Özet
Ceza hukukunda manevi unsur, suçun oluşumunda belirleyici unsurlardan biridir. Failin fiile ilişkin iradesinin ve öngörüsünün niteliği, uygulanacak suç tipini ve yaptırımı doğrudan etkilemektedir. Bu bağlamda olası kast ile bilinçli taksir arasındaki ayrım, uygulamada en fazla tartışma yaratan konulardan biri olmuştur. Özellikle ölüm ve yaralama ile sonuçlanan trafik kazaları, iş güvenliği ihlalleri ve tehlikeli davranışlardan kaynaklanan olaylarda mahkemeler, failin hangi manevi unsurla hareket ettiğini belirlemekte güçlük yaşamaktadır. Çalışmada Türk Ceza Kanunu hükümleri, öğretide ileri sürülen görüşler ve Yargıtay Ceza Genel Kurulu kararları ışığında olası kast ve bilinçli taksir arasındaki temel farklılıklar incelenmektedir.
GİRİŞ
5237 sayılı Türk Ceza Kanunu, suçun manevi unsurunu kast ve taksir olmak üzere iki ana başlık altında düzenlemiştir. Bunun yanında kanun koyucu, kastın özel görünüm biçimi olarak olası kasta; taksirin ağırlaştırılmış şekli olarak ise bilinçli taksire yer vermiştir.
Her iki kurumun ortak noktası, failin neticeyi öngörmesidir. Buna rağmen hukuki sonuçları oldukça farklıdır. Olası kastta fail neticeyi kabullenirken, bilinçli taksirde neticenin meydana gelmeyeceğine güvenmektedir. İşte uygulamadaki en büyük tartışma da bu psikolojik ayrımın nasıl tespit edileceği noktasında ortaya çıkmaktadır.
I. KAST KAVRAMI
Türk Ceza Kanunu'nun 21/1. maddesine göre kast, suçun kanuni tanımındaki unsurların bilerek ve istenerek gerçekleştirilmesidir.
Kastın iki temel unsuru bulunmaktadır:
-
Bilme unsuru
-
İsteme unsuru
Bilme unsuru, failin gerçekleştirdiği hareketin hukuki anlamını kavramasını ifade eder. İsteme unsuru ise suç teşkil eden neticenin meydana gelmesini irade etmektir.
II. OLASI KAST
TCK m.21/2'ye göre;
"Kişinin suçun kanuni tanımındaki unsurların gerçekleşebileceğini öngörmesine rağmen fiili işlemesi halinde olası kast vardır."
Bu düzenleme, doğrudan kasttan farklı olarak neticenin kesin istenmesini değil, neticenin gerçekleşmesinin göze alınmasını esas almaktadır.
Doktrinde olası kast;
-
neticenin kabullenilmesi,
-
neticeye kayıtsız kalınması,
-
"olursa olsun" anlayışı
şeklinde açıklanmaktadır.
Olası Kastın Unsurları
1. Neticenin öngörülmesi
Fail meydana gelebilecek sonucu öngörmektedir.
2. Neticenin kabullenilmesi
En önemli unsur budur.
Fail;
"Olursa olsun."
şeklinde davranmaktadır.
Artık neticenin meydana gelmesi onun açısından hareketi durdurmayı gerektirmez.
Olası Kastın Sonuçları
TCK m.21/2 gereğince ceza;
-
ağırlaştırılmış müebbet yerine müebbet,
-
müebbet yerine 20–25 yıl,
-
diğer suçlarda ise temel cezada üçte birden yarısına kadar indirim
şeklinde uygulanmaktadır.
III. TAKSİR KAVRAMI
TCK m.22'ye göre taksir;
dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık nedeniyle öngörülemeyen neticenin meydana gelmesidir.
Taksirde;
-
istek yoktur,
-
kabullenme yoktur,
-
dikkat eksikliği vardır.
IV. BİLİNÇLİ TAKSİR
TCK m.22/3'e göre;
"Kişinin öngördüğü neticeyi istememesine rağmen neticenin meydana gelmesi halinde bilinçli taksir vardır."
Kanun koyucu burada öngörüyü kabul etmiş; ancak neticenin istenmediğini açıkça belirtmiştir.
Bilinçli Taksirin Unsurları
-
Netice öngörülmektedir.
