I. Giriş
Diş hekimliği, insan sağlığını doğrudan ilgilendiren bir kamu hizmeti niteliği taşıması nedeniyle, klasik ticari faaliyetlerden farklı bir hukuki rejime tabidir. Bu rejimin en belirgin unsurlarından biri, hekimlerin ve sağlık kuruluşlarının reklam yapmasının yasaklanmış olmasıdır. Sağlık hizmetinin ticari bir metaya dönüştürülmesini önlemek, hastaların yanıltılmasının önüne geçmek ve meslek mensupları arasında haksız rekabetin doğmasını engellemek amacıyla getirilen bu yasak, Türk hukukunda köklü bir geçmişe sahiptir.
Zaman zaman kamuoyunda sağlıkta reklam yasağının yeni bir düzenleme olduğu yönünde bir algı bulunsa da, mevzuatımızda sağlık alanında reklama hiçbir zaman izin verilmemiştir. Yasak; kanun, tüzük ve yönetmelik düzeyinde birçok normda tekrar edilmiş, ayrıca yerleşik yargı içtihatları ile de teyit edilmiştir. Aşağıda önce yasağın hukuki dayanakları, ardından izin verilen bilgilendirme ile yasak reklam arasındaki sınır, yaptırımlar ve somut bir Reklam Kurulu kararı ele alınacaktır.
II. Reklam Yasağının Hukuki Dayanakları
1219 sayılı Tababet ve Şuabatı San'atlarının Tarzı İcrasına Dair Kanun reklam yasağının temel taşıdır. Kanun'un 24 ve 40. maddeleri uyarınca hekimler ve diş hekimleri; yalnızca muayene yerini, çalışma saatlerini ve uzmanlık alanlarını bildiren ilanlar verebilir. Bunun dışında her türlü reklam ve tanıtım açıkça yasaklanmıştır.
3224 sayılı Türk Diş Hekimleri Birliği Kanunu, meslek onurunu ve halkın mesleğe güvenini korumayı Birliğe ve bölge odalarına görev olarak vermiştir. Kanun'un 45. maddesi ile bu doğrultuda düzenleme yapma ve denetim yetkisi tanınmıştır. Buna paralel olarak, tabipler bakımından 6023 sayılı Türk Tabipleri Birliği Kanunu da benzer bir çerçeve öngörür.
Reklam yasağı yalnızca meslek mevzuatıyla sınırlı değildir. 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun ve buna dayanan Ticari Reklam ve Haksız Ticari Uygulamalar Yönetmeliği, aldatıcı ve haksız reklamları yasaklamakta; sağlık alanındaki hukuka aykırı tanıtımlar bakımından Reklam Kurulu'na idari yaptırım uygulama yetkisi vermektedir. Ayrıca Tıbbi Deontoloji Tüzüğü (m. 8, 9, 39), Ağız ve Diş Sağlığı Hizmeti Sunulan Özel Sağlık Kuruluşları Hakkında Yönetmelik ve 5651 sayılı İnternet Ortamında Yapılan Yayınların Düzenlenmesi Hakkında Kanun da konuyla ilgili tamamlayıcı hükümler içerir.
29 Temmuz 2023 tarihinde yürürlüğe giren Sağlık Hizmetlerinde Tanıtım ve Bilgilendirme Faaliyetleri Hakkında Yönetmelik, tanıtım ile reklam arasındaki sınırı yeniden çizmiş; hekim, diş hekimi, sağlık kuruluşları ve sağlık turizmi aracı kuruluşlarını kapsam altına almıştır. Ancak bu Yönetmelik yeni bir yasak getirmemekte, var olan yasağı güncel iletişim ortamlarına uyarlayarak teyit etmektedir. Yönetmelikle, tanıtımın reklam niteliği taşıyıp taşımadığını değerlendirmek üzere illerde Sağlıkta Bilgilendirme ve Tanıtım Faaliyetleri İl Değerlendirme Komisyonu kurulması öngörülmüştür.
III. İzin Verilen Bilgilendirme ile Yasak Reklam Arasındaki Sınır
Mevzuat, hastanın doğru sağlık hizmetine ulaşmasını sağlayan bilgilendirme ile talep yaratmaya yönelik reklamı birbirinden ayırır. İzin verilen bilgilendirme; hekimin ad ve soyadı, mesleki ve akademik unvanı, muayenehane ya da kuruluşun adı, adresi, iletişim bilgileri, hasta kabul edilen uzmanlık dalları ile çalışma saatlerini kapsar. Sağlığı koruyucu ve geliştirici nitelikteki bilimsel içerikler de belirli koşullarla paylaşılabilir.
Buna karşılık, aşağıdaki uygulamalar reklam sayılır ve yasaktır: tedavi öncesi–sonrası (“önce/sonra”) görsellerinin paylaşılması; indirim, kampanya, taksit veya fiyat duyuruları; hasta yorumları ve teşekkür ilanlarının tanıtım amaçlı kullanımı; “en iyi”, “uzman kadro”, “ileri teknoloji” gibi üstünlük ve talep yaratıcı ifadeler; sosyal medya ve internet üzerinden yönlendirme ile hasta simsarlığı/aracılık faaliyetleri. Ölçüt, tanıtımın “belli bir alandaki sağlık hizmetini ticari bir niteliğe büründürerek talep oluşturmaya yönelik olup olmadığıdır.”
