

İlk olarak, ilk derece mahkemesi davayı yargı yolu caiz olmadığı gerekçesiyle usulden reddettiğinde, dava değeri kesinlik sınırının altında olsa bile istinaf yolunun kapalı olduğu varsayılmamalı. Bu karar, söz konusu ret kararına karşı istinaf incelemesinin yargı yolu yönüyle sınırlı olarak yapılabileceğini kabul ediyor.

İkinci olarak, istinaf dilekçesinde yargı yolu itirazı ayrı ve ilk başlık olarak yazılmalı. İncelemenin yalnız yargı yolu yönünden yapılacağı bilindiğine göre, dilekçenin bu yönü bağımsız ve gerekçeli biçimde kurması gerekir.

Üçüncü olarak, bölge adliye mahkemesi yine de değer üzerinden ret kararı verirse, bu dosyada olduğu gibi temyiz yolunun kullanılması ve Hukuk Genel Kurulu'nun bu kararının açıkça gösterilmesi düşünülmeli.

Son olarak, hangi yargı kolunun görevli olduğu konusunda gerçek bir belirsizlik varsa, adli yargıdaki kanun yolu sürecini beklerken idari yargıdaki dava açma sürelerinin işlemeye devam edebileceği ihmal edilmemeli. Bu karar istinaf kapısını aralıyor, ama hangi kapının doğru kapı olduğunu söylemiyor.

VIII. Sonuç

4.418 liralık bir işgal tazminatı, dört yılı aşkın bir süre boyunca dört ayrı yargı merciini meşgul etti. Bunun nedeni tutar değil, dosyanın sorduğu soruydu: bir mahkeme "bu dava benim yargı koluma ait değil" dediğinde, o kararın denetimi dava değerine bağlanabilir mi?

Hukuk Genel Kurulu'nun cevabı, yargı yolu sorusunun kesinlik sınırından önce geldiği yönünde. Karşı oyun kanun metnine sadakat çağrısı ciddiye alınmayı hak ediyor ve kanun koyucunun bu konuda açık bir hüküm koyması, tartışmayı kalıcı olarak kapatmanın en temiz yolu olur. O hüküm gelene kadar, çoğunluğun yorumu hem dava şartlarının resen gözetilmesi ilkesine hem de yargı kolları arasındaki ayrımın mantığına daha uygun duruyor.

Asfaltlanmış merdivenin bedelini kimin ödeyeceği ise başka bir günün sorusu. Önce hangi mahkemenin bunu soracağı belli olacak.

Av. Mete ÇELİK

Yararlanılan Kaynaklar

· Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 16.09.2026 tarihli, 2025/741 E., 2026/497 K. sayılı karar.

· Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, 10.10.2024 tarihli, 2023/5441 E., 2024/4469 K. sayılı karar ve karşı oy yazısı.

· İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 1. Hukuk Dairesi, 20.10.2023 tarihli, 2023/2394 E., 2023/1672 K. sayılı karar ve 2025/239 E., 2025/406 K. sayılı direnme kararı.

· İstanbul 31. Asliye Hukuk Mahkemesi, 09.05.2023 tarihli, 2022/735 E., 2023/231 K. sayılı karar.

· 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, m.114, 115, 341, 352 (güncel metin).

· 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu.

· Hukuk Genel Kurulu kararında atıf yapılan eserler: Baki Kuru, Hukuk Muhakemeleri Usulü, Cilt I, İstanbul, 2001; Baki Kuru, Burak Aydın, Medeni Usul Hukuku El Kitabı, C. I, 2025.

1. Altsoy için yasal miras payının yarısı,

2. Ana ve babadan her biri için yasal miras payının dörtte biri,

3. Sağ kalan eş için, altsoy veya ana ve baba zümresiyle birlikte mirasçı olması hâlinde yasal miras payının tamamı, diğer hâllerde yasal miras payının dörtte üçü.

