Modern ceza yargılaması tam olarak bir itibarsızlaştırma töreni midir?

Kuşkusuz, ceza adaleti mekanizmasında yargılama, önemli bir evre oluşturmakta; “gerçeği garanti etme yeterliliği” vaat etmekte ve bunu sağlayan hukuka uygun hüküm verilmesi gerekmektedir. Önemli olan yöntemin güvenilir ve adil olduğunun (veya kullanılan diğer yöntemlerden daha kötü olmadığını) yeterince gösteren bilginin kamuoyunda yer etmesidir. Bu süreçte, insan onurunun korunması merkezi bir konumdadır. Ayni derecede önemli olan ceza adaleti sistemine ait her özel niteliğin şu iki yönlü soru ile irdelenmesidir: Hangi işleve hizmet için var olduğudur? Ve bu işlev yeterince yerine getiriliyor mu?

Ceza yargılamasında bir tarafta nesnel dünyanın varlığı; öte yandan, tüm algıların öznelliği karşısında gerçeklere/hakikate ulaşıldığı nasıl saptanmaktadır sorusu güncelliğini korumaktadır. Bu durumda “adaletin” psikolojik gerçekler karşısında sınanması zamanı gelmedi mi? Hâkimler aldıkları hukuk eğitimi ile halktan farklı bir karar verme yetisine mi sahiptirler? Hâkimler, halktan düşünce, muhakeme ve karar almada farklı bir görüntü mü vermektedirler? Davada olguların saptanması sürecinde, diğer mesleklerde bu tür işleri yapanlarla karşılaştırıldığında algılama süreçleri farklı mıdır? İşte tüm bu soruların yanıtları belirinceye kadar hâkimlere özgü özel bir hükmetme psikolojisi olup olmadığını bilemeyeceğiz.

Anayasa tarafından güvence altına alınmış pek çok hak ve özgürlüğün korunması da ceza yargılama sistemi içinde olduğundan “ceza yargılaması Anayasa’nın sismografı” görevini ifa etmekte; suçsuz sanıkların mahkumiyetini önlemekte, CAS’taki aktörlerin davranışlarını biçimlendirmektedir. Hukuka aykırı itiraf ve onun tüm meyveleri dışlanmaktadır (Anayasa md. 38/6, CMK md. 148). Hâkim, önüne gelen davada olguların gerçekten gerçekleşip gerçekleşmediğini veya doğru olup olmadığını, elde edilen kanıtlar toplamından oluşan “makul bir hikâyeye” bağlı olarak karara varacaktır. Hikâye yeteri kadar makul ise, gerçek olduğu kabul edilebilir. Doğruluk gerçekten doğmaktadır. Süreçte her sanığın derdini anlatabilmesi, ne istediğini söyleyebilmesi suretiyle yargılamanın gidişine etki edebilme fırsatı sağlanmalıdır. Araştırmaların belgelediği, kişiler süreçte onurlu ve saygınlık içinde işlem gördükleri, sesini duyurabildikleri, kendi hikayelerini söyleyebildikleri ve söylediklerinin hâkimce ciddiye alındığı hissettiklerinde, sonuç aleyhlerine olsa bile daha fazla memnuniyet hissedecekler ve sonucu saygı ile karşılayacaklardır.1

Dengeli bir adalet dağılımı için, ceza adaleti psikolojiye dayalı olmak zorundadır. Ve bir suçun neden işlendiği yargılamada da kısmen yanıtlandırılabilecek bir sorudur. Ancak, burada saptanabilecek husus, insan bilincinde açığa çıkan saikler ölçüsünde bir belirleme olacaktır. Bilinç dışı saikler (dark motives) ise karanlıkta kalacaktır. Bu nedenle, suçlunun tüm iyi niyetine karşın mantıklı nedenleri içeren bir açıklamayı her zaman yapabilmesi mümkün olamayacaktır. Özetle, insan davranışları genellikle birbirine zıt saikler sonucu oluşmaktadır.

Hâkim, önüne gelen davada olguların gerçekten gerçekleşip gerçekleşmediğini veya doğru olup olmadığını, elde edilen kanıtlar toplamından oluşan “makul bir hikâyeye” bağlı olarak karara varacaktır. Hikâye yeteri kadar makul ise, gerçek olduğu kabul edilebilir. Doğruluk gerçekten doğmaktadır. Yalnız bu süreçte “olgu kuşkuculuğu” görüşünün açıkça sergilediği üzere, olgular hakkındaki tüm bilgilerimizin yargı sürecinde kategorik ithamlara dayanak olacak nitelikte olmadığı; kendi saiklerini tam olarak anlayamayan insanların başkalarını harekete geçiren duygu ve yoksunlukları nasıl anlayabilecekleri göz ardı edilmemelidir (In dubio pro reo). “Doğruluk o kadar büyük bir şeydir ki, bizi kendisine ulaştıracak olan hiçbir şeyi önemsemezlik etmemeliyiz” (Montaigne:207).

Süreçte her sanığın derdini anlatabilmesi, ne istediğini söyleyebilmesi suretiyle yargılamanın gidişine etki edebilme fırsatı sağlanmalıdır. Araştırmaların belgelediği, kişiler süreçte onurlu ve saygınlık içinde işlem gördükleri, sesini duyurabildikleri, kendi hikayelerini söyleyebildikleri ve söylediklerinin hâkimce ciddiye alındığı hissettiklerinde, sonuç aleyhlerine olsa bile daha fazla memnuniyet hissedecekler ve sonucu saygı ile karşılayacaklardır.

Yalnız yargıdaki iş yükü ve temposu da objektiflik/tarafsızlığı etkileyebilmektedir.2 Yinelersek, fiziki güç gibi aklı güç de tükenmektedir. Arkası arkasına rasyonel karar vermek durumunda kalan hâkimlerde “aklı enerji” eksikliği bir yan etki olarak belirebilmektedir. İnsanlara özgü olan bu olgu sosyal psikolog Roy F. Baumeister’in “ego tükenişi” (ego depletion) olgusundan- öncesi Freud hipotezi olarak bilinen bir çıkarımdır. Teori, ben veya ego enerjisi transferini içeren akli faaliyetlere dayalıdır. Baumeister’in yaptığı bir seri testlerin verdiği en iyi bir örnek sabun gibi irade gücünün tükenebileceğidir. Ellerinizi defalarca yıkadığınızda sabun tükenir. Fiziki yorgunluk sonucu olarak beyin çaktırmadan ve farkına varmaksızın kısa devreler yapmaya ve bilişsel düşünmeye az yer verme eğilimindedir.3

CAS-Ceza adaleti sistemi

Bir ceza adalet sisteminin temel işlevinin genelde topluma ve özelde zanlı/sanık/hükümlülere ceza usulünde yer alan de-jure ilkelere sadık kalınacağı sinyalini vermesidir.4 Böyle bir algının tüketicilerde yer etmesi sisteme özgü tretman/tasarruflar/kararların kısa ve uzun devrede kabullenilmesi; olumlu bir algı ve geri besinin toplumda dile getirilmesi gerekmektedir. Bu doğrultuda ceza usulünde güven/ meşruluk modeline aşağıda yer verilmiştir.

İnsan Haklarının temeli bakımından insanlık onuru (human dignity) referans olmaktadır.5 Bu kavramın iki ilkesi bulunmaktadır:

· Ahlaki varsayım olarak insan yaşamı oldukça önemlidir; diğer bir anlatımla, değerli olan bir şeydir.

· Sorumluluk olarak yer almakta; insanın kendi onuruna saygı duyması, iyi bir yaşamın ne olduğu hakkında bir fikir ve inanç sahibi olarak yaşamındaki başarının ne olacağı konusunda sorumluluk sahibi olmadır. Saldım cayıra Mevla’m kayıra türü kaderci bir felsefe yerine sorumlu bir yaşama doğru kendini disipline etmesi söz konusudur. İnsan çocukluk çağında, vesayet altında iken yönlendirilebilir. Bunun ötesinde başkalarının dikte ettirmesine gereksinme ve gerek bulunmamaktadır.

Ceza adaleti sistemine egemen olan model suç kontrol modeli yerine adil yargılanma hakkı modelidir. Suç kontrol modeli bireysel haklardan ziyade suçun ve kamu düzeninin hızlı ve etkili bir şekilde bastırılmasını önceliklendirmekte; suçun erken tespiti, yüksek mahkûmiyet oranları ve suçu caydırmak için ağır cezalar üzerine odaklanan bir sistemdir. Bu model, genişletilmiş kolluk yetkilerini ve proaktif, reaktif kolluk uygulamalarını desteklemektedir. Buna karşın adil yargılama modeli, olası devlet baskısına karşı bireysel hak ve özgürlüklerin korunmasını vurgular ve yasal verimlilikten ziyade usule uygunluğu önceliklendirir. Adil bir yargılamada suçluluk kanıtlanana kadar masumiyet karinesi esas alınmakta ve avukatlık hakkı ve yasadışı aramalara karşı korunma gibi Anayasaya bağlılığı sağlar.

Ceza yargılamasında usul güvenceleri, adil yargılanma hakkı kapsamında şüpheli/sanığın haklarını koruyan, maddi gerçeğe ulaşmayı hedefleyen temel kurallardır.6 Masumiyet karinesi, çelişmeli yargılama, savunma hakkı, çapraz sorgulama, aleniyet ve makul sürede yargılanma en temel güvencelerdir.7 Mahkeme, demokratik bir toplumda şüpheliye/sanığa ve halka ceza yargılamalarında mahkemelerin “yargıya” güven duygusu aşılamasını beklemektedir. Demokratik bir toplumda cezai yargılamalar söz konusu olduğunda mahkemelerin sanığa ve halkın büyük bir kesimine aşılaması gereken işte bu güvendir.8

Sistem (!)

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), ceza yargılamasındaki usuli güvenceleri esas olarak Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin (AİHS) 6. Maddesi (Adil Yargılanma Hakkı) ve 5. Maddesi (Özgürlük ve Güvenlik Hakkı) üzerinden şekillendirmektedir. Mahkeme, yargılamanın sadece sonucuna değil, bir bütün olarak adil olup olmadığına ("proceedings as a whole") odaklanmaktadır.

AİHM içtihatları uyarınca ceza yargılamasında mutlaka bulunması gereken temel güvenceler şunlardır:

• Savunmayı Hazırlama Hakkı (Madde 6/3): Sanığa, suçlamanın niteliği ve nedeni hakkında anladığı bir dilde ayrıntılı bilgi verilmeli, savunmasını hazırlamak için yeterli zaman ve imkân tanınmalıdır.

• Avukat Yardımından Yararlanma: Sanığın kendi seçtiği bir avukat tarafından savunulma veya maddi imkânı yoksa ücretsiz adli yardım alma hakkı vardır. Salduz v. Türkiye kararı, gözaltının ilk evresinden itibaren avukata erişimin önemini vurgulayan temel kararlardandır.9
• Silahların Eşitliği ve Çelişmeli Yargılama: Savunma makamı, iddia makamı ile aynı koşullar- da delil sunma ve tanık sorgulama imkanına sahip olmalıdır.10
• Masumiyet Karinesi: Kişi, suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar suçsuz sayılır. Kamusal makamlar, yargılama bitmeden kişiyi suçlu ilan eden beyanlardan kaçınmalıdır.11
• Tercüman Yardımı: Sanık, mahkemede kullanılan dili anlamıyorsa ücretsiz tercüman yardımın- dan yararlanma hakkına sahiptir.

Mahkemedeki güncel ve tematik gelişmeler (2024-2026) ise şunlardır:

• Dijital Deliller ve Şifreli İletişim (EncroChat/SkyECC): Mahkeme şu an Silgir v. Almanya ve Hoeven v. Hollanda gibi davalar üzerinden, şifreli telefon verilerinin ceza yargılamasın- da delil olarak kullanılmasının özel hayatın gizliliği (Madde 8) ve adil yargılanma (Madde 6) haklarını ihlal edip etmediğini incelemektedir.
• Yargı Mensuplarının Güvenceleri: Alparslan Altan v. Türkiye kararında Mahkeme, hâkimlerin tutuklanması süreçlerinde usuli güvencelerin (örneğin ağır cezalık suçüstü hali/flagrante delicto yorumu) daraltılmasının kuvvetler ayrılığı ilkesine zarar verdiğine hükmetmiştir.
• Çocukların Korunması: Çocuk sanıklar için yargılamanın kapalı yapılması, ebeveyn katılımı ve avukat yardımının zorunlu olması gibi ek güvenceler vurgulanmaktadır.
• Yargılamanın Yenilenmesi: AİHM'in ihlal kararı vermesi durumunda, üye devletlerin çoğunda iç hukukta yargılamanın yenilenmesi imkânı tanınmaktadır.

Tüm sorun aşağıda yer alan de jure usul normları ve ilkelerinin de facto ne derece uygulandıklarının sorgulanmamasında yatmaktadır:12

· Kamu davası açılması için ön görülen ölçüt fiili işlediği yolunda kuvvetli şüpheler bulunması,13

· Şüphelinin müdafii yoksa hâkim veya mahkemenin istemi üzerine, baro tarafından bir müdafi görevlendirilmesi,

· Gözaltı süresinin, yakalama yerine en yakın hâkim veya mahkemeye gönderilmesi için zorunlu süre hariç, yakalama anından itibaren yirmi dört saati geçmemesi,14

· Soruşturma evresinde çağrı üzerine gelmeyen veya çağrı yapılamayan şüpheli hakkında, Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkimi tarafından yakalama emri düzenlene- bileceği.

· Kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut delillerin ve bir tutuklama nedeninin bulunması halinde, şüpheli veya sanık hakkında tutuklama kararı verilebileceği,

· Yalnızca adlî para cezasını gerektiren suçlarda veya vücut dokunulmazlığına karşı kasten işlenenler hariç olmak üzere hapis cezasının üst sınırı iki yıldan fazla olmayan suçlarda tutuklama kararı verilemeyeceği- https://hukukihaber.net/Tutuklama-Enflasyonu,

· Tutuklama istemlerde mutlaka gerekçe gösterilmesi ve adlî kontrol uygulamasının yetersiz kalacağını belirten hukukî ve fiilî nedenlere yer verilmesi,

· Şüphelinin ve sanığın beyanı özgür iradesine dayalı olması; bunu engelleyici nitelikte kötü davranma, işkence, ilâç verme, yorma, aldatma, cebir veya tehditte bulunma, bazı araçları kullanma gibi bedensel veya ruhsal müdahaleler yapılamayacağı,

· Cumhuriyet savcısının, maddî gerçeğin araştırılması ve adil bir yargılamanın yapılabilmesi için, emrindeki adlî kolluk görevlileri marifetiyle, şüphelinin lehine ve aleyhine olan delilleri toplayarak muhafaza altına almakla ve şüphelinin haklarını korumakla yükümlü olması,

· Soruşturma evresi sonunda toplanan deliller, suçun işlendiği hususunda yeterli şüphe oluştur- duğunda Cumhuriyet savcısınca bir iddianame düzenlemesi,

CMK Madde 174 Uyarınca İade Edilen İddianame Sayısı (2015-2024)

İddianame, Almanya’daki ceza yargılamasında kritik bir aşama olup, Savcılık, suçlamaların mahkemede kanıtlanabileceğine inanıyorsa iddianame düzenler.15

· İddianamenin sonuç kısmında, şüphelinin yalnızca aleyhine olan hususlar değil, lehine olan hususların da ileri sürülmesi,16

· Hâkimin, kararını ancak duruşmaya getirilmiş ve huzurunda tartışılmış delillere dayandırabile ceği ve delillerin hâkimin vicdani kanaatiyle serbestçe takdir edileceği,17 (Alman ceza yargılamasında, ispat standardı, "makul şüpheyi" ortadan kaldıran yüksek bir kesinlik derecesi gerektirir ve bu da hâkimin mahkûmiyet kararı vermesine olanak tanımaktadır. Mutlak kesinlik gerektirmeyip, ancak kalan tüm şüpheleri ortadan kaldıran bir inanç düzeyi gerektirmektedir).

Ayrıca bkz. https://hukukihaber.net/Ceza-Adaletinde-Adli-Hata-Bilinci

Karar türlerine göre ceza mahkemeleri “dosya” sayıları (2015-2024)

Ceza Mahkemelerindeki Mahkûmiyet/Beraat sayısı ve % oranı (2024)

Sanık Toplam M B

1,274,461 809 124 465 337
%63,5 % 36,5

Ağır Ceza Mahkemelerindeki M/B oranlarındaki sanık sayısı ve (%) oranı(2024)
Mahkûmiyet- 136,836 % 59
Beraat 93,222 % 40,5
Toplam 230,058 100

Yargıtay Ceza Daireleri onama/bozma sayısı (%) oranı (2024)

Onama 67 627 %58, 2

Bozma 43 855 %37,7

Kısmen Onama/Bozma 4 764 %4,1

Toplam 116,246 100

· Mahkûmiyet hükmünün18 gerekçesinde iddia ve savunmada ileri sürülen görüşler, delillerin tartışılması ve değerlendirilmesi, hükme esas alınan ve reddedilen delillerin belirtilmesi; bu kapsamda dosya içerisinde bulunan ve hukuka aykırı yöntemlerle elde edilen delillerin ayrıca ve açıkça gösterilmesi.

