Sözleşmeler hukuku, sayısız borç ilişkisinin temelini oluşturur. Her ne kadar sözleşmeler büyük ölçüde serbestçe yapılabiliyor gibi görünse de, bu alan tamamen sınırsız değildir. Türk Borçlar Kanunu, sözleşmelerin kurulması, yorumlanması ve uygulanmasında dikkate alınması gereken temel hususları düzenleyen ilkelere yer vermiştir. Bu ilkeler, hem tarafların menfaatlerini dengelemeyi hem de hukuki güvenliği sağlamayı amaçlar.
Bu yazımızda sözleşmeler hukukunun temel mantığını oluşturan bu ilkeleri ele alacağız.
1. Sözleşme Özgürlüğü İlkesi
Sözleşme özgürlüğü, sözleşmeler hukukunun bel kemiğidir.
Sözleşme Yapma Özgürlüğü: Kişiler diledikleri kişiyle sözleşme yapıp yapmamakta serbesttir. Kimse, kanuni bir zorunluluk yoksa, sözleşme yapmaya zorlanamaz.
Sözleşmenin İçeriğini Belirleme Özgürlüğü: Taraflar, sözleşmenin hükümlerini kendi ihtiyaçlarına göre belirleyebilir. Bedel, süre, ifa şekli gibi hususlar serbestçe kararlaştırılabilir.
Sözleşme Türünü Belirleme Özgürlüğü: Taraflar, kanunda düzenlenmiş bir sözleşme yapabilecekleri gibi, isimsiz bir sözleşme de kurabilirler. Ancak bu özgürlük emredici hükümlere aykırı olamaz.
İrade Özgürlüğü ve İrade Beyanına Üstünlük İlkesi: Bir sözleşmenin türünün ve içeriğinin belirlenmesinde ve yorumlanmasında, tarafların yanlışlıkla veya gerçek amaçlarını gizlemek için kullandıkları sözcüklere bakılmaksızın, gerçek ve ortak iradeleri esas alınır.
Gerçek İrade – Beyan Uyumu: Sözleşmede esas olan, tarafların sözleşme kurarken neyi amaçladıklarıdır. Ancak dış dünyaya yansıyan beyan, kural olarak esas alınır. Beyan ile gerçek irade arasında çelişki varsa, muvazaalı bir işlem yapılmış olur ve iptali mümkün olabilir.
2. Sözleşme Özgürlüğünün Sınırları
Sözleşmeler hukukunun temelinde irade serbestisi yatar. Ancak bu serbesti mutlak değildir. Kanun koyucu, kamu düzeni, ahlak ve zayıf tarafın korunması gibi nedenlerle sözleşme özgürlüğünü sınırlandırmıştır. Özellikle tüketici sözleşmeleri ve iş sözleşmelerinde bu sınırlamalar daha belirgindir.
3. Yanılma, Aldatma ve Korkutmanın Etkisi
Taraflardan biri yanılma, aldatılma veya korkutma altında sözleşme yapmışsa, irade bozukluğu söz konusu olur. Bu durumda sözleşmenin iptali gündeme gelebilir.
4. Dürüstlük Kuralı ve İyiniyet İlkesi
Dürüstlük Kuralının Sözleşmelere Etkisi: Türk Medeni Kanunu’nda düzenlenen dürüstlük kuralı, sözleşmeler hukukunda da uygulanır. Taraflar, sözleşme kurulurken ve ifa edilirken dürüst davranmak zorundadır.
İyiniyetin Korunması: Bir kimsenin hukuki bir sonuçtan yararlanabilmesi için iyiniyetli olması gerekir. İyiniyet, sözleşme ilişkilerinde güven ortamını sağlar.
5. Ahde Vefa (Sözleşmeye Bağlılık) İlkesi
Pacta Sunt Servanda İlkesi: Sözleşmeler bağlayıcıdır. Taraflar, sözleşmede kararlaştırılan edimleri yerine getirmekle yükümlüdür. Bu ilke, ticari hayatın ve hukuki güvenliğin temelidir.
Ahde Vefa İlkesinin İstisnaları: Aşırı ifa güçlüğü, imkânsızlık veya uyarlama halleri, bu ilkenin istisnaları arasında yer alır.
6. Eşitlik ve Denge İlkesi:
Edimler Arası Denge: Tarafların edimleri arasında aşırı bir dengesizlik bulunmamalıdır. Aksi halde sözleşme, hakkaniyete aykırı hale gelir.
Aşırı Yararlanma (Gabin): Taraflardan biri, diğerinin zor durumundan yararlanarak aşırı menfaat sağlamışsa, sözleşmenin iptali veya uyarlanması gündeme gelir.
7. Güven İlkesi:
Karşı Tarafın Güveninin Korunması: Taraflardan biri, karşı tarafta haklı bir güven oluşturmuşsa, bu güven korunur.
Güven Sorumluluğu: Sözleşme görüşmeleri sırasında dahi, taraflar dürüst davranmak zorundadır. Aksi halde güven sorumluluğu doğabilir.
Sözleşmeler Hukukunda Emredici Kurallar
Emredici – Yedek Hukuk Kuralları Ayrımı: Emredici kurallara aykırı sözleşme hükümleri geçersizdir. Yedek hukuk kuralları ise taraflar aksini kararlaştırmadıkça uygulanır.
Emredici Kurallara Aykırılığın Sonuçları: Emredici hükümlere aykırı sözleşmeler kesin hükümsüz sayılır. Bu nedenle sözleşme hazırlanırken hukuki denetim büyük önem taşır.
Bu yazımızda Türk Borçlar Kanunu’na göre sözleşmeler hukukuna hakim olan ilkeleri ele aldık. Bir sonraki yazımızda “Sözleşmelerde Bulunması Gereken Asgari Unsurlar” ile devam edeceğiz.