Kanunda belli kişilerin saklı paylı mirasçı olarak korunmasındaki esas amaç; yasal mirasçılar arasındaki belli kimselerin muhtemel miras haklarını asgari ölçüde korumak ve aile içerisindeki mal paylaşımı arasındaki dengeler arasında asgari adaleti tesis etmektir. Bilindiği üzere miras bırakan sağlığında her türlü tasarruf özgürlüğüne sahip olmakla birlikte; yapacağı gerek sağlararası işlemler gerekse de ölüme bağlı işlemler ile tasarruf özgürlüğünü yaşamakta; muhtemel mirasçıları ise murisin mal varlığı kapsamında yaptığı işlemlere karışamamaktadır. Bu tip durumların yaşanması her halde çok muhtemeldir. Gerçekten de miras bırakan sağlığında belli başlı işlemleri gerçekleştirmekte elbette özgürdür. Ancak miras bırakan tasarruflarıyla saklı payları ihlal etmemek zorundadır. Emredici kanun hükümleri ile korunan saklı payları ihlal eden tasarruflar geçersizdir. Ancak bu geçersizlik kendiliğinden ortaya çıkmamaktadır. Saklı paylı mirasçıların miras bırakanın tasarruflarının saklı payları ihlal ettiğini dava veya defi yoluyla ileri sürmesi gerekmektedir. Saklı paylı mirasçılar bunu ileri sürdüğünde, ilgili tasarruflar saklı payları ihlal ettiği ölçüde geçersizleşecektir. İşte bu ifade yani tasarrufların saklı payları ihlal ettikleri ölçüde geçersizleştirilmesi; azaltma ve eksiltme anlamına gelen tenkis ile ifade edilmektedir. Tenkis davasında ispat yükü kural olarak davacıdadır. Davacı, saklı paylı mirasçı olduğunu, mirasbırakanın tenkise tabi bir tasarrufta bulunduğunu ve bu tasarrufla saklı payının zedelendiğini ortaya koymalıdır.

TMK Madde 570 uyarınca: '' Tenkis, saklı pay tamamlanıncaya kadar, önce ölüme bağlı tasarruflardan; bu yetmezse, en yeni tarihlisinden en eskisine doğru geriye gidilmek üzere sağlararası kazandırmalardan yapılır. Kamu tüzel kişileri ile kamuya yararlı dernek ve vakıflara yapılan ölüme bağlı tasarruflar ve sağlararası kazandırmalar en son sırada tenkis edilir. '' diyerek tenkiste sıra belirlenmiştir.

Madde 571'de; Tenkis davası açma hakkı, mirasçıların saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinin üzerinden on yıl geçmekle düşer. Bir tasarrufun iptali bir öncekinin yürürlüğe girmesini sağlarsa, süreler iptal kararının kesinleşmesi tarihinde işlemeye başlar. Tenkis iddiası, def'i yoluyla her zaman ileri sürülebilir denmiştir. Bu durumda saklı payları ihlal edilen yasal mirasçıların dava yoluyla hak düşürücü süreler içerisinde tenkis davası açması son derece önemli olup; kanunen sürelerle sınırlandırılmıştır. Muhtemel miras hakları zedelenen saklı paylı mirasçıların işbu dava yolu ile miras payları en azından asgari surette korunacak ve miras konusunda toplumsal adalet bir nebze olsun sağlanmaya çalışılacaktır.

Şunu unutmamakta fayda vardır: tenkis miras bırakan tarafından geçerli olarak yapılan ancak saklı payı ihlal eden işlemlere karşı başlatılan hukuki mercidir. Muris muvazaasında ise devrin tamamen geçersizliği istenir ve saklı pay sahibi olma şartı aranmaz. Tenkiste ise geçerli bir tasarrufun yalnızca saklı payı aşan kısmının indirilmesi istenir ve davayı yalnızca saklı paylı mirasçılar açabilir. Bu nedenle miras hukuku açısından açılacak olan dava; işlemin konusuna, sebebine ve maksadına göre şekillenmekte olduğundan esasa uygun dava açmak oldukça önemlidir.