Avrupa Birliği Direktifi

Suç işlediğinden şüphelenilen veya suçlanan kişilere, sahip oldukları haklar ve suçlamanın içeriği ve niteliği açısından verilecek bilgilere ilişkin olarak AB topraklarının tamamında uygulanabilir ortak asgari standartlar oluşturmayı amaçlayan 2012/13/EU1 sayılı Avrupa Birliği Direktifini sergilemekte yarar görülmüştür.19

Ceza yargılamasında bilgi edinme hakkı, savunma hakkının temel bileşenlerinden birini oluşturmakta ve bu hakkın kullanımında araçsal bir rol oynamaktadır. Ancak bu hakkın somutlaştırılması, konuya ilişkin çeşitli uluslararası metinlerde özel olarak tanınması için yeterli görülmüştür: Birleşmiş Milletler Medeni ve Siyasi Haklar Uluslararası Sözleşmesi (Madde 2019, 14.3.a/) ile Avrupa Konseyi İnsan Hakları Sözleşmesi (Madde 5.2 ve 6.3.a/) tamamlanan bu hak Avrupa Birliği çerçevesinde, Temel Haklar Şartı'nın 48.2. maddesindeki genel hükümle de desteklenmektedir.

Uygulanacak Standart

Direktifin 3. maddesi, üye devletleri, şüphelilerin veya sanıkların, maddede belirtilen asgari usul haklarına ilişkin bilgileri derhal almalarını sağlamakla yükümlü kılmaktadır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi' nin içtihatlarına (Tala Tunç v. Türkiye20 ve Panovitsc v. Kıbrıs21 davaları) uygun olarak, yetkililer, şüphelileri ücretsiz hukuki yardım gibi hakları konusunda bilgilendirmek için aktif bir tutum sergilemeli ve şüphelilerin haklarını tam olarak bilmelerini sağlamak için tüm makul adımları atmalıdır.

Direktifin 3. maddesi, bazı asgari usul haklarını listelemektedir: (a) Avukata erişim hakkı; (b) Ücretsiz hukuki danışmanlık alma hakkı ve bu danışmanlığı alma koşulları; (c) Suçlamadan haberdar olma hakkı; (d) Tercüme ve çeviri hakkı; (e) Sessiz kalma hakkı.

Bu düzenleme, asgari düzeyde bir içerik olup, Avrupa Birliği Temel Haklar Şartı, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi, ulusal hukuk ve yetkili mahkemelerin yorumuna göre uygulanabilir Avrupa Birliği mevzuatından kaynaklanan diğer usul haklarına ilişkin verilmesi gereken bilgileri sınırlamamaktadır (20. madde). Bu nedenle, örneğin, bir Devletin mevzuatı şüphelinin dokunulmazlığını öngörüyorsa, şüpheliye bu konuda bilgi verilmelidir ki, dilerse bu dokunulmazlıktan feragat edebilsin.

Tutuklunun Hakları Hakkında Bilgi Edinim Hakkına İlişkin İyi Uygulamalar

Uygulanacak Standart

Direktifin 4. maddesi, üye devletleri, özgürlüklerinden mahrum bırakılan kişilere, soruşturma altında olan herkesin sahip olduğu temel usul haklarının yanı sıra gözaltında tutuldukları sürede kendilerine yardımcı olan özel haklar hakkında bilgi içeren yazılı bir haklar bildirgesini derhal sağlamaya mecbur kılmaktadır. Basit ve anlaşılır bir dilde yazılması ve anladıkları bir dilde verilmesi gereken bu haklar bildirgesi, gözaltındaki kişinin özgürlüğünden mahrum bırakılma süresinin tamamı boyunca elinde bulunabilir.

Zamanlama ve Usul

Bilgiler, süreç boyunca derhal ve en geç şüpheli veya sanık kişinin kolluk veya diğer yetkili makam tarafından ilk resmi sorgusundan önce verilmelidir. Bu bilgiler verildikten sonra, yetkililerin, davanın özel koşulları veya ulusal mevzuatta belirlenen özel normlar gerektirmedikçe, bu bilgileri tekrar etme zorunluluğu yoktur (20. madde). Yalnız yetkili makam, ifade aldıktan sonra soruşturmanın daha sonraki bir aşamasında DNA örneklerinin alınmasına onay verirse, kendilerine haklarının ve özellikle örnek alınmasına onay vermenin veya vermemenin sonuçlarının yanı sıra, yetkili makamın üye devletlerinin mevzuatıyla öngörülen rıza olmaksızın emir almış olabileceği olasılığının da tekrar bildirilmesi gerekebilir.

Gözaltına alınan kişinin haklarına ilişkin bilgiler mümkün olan en kısa sürede verilmelidir; bu, normalde polis karakollarına varışta yazılı bir tebligat yoluyla ve (Yönerge tarafından açıkça zorunlu kılınmasa da) içeriğinin sözlü açıklamasıyla birlikte gerçekleştirilir. Ayrıca, hakların süreç sırasında nasıl kullanılabileceğine dair ayrıntıları da içermelidir.

Haklar okunduktan sonra, tutuklu, haklar beyanını içeren yazılı belgeyi imzalamak zorundadır ve bu belgeyi, özgürlüğünden mahrum bırakıldığı süre boyunca yanında bulundurmasına izin verilir (madde 4.1. son hali). Tutuklunun haklar beyannamesine sahip olması, Direktifin genel kuralı uyarınca bir gerekliliktir. Yalnızca istisnai durumlarda ve polis raporunda belirtilmesi gereken haklı nedenlerle (örneğin, tutuklunun çarşafla kendine zarar verme riski) Direktifte yer alan gerekliliği karşılamak için alternatif bir çözüm kullanılabilir: Bilgilere her zaman erişebilme olanağı sağlanmalıdır.

Tutuklu olarak kendilerine tanınan ve aşağıda (Madde 4'ün 2. ve 3. bölümlerinde) listelenen özel haklar şunlardır:

· Davaya ilişkin materyallere erişim hakkı;

· Üçüncü bir şahsı ve/veya konsolosluk yetkililerini bilgilendirme hakkı; daha sonra 22 Ekim 2013 tarihli 2013/48/AB Direktifi sonucunda, özgürlükten mahrum bırakılma sırasında onlarla iletişim kurma hakkını da içerecek şekilde genişletilmiştir.

· Acil tıbbi bakıma erişim hakkı;

· Mahkemeye çıkarılmadan önce özgürlükten mahrum bırakılmanın azami süresi;

· Ulusal hukuk uyarınca, gözaltının hukuka uygunluğunu sorgulama, gözden geçirme veya geçici tahliye talebinde bulunma imkanları.

Biçimi

2012/13 sayılı Direktifin 22. maddesinde belirtildiği üzere, “şüpheliler veya sanıklar gözaltına alındığında veya özgürlüklerinden mahrum bırakıldığında, bu kişilerin haklarını anlamalarına yardımcı olmak amacıyla, kolay anlaşılır bir şekilde hazırlanmış yazılı bir Haklar Mektubu aracılığıyla geçerli usul hakları hakkında bilgi verilmelidir”.

Bilgiler yazılı olarak verilmelidir, ancak içeriği tutukluya açıklanmalı ve alıcının kişisel koşullarına bağlı olarak anlaşılabilir ve erişilebilir bir dilde olmasına özen gösterilmelidir.22

İtiraz Hakkı

Gözaltına alınan kişi ve/veya avukatı, ulusal mevzuatta öngörülen usullere uygun olarak, polis makamının yükümlülüklerini yerine getirmemesini itiraz etme hakkına sahiptir (Madde 8.2). Bu çözüm yolları (sağlanması gereken haklar beyanında açıkça belirtilmelidir) habeas corpus olabilir. Madde 8.2'de belirlenen hakka saygı gösterilmesi, Üye Devletler için yeni mekanizmalar veya itiraz yolları oluşturma yükümlülüğü getirmese de (36. gerekçe), bilgi vermeyi reddetmeyi veya Direktifin gerekleri- ne uymadan bilgi vermeyi kınamak için özel ve uygun bir çözüm yoluna sahip olmak son derece arzu edilir.

Gözaltına alınan kişi ve/veya avukatı, ulusal mevzuatta öngörülen usullere uygun olarak, polis makamının yükümlülüklerini yerine getirmemesini itiraz etme hakkına sahiptir (madde 8.2). Bu çözüm yolları (sağlanması gereken haklar beyanında açıkça belirtilmelidir) habeas corpus olabilir. Madde 8.2'de belirlenen hakkın saygı gösterilmesi, Üye Devletler için yeni mekanizmalar veya itiraz yolları oluşturma yükümlülüğü getirmese de (36. gerekçe), bilgi vermeyi reddetmeyi veya Direktifin gereklerine uymadan bilgi vermeyi kınamak için özel ve uygun bir çözüm yoluna sahip olmak son derece arzu edilir.

Tutuklama

Uygulanacak Normlar

Yönergenin 6. maddesinin 1. ve 2. fıkralarında, gözaltına alınan veya özgürlüğünden mahrum bırakılan her kişinin, tutuklanma nedenleri ve işlediğinden şüphelenilen veya suçlandığı suç da dahil olmak üzere, derhal bilgilendirilme hakkı bulunmaktadır.

Zamanlama ve İçerik

Şüpheli suçla ilgili bilgiler, devam eden soruşturmaları sınırlamamak kaydıyla, gözaltına alınan kişiye derhal ve polisin ilk resmi sorgulamasından geç olmamak üzere verilmelidir. Suç teşkil eden fiillerin (biliniyorsa tarih ve saat dahil) yanı sıra tutuklamayı haklı kılan objektif nedenler de belirtilmelidir. Gözaltına alınan kişiye atfedilen fiiller ve özgürlüğünden mahrum bırakılma nedenlerine ilişkin bilgiler, geçici yasal sınıflandırmayı içermeli ve tutuklamanın ön koşullarıyla ilgili olmalıdır; bu nedenle, gözaltına alınan kişinin iddia edilen suç eylemlerine katılımına ilişkin belirtilerin veya şüphelerin ve tutuklama ihtiyacını belirleyen koşulların tanımlanmasını gerektirir.

Biçim

Bilgilendirme yalnızca sözlü olamaz, daha genel ve alışılmış "haklar hakkında bilgilendirme" ile de değiştirilemez. Gözaltına alınan kişiye teslim edilecek bir belgede resmileştirilmelidir ve bu belge, hakları hakkında bilgi içeren belgeyle aynı olabilir. Her durumda, bu bilgilendirmenin verildiği tarih ve saat de ifadeye kaydedilmelidir. Gözaltına alınan kişi dili anlamıyorsa, tutuklamaya yol açan olayları içeren yazılı belgenin nasıl verileceği konusunda ek bir sorun ortaya çıkar; hakları hakkında bilgi, anladıkları bir dilde hemen verilebilir (anladıkları bir dile çevrilmiş bir haklar mektubu mevcutsa), ancak bu diğer bilgi, ifadeyi verecek kişiye yardımcı olacak tercüman ve avukat gelene kadar verilemez.

Suçlamaya İlişkin Bilgi Alma Hakkına Dair İyi Uygulamalar

8.1 Uygulanacak Norm Direktifin 6. maddesi, Üye Devletleri, şüpheli veya suçlanan kişinin, şüphe veya suçlamanın ilgili olduğu suç hakkında bilgi almasını sağlamakla yükümlü kılar.

8.2 Zamanlama ile ilgili olarak, Direktif, suçlamaya ilişkin bilgilerin derhal verilmesini gerektiren genel bir hüküm içerir, ancak belirli bir sınırlama ile: en geç suçlamanın içeriği mahkemede sunulduğunda (madde 6.3). Avrupa Adalet Divanı, bu anla ilgili olarak, bunun, sanığın (ve yalnızca ve uygun olduğunda yasal temsilcisinin değil) suçlama hakkında etkin bilgiye sahip olduğu ve savunma hakkını etkin bir şekilde kullanabileceği an olduğunu açıklığa kavuşturmuştur.

Suçlamaya İlişkin Savunma Dosyasındaki Materyallere Erişim Hakkına İlişkin İyi Uygulamalar

Uygulanacak Norm

Direktifin 7. maddesi, sanık veya şüpheli kişinin veya avukatının, yetkili makamların elinde bulunan tüm maddi delillere erişim hakkına sahip olmasını gerektirmektedir. Bu hakkın güvence altına alınması, sürecin adilliğini sağlamayı ve savunmayı hazırlamayı amaçlamaktadır (madde 7.1). Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin içtihatları, Beraru, 23 Matyjek 24 ve Luboch25 davalarındaki kararlar gibi bu hakkı ayrıntılı olarak ele almıştır; aynı şekilde Kolev26 ve Moro27 kararlarında da bu konuya değinmiştir.

AB Adalet Divanı, Kolev ve diğerleri (1) kararında, söz konusu Direktifin 6. maddesinin (3) fıkrasının, savcılık raporu hâkime sunulduktan sonra, ancak hâkimin suçlamanın esasını incelemeye başlamasından ve tartışmaya başlamasından önce veya hatta bu tartışmalar devam ederken ancak olayın bildirim aşamasından önce, savunmaya suçlamaya ilişkin ayrıntılı bilgilerin iletilmesini engellemediğini, ancak hâkimin savunma haklarına saygı ve sürecin adilliğini garanti altına almak için gerekli tüm önlemleri alması şartıyla, daha fazla değişiklik yapılması gerektiğini belirtmiştir (AB Adalet Divanı'nın 5 Haziran 2018 tarihli kararı, Kolev ve diğerleri (1), C-612/15, AB: C: 2018: 392).

Bu bağlamda, Direktif, dosyadaki materyallere erişimin reddedilebilmesi için belirli noktalara uyulmasını gerektirir (Madde 7.4):

(a) Adil yargılanma hakkını tehlikeye atmaması;

(b) Sınırlamanın yalnızca belirli materyalleri etkilemesi (dolayısıyla dosyanın tamamını değil);

(c) Aşağıdaki nedenlerden birinin meydana gelmesi:

· Başka bir kişinin yaşamına veya temel haklarına ciddi bir tehdit oluşturan bir durum veya

· Önemli bir kamu yararını savunmak için kesinlikle gerekli olan bir durum (örneğin devam eden bir soruşturmayı engelleme riski olduğunda) veya

· Ulusal güvenliğin ciddi şekilde tehlikeye atılabileceği bir durum.

(d) Sınırlamanın bir yargı kararı veya en azından alınan kararın yargısal incelemesi sonucunda benimsenmesi.

Yönerge ayrıca, ceza yargılaması sırasında yetkili makamların eline daha fazla maddi delil geçebileceğini ve bunların incelenebilmesi için zamanında erişim izni verilmesi gerektiğini kabul etmektedir (Madde 7.3). Örneğin, çalınan cüzdanın suçun işlendiği yerin yakınında, ancak şüphelinin ifadesinden sonra gizlenmiş olarak bulunması durumunda, bunun şüpheliye veya avukatına önceden bildirilmesi gerektiği açıktır.

Cüzdanda suçlayıcı veya tam tersine beraat ettirici nitelikte deliller bulunabilir ve bunlar yargılamanın adil olduğunun garantisi açısından çok önemlidir (eğer bunlar arasında şüphelinin parmak izleri varsa, olayla hiçbir ilgilerinin olmadığını kanıtlamak daha zor olacaktır; parmak izlerinin yokluğu beraat için belirleyici olabilir). Bu gibi durumlarda, savunmanın savunma hakkını ve yargılamanın adilliğini sağlamak için, savunmacıya bu yeni maddi delillere erişim için etkili bir olanak sunulmasını sağlamak, ulusal hâkimin sorumluluğundadır.28

Sonuç

Modern ceza usul kanunlarının kuralları şu ikili gerekliliği karşılamalıdır: Ceza adaletinin etkinliği sağlanmalı ve tüketicilerin insan hakları ve onuru korunmalı; kişisel özgürlük hakkına ilişkin herhangi bir zorlayıcı tedbirin uygulanması için temel şart, bir kişinin suç işlediğine dair sağlam temelli veya makul bir şüphenin varlığı olmalıdır.

Yargılama sürecinde suçluluk makul kuşku ötesinde ispatlanmalıdır. Bu yaklaşım, açıkça bir tür hakikati ötekine tercih ettiğinden bilimdeki objektif hakikat arayışı ile tutarsızdır. Makul kuşku ötesi ölçütü, masum bir insanın mahkumiyetinin suçlu bir insanın serbest kalmasından daha kötü olduğu temel değer yargısına dayalıdır. Ceza yargısına genelde belirsizlik koşulları altında alınacak karar söz konusudur. Bu yargılamaya özgü nitelikte (örneğin kuşku sanık lehine yorumlanır ilkesi, masumiyet ilkesi) hukukun sanık tarafında olmasıdır. Ne var ki ceza hâkimleri bu temel değerin ne derece ağırlıklı olması gerektiğini dile getirmekte isteksizdirler.

