GİRİŞ
Fikri mülkiyet hukuku, yaratıcıların eserlerini korumayı ve emeklerinin karşılığını almasını sağlamayı amaçlayan kapsamlı bir hukuki düzenlemeler bütünüdür. Bu koruma yalnızca eser sahipleriyle sınırlı kalmayıp, eserin ortaya çıkmasında ve yayılmasında doğrudan rol oynayan diğer kişi ve kuruluşları da kapsar. İşte bu kapsamda ortaya çıkan bağlantılı haklar, icracı sanatçılar, fonogram yapımcıları ve yayın kuruluşları gibi eserle ilişkili olan ancak eserin yaratıcıları olmayan kişilere belirli haklar tanır. Bağlantılı hak sahipleri, kendi haklarını kullanırken, eser sahiplerinin mali ve manevi haklarını ihlal edemezler; bu sorumluluk, hakların kullanım sınırlarını belirleyen temel ilkeler arasında yer alır.
Her bağlantılı hak sahibinin hakları ve yükümlülükleri, eserin tespiti, icrası ve yayımı süreçlerine göre değişiklik göstermektedir. Örneğin, icracı sanatçılar, eser sahibinin izniyle gerçekleştirdikleri icralar üzerinden hak kazanırken, fonogram yapımcıları tespit ettikleri ses kayıtları üzerinden münhasır mali haklara sahiptir. Yayın kuruluşları ise, yalnızca mali haklar çerçevesinde korunmakta ve çalışanları bağlantılı hak sahibi olarak kabul edilmemektedir. Bu çalışma, bağlantılı hakların kapsamını, türlerini ve ilgili yasal düzenlemeleri detaylı bir şekilde ele almayı hedeflemekte olup, bağlantılı hak sahiplerinin hak ve yükümlülüklerini analiz etmeyi amaçlamaktadır.
1. İcracı Sanatçılar
İcracı sanatçı, bir eseri özgün bir şekilde yorumlayan, anlatan, tanıtan, söyleyen, çalan veya çeşitli şekillerde icra eden kişidir (FSEK m. 80/I-1-A; Komşu Haklar Yönetmeliği m. 2 ve 4). İcracı sanatçı, bir eseri meydana getiren değil; sadece kendi yeteneklerini ve teknik becerilerini katmak suretiyle, mevcut bir eseri yorumlamak, tanıtmak, anlatmak, söylemek, çalmak veya başka şekillerde canlandırarak ileten kişidir. İcracı sanatçı, duygu, düşünce, his ve sezgilerini ortaya koyar. Bu sebeple sadece gerçek kişiler icracı sanatçı olabilir (Yılmaztekin, 2020, s. 521).
İcracı sanatçıların icraları ancak, özgün olmaları halinde korunur. Özgünlük sanatsal anlamda kişiye özgü beceri ve yetenek olarak algılanmalıdır. Beceri ve yeteneğin icrayı minimum düzeyde de olsa yansıtması yeterlidir (Suluk, Karasu & Nal, 2023, s. 153). İcracı sanatçı hak sahibi olabilmek için, icranın eser sahibinin izniyle yapılması gerekir. Şarkıcı, dansçı, gitarist, tonmayster, orkestra şefi, balerin, tiyatro ve film oyuncusu icracı sanatçı kategorisine örnek teşkil eder. Son olarak bu sanatçılara münhasır nitelikte manevi ve mali haklar tanınmıştır. Tanınan mali haklar ise münhasır nitelikte olup şunlardan ibarettir: tespitin çoğaltılması, kiralama ve ödünç verme de dahil olmak üzere tespitin yayımı, radyo ve TV telli veya telsiz yayın yapan kuruluşlar ile yayını ve yeniden yayını, işaret ses görüntü nakline yarayan araçlarla yayını ve yeniden yayını, dijital ortamda umuma erişim sağlanması, dijital iletimi telli veya telsiz araçlarla umuma dağıtımı ve sunumudur (Suluk, Karasu & Nal, 2023, s. 153).
2. Fonogram Yapımcıları
Fonogram yapımcısı, bir icra ürünü olan ve sair seslerin ilk defa tespitini yapan kişidir (FSEK m. 80/I-1-B; Komşu Haklar Yönetmeliği m. 4c). Fonogram, “sinema eseri gibi görsel-işitsel eserler içindeki ses tespitleri hariç olmak üzere, bir icrada yer alan seslerin veya diğer seslerin veya ses temsillerinin tespit edildiği ses taşıyıcısı fiziki ortamı” ifade eder (FSEK m. 1/B-I-b.f).