Av. Betül ZENGİN KÖKCE

Anayasa Mahkemesine 2012 yılından bu yana toplam 633 bin 488 bireysel başvuru yapıldı, bunlardan 527 bin 803'ü sonuçlandırıldı. Yüksek Mahkemenin başvuruları karşılama oranı yüzde 83,3 oldu. Derdest dosya sayısı ise 105 bin 685 oldu.

AYM’nin hak ihlali kararı verdiği 76 bin 247 başvuruda ilk sırada makul sürede yargılanma hakkının ihlali var. Bunu adil yargılanma ve mülkiyet hakkı ihlalleri takip ediyor.

Bireysel başvuru istatistikleri üç aylık periyotlarla güncellenerek yayımlanıyor.

Meslekte 35 yılını dolduran 415, 30 yılını dolduran 432, 25 yılını dolduran avukat olmak üzere toplam 658 avukata plaketleri, 8-9 ve 10 Eylül günlerinde düzenlenen törenlerle takdim edildi.

Meslekte 35 ve 30 yılını dolduran avukatların plaket töreni 8 Eylül Cuma günü Cemal Reşit Rey Konser Salonu’nda, 25 yılı dolduran avukatların plaket töreni ise 9 Eylül Cumartesi ve 10 Eylül Pazar günleri İstanbul Barosu Konferans Salonu’nda gerçekleştirildi.

Tören, İstiklal Marşı ve saygı duruşuyla başladı. Törende konuşan İstanbul Barosu Başkanı Av. Filiz Saraç, “Hak mücadelesine yüreğini ve emeğini koymuş tüm avukat meslektaşlarımız, hepinizi İstanbul Barosu Yönetim Kurulu adına saygıyla selamlıyorum. Avukatlık mesleğinde geride kalan yıllar, hak ve hukuk yolunda verilen mücadelenin de adıdır. 145 yıllık bir “Büyük Çınar” olan Baromuzun tarihi 35 yıllık emeğinizi ve mücadelenizi saygı ile saklayacaktır.

Bu töreni Baromuzun da 145. kuruluş yıl dönümü olan 5 Nisan Avukatlar Günü’nde yapacaktık. Ancak, 6 Şubat’ta meydana gelen ve büyük acılar ve kayıplara yol açan depremler nedeniyle törenimizi erteledik. Kaybettiğimiz yurttaş ve meslektaşlarımızı rahmetle ve saygıyla anıyoruz.

Cumhuriyetimizin 100. yılını kutladığımız bugünlerde, Cumhuriyetin kazanımlarını ve Atatürk ilke ve devrimlerini kendine rehber edinen İstanbul Barosu Cumhuriyetimizin sarsılmaz kalesi olmaya her daim devam edecektir.

Ülkemizde yaşanan hukuksuzluklara karşı çıkmaya ve hukuk devletini ve hukukun üstünlüğünü savunmaya devam edeceğiz” dedi.

Başkan Av. Filiz Saraç, meslekte 25, 30 ve 35 yılını dolduran avukatları kutladı ve hak ve hukuk mücadelesinde nice meslek yılları diledi.

Başkanın konuşmasının ardından Genel Sekreter Av. Burcu Öztoprak Alsulu, törenlerde avukatları 10’ar kişilik gruplar halinde plaket almaya davet etti. Başkan Av. Filiz Saraç, avukatlara plaketlerini tek tek sundu ve gruplar halinde fotoğraf çekimi gerçekleştirildi.

Plaket alan avukatlar arasında; İstanbul Barosu Başkan Yardımcısı Av. Ali Gürbüz (25 yıl), Yönetim Kurulu Sayman Üyesi Av. Bahar Güldaş (35 yıl), Yönetim Kurulu Üyesi Av. Gülderen Zerrin Kavak Yıldırım (25 yıl), CUMER Sözcüsü Av. Gülseren Aytaş (35 yıl), önceki Yönetim Kurulu Üyesi Av. Muazzez Yılmaz (35 yıl), Av. Cengiz Yaka (35 yıl), TÜKD Genel Başkanı Av. Tülay Çağlar(25 yıl), Kadıköy Belediye Başkanı Av. Şerdil Dara Odabaşı (25 yıl) da yer aldı.