Modern ceza yargılaması bir itibarsızlaştırma töreni olmaktan çıkarılmalıdır. Mahkeme, demokratik bir toplumda şüpheliye/sanığa ve halka ceza yargılamalarında mahkemelerin “yargıya” güven duygusu aşılamasını beklemektedir. Mahkemeler, temelsiz saldırılara karşı korunmalıdır. Ama Mahkemeler, diğer bütün kamu kurumları gibi, eleştiriden ve denetimden muaf değildirler. Özgürlüğü kısıtlanan kişiler de aynı haklardan yararlanırlar. 29

Ceza yargılamasında ise hukuka aykırı elde edilen kanıtların kullanılması yasağı (exclusionary rules) vardır. Hukuka aykırı itiraf ve onun tüm meyveleri dışlanmaktadır (Anayasa md. 38/6, CMK md. 148). Bu yasak yalnızca kısa dönemli hakikat elde etmek amacına hizmet yanında hakikatle ilişkisi olmayan önemli değerler (mahremiyet, hukuka aykırı müdahalelerden özgürlük, akıl ve vücut bütünlüğü) dizinine de hizmet için tasarlanmıştır. Yargılama öncesi uygulama da zorunlu bir hakikat arayışı değildir. Nitekim, modern hiçbir itham sistemi her ne pahasına olursa olsun hakikate ulaşmak üzere yapılandırılmamıştır. Nitekim, Türkiye’de hakikat arayışı sanığın sessiz kalma hakkı, kendisini ve kanunda gösterilen yakınlarını suçlayan bir beyanda bulunmaya veya delil göstermeye zorlanamaz normlarıyla sınırlandırılmıştır.

Bir grup davalarda yargılama süresinin uzunluğu ve bazı davaların zaman aşımından düşmesi30 adalete güveni zedeleyici bir niteliğe bürünmüştür. Bu durumu gidermek üzere; dava yönetimi bağlamında mahkemeye gelen işlerin kamu güvenliği ve korunması açısından önem derecesine göre sınıflandırı- larak, önem derecesi yüksek olanlara öncelik verilmesi yöntemine işlerlik kazandırılması rasyonel bir çözüm olacaktır (CMUK. 206,2- Devlet ve Hükümet nüfuzunu kıran ve adabı umumiye aleyhinde olan suçlar ile yağma ve yol kesmek ve adam kaldırmak ve öldürmek cürümleri diğerlerinden önce görülür.” (Differentiated Case Management). Bu fıkraya yeni CMK. 175. maddesinde yer verilmemiş ve ceza usulü yönetimsel açıdan önemli bir ölçütten yoksun bırakılmıştır. Öte yandan duruşmaların uzaması, hâkim değişikliği nedeni ile kanıtların doğrudan doğruluğu ilkesini de zedelemektedir.

Yargıdaki iş yükü çıkmazına kalıcı bir çözüm getirmek, kuşkusuz, siyasetin temel odaklarından biri olmalıdır. Sisteme en son çare olarak (ultima ratio) başvurulması ilkesi doğrultusunda çareler üretilmeli (Avrupa Konseyi Rec. 87-18); ceza adaleti esnek bir yapıya kavuşturulmalı, kanunilik geleneğinin egemen olduğu teknik kuralların ağırlığı kadar genel ilkelere de işlevsellik kazandırılmalıdır. Esneklik sağlama doğrultusunda Alman Ceza Usulü kanunu (Strafprozersordung) 153-154. maddelerinde hâkim- lere tanınan davayı sonlandırma yetkisi (Savcının uygun görmesi/talep etmesi üzerine) benimsenmeli-dir.

Bu bağlamda hukuk felsefesi akımlarından “Gerçekçiliğin” gerektirdiği sanat, yargılama sürecinin her aşamasında yer alan çoklu seçeneklerin farkına varmaktır. Şöyle ki, gerçekleri bulmak çok sayıda kararı gerektirmektedir: Hangi tanıkların dinlenmesi, hangi delillerin kabul edilmesi veya hariç tutulması, hangi tanıklara inanılması, çelişen anlatıların nasıl uzlaştırılacağı ve hangi gerçeklerin dikkate alınacağı- nın belirlenmesi; çözülmesi gereken hukuki konu veya konuların belirlenmesi, konunun veya konuların belirlenmesine yardımcı olabilecek ilke veya kurallar saptanmasıdır.31

Hukuki Gerçekçilik akımın öncülerinden olan hâkim B. Cardozo’nın ilginç saptamaları şöyledir: Kuşkusuz, bilim adamları gibi hâkimler de keşfi (discovery) gerekçeden (justification) ayırmaktadırlar. Ne var ki, sosyal bilim adamların dan çok azı, nihai sonuca erişmede giderilen tüm kuşkuları ve potansi- yel kusurları sıralamaktadır. Aynı saptama hukuki karar ve görüşler için de geçerlidir.32

Konuya hukuk sosyolojisi değerleriyle yaklaşıldığında da ortaya çıkan tablo farklı değildir: Usul hukuku, bir bakıma, biçimsellikten ibaret gözüküyorsa da biçimin özgürlüğün ikiz kardeşi olarak keyfiliğe set çektiği unutulmamalıdır (Jhering). Amaç işlevselliği göz ardı edilmemelidir. F. Carrara’nin belirttiği gibi “maddi ceza hukukuna eklenecek çok az bir şey olduğundan, bu hukuk yerine ceza usulü etüdüne yoğunlaşmalıdır. İşte usul hukukuna özgü soyut irdelemeler ve entelektüel oluşumlar bir yana bırakıldığında, gerçekte bu hukukun, kamu düzenini sağlamak amacıyla yargı gücüne verilmiş işlevsel bir sosyal araç olduğu ortaya çıkmaktadır.33 Mevcut araçlar/biçimler adli denetim işlevini yeterince görüyorsa, sırf başka ülkelere benzemek uğruna yapay oluşumlar yaratmaya gerek var mıdır? Diğer bir anlatımla, çok azı ile verimli bir sonuç elde edilebilecekken fazlasını istemek boş bir çaba değil midir? Entia non multiplicande praete necessitatem: Varlıklar ya da ilkeler, gereksiz olarak arttırılmamalıdır (Occam’ın Usturası). Hukukçular ve akademisyenler, zihni patinaj yerine, çabalarını artık adaletin etkili ve kaliteli bir şekilde gerçekleşmesi ve adalete susamış insanların/kamu vicdanının tatmin edilmesi çarelerine yöneltmelidirler.

Özetle, yargılama diyalektik bir süreç olmalıdır. Demokrasi de bunu gerektirmektedir. İşte özgürlük, eşitlik ve adillik taahhüdü olan demokrasi, ancak bu niteliklerin birleşimiyle adalete dönüşüm sağlayabilmekte; toplumsal yaşam ve insanlar güvence altına alınabilmektedir.

Savcının görevi, yasalarda ifade edilen halkın haklarını savunmak ve suçlananlara adil bir yargılama sağlamaktır. William O. Douglas

---------

1 Ceza muhakemesinin gayesi için bkz. Feridun Yenisey, Ayşe Nuhoğlu. Ceza Muhakemesi Hukuku, 3. Bası, Seçkin, 2015, s.59. Fundamentals of German Criminal Procedure Law-Johanna Rinceanu (14.02.2026) YouTube Ayrıca bkz. S. Selçuk. “Hukukun gözünde ‘kesinlikle geçersiz duruşma’ların insanlarımıza yaşattığı çileler – VII” T 24 (22/07/2024). Rapor "Avrupa yargı sistemleri- CEPEJ Değerlendirme raporu- 2024 Değerlendirme döngüsü (2022 verileri)" Ayrıca bkz. The Murder Trial YouTube

2 E. Allan Lind, Tom R. Tryler. The Social Psychology of Procedural Justice, Plenum, New York, 1988; A. Lıenhard-D. Kettiger. Mahkemelerin Dava Yükü Yönetimi Üzerine Araştırma: Yöntemsel Sorular (Çev. İ. Aksel) Küresel Bakış, Yıl:1, Cilt:1, Sayı:1, Nisan 2011. Talat Kırış. “Hukukta Malpraktis” T24 (19/01/2022): “Hâkim bağımsızlığı elbette adaletin temel taşlarından biridir. Ancak ben nasıl bir beyin cerrahisi uzmanı olarak temel prensipleri hiçe sayıp kafama göre ameliyat yapamazsam, yargıçlar da verdikleri kararlarda evrensel hukuk prensiplerine, Anayasamıza uygun kararlar vermek zorundadır”.

Mustafa T. Yücel. https://hukukihaber.net/Yargıda-Objektiflik-Tarafsızlık

3 Bkz. Mustafa T. Yücel https://hukukihaber.net/Yargılama-Sosyolojisi Davalar, kuşkusuz, farklılık gösterir; hiçbir iki dava birbirine tamamen benzememektedir.

4 Bkz. Why procedural justice matters: Tom R. Tyler, youtube: Ceza usulüne egemen olması gereken dört anahtar nitelikli sorun: Tarafların davaları sunabilme fırsatı; hâkimlerin tarafsızlığı zedeleyici davranışlardan kaçınması, insanlara ve hakları a saygı gösterilmesi ve kürsünün güvenirliğidir.

5 Fikret İlkiz. “Yargının etik kaygısı yok mu?” T24 (25/09/2023). Taha Akyol. “Yargı güce boyun eğiyor mu?” Karar (29/03/2026): HSK’nın, görülmekte olan davalara müdahale ederek belirli dosyaları, HSK’nın o dava için atadığı hâkimlerin bakması, yargı bağımsızlığını ihlal eden en ağır müdahale yollarından biridir. Yargı bağımsızlığı ve tarafsız adalet kültürü olmadan, adalet tecelli etmez. “Tabii hâkim ilkesi, yargılama makamlarının suçun işlenmesinden veya çekişmenin meydana gelmesinden sonra kurulmasına veya yargıcın atanmasına; başka bir anlatımla, sanığa veya davanın taraflarına göre hâkim atanmasına engel oluşturur.” (AYM Karar No: 2015/12) Suçun işlenmesinden sonra… yargıç atanması” Anayasanın 37. maddesinin ihlalidir ve temelinde “sistem sorunu” vardır.

6 Bkz. Sedat Ergin. “Anayasa Mahkemesi Başkanı’ndan adil yargılanma hakkı uyarısı” Hürriyet (13/01/2022) s.10. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi 6. Madde Rehberi-Adil Yargılanma Hakkı (Ceza Hukuku Yönü), 2014. TBB ve Avrupa Konseyi. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Kararları Işığında Ceza Yargılaması Kurum ve Kavramları, 2008. Mehmet Y. Yılmaz. “İftihar edilecek bir tablo değil” T24 (17/12/2025): İHM verilerine göre 2024’te aleyhinde en fazla dava başvurusu bulunan ülke Türkiye. Türkiye, en fazla ihlali “özgürlük ve güvenlik hakkına karşı” yapmış. İkinci sırada “ifade özgürlüğü ihlalleri” var. Üçüncü sırada ise “adil yargılanma hakkının ihlali” geliyor.

7 Vatandaşa Davası için Makul Süre Belgesi. “Adalet Bakanı Gül, yargıda sessiz devrimin en önemli ilk adımını şöyle açıkladı” (!?) Hürriyet (11/09/2021), s.13. Anayasa Mahkemesi (AYM) verilerine göre, 23 Eylül 2012-31 Aralık 2025 döneminde yapılan bireysel başvurularda en çok ihlal kararı %66,8 ile "Makul Sürede Yargılanma Hakkı" alanında verilmiştir. Bu kapsamda 56,443 ihlal kararı çıkarken, "Adil Yargılanma Hakkı" %10,4 ile ikinci sırada yer almaktadır.

Fikret İlkiz. “El sallamak yasak ve yargı” T 24 (16/03/2026): Üye devletler için “Ceza Yargılamalarının Yayımlanmasına İlişkin Hukuki Kuralların Düzenlenmesi” hakkındaki Tavsiye Kararı No. R (2003) 13, Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi’nin 10 Temmuz 2003 tarihli 848’inci toplantısında kabul edilmiştir. Mehmet Y. Yılmaz. “Bu kadar uzun yargılama olur mu?” T24 (1612/2025). Fikret İlkiz. “Masum sayılma hakkı” T24 (15/12/2025). Mustafa T. Yücel. https://hukukihaber.net/Ceza-Muhakemesinde-Çapraz-Sorgulama

8 Mustafa T. Yücel https://hukukihaber.net/Ceza-Adaleti-Sisteminde-İnsan-Hakları

9 Avukata Erişim ve Adli Yardım (2013/48 ve 2016/1919 sayılı Direktifler)

10 Fikret İlkiz. “Gizli tanık ve gizli soruşturma” T24 (7/04/2025).

11 Sedat Ergin. “Anayasa Mahkemesi Başkanı’ndan Masumiyet Karinesi Uyarısı” Hürriyet (11/11/2021), s.12.

12 Avrupa Parlamentosuna, Konseye, Avrupa Ekonomik ve Sosyal Komitesine ve Bölgeler Komitesine Sunulan Komisyon Bilgilendirmesi AB Genişleme Politikasına İlişkin 2022 Bilgilendirmesi- Türkiye Raporu: Tüm adli süreçlerde, usulî güvenceler de dâhil olmak üzere, özellikle masumiyet karinesi, cezai sorumluluğunun şahsiliği, hukuki belirlilik, savunma hakkı, adil yargılanma hakkı, silahların eşitliği ve etkili itiraz hakkını da içeren temel hakların tam olarak gözetilmesini sağlaması gerekmektedir. Hukuki gerekçe ve somut delillerin eksikliği nedeniyle yargı kararları ve iddianamelerin kalitesine ilişkin endişeler devam etmektedir.

13 İsmet Berkan. “Sanıklar değişir ama polisin yöntemleri hiç değişmez” Hürriyet (20/12/2013), s.10

14 Avrupa Konseyi. RECOMMENDATION No. R (80) 11 OF THE COMMITTEE OF MINISTERS TO MEMBER STATES CONCERNING CUSTODY PENDING TRIAL (Adopted by the Committee of Ministers on 27 June 1980 at the 321st meeting of the Ministers' Deputies): Son Çare İlkesi: Gözaltı, yalnızca adaletin çıkarları için gerekli olduğunda kullanılmalıdır (örneğin, kaçma tehlikesi, delilleri engelleme veya ciddi bir suçu tekrarlama). Gözaltı/tutuklama, masumiyet karinesi ve özgürlük hakkını kısıtlamakta, devletin bir kişiye karşı alabileceği en sert önlemlerden biri olarak yıkıcı sonuçlar doğurabilmektedir. Gözaltına alınan/tutuklanan kişiler ailelerinden ve arkadaşlarından ayrılmakta, işlerini ve evlerini kaybetme riskiyle karşı karşıya kalmakta ve itibarları zedelenebilmektedir. Tutukluluk bir hâkimin bir kişiyi nasıl algıladığını ve bu da davanın sonucunu etkileyebilir. Cezaevi, birey üzerinde fiziksel, zihinsel ve duygusal bir etkiye sahiptir ve bu da bir hâkim tarafından nasıl algılandığı üzerinde olumsuz bir etkiye sahip olabilir. Ceza verirken, hâkimler ayrıca bir kişiyi tutuklama kararını geriye dönük olarak gerekçelendirme ihtiyacı hissedebilir ve bu nedenle hapis cezası verme olasılığı daha yüksek olabilir.

https://hukukihaber.net/Cezaevi-Paradoksu

15 Mehmet Y. Yılmaz. “Şüpheden savcının yararlandığı bir yargılama” T24(27/03/2026).

16 Mustafa Tören Yücel https://hukukihaber.net/Ceza-Adaletinde-Adli-Hata-Bilinci

17 Yargılama sürecinde hükme esas olacak kanıt açısından vazedilen standartlar da, “açık ve ikna edici kanıt” (clear and convincing evidence)/ “vicdani kanaat” ile “makul kuşku ötesinde”(beyond reasonable doubt), güncelliğini korumaktadır. A.B.D’de hâkimler bu ölçütlere sayısal değer vermeyi reddettiler. Böylece ABD hukuk sistemi, kanıt açısından ülkemizde olduğu gibi kurallardan çok standartlara sahip bulunmaktadır. Aksi halde, örneğin “makul kuşku ötesi” standardı için örneğin %97 oranındaki suçluluk kesinliği gerektirdiği şeklindeki sayısal değer ön görülmesi, bu standardın, çok farklı bağlamlarda, farklı suçlar, kolluktaki farklı davranışlar ile farklı sanıklar için tek bir formülün anlamsız olabileceğidir. İşte makul kuşku standardı bireysel durumları kapsayabilme imkânı sağlamakta ve bu sonuçta tek bir sayıya göre onun avantajlı yanını oluşturmaktadır. Ceza Muhakemesi Kanunu (5271), Madde 217.-(1) Hâkim, kararını ancak duruşmaya getirilmiş ve huzurunda tartışılmış delillere dayandırabilir. Bu deliller hâkimin vicdanî kanaatiyle serbestçe takdir edilir. (2) Yüklenen suç, hukuka uygun bir şekilde elde edilmiş her türlü delille ispat edilebilir. Vicdani kanaat kanun koyucu tarafından akla dayalı izlenim (krş.Fransız Ceza Usulü md.353,Belçika Ceza Usulü md.342) olarak tanımlanmıştır. Makul kuşku için Bkz. Adli ve Önleme Aramaları Yönetmeliği Madde 6, R.G. 1/06/2005- 25832. Vicdanı kanıt sistemi için Bkz. Y.Ünver. “Ceza Yargılaması Hukukunda İspata İlişkin Bir Yargıtay İBKZ:’nın İncelenmesi” İst.Üniv.HFM C.LV, Sayı.1-2, 1995-1996, ss.183-215. Suçun her öğesinin makul kuşku ötesinde kanıtlanması gereğinin eleştirisi için bkz. Y.Lee. “Reasonable Doubt and Moral Elements” The Journal of Criminal Law and Criminology, Vol.105, no.1,2016, ss.1-39. 2025 Hukukun Üstünlüğü Endeksi verilerine göre 2024'te 117. sırada bulunan Türkiye, bir sıra daha gerileyerek 143 ülke arasında 118. sırada yer aldı-Dünya Adalet Projesi’nin (World Justice Project - WJP).

