1. Şirketler Neden Sorumsuzluk Kayıtlarına İhtiyaç Duyar?
Ticari sözleşmelerde şirketler, her türlü riskten sınırsız biçimde sorumlu olmak istemez. Özellikle yüksek hacimli ticari işlemler, uzun süreli sözleşmeler, teknik, finansal veya operasyonel risk içeren işler bakımından sorumluluğun sınırlandırılması, şirketler için hayati bir risk yönetimi aracıdır.
Bu nedenle sözleşmelere sıklıkla:
· “Şirket sorumlu değildir”
· “Dolaylı zararlardan sorumluluk kabul edilmez”
· “Azami sorumluluk tutarı … ile sınırlıdır”
gibi sorumsuzluk veya sorumluluk sınırlama kayıtları konulmaktadır. Ancak uygulamada bu kayıtların önemli bir kısmı hukuken geçersiz ya da etkisizdir.
2. Sorumsuzluk Kaydı Nedir?
Sorumsuzluk kaydı, bir tarafın sözleşmeden veya hukuka aykırı fiilden doğabilecek sorumluluğunu tamamen veya kısmen ortadan kaldıran ya da sınırlandıran sözleşme hükmüdür.
Bu kayıtlar
· Tam sorumsuzluk,
· Kısmi sorumsuzluk,
· Sorumluluğun üst sınırla belirlenmesi
şeklinde düzenlenebilir.
Şirketler açısından esas amaç, öngörülemez ve sınırsız tazminat riskinin kontrol altına alınmasıdır.
3. Sorumsuzluk Kayıtlarının Hukuki Dayanağı ve Sınırları
Sözleşme Serbestisi İlkesinin Sınırı
Türk hukukunda sözleşme serbestisi esastır. Ancak bu serbesti sınırsız değildir. Sorumsuzluk kayıtları hukuka, ahlaka, kamu düzenine aykırı olamaz. Bu sınırlar aşıldığında sorumsuzluk kaydı kesin hükümsüz hale gelir.
4. Ağır Kusur ve Kasten Verilen Zararlar
Ağır Kusurda Sorumsuzluk Olmaz
Türk Borçlar Kanunu’na göre kasten verilen zararlar ile ağır kusurla verilen zararlar bakımından sorumsuzluk kaydı geçersizdir. Şirketler sözleşmeye ne yazarsa yazsın, ağır kusur veya kast halinde sorumluluktan kurtulamaz.
Bu nedenle “her türlü zarardan sorumlu değildir” şeklindeki genel ifadeler, uygulamada çoğu zaman hiçbir koruma sağlamaz.
Hafif Kusur İçin Sorumsuzluk Mümkün Müdür?
Hafif kusur hallerinde sorumsuzluk kaydı kural olarak mümkündür. Ancak bu da her durumda geçerli değildir. Özellikle karşı tarafın hayatı, bedensel bütünlüğü, kişilik hakları ile ilgili zararlar bakımından hafif kusurda dahi sorumsuzluk kabul edilmez.
5. Profesyonel Faaliyetlerde Sorumsuzluk Sorunu
Uzmanlık Gerektiren İşlerde Sorumluluk
Bir şirket, mesleki veya teknik uzmanlık gerektiren bir faaliyeti yürütüyorsa, sorumsuzluk kayıtları daha dar yorumlanır.
Örneğin mühendislik, yazılım, finansal danışmanlık, sağlık hizmetleri gibi alanlarda, “sorumlu değiliz” demek çoğu zaman hukuki koruma sağlamaz.
Mahkemeler bu tür faaliyetlerde şirketlerden yüksek özen borcu bekler.
6. Tüketici Hukuku Bakımından Sorumsuzluk Kayıtları
Şirketler açısından en büyük risklerden biri, tüketici sözleşmelerinde sorumsuzluk kaydı kullanılmasıdır.