IV. Yaptırımlar
Reklam yasağının ihlali, birbirinden bağımsız iki ayrı yaptırım mekanizmasını harekete geçirebilir. Disiplin yaptırımları bakımından, Türk Diş Hekimleri Birliği ve Diş Hekimleri Odaları Disiplin Yönetmeliği uyarınca; ilk ihlalde yazılı uyarıdan başlayarak, muayene ücretinin katları tutarında para cezasına ve tekrarı halinde meslekten geçici men cezasına kadar giden yaptırımlar uygulanabilir. İdari para cezaları bakımından ise Reklam Kurulu, 6502 sayılı Kanun kapsamında hukuka aykırı reklamın durdurulmasına ve idari para cezasına hükmedebilir.
V. Somut Örnek: Reklam Kurulu Kararı
Reklam Kurulu'nun 08.01.2021 tarihli kararı, konunun uygulamada nasıl somutlaştığını göstermesi bakımından öğreticidir. Karara konu olayda; bir kişinin Facebook, Instagram ve Google gibi platformlar ile internet sitesi üzerinden diş hekimliği hizmetlerine ilişkin tanıtım yaptığı ve anlaşmalı hekim/kuruluşlar için randevu oluşturarak aracılık faaliyetinde bulunduğu tespit edilmiştir. Tanıtımlarda “uzman kadromuz ile hizmetinizdeyiz”, “güncel teknoloji ve kaliteli malzemeler” gibi ifadelere ve hastaların tedavi öncesi–sonrası görüntülerine yer verildiği belirlenmiştir.
Kurul, söz konusu tanıtımların mevzuatta izin verilen bilgilendirme sınırlarını aştığını; sağlık hizmetine ticari bir görünüm veren, talep yaratıcı ve diğer sağlık kuruluşları aleyhine haksız rekabete yol açıcı nitelikte olduğunu değerlendirmiştir. Ayrıca internet sitesi aracılığıyla yürütülen aracılık faaliyetinin tüketicileri yanıltıcı ve bilgi eksikliklerini istismar edici olduğu sonucuna varılmıştır. Karar gerekçesinde şu mevzuat hükümlerine aykırılık tespit edilmiştir:
6023 s. Türk Tabipleri Birliği Kanunu m. 64; 3224 s. Türk Dişhekimleri Birliği Kanunu m. 45; 1219 s. Kanun m. 1 ve 40; Tıbbi Deontoloji Tüzüğü m. 8, 9, 39; Ağız ve Diş Sağlığı Hizmeti Sunulan Özel Sağlık Kuruluşları Hakkında Yönetmelik m. 25; Ticari Reklam ve Haksız Ticari Uygulamalar Yönetmeliği m. 5/ğ, 5/h, 7 ve 32; 6502 s. Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun m. 61.
Bu tespitler doğrultusunda Kurul, reklam veren hakkında 6502 sayılı Kanun'un 63 ve 77/13. maddeleri uyarınca 104.781-TL idari para cezası ile söz konusu reklamların durdurulması cezasına hükmetmiştir.
Bu idari kararı, yargısal içtihat da desteklemektedir. Danıştay 8. Dairesi'nin 17.12.2020 tarihli ve E. 2017/5702, K. 2020/5787 sayılı kararında; broşür ve benzeri araçlarla reklam yapan bir diş hekimine verilen disiplin para cezasının dayanağı olan Disiplin Yönetmeliği hükmünün, hekimlerin reklam yapmasını ve bu yolla rekabet oluşturmasını yasaklayan üst normlara aykırılık taşımadığı; kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarının bu alanda yaptırım uygulama yetkisine sahip olduğu vurgulanmıştır.
VI. Sonuç ve Değerlendirme
Türk hukukunda diş hekimliği mesleğine yönelik reklam yasağı, tek bir düzenlemeye değil, birbirini tamamlayan çok katmanlı bir mevzuata ve yerleşik içtihada dayanır. Yasağın özü; sağlık hizmetinin ticarileştirilmesini, hastaların yanıltılmasını ve meslek mensupları arasında haksız rekabeti önlemektir. Hekim ve kuruluşlar yalnızca kimlik, adres, uzmanlık ve çalışma saatleri gibi bilgilendirici içerikleri paylaşabilir; öncesi-sonrası görselleri, kampanya duyuruları, üstünlük iddiaları ve aracılık faaliyetleri yasak kapsamındadır.
İncelenen Reklam Kurulu kararı ve Danıştay içtihadı, yasağın kağıt üzerinde kalmadığını; hem idari para cezası hem de disiplin yaptırımı biçiminde etkin şekilde uygulandığını göstermektedir. Özellikle sosyal medya ve internet tabanlı tanıtımların yaygınlaşmasıyla birlikte, hekimlerin mevcut web sitelerini ve sosyal medya hesaplarını yürürlükteki mevzuata uygun hale getirmeleri, olası ağır yaptırımlardan kaçınmak açısından büyük önem taşımaktadır.
Av. Emre GÜLER