18 Fikret İlkiz. “Yargılanmaya başlayan yargıçlar hüküm kurar” T 24 (18/11(2024). Bir mahkemenin hâkim veya hakimleri değiştikten sonra yeni hâkim veya hâkimler, eskiden dinlenilmiş şahitleri yeniden dinlemek zorundadır. Bu yapılmadan sadece dosyayı okuyarak karar vermeleri “adil yargılanma hakkı”nın ihlalidir! (Anayasa Mahkemesi. B. No: 2020/23093, Karar: 15 Şubat 2024). Mehmet Y. Yılmaz. “Delilsiz suçlamayla 30 yıl hapis!” T 24 (1/05/2025).

19 Ayrıca bkz. Coral Arangüena Fanego, Montserrat de Hoyos Sancho, Alejandro Hernández López (Editors). Procedural Safeguards for Suspects and Accused Persons in Criminal Proceedings Good Practices Throughout the European Union, Springer, 2021.

20 Judgment of March 27, 2007, case Talat Tunc v. Turkey, CE: ECHR: 2007: 0327JUD003243296.

21 Judgment of December11, 2008, case Panovits v. Cyprus, CE: ECHR:2008:1211JUD000426804.

22 ECtHR ruling of December 11, 2008, case Panovits v. Cyprus, CE: ECHR: 2008: 1211JUD000426804; of April 5, 2011, case Saman v. Turkey, CE: ECHR: 2011: 0405JUD003529205

23 Judgment of March 18, 2014, case Beraru v. Romania, CE: ECHR: 2014: 0318JUD004010704.

24 Judgment of April 24, 2007, case Matyjek v. Poland, CE: ECHR: 2007: 0424JUD003818403.

25 Judgment of January 15, 2008, case Luboch v. Poland, CE: ECHR: 2008: 0115JUD003746905.

26 CJEU ruling of June 5, 2018, Kolev et al. (1), C-612/15, EU: C: 2018: 392. Similarly, in its subsequent judgment of February 12, 2020, Kolev et al.(2), C-704/18, EU: C: 2020: 92, §§ 20–22.

27 CJEU ruling of June 13, 2019, Moro, C-646/17, EU: C: 2019: 489.

28 Yapay Zekâ Yasası (AI Act) ve Adalet Sistemi (2025-2026)

Yeni kabul edilen AB Yapay Zekâ Yasası (2024/1689), ceza adaleti üzerinde doğrudan etkilidir:

· Yasaklı Uygulamalar (Şubat 2025): Kolluk kuvvetleri tarafından bireylerin suç işleme riskini öngören "tahminleyici polislik" (predictive policing) sistemlerinin kullanımı Şubat 2025'ten itibaren yasaklanmıştır.

· Yüksek Riskli Sistemler (Ağustos 2026): Mahkeme kararlarının hazırlanmasında veya kanıtların güvenilirliğinin değerlendirilmesinde kullanılan yapay zekâ araçları "yüksek riskli" kategorisine alınmış olup, Ağustos 2026'dan itibaren sıkı denetimlere tabi olacaktır.

29 “Tabii hâkim ilkesi, yargılama makamlarının suçun işlenmesinden veya çekişmenin meydana gelmesinden sonra kurulmasına veya yargıcın atanmasına; başka bir anlatımla, sanığa veya davanın taraflarına göre hâkim atanmasına engel oluşturur.” (AYM Karar No: 2015/12) Suçun işlenmesinden sonra… yargıç atanması” Anayasanın 37. maddesinin ihlalidir ve temelinde “sistem sorunu” vardır. Ayrıca bkz. Michael Stolleis. Yasanın Gözü, Ayrıntı, 2021. Mehmet Y. Yılmaz. “Öngörülebilir” diyor ki öngörebiliyoruz zaten!” T24 (13/02/2026): “Beğenilmeyen kararları veren hâkimleri kararname dönemlerini bile beklemeden tayin et, yargılama sırasında mahkeme heyetlerinde değişiklikler yap, hâkimler savcıların astı gibi davransınlar, kendilerine verilen tutuklama emirlerini tartışmadan kabul etsinler, savcılar sanıkların lehine olan deliller ile ilgilenmesinler, hâkimler de bunu soruşturmasınlar vs.” Sedat Ergin “Bir fotoğrafın Türk yargısı hakkında bize anlattıkları” Oksijen 10/11/2025: “Anayasa Mahkemesi Temel Haklar Alanındaki Kararların Etkili Şekilde Uygulanmasının Desteklenmesi Avrupa Birliği ve Avrupa Konseyi Ortak Projesi.” Bu proje neyin göstergesidir!?

30 Zaman aşımı ile düşen çeşitli suçlardan (özellikle yolsuzluk) dava örnekleri için bk. O. Ekşi. “Adaletimiz çalışıyor” Hürriyet (27/07/2006) s.1,23; AİHM’since kamu davasının zaman aşımına girmeden sonuçlandırılması amacıyla koşulların ciddiyetinin gerektirdiği pozitif tedbirlerin alınması gerektiği ilkesi benimsenmiştir. Bk. Türkmen/ Türkiye davası RG, 27/03/2008-26829. Bkz. “20 yıllık isyan davasında karar” Hürriyet (9/03/2017) s.3.

31 Mustafa T. Yücel. https://hukukihaber.net/Yalan-ve-Tanıklık-Psikolojisi

32 Bkz. Mustafa T. Yücel. Hukuk Felsefesinin İşlevi, Yetkin, 2026, s.98

33 Mustafa T. Yücel. https://hukukihaber.net(Usul-Hukuku-ve-Demokrasi, https://hukukihaber.net/Kültürel-Kalıplar-ve-Yargılama Yargı Sistemi Üzerine Tüketici Anketi, Yargılama Sürecinde Karara Bağlanan Dava Oranları ile Süre Saptama Formülleri ve CEPEJ. Adli Zaman Yönetimi (Saturn) Rehber İlkeleri için bkz. Mustafa T. Yücel. Yargı Sistemi Üzerine Denemeler, Seçkin, 2019.

Her iki kurumun hukuki niteliğine ilişkin öğreti ve Yargıtay tarafından farklı görüşler ileri sürülmüştür. Şöyle ki; öğretide yer alan bir görüşe göre, esasen basit yargılama usulü tipik bir 1412 sayılı Kanunda yer alan ceza kararnamesinin belli başlı değişiklikler yapılmak suretiyle 5271 sayılı Kanunu ihdas edilmiş şeklidir (1). Öğretide yer alan bir diğer görüşe göre ise seri muhakeme usulü, aslında mülga kanundaki sulh ceza hakiminin ceza kararnamesinin modifiye edilmiş bir türü olduğu ileri sürülmüştür (2). Bu konuda Yargıtay ise bir kararında, seri muhakeme usulüne ilişkin düzenlemeler incelendiğinde ceza kararnamesine benzer bir düzenleme olduğu belirtilmiştir (3). Kanaatimce bu hususta ceza kararnamesine ilişkin mülga 1412 sayılı Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu’nun 386 ila 391.maddeleri incelendiğinde, hafif suçlarda uygulanması ve itiraz halinde duruşma açılması gibi benzerlikler dikkate alınıp, söz konusu kurumun belli başlı yasal düzenlemeler dışında mer’i 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 251 ila 252.maddeleri arasında düzenlenen basit yargılama usulüne tekabül etmektedir.

Her iki muhakeme usulü uygulanarak verilen hükümlerin tekerrüre esas alınıp alınamayacağına ilişkin meseleye değinmek gerekirse; bu konuda Yargıtay’ın iki ceza dairesi tarafından farklı kararlar verilmiştir. Şöyle ki Yargıtay 6.CD tarafından bölge adliye mahkemeleri ceza daireleri arasında oluşan içtihat farklılığını gidermek üzere 5235 sayılı Kanunun 35.maddesi uyarınca yapılan başvuru üzerine verdiği kararında; Ceza Genel Kurulunun ceza kararnamesine ilişkin 19.04.2011 tarihli ve E.2011/6-84 K.2011/55 içtihadına dayanarak, seri muhakeme usulü uygulanarak verilen hükmün sonradan işlenen suçlar bakımından tekerrüre esas alınamayacağı belirtilmiştir (4). Ancak Yargıtay 12.CD dairesi tarafından ise kanun yararına bozma başvurusu üzerine verdiği kararında; seri muhakeme usulü uygulanarak verilen hükmün sonradan işlenen suçlar bakımından tekerrüre esas alınabileceğine karar verilmiştir (5). Basit yargılama usulü uygulanarak verilen hükümler bakımında ise, Yargıtay 6.CD tarafından, yapılan temiz başvurusu üzerine; “…ilgili ilamın basit yargılama usulüne göre uygulanıp verilmiş olması tekerrür hükümlerinin uygulanmasına engel bulunmamakla birlikte aleyhe temyiz olmadığından bu husus eleştiri konusu edilmekle yetinilmiştir…”şeklinde belirtmek suretiyle basit yargılama usulü uygulanarak verilen hükümlerin sonradan işlenen suçlar bakımından tekerrüre esas alınabileceğine karar verilmiştir (6).

Kanaatimce Yargıtay 6.CD tarafından seri muhakeme usulüne ilişkin verdiği kararında dayandığı Ceza Genel Kurul kararı ve yukarıda açıklanan öğretideki görüşler uyarınca; esasen basit yargılama usulün ceza kararnamesine muadil bir muhakeme usulü olduğu, belli başlı değişiklikler dışında basit yargılama usulünde pekte bir değişiklik yapılmadığı, Ceza Genel Kurulunun ceza kararnamesine ilişkin söz konusu kararında da belirtildiği üzere “…Bu yargılamanın en önemli özelliği, sanık davet edilip sorgusu yapılmadan ve kanıtlar ortaya konulup tartışılmadan, evrak üzerinden karar verilmesidir. Bir başka anlatımla duruşma açılarak yüz yüze yargılama yapılmadan, mevcut kanıtlarla yetinilmek suretiyle dosya üzerinden karar verilmektedir. Bu yolla basit işlerin çabuk çözümlenmesi, mahkemelerin iş yüklerinin hafifletilmesi, basit suçların yargılamalarının hızlı bir şekilde sonuçlandırılması amaçlanmıştır…” Mülga 1412 sayılı Kanuna göre mer’i 5271 sayılı Kanunda basit yargılama usulüne ilişkin olarak bu konuda yapılan en önemli değişiklikler ise şu şekilde açıklanabilir: CMK m.251/2 uyarınca; “Basit yargılama usulünün uygulanmasına karar verildiği takdirde mahkemece iddianame; sanık, mağdur ve şikâyetçiye tebliğ edilerek, beyan ve savunmalarını iki hafta içinde yazılı olarak bildirmeleri istenir. Tebligatta duruşma yapılmaksızın hüküm verilebileceği hususu da belirtilir. Ayrıca, toplanması gereken belgeler, ilgili kurum ve kuruluşlardan talep edilir.^” Bu durumda mahkemeye mülga 1412 sayılı Kanundan ve aynı zamanda mer’i 5271 sayılı Kanunun seri muhakeme usulüne ilişkin 250.maddesinden farklı olarak, mahkeme hakimine iddia ve savunma makamların sunduğu delillerle bağlı olmadığı ve bu hususta ayrıca toplanması gereken belgeler bakımından delil araştırma faaliyeti yapması gerektiği belirtilmiştir. Bir diğer farklılık ise; mülga 1412 sayılı Kanundan farklı olarak 7499 sayılı Kanun ile değişik CMK 252/2 uyarınca; “İtiraz üzerine hükmü veren mahkemece dosya, o yerde birden fazla asliye ceza mahkemesi bulunması hâlinde tevzi kriterlerine göre belirlenen asliye ceza mahkemesine gönderilir ve bu mahkemece duruşma açılarak genel hükümlere göre yargılamaya devam olunur. Tek asliye ceza mahkemesinin bulunduğu yerlerde ise, aynı mahkemede yetkili başka bir hakim varsa bu hakim tarafından; aksi hâlde adli yargı ilk derece mahkemesi adalet komisyonu başkanınca görevlendirilen hakim tarafından duruşma açılır ve genel hükümlere göre yargılamaya devam olunur. Taraflar gelmese bile duruşma yapılır ve yokluklarında 223 üncü madde uyarınca hüküm verilebilir. Taraflara gönderilecek davetiyede bu husus yazılır. Duruşmadan önce itirazdan vazgeçilmesi hâlinde duruşma yapılmaz ve itiraz edilmemiş sayılır.” Bu durumda mülga kanundan farklı olarak itiraz üzerine dosyanın bir başka hakim veya mahkemeye gönderilmesi kararlaştırılmıştır. Ancak yine de söz konusu Ceza Genel Kurulu kararında belirtildiği üzere ‘sanığın sorgusu yapılmadan ve kanıtlar ortaya konulup tartışılmadan, evrak üzerinden karar verilmektedir’ ve kanun yolu olarak da istinaf veya temyiz değil, itiraz olarak varlığını sürdürmüştür.

Tüm bu açıklamalar ve söz konusu Ceza Genel Kurul kararı bir arada değerlendirildiğinde, basit yargılama usulünün ceza kararnamesinin muadili olduğu, dolayısıyla bu usul uygulanarak verilen hükümlerin tekerrüre esas alınmaması gerektiği kanaatindeyim. Aynı şekilde seri muhakeme usulü uygulanarak verilen hükümler de tekerrüre esas alınmamalıdır. Şöyle ki; seri muhakeme usulünde talepname önüne gelen asliye ceza mahkemesi hakimi hiçbir delil araştırma faaliyetine giremeden, ancak yeterli şüphenin oluşmasıyla teklif edilip oluşturulan talepnameye bağlı olarak bir karar vermektedir. Ceza Genel Kurulu (ve aynı şekilde 6.CD) içtihadında ayrıca verdiği karara destek olarak CMK 272/3’ü göstermektedir. Söz konusu hüküm uyarınca; “…c) Kanunlarda kesin olduğu yazılı bulunan hükümlere, Karşı istinaf yoluna başvurulamaz. Bu suretle verilen hükümler tekerrüre esas olmaz.” Bu durumda Ceza Genel Kurulu ve 6.CD seri muhakeme usulü (CGK kararı bakımından ceza kararnamesi) uygulanarak verilen hükümlere karşı kanun yolunun itiraz olması, istinaf veya temyiz olmaması, yani dikey değil yatay bir kanun yolu öngörülmüş olması sebebiyle bu nitelikte verilen hükümlerin tekerrüre esas alınmaması gerektiğini belirtmiştir. Seri muhakeme usulüne ilişkin CMK m.250/14 uyarıca; “Dokuzuncu fıkra kapsamında mahkemece kurulan hükme itiraz edilebilir. İtiraz mercii, itirazı üçüncü ve dokuzuncu fıkralardaki şartlar yönünden inceler.” İtirazın incelenme şekline ilişkin CMK m.268 ile 271 uyarınca bu hususta itiraz mercii tarafından dosya üzerinden bir karar verilmektedir. Basit yargılama usulü uygulanarak verilen kararlar da CMK m.252/1 uyarınca itiraz kanun yoluna tabidir. Ancak bu durumda seri muhakeme usulünden farklı olarak itiraz mercii dosya üzerinden değil, CMK m.252/2 uyarınca duruşma açarak genel hükümlere göre yargılamaya devam edecektir ve bu şekilde verilen karara karşı ise CMK 252/5 uyarınca, genel hükümlere göre kanun yoluna (istinaf/ temyiz) başvurulabilir. Ancak seri muhakeme usulünde ise itiraz merci tarafından verilen karar CMK 271/4 uyarınca kesin niteliktedir. Ancak bu durumda basit yargılama usulü uygulanarak verilen hükümlerin tekerrüre esas alınıp alınamayacağı sorusuna tekrar yanıt aranacak olursa, Ceza Genel Kurulunun ceza kararnamesine ilişkin yukarıdaki içtihadı uyarınca; “…Ceza Genel Kurulunun 10.06.2003 gün ve 184-186 sayılı kararında da belirtildiği üzere; ceza kararnamesi ile verilen kararlar temyiz yasa yoluna değil, CYUY'nın 390. maddesi gereğince itiraz yasa yoluna tâbidir. İtiraz edilmeyen veya süresinde yapılan itirazın reddedilmesi halinde kesinleşen ceza kararnameleri, son karar niteliğini aldığından hükmün sonuçlarını doğuracak ve infaz edilecektir. Diğer taraftan yerleşmiş ve tartışmasız yargısal kararlarla da; temyiz yasa yoluna tabi olmayan kararların tekerrüre esas alınamayacağı, dolayısıyla da ceza kararnamesi ile verilen cezaların da tekerrüre esas olamayacağı kabul edilmiştir. O halde yerel mahkemece sanık hakkında daha önce ceza kararnamesi ile verilip infaz edilmiş cezanın tekerrüre esas alınması usul ve yasaya aykırı olup, yerel mahkeme hükmünün, belirtilen yasaya aykırılıklar nedeniyle bozulması gerekirken Özel Dairece onanmasına karar verilmesi isabetsizdir…” Söz konusu içtihat uyarınca da verilen hükmün kesin olmayıp itiraz kanun yoluna tabi olması o hükmün tekerrüre esas alınabileceği anlamına gelmeyeceği, bu durumda dolaylı olarak dikey kanun yolu incelemesine tabi olması gerektiği vurgulanmıştır.