-
Netice istenmemektedir.
-
Fail neticenin gerçekleşmeyeceğine güvenmektedir.
Bu güven;
-
kendi becerisine,
-
teknik donanıma,
-
çevresel koşullara,
-
şansa
dayanabilir.
V. OLASI KAST VE BİLİNÇLİ TAKSİR ARASINDAKİ FARKLAR
|
Olası Kast |
Bilinçli Taksir |
|
Netice öngörülür |
Netice öngörülür |
|
Netice kabullenilir |
Neticenin gerçekleşmeyeceğine güvenilir |
|
"Olursa olsun." anlayışı vardır |
"Olmaz." düşüncesi vardır |
|
İsteme unsurunun zayıf şekli vardır |
İsteme unsuru tamamen yoktur |
|
Kast hükümleri uygulanır |
Taksir hükümleri uygulanır |
Doktrinde bu ayrımın merkezinde "kabullenme" ile "gerçekleşmeyeceğine güven" arasındaki psikolojik fark bulunduğu kabul edilmektedir.
VI. YARGITAY UYGULAMASI
Yargıtay uzun yıllar trafik kazalarının büyük çoğunluğunu bilinçli taksir kapsamında değerlendirmiştir. Ancak özellikle aşırı hız, yoğun alkollü araç kullanımı, kırmızı ışık ihlali ve bilinçli şekilde ağır risk oluşturan davranışlarda bazı kararlarında olası kast değerlendirmesine yönelmiştir. Bu yaklaşım, özellikle 2019 sonrasında öğretide yoğun tartışmalara neden olmuştur.
Yargıtay'ın değerlendirmesinde şu ölçütler önem kazanmaktadır:
-
ihlalin ağırlığı,
-
tehlikenin yoğunluğu,
-
failin davranışına devam etmesi,
-
neticeyi önleme imkânının bulunmasına rağmen hareketi sürdürmesi.
VII. DOKTRİNDEKİ GÖRÜŞLER
Öğretide üç temel yaklaşım bulunmaktadır:
-
Kabullenme Teorisi: Neticeyi kabullenen fail olası kastla hareket etmektedir.
-
Kayıtsızlık Teorisi: Fail neticeye karşı ilgisizdir.
-
Güven Teorisi: Fail gerçekten neticenin oluşmayacağına inanıyorsa bilinçli taksir söz konusudur.
Alman ceza hukuku ve Alman Federal Yüksek Mahkemesi kararları da Türk öğretisini önemli ölçüde etkilemiştir. Özellikle Lederriemen (Deri Kemer) ve Berlin yasa dışı araba yarışı kararları, olası kast–bilinçli taksir ayrımının gelişiminde referans niteliğindedir.
VIII. UYGULAMADAN ÖRNEKLER
Örnek 1: Kırmızı ışıkta yüksek hızla geçen sürücü yayaya çarpar.
-
Neticeyi kabullenmişse → olası kast.
-
"Fren yaparım, geçerim." düşüncesindeyse → bilinçli taksir.
Örnek 2: İnşaatta güvenlik önlemi almayan işveren.
-
İşçinin düşebileceğini bilmesine rağmen çalışmayı sürdürüyorsa ve neticeyi göze alıyorsa → olası kast.
-
Önlemlerin yeterli olacağını düşünüyorsa → bilinçli taksir.
SONUÇ
Olası kast ile bilinçli taksir arasındaki ayrım, ceza hukukunun en güç tespit edilen manevi unsur problemlerinden biridir. Her iki durumda da fail neticeyi öngörmektedir; ancak belirleyici ölçüt, netice karşısındaki iradi tutumdur. Neticenin gerçekleşmesini kabullenme olası kasta, gerçekleşmeyeceğine güvenme ise bilinçli taksire işaret eder. Türk öğretisi ve Yargıtay uygulaması bu ayrımı somut olayın özellikleri çerçevesinde değerlendirmekte; özellikle trafik kazaları ve ağır tehlike yaratan davranışlarda içtihatlar gelişmeye devam etmektedir. Bu nedenle, manevi unsurun tespitinde yalnızca objektif olay koşulları değil, failin olay anındaki psikolojik tutumu da dikkatle değerlendirilmelidir.