"ŞEHİT SAVCIMIZ ADALET TEŞKİLATININ KAHRAMANLIK SEMBOLÜ OLMUŞTUR"     

Törene katılan Adalet Bakan Yardımcısı Zekeriya Birkan, "Şehit savcımız şerefli, adalet sancağının ölümsüz bir timsalidir. Aziz hatırası şahadetinden bu yana hiç unutulmamış ve adalet teşkilatının kahramanlık sembolü olmuştur. Mehmet Selim Kiraz bu vatanın fedakâr, kahraman bir evladıdır. Ömrünü devletine, milletine hizmete ve adaletin tecellisini adamıştı. O gün şehit savcımızı hedef alan kurşunlar aynı zamanda yargıya, adalete, hukukun üstünlüğüne ve demokrasiye sıkılmıştır. Bu menfur saldırıda adaleti ve ömrünü adalet yoluna adamış bir kahramanı hedef alanların asıl gayesi bellidir. Terör örgütlerinin asıl amacı ve hedefi şehit savcımızın şahsında milletimizin birliği ve bütünlüğüdür. Adalet teşkilatının gözünü korkutmak ve yıldırmaktır. Hamdolsun ki bu hainler bugüne kadar emellerine ulaşamadılar, bundan sonra da ulaşamayacaklar. Adalet camiamız köklü kurumsal yapısı ve gelenekleriyle bu hain saldırılar karşısında hiçbir zaman yılmamıştır" dedi.

"TERÖR ÖRGÜTLERİNE AMAÇLARINA ULAŞAMADIKLARINI GÖSTERMEK İÇİN BURADAYIZ"

İstanbul Cumhuriyet Başsavcısı Şaban Yılmaz ise, "Cumhuriyet Savcısı Mehmet Selim Kiraz kardeşimizin şahadetinin üzerinden tam 8 yıl geçti. Bugün tüm terör örgütlerine, vatan ve millet düşmanlarına birlik beraberlik içinde olduğumuzu gösteriyoruz ve buradan haykırıyoruz. Mehmet Selim savcımız gibi masum kardeşlerimizi hedef alarak husumeti, düşmanlığı körükleyen terör örgütlerine bu amaçlarına ulaşamadıklarını göstermek için buradayız" diye konuştu.

" HEPİNİZİ OĞLUM SELİM OLARAK GÖRÜYORUM "  

Şehit Cumhuriyet Savcısı Mehmet Selim kiraz'ın babası Hakkı Kiraz ise, "8 yıl önce bugün bizim için gerçekten karanlık bir gündü. ama bir taraftan da imtihan günümüzdü bununla birlikte hamdolsun birlik ve beraberlik günümüz oldu. Şu anda o günkü tabloyu burada görüyorum. hepinizi oğlum Selim olarak görüyorum. Selim her sabah takvim yaprağını koparır okur benim de okumam için masaya koyardı. 31 Mart 2015 günü sabah Selim evden çıkmadan önce yine o günün takvim yaprağını masaya koymuştu ve oradaki dua şöyleydi: 'Rabbim beni, ailemi mümin olarak evime girenleri bağışla zalimler topluluğunu da daima kahrı perişan et' şeklindeydi"  dedi. 

Konuşmaların ardından şehit savcı Mehmet Selim Kiraz'ın makam odası ziyaret edildi; odasında Kur'an-ı Kerim okundu. Savcı Mehmet Selim Kiraz, 31 Mart 2015 tarihinde Çağlayan'daki İstanbul Adalet Sarayı'nda görevi başındayken DHKP-C'li teröristler tarafından odasında rehin alınmıştı. Savcı Kiraz, saatler süren müzakerelere rağmen makamında şehit edilmişti.