Her iki muhakeme usulü uygulanarak verilen hükümlerin, hükmün açıklamasının geri bırakılmasına karar verilmesine engel olup olmadığına ilişkin meseleye değinmek gerekirse; 5271 sayılı Kanunun 231.maddesinin 6.fıkrasının (a) bendi uyarınca; “Hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilebilmesi için; a) Sanığın daha önce kasıtlı bir suçtan mahkûm olmamış bulunması…”gerekir. Ancak ayrıntıları Ceza Genel Kurulunun 28.02.2012 tarihli ve 2011/4-522 Esas, 2012/71 Karar sayılı kararında açıkladığı üzere; Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığın itirazı üzerine, “…Özel Daire ile Yargıtay C. Başsavcılığı arasında oluşan ve Ceza Genel Kurulunca çözümlenmesi gereken uyuşmazlık; ceza kararnamesi ile verilmiş olan hükümlülüğün, hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına engel oluşturup oluşturmayacağının belirlenmesine ilişkindir… Bu nedenle, sanığın ceza kararnamesi ile verilmiş olan mahkûmiyetinin, 5271 sayılı CYY’nın 231. maddesinde düzenlenen hükmün açıklanmasının geri bırakılması kurumunun uygulanmasına engel olmayacağına ilişkin Özel Daire kararında bir isabetsizlik bulunmamaktadır. Bu itibarla, haklı nedene dayanmayan Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı itirazının reddine karar verilmelidir…” Söz konusu içtihattan da anlaşılacağı üzere ceza kararnamesi uygulanarak verilen hükümlerin daha sonra işlenen suçlarda hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilmesinin önünde yasal bir engel değildir.

Yukarıda ceza kararnamesine ilişkin yapılan açıklamalar ve öğreti ile yargısal içtihatlar bir bütün olarak değerlendirildiğinde, aynen tekerrüre ilişkin açıklamalarım doğrultusunda seri muhakeme usulü ve basit yargılama usulüne uygulanarak verilen hükümlerin daha sonra işlenen suçlarda hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilmesinin önünde yasal bir engel teşkil etmediği ancak bu durumda mahkeme hakimince, sanığın kişilik özellikleri ile duruşmadaki tutum ve davranışları göz önünde bulundurularak yeniden suç işlemeyeceği hususunda kanaate varılması noktasında söz konusu takdiri hükmü uygulamama gerekçesi olarak değerlendirilebileceği kanaatindeyim. Son olarak belirtmek gerekir ki; CMK m.231/8 uyarınca; “Denetim süresi içinde, kişi hakkında kasıtlı bir suç nedeniyle bir daha hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilemez.” Söz konusu hüküm ile Ceza Genel Kurulunun E.2020/3-353, K.2023/662 Karar sayılı kararında belirttiği üzere suç tarihi fark etmeksizin ‘denetim süresi içinde kasıtlı bir suç nedeniyle kişi hakkında bir daha hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilemez.’ Peki bu durumda kişi hakkında seri muhakeme usulü uygulanıp verilen hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı daha sonra denetim süresi içinde verilecek hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararlarına engel teşkil eder mi, sorusu akıllara gelmektedir. Yukarıda açıklandığı üzere ceza kararnamesi uygulanıp verilen mahkumiyetler dahi hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına engel olmazken, seri muhakeme usulü uygulanıp verilen ve hüküm niteliğinde dahi olmayan hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı daha sonra denetim süresi içinde verilebilecek hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına yasal engel teşkil etmeyeceği, “yeniden suç işlemeyeceği” hususunda kanaatinin oluşmaması olarak değerlendirilebileceği kanaatindeyim.

Mehmet KUTLU

Savcı Yardımcısı

-----------

1. a. Yener ÜNVER/ Hakan HAKERİ: Ceza Muhakemesi Hukuku, 21.Baskı, Ankara: Adalet Yayıncılık, 2023, s.47

b. Bahri ÖZTÜRK: Basit Yargılama Usulüne ilişkin Adalet Bakanlığının youtube adlı program üzerinden video paylaşımı

c. Hakan KAŞKA: Türk Ceza Muhakemesi Hukukunda Basit Muhakeme, Türkiye Barolar Birliği Dergisi

2. Feridun YENİSEY/ Ayşe NUHOĞLU: Ceza Muhakemesi Hukuku, 10.Baskı, Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2022, s.890-898-900-901

3. 6.CD, E.2025/4862, K.2025/11678; E.202/6421, K.2026/1925 (UYAP isimli Yargıtay kararlarına özel erişim sağlayan sistemden alınmıştır.)

4. 6.CD, E.2025/4862, K.2025/11678; E.202/6421, K.2026/1925 (UYAP isimli Yargıtay kararlarına özel erişim sağlayan sistemden alınmıştır.)

5. 12.CD, E.2023/5184, K.2024/2260 (https://www.hukukihaber.net/yargitay-12-ceza-dairesinin-20235184-e-20242260-k-sayili-karari)

6. 6.CD E.2023/20603, K.2025/6557 (https://www.hukukihaber.net/yargitay-6-ceza-dairesinin-202320603-e-20256557-k-sayili-karari)

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 611 ilâ 619. maddelerinde düzenlenen ölünceye kadar bakma sözleşmesi, bakım borçlusunun bakım alacaklısını ölünceye kadar bakıp gözetmeyi, bakım alacaklısının ise buna karşılık bir malvarlığını veya bazı malvarlığı değerlerini devretmeyi üstlendiği bir sözleşmedir. Sözleşmenin tanımı ve temel hükümleri her ne kadar Türk Borçlar Kanunu’nda yer alsa da, ölünceye kadar bakma sözleşmeleri yalnızca borçlar hukuku ile sınırlı olmayıp miras hukuku ile de yakın ilişki içindedir. Bu nedenle, söz konusu sözleşmenin hem borçlar hukuku hem de miras hukuku boyutunu dikkate alan daha kapsamlı bir tanım yapılması gerekir.

Bu çerçevede ölünceye kadar bakma sözleşmesi; taraflarını bakım alacaklısı ile bakım borçlusunun oluşturduğu, bakım borçlusunun bakım alacaklısına ömür boyu bakmayı ve onu gözetmeyi üstlendiği, buna karşılık bakım alacaklısının da sözleşmenin niteliğine göre bakım borçlusuna bir malvarlığını veya bazı malvarlığı değerlerini sağlararası bir işlemle devretmeyi üstlendiği yahut bakım borçlusu lehine maddi anlamda ölüme bağlı tasarrufta bulunduğu bir sözleşme olarak tanımlanabilir.

Bakım alacaklısının ne kadar süre yaşayacağının ve yaşadığı süre boyunca ihtiyaçlarının ne ölçüde artacağının önceden tam olarak belirlenememesi sebebiyle ölünceye kadar bakma sözleşmesi, sonucu talih ve tesadüfe bağlı sözleşmeler arasında yer almaktadır. Bunun yanında bakım alacaklısı, bakım karşılığı olan edimini çoğu zaman bir defada yerine getirmekte veya yerine getirmeyi üstlenmektedir. Buna karşılık bakım borçlusu, bakım alacaklısının yaşamı boyunca sözleşmeden doğan bakım ve gözetim yükümlülüğünü sürdürmek zorunda olup, onun borcu sürekli nitelik taşımaktadır. Tam da bu noktada taraflar arasındaki edimler arasında zamana ve güvene dayalı bir dengesizlik ortaya çıkmaktadır.

İşte bu dengesizlik sebebiyle kanun koyucu, bakım alacaklısını korumak amacıyla ona bazı güvenceler tanımıştır. Bu güvencelerden biri de Türk Borçlar Kanunu’nun 613. maddesinde düzenlenen yasal ipotek hakkıdır. Anılan hükme göre, bakım borçlusuna bir taşınmazını devretmiş olan bakım alacaklısı, haklarını güvence altına almak üzere bu taşınmaz üzerinde satıcı gibi yasal ipotek hakkına sahiptir. Bu çalışmada, borçlar hukuku kaynaklı ölünceye kadar bakma sözleşmelerinde bakım alacaklısına tanınan bu yasal ipotek hakkı; amacı, hukuki niteliği, kapsamı ve sonuçları itibarıyla incelenecektir.

2- BAKIM ALACAKLISINA İPOTEK HAKKI TANINMASININ AMACI

Ölünceye kadar bakma sözleşmesinde bakım alacaklısı, çoğu durumda sözleşmenin karşı edimi olan malvarlığı değerini tek seferde ve peşin şekilde devretmektedir. Buna karşılık bakım borçlusunun yükümlülüğü, bakım alacaklısının ölümü anına kadar devam eden, uzun yıllara yayılabilen ve süreklilik arz eden bir borçtur. Tarafların edim yapısı bu yönüyle eşzamanlı değildir. Bakım alacaklısı, malvarlığından hemen çıkmakta; buna karşılık bakım borçlusunun asli edimi geleceğe yayılmış bir şekilde ifa edilmektedir.

Öte yandan, ölünceye kadar bakma sözleşmesi ile bakım borçlusuna devredilen taşınmazın daha sonra üçüncü kişilere devredilmesini önleyen genel nitelikte bir yasak da bulunmamaktadır. Esasen bu durum, mülkiyet hakkının doğal bir sonucudur. Ne var ki bakım alacaklısı, taşınmaz mülkiyetini devretmesine karşılık yalnızca bakım ve gözetim görmeye yönelik kişisel bir hak elde etmektedir. Bu kişisel hakkın, devredilen taşınmaz karşısında tek başına yeterli koruma sağlamadığı açıktır.

Yargıtay da bu hususa dikkat çekmiş ve bakım alacaklısının, daha az teminatlı bir kişisel hak karşılığında taşınmazını devretmiş olması sebebiyle kanun koyucunun bu dengesizliği gidermek amacıyla bakım alacaklısı lehine yasal ipotek hakkı tanıdığını belirtmiştir (Yargıtay 1. HD., 2008/2122 E., 2008/7908 K.). Gerçekten de TBK m. 613 hükmü, bakım alacaklısının bakım borçlusuna karşı sahip olduğu alacak ve talep haklarını daha güçlü hale getiren ayni bir teminat sağlamaktadır.

Bu düzenleme sayesinde bakım alacaklısının taşınmazı devretmiş olması, onun bakım hakkının tamamen güvencesiz kalmasına yol açmamaktadır. İpotek hakkı, bakım borçlusunun sözleşmeden doğan bakım ve gözetim yükümlülüğünü gereği gibi yerine getirmemesi ihtimaline karşı bir güvence işlevi görmektedir. Böylece kanun koyucu, hem sözleşmenin güven unsurunu desteklemekte hem de özellikle yaşlı, hasta veya bakım ihtiyacı yüksek olan kişilerin ekonomik bakımdan korunmasını amaçlamaktadır.

3- BAKIM ALACAKLISININ YASAL İPOTEK HAKKININ HUKUKİ NİTELİĞİ VE KAPSAMI

Hem genel olarak ipotek hakkının hem de özel olarak ölünceye kadar bakma sözleşmesinden doğan yasal ipoteğin, asıl alacağa bağlı (fer'i) bir hak olduğu konusunda fikir birliği mevcuttur denilebilir . İpotek, tek başına bir anlam ifade etmez; varlık sebebi, güvence altına aldığı alacaktır. Hukuki niteliği itibarıyla bir ayni teminat hakkıdır. Başka bir ifadeyle bakım alacaklısı, yalnızca bakım borçlusuna karşı ileri sürebileceği şahsi bir talep hakkına sahip olmakla kalmamakta, aynı zamanda devretmiş olduğu taşınmaz üzerinde alacağını güvence altına alan bir rehin hakkı da elde etmektedir. Bu yönüyle TBK m. 613 hükmü, ölünceye kadar bakma sözleşmesinin bünyesinde bulunan risk unsurunu azaltan ve taraflar arasındaki menfaat dengesini koruyan özel bir koruma mekanizması niteliğindedir.

Bu ipotek hakkı kanundan doğmaktadır. Ancak hakkın kanundan doğması, hiçbir işleme gerek olmaksızın bütün sonuçlarıyla kendiliğinden fiilen kullanılabilir hale geldiği anlamına gelmez. Burada söz konusu olan husus, bakım alacaklısına kanun tarafından tanınmış bir yasal güvence ve buna bağlı olarak ipotek tesisini isteme yetkisidir. Bu nedenle, söz konusu hakkın tapu siciline yansıtılması ve üçüncü kişilere karşı da etkili hale gelmesi bakımından tescil büyük önem taşımaktadır. Aksi halde bakım alacaklısına tanınan koruma, uygulamada zayıflayabilir.

Bu hakkın kapsamı zaman ve etki açısından sınırlıdır. Yüksek yargı kararlarına göre, bakım alacaklısı bu hakkı, mülkiyetin devrinden itibaren üç aylık hak düşürücü süre içerisinde tescil ettirmese dahi herkese karşı ileri sürebilir. Ancak bu süre geçtikten sonra hakkın korunması, tapu siciline tescil şartına bağlanmıştır. Yargıtay 1. Hukuk Dairesi'nin 2010/7528 E. sayılı kararında bu ilkenin pratik sonucu açıkça görülmektedir. Kararda, yasal ipotek hakkını tapuya tescil ettirmeyen bakım alacaklısının, taşınmaz üzerinde sonradan hak kazanan iyi niyetli bankaların ipoteklerinin kaldırılması talebinin reddedilmesi gerektiği belirtilmiştir. Bu durum, tescilin üçüncü kişilere karşı koruma sağlamadaki kritik rolünü göstermektedir.

Yasal ipotek hakkının kapsamı belirlenirken ölünceye kadar bakma sözleşmesinin kendine özgü yapısı göz önünde bulundurulmalıdır. Zira burada güvence altına alınmak istenen alacak, klasik anlamda baştan itibaren belirli ve sabit bir para alacağı değildir. Bakım borçlusunun yükümlülüğü; barındırma, besleme, gözetme, gerektiğinde tedavi ettirme, hastalık halinde ilgilenme ve bakım alacaklısının sosyal durumuna uygun bir yaşam sürmesini sağlama gibi geniş kapsamlı ve çoğu zaman baştan parasal olarak tam belirlenmesi güç edimlerden oluşmaktadır.

Bu nedenle bakım alacaklısına tanınan ipotek hakkı, yalnızca dar anlamda bir para alacağını değil; sözleşmeden doğan bakım ilişkisinin güvence altına alınmasını sağlayan özel nitelikli bir teminat olarak değerlendirilmelidir. Nitekim bakım borçlusunun edimini gereği gibi yerine getirmemesi halinde yalnızca günlük bakım borcunun ihlali değil, sözleşmenin feshi, iade, tazminat ve diğer hukuki sonuçlar da gündeme gelebilecektir. Bu bakımdan yasal ipotek hakkının işlevi dar yorumlanmamalı; bakım alacaklısının sözleşmeden kaynaklanan menfaatlerinin korunmasına hizmet eden geniş kapsamlı bir güvence olarak kabul edilmelidir.

4- YASAL İPOTEK HAKKININ KURULMASI VE TAPU SİCİLİNE YANSIMASI

Bakım alacaklısının TBK m. 613 hükmünden yararlanabilmesi için öncelikle geçerli bir ölünceye kadar bakma sözleşmesinin bulunması ve bu sözleşme uyarınca bakım borçlusuna bir taşınmaz devredilmiş olması gerekir. Kanun koyucu, açıkça “bakım borçlusuna bir taşınmazını devretmiş olan bakım alacaklısı”ndan söz etmektedir. Bu sebeple sözleşme konusu edimin taşınmaz devri içermediği hallerde, anılan hükmün doğrudan uygulanması mümkün olmayacaktır.