Tespit ise “seslerin veya ses temsillerinin veya ses ve görüntülerin anlaşılabilecek, çoğaltılabilecek veya iletilebilecek şekilde bir araca kaydedilmesi işlemi”dir (FSEK m. 1/B-I-b.f). İlk kez tespitte iki husus ön plana çıkar: yapılan tespitin çoğaltmaya elverişli olması ve icra niteliği taşıyan seslerin tespit edilmesi. Bağlantılı hak kapsamına giren, esere dayalı vücuda gelen seslerin, yani icraların tespitidir (Yılmaztekin, 2020, s. 522).
Fonogram yapımcılarının korunmasının en temel sebebi yüksek maliyetli ve riskli yatırımları üstlenmeleridir. Fonogram yapımcılarına yalnızca mali haklar tanınmıştır ve bu haklar münhasır niteliktedir; manevi hakları bulunmamaktadır.
3. Radyo-Televizyon Kuruluşları
Radyo-televizyon kuruluşları, yayın yapan özel veya kamu tüzel kişileridir (FSEK m. 80/I-1-C). 6112 sayılı Kanun’a tabi olan bu kuruluşlar, yatırımı yapan ve yapımın hukukî sorumluluğunu taşıyan gerçek veya tüzel kişiler olarak bağlantılı hak kazanırlar (Yılmaztekin, 2020, s. 528). Bağlantılı hak sahipleri, eser sahiplerinin izniyle eserlerine ilişkin programları yayımladıkları sürece haklara sahip olur. Yayının gerçekleştirilmesinde görev alan çalışanlar bağlantılı hak sahibi sayılmazlar. Yayın konusu bir eseri yayınlamadan önce eser sahibinden izin alınması gerekir (Ateş, 2023, s. 75).
4. Film Yapımcıları
Film yapımcısı, bir filmin ilk kez tespitini gerçekleştiren kişidir (FSEK m. 80/I-2). Film yapımcıları bağlantılı hak kapsamında korunmakta ve tespit ettikleri filmler üzerinde mutlak nitelikli haklara sahiptir. Ancak haklar, filmin ilk tespitinin yapılması ve hak sahiplerinden mali hak kullanım izninin alınması şartına bağlıdır (Ateş, 2023, s. 79, 83). Film yapımcısı, filmin yaratıcısı olmasa da eser üzerindeki mali hakları izinle elde eder (Şahin, 2011, s. 169).
5. İcrayı Organize Eden Müteşebbisler
Bir icra, müteşebbisin girişimi ve bir sözleşmeye dayanarak gerçekleştirildiğinde, icranın kullanımında yalnızca icracı sanatçılardan değil, müteşebbisten de izin alınması gerekir. Bu izinler, münhasır nitelikte olup yalnızca umumi yerlerdeki canlı icralar için geçerlidir.
SONUÇ Bağlantılı haklar, eser sahiplerinin haklarını tamamlayıcı şekilde icracı sanatçılar, fonogram yapımcıları ve yayın kuruluşları gibi kişilerin haklarını korur. Bu haklar, eserin tespiti, icrası ve yayımı süreçlerine bağlı olarak değişir ve her hak sahibinin kullanım yetkisi, eser sahiplerinin mali ve manevi haklarını ihlal etmeyecek şekilde sınırlandırılır.
Film ve müzik sektörlerinde, bağlantılı haklar hem yaratıcıların hem de esere katkıda bulunan diğer kişilerin haklarını dengeler. İcracı sanatçılar, eser sahibinin izniyle icralar üzerinden hak kazanırken, fonogram yapımcıları tespit ettikleri ses kayıtları üzerinde münhasır mali haklara sahip olur. Yayın kuruluşlarının hakları ise yalnızca mali haklarla sınırlıdır.
Sonuç olarak, bağlantılı haklar, eser sahipleri ile diğer hak sahiplerinin haklarını dengeleyerek, fikri mülkiyet hukukunun etkin şekilde işlemesini sağlar ve tarafların haklarının korunması için büyük önem taşır.
Hilal TÜRKMEN
KAYNAKÇA -Ateş, G. (2023). Bağlantılı Hakların Korunması. Yetkin Yayınları
-Fikri ve Sınai Eserler Kanunu ,5846 sayılı -Suluk,C., Karasu,R., Nal,T. (2023) Fikri Mülkiyet Hukuku. Ankara . Seçkin Yayınları - Şahin, M. (2025). Fikir ve Sanat Eserleri Hukukunda Bağlantılı Haklar. Yetkin Yayınları. -Yılmaztekin, H. K. (2020). Fikir Ve Sanat Eserleri Kanunu Uyarınca Eser Sahipliği Ve Hak Sahipliği İle Bunların Tecavüz Davaları Bağlamında Davacı Sıfatına Etkileri Adalet Dergisi(65), 499-557.