Tüketici işlemlerinde
· Tüketici aleyhine dengesizlik yaratan,
· Tüketicinin temel haklarını sınırlayan,
· Önceden hazırlanmış ve müzakere edilmemiş
sorumsuzluk kayıtları haksız şart sayılır ve kesin olarak geçersizdir.
7. Dolaylı Zararlar ve Kar Kaybı Kayıtları
Şirketler sıklıkla, dolaylı zararlar, kar kaybı, veri kaybı, itibar kaybı bakımından sorumluluğu dışlamak ister.
Bu tür kayıtlar ticari sözleşmelerde kural olarak mümkündür. Ancak açıkça yazılmalı, belirsiz olmamalı, karşı tarafın tamamen korunmasız bırakılmamasına dikkat edilmelidir
8. Azami Sorumluluk Tutarı Belirleme
Şirketler açısından en sağlıklı yöntemlerden biri, sorumluluğu tamamen kaldırmak yerine üst sınır belirlemektir.
Örneğin
· “Toplam sorumluluk sözleşme bedeli ile sınırlıdır”,
· “Yıllık ödenen bedeli aşamaz”
şeklindeki düzenlemeler mahkemeler tarafından daha makul karşılanır.
Çok düşük tutar belirlemek, sorumluluğun hangi zararları kapsadığını yazmamak, mücbir sebep ile karıştırmak bu kayıtların etkisiz hale gelmesine yol açabilir.
9. Sorumsuzluk Kaydının Açık ve Anlaşılır Olması
Belirsiz, muğlak veya çelişkili sorumsuzluk kayıtları dar yorumlanır, aleyhe değerlendirilir veya hiç uygulanmayabilir. Bu nedenle sorumsuzluk kayıtları, basit, net, teknik ama anlaşılır şekilde kaleme alınmalıdır.
10. Sorumsuzluk Kaydının Sözleşmedeki Yeri ve Genel İşlem Koşulları
Sorumsuzluk kayıtlarının sözleşmenin sonunda küçük puntolarla yazılması, özellikle genel işlem koşulu niteliği taşıyorsa ve karşı tarafa ayrıca bildirilmemişse geçersizlik riskini artırır.
Şirketler bu kayıtları görünür ve açık şekilde düzenlemelidir.
Şirketlerin tek taraflı hazırladığı standart sözleşmelerde yer alan sorumsuzluk kayıtları, genel işlem koşulu sayılabilir.
Bu nedenle sorumsuzluk kayıtları karşı tarafa açıkça bildirilmeli, içeriği müzakere edilmeli, bildirim ve müzakere yazılı kayıt altına alınmalı ve sorumsuzluk kayıtları dürüstlük kuralına aykırı olmamalıdır. Aksi halde kayıt geçersiz olur.
11. Uluslararası Sözleşmelerde Sorumsuzluk Kayıtları
Yabancı unsurlu sözleşmelerde uygulanacak hukuk, zorunlu hukuk kuralları, kamu düzeni gibi hususlar sorumsuzluk kayıtlarının geçerliliğini doğrudan etkiler.
Bu nedenle yabancı sözleşmelerde kopyala-yapıştır kayıtlar büyük risk taşır.
12. Hatalı Yazılan Sorumsuzluk Kayıtları Hukuken Geçersiz Sayılır
Sorumsuzluk kayıtlarında “Her türlü sorumluluk reddedilir” gibi genel ifadelerin kullanılması, sorumsuzluğun ağır kusuru kapsayacak şekilde yazılması, tüketici sözleşmelerinde de aynı sorumsuzluk kayıtlarının kullanılması, sorumluluğun üst sınırının belirlenmemesi veya düşük belirlenmesi gibi hatalar, şirketi korunaksız bırakır.
Sorumsuzluk kayıtları, şirketler için vazgeçilmez bir risk yönetimi aracıdır. Ancak hukuki sınırları bilinmeden yazılan kayıtlar hiçbir koruma sağlamadığı gibi şirket aleyhine sonuçlar da doğurabilir.
Bu nedenle sorumsuzluk ve sorumluluk sınırlama hükümleri, hukuki denetimden geçmelidir.