Kanunun sağladığı güvence, bakım borçlusunun bütün malvarlığı üzerinde genel bir teminat değil; bizzat devredilen taşınmaz üzerinde tanınmış özel bir teminattır. Bu tercih isabetlidir. Çünkü bakım alacaklısının tek seferde elinden çıkardığı ve çoğu zaman ekonomik hayatı bakımından en önemli değeri oluşturan unsur, çoğunlukla bu taşınmazdır. Dolayısıyla kanuni korumanın da öncelikle bu taşınmaz üzerinde yoğunlaşması doğaldır.

Uygulamada önem taşıyan meselelerden biri, ipotek hakkının hangi miktar üzerinden ve nasıl tesis edileceğidir. Ölünceye kadar bakma sözleşmesinde bakım borcunun süresi, bakım alacaklısının yaşam süresine bağlıdır; borcun kapsamı da sağlık durumu, yaş, ekonomik şartlar ve bakım ihtiyacının yoğunluğuna göre değişebilmektedir. Bu sebeple güvence altına alınan alacağın başlangıçta kesin şekilde belirlenmesi her zaman kolay değildir. Bu durum, bakım alacaklısı lehine kurulacak ipotek hakkının uygulamada özellikli değerlendirilmesini gerekli kılmaktadır.

Yine belirtmek gerekir ki bakım borçlusunun ipotek kurulmasına yanaşmaması, bakım alacaklısının kanundan doğan bu güvenceden mahrum bırakılması sonucunu doğurmamalıdır. Zira TBK m. 613 hükmünün amacı, bakım alacaklısını yalnızca dürüst davranan borçlular karşısında değil, edimini ihlal etme ihtimali taşıyan borçlulara karşı da korumaktır. Bu nedenle bakım alacaklısının, gerekli hukuki yollara başvurarak ipotek hakkının tanınmasını ve tapu siciline yansıtılmasını isteme imkânına sahiptir.

Tapu siciline tescil edilen yasal ipotek hakkı, bakım alacaklısının yalnızca borçluya karşı değil, üçüncü kişilere karşı da korunmasını sağlar. Özellikle bakım borçlusunun taşınmazı sonradan üçüncü bir kişiye devretmesi, taşınmaz üzerinde başka sınırlı ayni haklar kurması veya ekonomik durumunun bozulması gibi ihtimaller karşısında ipotek hakkının önemi daha da belirgin hale gelmektedir. Çünkü bu hak, bakım alacaklısına taşınmaz üzerinden doğrudan bir teminat sağlamaktadır.

5- YASAL İPOTEK HAKKININ SONUÇLARI VE SONA ERMESİ

Bakım alacaklısı lehine tanınan yasal ipotek hakkının en önemli sonucu, bakım alacaklısının sözleşmeden doğan haklarının ayni bir güvence ile desteklenmesidir. Böylece bakım borçlusunun bakım ve gözetim yükümlülüğünü yerine getirmemesi halinde bakım alacaklısı, yalnızca şahsi nitelikte bir alacak veya tazminat talebiyle yetinmek zorunda kalmayacaktır. Şartların oluşması halinde devredilen taşınmaz üzerinden de hakkını güvence altına alabilecektir.

Bu durum özellikle bakım borçlusunun taşınmazı devretmesi, malvarlığını azaltması veya borçlarını yerine getirmekten kaçınması ihtimallerinde büyük önem taşımaktadır. Zira bakım alacaklısı çoğu zaman yaşı ilerlemiş, sağlık sorunları bulunan veya ekonomik olarak kırılgan durumda olan bir kişidir. Bu kişinin devrettiği taşınmazı geri alma veya uğradığı zararı başka yollarla telafi etme imkânı çoğu kez sınırlıdır. Kanuni ipotek hakkı, işte bu kırılganlığı azaltan bir güvence işlevi görmektedir.

İpotek hakkının bir diğer önemli sonucu, tapu siciline tescil edildiği ölçüde üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilir hale gelmesidir. Böylece bakım borçlusunun devrettiği taşınmaz üzerinde daha sonra yaptığı tasarruflar karşısında bakım alacaklısının hukuki konumu güçlenmektedir. Bu yönüyle yasal ipotek hakkı, bakım alacaklısının menfaatlerini yalnızca borç ilişkisinin tarafları arasında değil, ayni hak düzeni içerisinde de koruyan önemli bir araçtır.

Yasal ipotek hakkı, kural olarak güvence altına aldığı ilişkinin sona ermesiyle birlikte işlevini yitirir. Bakım alacaklısının ölümü ile sözleşmenin asli bakım boyutu sona erer. Bununla birlikte ölüm tarihine kadar doğmuş, ancak ifa edilmemiş ya da ihlal edilmiş yükümlülüklerden kaynaklanan taleplerin ayrıca değerlendirilmesi gerekir. Tarafların anlaşması, sözleşmenin haklı sebeple sona erdirilmesi, ipoteğin terkin edilmesi veya güvence altına alınan talebin tümüyle ortadan kalkması da ipotek hakkının sona ermesine yol açabilecek hallerdendir.

6- SONUÇ

Ölünceye kadar bakma sözleşmesi, tarafların edimlerinin zaman bakımından farklı şekilde gerçekleştiği, güven unsurunun son derece belirgin olduğu ve bakım alacaklısı bakımından ciddi riskler barındıran bir sözleşme türüdür. Bakım alacaklısı çoğu zaman en değerli malvarlığı unsurunu, yani taşınmazını, baştan devretmekte; buna karşılık bakım borçlusunun ediminin ifası geleceğe yayılmaktadır. Bu yapı, bakım alacaklısının korunmasını zorunlu kılmaktadır.

Türk Borçlar Kanunu’nun 613. maddesi ile bakım alacaklısına tanınan yasal ipotek hakkı, işte bu koruma ihtiyacının somut bir yansımasıdır. Söz konusu hak sayesinde bakım alacaklısı, yalnızca kişisel hakka dayanan zayıf bir alacaklı konumunda bırakılmamakta; devrettiği taşınmaz üzerinde ayni bir teminatla güçlendirilmektedir. Böylece bakım borçlusunun sözleşmeden doğan yükümlülüklerini gereği gibi yerine getirmemesi ihtimaline karşı etkili bir hukuki güvence sağlanmış olmaktadır.

Bu nedenle uygulamada TBK m. 613 hükmünün göz ardı edilmemesi, bakım alacaklısı lehine tanınan yasal ipotek hakkının zamanında ve etkin biçimde kullanılması, tapu siciline yansıtılması ve yorumda bakım alacaklısını koruyucu yaklaşımın benimsenmesi gerekir. Aksi halde, kanun koyucunun getirdiği bu önemli güvence mekanizması kağıt üzerinde kalacak; ölünceye kadar bakma sözleşmesinin zayıf tarafını oluşturan bakım alacaklısı yeterince korunamayacaktır.

Av. Berat KARAGÜVEN

-Bertolt Brecht

Adalet, çoğu zaman mahkeme salonunda verilen bir kararla görünür hâle gelir. Ancak o kararın arkasında, onu mümkün kılan bir unsur vardır: savunma. Savunma, yalnızca bir tarafın iddialarını dile getirmek değil; bireyin devlet karşısındaki son sığınağı; hakkın, güç karşısındaki en kırılgan ama en hayati ifadesidir. Savunmanın yargılama sürecinde etkili biçimde ortaya konulması çoğu zaman avukat aracılığıyla mümkün olur. Bu nedenle avukatlık, yalnızca bir meslek değil; adaletin varlığını mümkün kılan temel bir güvencedir. Nitekim Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi de adil yargılanma hakkının yalnızca yargılamanın şeklen yürütülmesini değil, tarafların iddia ve savunmalarını etkili biçimde ortaya koyabilmesini gerektirdiğini vurgulamaktadır. Bu çerçevede savunma, adil yargılanma hakkının yalnızca teorik değil, fiilen hayata geçirilmesini sağlayan temel araçlarından biridir. Buna rağmen bugün, savunmanın işlevi farklı biçimlerde daraltılmakta ve etkisizleştirilmektedir.

Savunma çoğu zaman açık bir yasakla değil, yargılama sürecinin işleyişiyle; dosyaya erişimde yaşanan gecikmelerle, karar verme hızının savunmanın etkinliğinin önüne geçirilmesiyle sınırlandırılmaktadır. Bazen savunma yapılır; ancak savunmanın sesini gerçekten duyurmasına imkân tanınmaz. İşte tam da bu noktada, yargılama sürecindeki bu daralma yalnızca hak arama özgürlüğünü zedelemekle kalmaz; savunmayı ayakta tutma sorumluluğunu da büyük ölçüde avukatın omzuna yükler. Avukatın taşıdığı yük ise çoğu zaman istatistiklere yansımaz. Çünkü bu yük, yalnızca dosya sayısıyla ölçülemez. Her dosya, bir hayatın kırılma anını; her dilekçe, bir insanın umutla kurduğu son cümleyi temsil eder. Avukat, hukuki metinler yazmaz sadece; başkalarının hayatındaki belirsizlikleri, korkuları ve beklentileri de taşır. Ne var ki bu yük, çoğu zaman görünmezdir.

Bu görünmezlik, yalnızca avukatın emeğine ilişkin bir sorun değil; aynı zamanda savunmanın yargılama sürecindeki etkisinin de giderek silikleşmesine zemin hazırlamaktadır. İleri sürülen iddiaların kararlarda karşılık bulmaması, dile getirilen hususların yüzeysel biçimde geçiştirilmesi ya da hiç tartışılmaması, savunmayı varlığı kabul edilen ama etkisi sınırlandırılmış bir unsura dönüştürür. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi de mahkemelerin, tarafların davanın sonucunu etkileyebilecek nitelikteki esaslı iddialarına yanıt verme yükümlülüğünü özellikle vurgulamış; bu yükümlülüğün yerine getirilmemesini adil yargılanma hakkı kapsamında sorunlu görmüştür (bkz. Ruiz Torija v. Spain).

Yargılamaların sonucuna ilişkin önceden oluşmuş kanaatler ve adaletin tarafsızlığına duyulan güvenin zedelenmesi, savunmanın rolünün etkisiz veya gereksiz olduğu yönünde bir algının güçlenmesine neden olmaktadır. Bu durum, avukatın yalnızca mesleki değil, epistemik bir mücadele içinde olduğunu göstermektedir. Savunma, artık yalnızca mahkeme salonunda değil; aynı zamanda bu yerleşik kabuller karşısında kendi meşruiyetini korumak zorunda kalmaktadır.

Öte yandan, savunma yalnızca hukuki değil, mekânsal ve fiziki koşullar bakımından da sınırlandırılabilmektedir. Avukatın müvekkiliyle temasının kısıtlandığı, görüşme imkânlarının daraltıldığı veya iletişimin zorlaştırıldığı durumlarda, savunma hakkı yalnızca teorik bir güvenceden ibaret hâle gelebilir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi de savunma hakkının etkin kullanılabilmesi için şüphelinin ilk andan itibaren avukat yardımına erişiminin sağlanmasının zorunlu olduğunu belirtmiş; bu hakkın kısıtlanmasını adil yargılanma hakkı bağlamında değerlendirmiştir (bkz. Salduz v. Turkey). Aksi durumda savunma vardır; ancak etkili bir savunmadan söz etmek güçleşir.

Tüm bu gelişmeler, avukatlık mesleğini yalnızca zorlaştırmakla kalmamakta; aynı zamanda mevcut işlevlerinin daha ağır koşullar altında yerine getirilmesine neden olmaktadır. Zira avukat, öteden beri yalnızca bir hak savunucusu değil; hukuki bilginin taşıyıcısı, bireyin hak arama özgürlüğünün güvencesi ve adil yargılanma ilkesinin somutlaşmasında kurucu bir aktör olagelmiştir. Ancak bugün bu rol, daha yoğun bir baskı ve daha sınırlı imkânlar içinde icra edilmektedir.

Bütün bu tablo karşısında şu soruyla yüzleşmek gerekir: Savunma sustuğunda, adalet gerçekten konuşabilir mi? Çünkü savunmanın zayıflatıldığı bir sistemde, yargılama biçimsel olarak devam etse bile, ortaya çıkan sonucun ne ölçüde adil olduğu her zaman tartışmaya açıktır. Savunmanın sürelerle daraltıldığı, mekânla sınırlandırıldığı, fiilen etkisini yitirdiği bir düzende, mahkemece verilen kararın varlığı tek başına adaletin gerçekleştiğini göstermeye yetmez. Bu nedenle 5 Nisan Avukatlar Günü, yalnızca bir kutlama günü olarak değil; savunmanın mevcut durumunu yeniden düşünme ve mesleğin geleceğine dair sorumluluk alma günü olarak değerlendirilmelidir. Zira savunma sustuğunda, yalnızca bir meslek değil; adaletin kendisi de sorgulanır hâle gelir. Çünkü adalet, ancak savunmanın gerçekten duyulduğu ve etkili olduğu bir süreçte ortaya çıkar. Savunmanın olmadığı ya da etkisiz bırakıldığı bir yerde ise, hüküm vardır; fakat adalet her zaman yoktur.

Av. Dr. Nurçin KÜÇÜKYAZICI

I. Giriş

Bu yazımızda; Anayasa Mahkemesi (AYM) Genel Kurulu’nun 25.09.2025 tarihli ve 2020/31370 başvuru numaralı kararında, ByLock programının kullanıldığına dair tespitin, terör örgütü üyesi olma suçu açısından verilen mahkumiyet kararına dayanak delil olarak değerlendirilmesine ilişkin görüşünden bahsedilecektir.

II. Başvurunun Konusu ve Anayasa Mahkemesi’nin Değerlendirmesi

Fetullahçı Terör Örgütü/Paralel Devlet Yapılanması (FETÖ/PYD) üyesi olduğu şüphesi ile başlatılan soruşturmada; başvurucunun ByLock programını kullandığına, Asya Katılım Bankası Anonim Şirketinde (Bank Asya) hesabının bulunup, bu hesap üzerinde 2014 yılı ve sonrasında bankacılık işlemleri gerçekleştirdiğine, anılan örgüt irtibatı nedeniyle kapatılan Aktif Eğitimciler Sendikası’na (Aktif Eğitim-Sen) 01.07.2014-17.11.2015 tarihleri arasında üyeliği olduğuna ve başvurucunun çocuklarının aynı nedenle kapatılan F.E.K. okulunda öğrenim gördüklerine dair tespitlerde bulunulmuştur.

Başvurucu hakkında yapılan yargılamada Mahkeme; 07.12.2017 tarihinde, CGNAT kayıtları ve ByLock Tespit ve Değerlendirme Tutanağında tespit edilen veriler uyarınca, başvurucunun ByLock programını kullandığına ve Aktif Eğitim-Sen’e üye olduğuna dair olgulara dayanıp, terör örgütüne üye olma suçunu işlediği sonucuna ulaşarak, 6 yıl 3 ay hapis cezası ile cezalandırılmasına karar vermiştir.

Başvurucu; ByLock programını örgütsel veya başka bir amaçla kullanmadığını belirterek istinaf kanun yoluna başvurmuş olup, başvurucunun istinaf talebi Bölge Adliye Mahkemesi tarafından esastan reddedilmiştir. Yargıtay ise, Bölge Adliye Mahkemesinin kararını onamıştır.

Başvurucu, Anayasa Mahkemesi’ne yaptığı bireysel başvuruda özetle;

Mahkumiyet kararına gerekçe gösterilen ByLock deliline karşı savunmalarının değerlendirilmemesi nedeniyle adil/dürüst yargılanma hakkı ile kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkının,

Ceza infaz kurumunda müdafii ile yaptığı görüşmelerin kısıtlanması, sesli ve görüntülü olarak kaydedilmesi ve görevli tarafından izlenmesi sebebiyle müdafi yardımından yararlanma hakkının,

Yasal haklarının hatırlatılmaması, iddianamenin özetinin okunması, aynı davada birden fazla kişiyle yargılanması ve kendisine savunma olanağı sağlanmaması nedenleriyle savunma için gerekli zaman ve kolaylıklardan yararlanma hakkının,

Ceza infaz kurumunda ailesiyle yaptığı konuşmaların dinlenmesi, gönderdiği mektupların ve müdafii ile yaptığı görüşmelerin kayıt altına alınması nedenleriyle özel hayata saygı hakkının,

Muhakeme sürecinde görev alan adli makamların bağımsız ve tarafsız olmamaları nedeniyle bağımsız ve tarafsız mahkemede yargılanma hakkının,

Basın açıklamaları nedeniyle suçsuzluk/masumiyet karinesinin,

Dijital eşyasına elkoyulması nedeniyle mülkiyet hakkının,

Kendisi ve ailesine ait kişisel verilerin hukuka aykırı olarak ele geçirilmesi ve kendisiyle benzer durumda olan farklı kişilerin yargılanmamaları nedeniyle adil yargılanma hakkı ile bununla bağlantılı olarak ayırımcılık yasağının,

İhlal edildiğine ilişkin iddialarda bulunmuştur.

Anayasa Mahkemesi yaptığı inceleme neticesinde; ByLock deliline ilişkin değerlendirmeler yönünden Anayasanın 36. maddesinde güvence altına alınan adil/dürüst yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkının ihlal edildiğine ve diğer ihlal iddiaları bakımından ise, başvurunun açıkça dayanaktan yoksun olması sebebiyle kabul edilemez olduğuna karar vermiştir.

III. Anayasa Mahkemesi’nin ByLock Deliline İlişkin Değerlendirmesi

Başvurucu; yargı mercilerinin mahkumiyet kararlarına esas aldıkları ByLock programının örgütsel iletişimi sağlamak amacıyla kullanıldığına dair kabullerine karşı, davanın esasına etkili olarak ileri sürdüğü itirazlarının değerlendirilmemesi nedeniyle adil/dürüst yargılanma hakkının ihlal edildiğini iddia etmiştir.

Anayasa Mahkemesi konuya ilişkin değerlendirmesini; Anayasa m.36/1’de yer verilen “Herkes, meşru vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahiptir.” ve Anayasa m.141/3’de düzenlenen “Bütün mahkemelerin her türlü kararları gerekçeli olarak yazılır.” hükümleri kapsamında yapmıştır.

Adil/dürüst yargılanma hakkı kapsamında yer alan gerekçeli karar hakkı, kişilerin hakkaniyete uygun şekilde yargılanmalarını sağlamayı ve bu yönden yargılamanın denetlenmesini amaçlamaktadır. Mahkumiyet kararının gerekçesinde; EGM-KOM tarafından düzenlenen ByLock Tespit ve Değerlendirme Tutanağı ile başvurucunun kullandığı GSM hattına ilişkin CGNAT verileri uyarınca, FETÖ/PDY mensuplarının kullanımına sunulan ByLock iletişim programını “21915” User-ID numarası ile kullanmasına dayanılmıştır.

Anayasa Mahkemesi; Adnan Şen ([GK], B. No: 2018/8903, 15/4/2021) kararında, “Terör Örgütü Üyesi Olma Suçu” açısından verilen mahkumiyet kararında, ByLock programının kullanıldığına dair tespitin belirleyici delil olarak değerlendirilmesini “suçta ve cezada kanunilik” ilkesi açısından ele almıştır. Bu kararda Anayasa Mahkemesi, ByLock’un yapısı ve kullanım amacı itibariyle örgütsel iletişime özgü bir sistem olduğunu ve bu nedenle kullanımının terör örgütü üyeliği suçunda yegane veya belirleyici delil olarak kabul edilmesinin kural olarak adil/dürüst yargılanma hakkına aykırı veya keyfi bir uygulama olarak değerlendirilemeyeceğini ifade etmiştir.

Bununla birlikte İnsan Hakları Avrupa Mahkemesi (İHAM); Anayasa Mahkemesi’nin Ferhat Kara ve Adnan Şen kararlarından sonraki süreçte verdiği Yalçınkaya/Türkiye kararında, ulusal mahkemelerin mevzuat hükümlerini geniş ve öngörülemez bir şekilde yorumlayarak, ByLock kullanımının silahlı terör örgütü üyeliği anlamına geldiğini tespit ettiklerini belirtmiş, bu kapsamda ulusal hukuktaki suçun yasal tanımına göre gerekli olan kastın varlığı ayrıca tespit edilmeksizin, ByLock programını kullanan kişilere doğrudan ve etkili bir şekilde objektif sorumluluk yüklendiği kanaatine varmıştır. Dolayısıyla İHAM; bu durumun suçun, özellikle de suçun manevi unsurlarının oluşup oluşmadığını değerlendirme gereği duymaksızın, terör örgütü üyesi olma suçunu, katı bir sorumluluk suçuna dönüştürme ve böylece iç hukukta açıkça belirtilen gerekliliklerden ayrılma etkisi oluşturduğu sonucuna ulaşmıştır (Yalçınkaya/Türkiye, §§ 271, 272). Bu konu, “21.11.2023 Tarihli Yargıtay Kararı Işığında ByLock’un Delil Kuvveti” başlıklı yazımızda detaylı şekilde ele alınmıştır[1].

İHAM’ın verdiği Yalçınkaya/Türkiye kararının, Yargıtay kararlarına etkisine değinen Anayasa Mahkemesi; Yargıtay’ın özellikle İHAM’ın Yalçınkaya/Türkiye kararından sonra verdiği kararlarda, yazışmalarında örgütsel içerik tespit edilemeyen sanıkların, ByLock programını örgütsel iletişim amacıyla kullanıp kullanmadıklarının ve örgüt yapılanmasına dahil olup olmadıklarının hukuki bir kesinlik içinde ortaya koyulabilmesi için yapılması gerekli görülen araştırma işlemlerine yer verdiğini belirtmiştir. Somut olayda ise bu değerlendirmenin yapılmadığını tespit eden Anayasa Mahkemesi, adil/dürüst yargılanma hakkı kapsamında yer alan gerekçeli karar hakkının ihlal edildiği sonucuna ulaşmıştır.

IV. Değerlendirme

Örgütsel iletişimin tespiti amacıyla kullanılan dijital veriler, hem adli ve hem de idari yargıda bir ispat aracıdır. Ancak bu verilerin değerlendirilmesi, temel hak ve hürriyetlerin ihlaline yol açmayacak şekilde usuli güvencelere tabi tutulmalıdır.

Öncelikle belirtmeliyiz ki; bir delilin “yegane”, “belirleyici” veya “tamamlayıcı”, “destekleyici” veya “yan” delil olup olmaması, onun ispat kuvveti, yani kanıt gücü ile ilgili olup, öncelikle delilin ceza şüphelinin veya sanığın lehine veya aleyhine ispat aracı olarak kullanılmaya elverişli olup olmadığının mahkeme tarafından 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) m.206/2 uyarınca denetimi yapılmalı, ortaya koyulan delilin hukuka aykırı yol ve yöntemle elde edilmediği, sahte olmadığı, bozulmadığı, delille kanıtlanmak istenilen olayın karara etkisinin olduğu ve delili ortaya koyma talebinin davayı uzatmak amacına hizmet etmediğinin mahkemece tespiti yapıldıktan sonra delil ortaya koyulmalı, tartışılmalı ve değerlendirilmelidir. Ceza muhakemesinde maddi hakikate ve adalete ulaşmak amacıyla dosya ve suça konu fiille ilgili her şey delil olabilir; yeter ki deliller hukuka uygun yol ve yöntemlerle elde edilmiş, kirlenmemiş ve ilgili olsun (CMK m.217/2).

Anayasa Mahkemesi’nin 16.07.2025 tarihli ve 2022/86339 başvuru numaralı kararında belirtildiği üzere; kriptolu haberleşme programlarının salt varlığı, idari tedbirler açısından kuvvetli bir karine teşkil edebilmektedir. Anılan kararda; “ByLock uygulamasının kullanıldığının ilgili yargısal mercilerce açıkça tespit edilmesi nedeniyle başvurucunun FETÖ/PDY ile irtibatlı ya da iltisaklı olup olmadığı konusunda ciddi ve objektif nedenlerin idari ve yargısal makamlarca ortaya konulup konulmadığının irdelenmesi bakımından diğer delillerin ayrıca değerlendirilmesine gerek görülmemiştir.” denilerek bu durum teyit edilmiştir. Aynı kararda; bu tür tedbirlerin alınmasının, “Örgütün kamuda yeniden yapılanması ve güç elde ederek anayasal düzeni yıkmaya teşebbüs etmesinin önlenmesi açısından somut koşullar kapsamında elzem olduğu” vurgulanmıştır.

Bununla birlikte, ceza yargılamaları açısından dijital materyallerin tek/yegane veya belirleyici delil olarak kullanılması durumunda, sanığın bu delillere karşı etkili bir şekilde itiraz edebilme, verilerin bütünlüğünü ve güvenilirliğini sınayabilme hakkı; adil/dürüst yargılanma hakkının, özellikle de “silahların eşitliği” ve “çelişmeli yargılama” ilkelerinin ayrılmaz bir parçasıdır.

ByLock gibi kriptolu haberleşme programlarının idari süreçlerde “irtibat” delili olarak kabul edilmesi, AYM tarafından milli güvenlik mülahazaları ile meşru görülmüştür[2]. Ancak bu kabul, delilin elde ediliş usulü ve doğruluğunun denetlenmesi zorunluluğunu ortadan kaldırmaz. Adil/dürüst yargılanma hakkı kapsamında, dijital verilerin bütünlüğünün (hash değerleri) ve kullanıcı tespitinin (ID, IP, baz bilgisi uyumu) hatasız yapılması elzemdir. Danıştay 5. Dairesi’nin 01.11.2022 tarihli kararında görüldüğü üzere[3]; internet hattının başkası tarafından kullanıldığının tespiti gibi durumlarda delilin geçerliliğini yitirmesi, yargı denetiminin ne derece hayati olduğunu göstermektedir. Dolayısıyla; dijital delillerin mutlak doğru kabul edilmeyip, savunma hakkı çerçevesinde çelişmeli yargılamaya konu edilmesi, “silahların eşitliği” ilkesinin bir gereğidir. Ayrıca, vicdani delil sisteminde ve CMK m.206/2 kapsamında bir delilin mutlak doğru ve iddiayı da CMK m.223/5 kapsamında kesin şekilde ispat ettiğini söyleyebilmek elbette mümkün değildir, çünkü bu süreçte mahkeme ve hakim, Anayasa m.138/1 ve CMK m.217/1 uyarınca karar verir.

Anayasa m.138/1’e göre; “Hakimler, görevlerinde bağımsızdırlar; Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdanı kanaatlerine göre hüküm verirler”.

CMK m.217/1’e göre; “Hakim, kararını ancak duruşmaya getirilmiş ve huzurunda tartışılmış delillere dayandırabilir. Bu deliller hâkimin vicdanî kanaatiyle serbestçe takdir edilir”.

ByLock veya benzeri bir uygulamanın yalnızca cep telefonuna indirilmesi, tek başına örgüt üyeliği için yeterli delil olarak kabul edilmemelidir. Bu durumun somut ve destekleyici başka kanıtlarla güçlendirilmesi gerekir. Özellikle bu programın kullanıcı tarafından hangi amaçla indirildiği ve kullanıldığı, terör örgütü mensupları ile iletişim kurmak için kullanılıp kullanılmadığı açık biçimde ortaya koyulmalıdır, yani haberleşme aracının örgütsel faaliyetler kapsamında kullanılıp kullanılmadığı değerlendirilmelidir.

Bu aşamadan sonra iletişim içeriklerinin incelenmesi önem taşır, çünkü bu içerikler; kişinin örgüt içindeki konumunu, yani kişinin yönetici mi, yoksa sıradan bir üye mi olduğunu belirlemeye yardımcı olur. Ancak görüşme içeriklerine ulaşılamadığı ve kişinin yönetici olduğuna dair başka bir delil bulunmadığı durumlarda, eğer ByLock’un örgüt içi iletişim amacıyla kullanıldığı tespit edilmişse; failin yönetici değil, örgüt üyesi olduğu sonucuna varılabilir.

Buna karşılık bazı görüşler, ByLock’un indirilip kullanılmasını örgüt üyeliğini gösteren bir kayıt veya kimlik belgesi olarak değerlendirmektedir. Bu yaklaşım, ceza sorumluluğunun gereğinden fazla genişletilmesine ve fiilin “şekli suç” olarak kabul edilmesine yol açabilecek niteliktedir[4].

İHAM tarafından 26.09.2023 tarihinde verilen Yüksel Yalçınkaya/Türkiye kararı kapsamında “ByLock” isimli haberleşme uygulamasının, silahlı terör örgütü olarak nitelendirilen FETÖ tarafından yalnızca kendi üyelerine özgü bir iletişim aracı olarak kullanıldığının kesin biçimde ortaya koyulamadığı ifade edilmiştir. Mahkeme; ByLock’un özel bir mesajlaşma uygulaması olduğunu kabul etmekle birlikte, bu programın örgütle bağlantısı bulunmayan kişiler tarafından da kullanılabildiğini, her ne kadar örgüt mensupları arasında yaygın olduğu tespit edilse de, bu durumun somut verilerle desteklenmesi gerektiğini vurgulamıştır. Ayrıca Mahkeme; tarafından yalnızca CGNAT (HIS) ve HTS kayıtları ile kolluk raporlarının örgüt üyeliğini ispat için yeterli olmayacağı, suçlamayı reddeden kişiler bakımından iletişim kurulan kişilerin kimliklerinin belirlenmesi, bağlantıların ortaya koyulması ya da mesaj içeriklerinin elde edilmesi gerektiği belirtilmiştir. Mahkeme, ByLock verilerinin hukuka uygun şekilde elde edilip edilmediği konusuna değinmemiştir. İlgili kararın 259. paragrafında; ByLock’un sıradan bir ticari uygulama olmadığı ve kullanımının ilk bakışta belirli bir örgütsel yapıyla bağlantıya işaret edebileceği, ancak yine de başka delillerle desteklenmesi halinde hükme esas alınabileceği ifade edilmiştir.

Mahkeme kararında; ByLock verilerinin elde edilme yöntemlerinin hukuka uygunluğu tartışılmamış olsa da, bu tür verilerin değerlendirilmesinde CMK m.134 kapsamında bilgisayar sistemleri üzerinde arama ve inceleme hükümlerinin uygulandığı anlaşılmaktadır. Bu kapsamda; ByLock verilerinin bilgisayar ve dijital depolama incelemesi çerçevesinde ele alındığı, iletişimin denetlenmesine ilişkin hükümlerle bağlantılı olsa bile, esasen teknik inceleme faaliyeti olarak değerlendirildiği söylenebilir. Bu tür incelemelerde ilgili mevzuat hükümlerine uyulması gerektiği ve iletişimin tespiti için CMK m.135 hükümlerinin veya internet trafik verilerinin elde edilmesi için 5651 sayılı İnternet Ortamında Yapılan Yayınların Düzenlenmesi ve Bu Yayınlar Yoluyla İşlenen Suçlarla Mücadele Edilmesi Hakkında Kanun ve Yönetmelik hükümlerinin uygulanabileceği kabul edilmektedir. Ancak bu düzenlemelerin gerekleri yerine getirilerek delile ulaşıldığında, ByLock verilerinin hukuka uygun yöntemlerle elde edildiği sonucuna ulaşılabilecektir.

Yargıtay 3. Ceza Dairesi 21.11.2023 tarihli, 2023/17048 E. ve 2023/8966 K. sayılı kararında, İHAM’ın ByLock’a ilişkin değerlendirmelerini dikkate almış ve yalnızca bu uygulamanın telefonda bulunmasını örgüt üyeliği için yeterli görmemiştir.

Öte yandan, kovuşturma aşamasında delillerin ortaya koyulması; tarafların bu delillere erişebilmesini, inceleyebilmesini ve değerlendirebilmesini ifade eder. Bu durum; “silahların eşitliği”, “doğrudanlık” ve “çelişmeli yargılama” ilkeleri çerçevesinde adil/dürüst yargılanma hakkının bir gereğidir. Bu nedenle, sanık ve müdafiine delillere erişim ve bunları tartışma imkanı tanınmalıdır. Delilin aslı veya dijital kopyası dosyaya getirilemiyorsa, bu durum gerekçelendirilmeli ve delilin varlığını, güvenilirliğini ortaya koyan tutanak ve raporlar dosyaya eklenerek savunma tarafına açılmalıdır. Delilin gerçek ve güvenilir olması halinde yargılamada dikkate alınması mümkündür. Burada belirleyici olan, şüphenin somut delillerle ortadan kaldırılıp kaldırılmadığıdır.

Somut olay değerlendirildiğinde; ByLock’un tek başına/yegane veya belirleyici delil olduğu durumlarda, sanığın bu programı örgütün amaç ve faaliyetleri doğrultusunda indirdiği ve kullandığı ortaya koyulmalıdır. Aksi halde; 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.30/1’de yer alan “esaslı hata” müessesesi yoluyla sanığa ceza verilmemesi veya “şüpheden sanık yararlanır” ilkesi gereği sanık hakkında beraat kararı verilmesi gündeme gelir.

Buna karşılık; sanığın örgütle bağlantısı başka delillerle de destekleniyorsa, ByLock uygulaması tek/yegane veya belirleyici delil olmaktan çıkıp, tamamlayıcı bir unsur haline gelir. Bu durumda uygulamanın örgütsel amaçla kullanıldığı kabul edilebilir ve mahkumiyet açısından destekleyici rol oynayabilir. Ayrıca iletişim içeriklerinin ve görüşme yapılan kişilerin tespiti, kişinin örgüt içindeki konumunun belirlenmesine katkı sağlar.

Ancak ByLock’un belirleyici delil olarak kabul edildiği durumlarda, bu delilin içeriğinde yer alan unsurların ve bu yolla ulaşılan veriler ile bilgilerin suçun ispatına katkı sunması aranmalıdır.

Kararın karşı oyunda ise; verilen mahkumiyet kararının yerinde olduğu, Anayasa m.36’da düzenlenen adil/dürüst yargılanma hakkı kapsamında yer alan gerekçeli karar hakkının ihlal edildiğine ilişkin çoğunluk görüşüne katılınmadığı ifade edilmiştir.

Anayasa Mahkemesi kararının karşı oyuna göre; “Başvurucu hakkında terör örgütü üyeliğinin sübut bulduğunu kabul eden yerel mahkeme, somut olay kapsamında ByLock kullanımını ve diğer delilleri değerlendirmiş, kararını gerekçelendirmiş ve hüküm kurmuştur. Yerel mahkeme gerekçeli kararında ByLock delilleri yanında sendika üyeliği, çocukların öğrenim gördüğü okul gibi delilleri nazara aldığını belirtmiş olup, başvurucu hakkında mahkumiyet hükmü kurarken, tek ve belirleyici delil olarak ByLock deliline dayanmamıştır”.

Ancak belirtmeliyiz ki; Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu, verdiği kararda mahkumiyete dayanak gösterilen sendika üyeliği ve örgütle iltisaklı okullarda çocukların öğrenim görmesine ilişkin hususlara dair yerleşik Yargıtay içtihadına atıfla açıklamalarda bulunmuş ve bu hususların terör örgütü üyeliği suçuna ilişkin bir delil oluşturmayacağı sonucuna varmıştır.

Anayasa Mahkemesi’nin ByLock deliline yaklaşımında ortaya koyduğu temel ilkeler; ceza yargılamasında mahkumiyetin ancak somut, denetlenebilir ve tartışılabilir delillere dayanması gerektiğinden, dijital verilerin ise bu kapsamda mutlak doğruluk atfedilerek değil, savunma hakkı çerçevesinde sınanarak değerlendirilmesi zorunluluğundan ibarettir. Yüksek Mahkeme; ByLock kullanımını kural olarak örgütsel iletişime özgü bir veri olarak kabul etmekle birlikte, bunun doğrudan örgüt üyeliği sonucunu yol açmayacağını, yani örgüt mensubiyeti için kimlik kartı sayılmayacağını, sanığın bu delile yönelik esaslı itirazlarının karşılanmaması halinde adil/dürüst yargılanma hakkının ihlal edileceğini söylemektedir.

AYM’nin yaklaşımı norm düzeyinde bir yetersizlikten ziyade, uygulamaya ve ispat faaliyetinin niteliğine yöneliktir. Bir başka ifadeyle sorun; yasal düzenlemeden değil, fiilin ve faille bağlantısının yeterince somutlaştırılamamasından kaynaklanmaktadır.

AYM; FETÖ/ByLock yargılamalarında salt teknik tespitlere dayalı, içerikten kopuk değerlendirmeleri yeterli görmemekte, ByLock programının indirilmesinin ve kullanılmasının örgütsel amaçla gerçekleştiğinin ayrıca ortaya koyulmasını aramaktadır, yani sırf ByLock programının indirilmesini yeterli görmemekte, örgütsel amaçla ve örgütün faaliyeti çerçevesinde kullanıldığının da tespitini aramaktadır.

Böylece; ByLock’un delil niteliğinin ve kullanılabilirliğinin gözardı edilmediği, örgütsel faaliyetlerde kullanıldığının tespiti halinde, örgüt içi gizli haberleşme aracına sahip olan failin ceza sorumluluğuna gidilebileceği, ByLock haberleşme programından veya yargılama kapsamında elde edilen delillerin de değerlendirilmesi gerektiği sonucuna varılmalıdır. ByLock haberleşme ağının örgütün iletişim aracı kabul edildiği tartışmasızdır. Failin; ByLock özel haberleşme ağını, örgütsel faaliyetler için kurup kullandığı teknik olarak tespit edildiğinde ve elde edilen diğer delillerle de örgütün hiyerarşik yapısına dahil olduğu ortaya koyulduğunda, örgüt üyeliğinden ceza sorumluluğu gündeme gelecektir.

Prof. Dr. Ersan Şen

Stj. Av. Saliha Kara

(Bu makale, sayın Prof. Dr. Ersan ŞEN tarafından www.hukukihaber.net sitesinde yayınlanması için kaleme alınmıştır. Kaynak gösterilse dahi makalenin tamamı özel izin alınmadan kullanılamaz. Ancak alıntılanan makalenin bir bölümü, aktif link verilerek kullanılabilir. Yazarı ve kaynağı gösterilmeden kısmen ya da tamamen yayınlanması şahsi haklara ve fikri haklara aykırılık teşkil eder.)

----------

[1] Ersan Şen, Taner Akıncı, 21.11.2023 Tarihli Yargıtay Kararı Işığında ByLock’un Delil Kuvveti, 20.04.2024, https://www.hukukihaber.net/21112023-tarihli-yargitay-karari-isiginda-bylockun-delil-kuvveti, (Son Erişim Tarihi: 31.03.2026)

[2] Bkz. Anayasa Mahkemesi, 16.07.2025 tarihli, 2022/86339 başvuru No.

[3] Danıştay 5. Daire, 01.12.2022, 2018/5267 E., 2022/7858 K.

[4] Ersan Şen, ByLock,27.12.2022, https://www.hukukihaber.net/bylock, erişim tarihi: 31.03.2026

Özet (Abstract)

Bu çalışma, ceza yargılamasında savunma pratiğini “üslup” kavramı üzerinden yeniden düşünmeyi amaçlamakta ve Hibrit Kopuş Savunması perspektifinden özgün bir teorik çerçeve önermektedir. Geleneksel yaklaşımda savunma, çoğunlukla içerik üzerinden değerlendirilirken; bu çalışma, savunmanın etkisini belirleyen temel unsurun büyük ölçüde üslup olduğunu ileri sürmektedir.

Bu bağlamda üslup, yalnızca estetik bir ifade biçimi değil; savunmanın hâkimin zihniyle kurduğu ilişkinin dili olarak ele alınmaktadır. Çalışmada üslubun teorik temeli üç eksende incelenmektedir: retorik (ethos–logos–pathos–kairos dengesi), psikolojik (önyargı, prematüre kanaat ve bilinçdışı entimemler) ve dramaturjik (duruşmanın sahnesel yapısı ve savunmanın icrası).

Ayrıca Hibrit Kopuş Savunmasının özgün katkısı olarak geliştirilen “dereceli üslup modeli” detaylandırılmakta; savunmanın tek tonlu bir faaliyet olmadığı, aksine duruma göre değişen dinamik bir dil kullanımı gerektirdiği ortaya konulmaktadır. Bu model kapsamında savunma üslubu beş dereceye ayrılmakta (tam uyum, mikro müdahale, kontrollü kopuş, sert kopuş ve radikal kopuş) ve her bir derecenin stratejik amacı ile dilsel karşılığı analiz edilmektedir.

Çalışmada ayrıca üslubun temel ilkeleri (olgunluk, objektiflik, ekonomi ve ritim) sistematik biçimde ele alınmakta; bu ilkelerin ihlali hâlinde ortaya çıkan üslup hatalarının savunmayı nasıl “duyulmaz” hâle getirdiği gösterilmektedir. Bu çerçevede savunmanın başarısızlığının çoğu zaman içerik eksikliğinden değil, yanlış üslup kullanımından kaynaklandığı vurgulanmaktadır.

Sonuç olarak çalışma, savunmanın yalnızca “ne söylediği” ile değil, “nasıl, ne zaman ve hangi derecede söylediği” ile anlam kazandığını ortaya koymakta ve üslubu savunmanın stratejik, psikolojik ve dramaturjik bir bileşeni olarak konumlandırmaktadır. Bu yönüyle üslup, savunmanın görünmeyen ancak belirleyici gücü olarak tanımlanmakta; Hibrit Kopuş Savunması ise bu gücü bilinçli ve kontrollü bir şekilde kullanmayı mümkün kılan bir model olarak önerilmektedir.

I. Giriş: Savunmanın Sessiz Gücü

Ceza yargılamasında savunma çoğu zaman içerikle ölçülür: Hangi delil ileri sürüldü, hangi norma dayanıldı, hangi çelişki ortaya kondu.? Oysa pratikte savunmanın etkisini belirleyen unsur çoğu zaman içerikten önce gelir: Üslup. Çünkü yargılama, sadece hukuki bir değerlendirme süreci değil; aynı zamanda bir algı ve ikna sürecidir. Bu süreçte aynı argüman yanlış bir üslupla etkisizleşir, doğru bir üslupla kararın yönünü değiştirebilir.

Bu nedenle üslup, savunmanın sadece “nasıl konuştuğu” değil; nasıl duyulduğudur. Üslup, savunmanın görünmeyen stratejisidir. Duruşmada çoğu zaman fark edilmez; ancak etkisi doğrudan hissedilir. Üslup argümanı taşır. Hakimin zihnine ulaşma biçimini belirler. Direnç üretir ya da direnci kırar. Aynı söz, farklı bir üslupla tamamen farklı bir anlam kazanır.

Hibrit Kopuş Savunması açısından üslup, yalnızca estetik bir tercih değil; stratejik bir araçtır. Çünkü bu modelde savunma sabit bir yapı değil, hâkimin zihinsel durumu ile etkileşim hâlinde olan dinamik bir süreçtir. Bu etkileşimde içerik savunmanın ne söylediğini, üslup savunmanın nasıl etki ettiğini belirler.

Bu çalışmanın temel iddiası şudur: Savunmanın gücü, sadece doğruluğundan değil; sunuluş biçiminden doğar. Bu nedenle: Üslup savunmanın dili değil; kaderidir.

II. Üslubun Teorik Temeli: Retorik, Psikoloji ve Dramaturji

Hibrit Kopuş Savunmasında üslup, yalnızca bir ifade biçimi değil; savunmanın hâkimin zihniyle kurduğu ilişkinin dilidir. Bu ilişki üç temel eksende şekillenir: retorik, psikoloji ve dramaturji… Bu üç eksen birlikte çalışır; biri zayıfsa savunma eksik kalır. Retorik ikna eder, psikoloji dirençle baş eder, dramaturji ise etkiyi sahneler.

1. Retorik Ekseni: İkna Mimarisinin Kurulması

Klasik retoriğin dört temel unsuru, ceza savunmasında sadece teorik değil; doğrudan stratejik araçlardır

Ethos (Güvenilirlik)

Avukatın duruşmadaki varlığı, tonu ve tutarlılığı üzerinden kurulur. Ceza yargılamasında hâkim çoğu zaman önce argümana değil, argümanı sunan kişiyle ilgili karar verir. Bu nedenle: tutarlılık, sakinlik, ölçülülük ethos’un temelidir. Ethos zayıfsa, en güçlü logos bile etkisizleşir.

Logos (Rasyonel yapı)

Logos; delil, norm ve mantık zinciridir. Ancak Hibrit Kopuş Savunması açısından kritik fark şudur: Logos sadece doğru olmak değil, anlaşılır, takip edilebilir ve zihinsel olarak “taşınabilir” olmak zorundadır. Bu nedenle iyi logos kısa mantık zincirleri kurar, açık bağlantılar içerir ve hâkimin zihinsel yükünü artırmaz

Pathos (Duygusal etki)

Hibrit Kopuş Savunması pathos’u reddetmez; disipline eder. Amaç: duyguyla etkilemek ama duyguyla kontrolü kaybetmemektir. Pathos, ölçüsünde kullanıldığında derinlik kazandırır; ölçüsüz kullanıldığında savunmayı zayıflatır

Kairos (Zamanlama)

Türk ceza yargılamasında savunmalar çoğu zaman içerikten değil; zamanlama hatasından kaybeder. Aynı cümle: erken söylenirse etkisiz, geç söylenirse gereksiz ama doğru anda söylenirse belirleyici olur. Kairos, özellikle şu anlarda kritikleşir: delil tartışması, ara karar anı, esas hakkında mütalaa sonrası…

Türk Ceza Yargılamasında Retorik Denge

Hibrit Kopuş Savunması açısından ideal retorik formül şudur: Güçlü ethos + güçlü logos + ölçülü pathos + doğru kairos. Bu formülün pratik anlamı: Ethos kapıyı açar, Logos içeri girer , Pathos etkiyi derinleştirir ve Kairos sonucu belirler.

Hibrit Kopuş perspektifinden üç temel hata öne çıkar:

- Ethos aşınması: agresif ve kontrolsüz üslup

- Logos kaybı: dağınık ve uzun anlatım

- Pathos taşması: savunmanın duygusal boşaltıma dönüşmesi

Bu üçü birleştiğinde savunma, artık ikna değil; sadece konuşma hâline gelir. Hibrit Kopuş Savunması şunu kabul eder: İkna, sadece doğruyu söylemek değildir; doğruyu, doğru kişi olarak, doğru şekilde ve doğru zamanda söylemektir. Bu nedenle üslup retoriğin uygulama alanıdır, savunmanın görünür yüzüdür ve çoğu zaman kararın kaderini belirleyen unsurdur.

2. Psikolojik Eksen: Dirençle Mücadele

Ceza yargılamasında hâkimin zihni tamamen nötr değildir. Aksine çoğu zaman şu mekanizmalarla çalışır: önyargı (önceden oluşmuş şemalar) , prematüre kanaat (erken kapanan değerlendirme), bilinçdışı entimemler (eksik ama tamamlanmış görünen akıl yürütmeler)… Bu yapı içinde savunmanın temel problemi şudur: Hakim çoğu zaman dinlemek için değil, doğrulamak için dinler.

Üslup burada belirleyici bir role sahiptir: Direnci azaltır ya da artırır. Sert ve saldırgan üslup savunmayı bloke eder. Dengeli ve kontrollü üslup zihinsel kapıyı aralar. Yanlış üslup savunmayı “duyulmaz” kılar. Doğru üslup hâkimin zihnine sızar. Savunma çoğu zaman şunu zanneder: “Hakim anlamıyor.” Oysa çoğu durumda gerçek şudur: Hakim direniyor. Bu direnci kıran şey çoğu zaman içerik değil, üsluptur.

3. Dramaturjik Eksen: Savunmanın Sahnesi

Duruşma sadece hukuki bir süreç değil; aynı zamanda bir sahnedir Bu sahnede: hakim karar verici, savcı iddia eden ve avukat anlatıyı kuran aktördür . Üslup, bu sahnedeki rolün tonudur. Aynı cümle, farklı tonda söylendiğinde farklı etki yaratır. Aynı savunma farklı ritim de yapıldığında farklı sonuç ortaya çıkar. Üslup, savunmanın oynanış biçimidir

Hibrit Kopuş Savunmasında üslup şu dramaturjik unsurlarla şekillenir: ton, sertlik/yumuşaklık dengesi; ritim hız ve duraklama; vurgu hangi noktanın öne çıkarıldığı ve sessizlik görünmeyen ama etkili araçtır. Özellikle: sessizlik, dramaturjinin en güçlü tekniklerinden biridir

Savunma yalnızca doğruyu söylemekle yetinmez, doğruyu sahneler. Bu nedenle iyi bir savunma sadece mantıklı değil; aynı zamanda etkileyici ve zamanlıdır.

Hibrit Kopuş Savunmasında üslup: retorik olarak ikna eder , psikolojik olarak direnci kırar ve dramaturjik olarak etkiyi görünür kılar. Bu üçü birleştiğinde savunma sadece konuşmaz; etki üretir.

II. Hibrit Kopuş Savunmasında Üslubun Temel İlkeleri

Hibrit Kopuş Savunmasında üslup, rastlantısal bir ifade biçimi değil; belirli ilkelere dayanan bilinçli bir stratejidir. Bu ilkeler, savunmanın hem etik sınırlarını hem de stratejik gücünü belirler. Başka bir ifadeyle: Üslup, savunmanın karakterini ve etkisini aynı anda kurar.

1. Olgunluk İlkesi (Duygu Kontrolü)

TBB Meslek Kuralları’nın 5 inci maddesinin ifadesiyle: Avukat, düşüncelerini olgun ve objektif bir biçimde açıklamalıdır. Bu ilke, savunmanın duygudan arındırılması değil; duygunun yönetilmesi anlamına gelir. Çünkü ceza yargılamasında duygu kaçınılmazdır: Müvekkilin durumu, haksızlık hissi ve yargılamadaki gerilim duyguyu kaçınılmaz kılar. Ancak Hibrit Kopuş Savunması şunu söyler: Duygu, savunmanın yakıtıdır; direksiyonu değil.

Bu çerçevede savunma: Tepki değil; stratejik yanıt, öfke değil; kontrollü sertlik, dağılma değil; odaklanmış ifadeyi zorunlu kılar. Transaksiyonel analiz perspektifinden bu durum yetişkin ego durumunun korunmasıdır. Olgunluk ilkesi ihlal edildiğinde ethos zedelenir, hâkimle ilişki gerilir ve savunma “duyulmaz” hâle geliri Savunma haklı olsa bile etkisizleşir.

2. Objektiflik İlkesi (Hukuki Zemin)

Savunma kişisel yorum değil, delil ve norm temelli ifade olmalıdır. Hibrit Kopuş Savunması açısından bu ilkenin en kritik sonucu: Radikal kopuş bile hukuki dil içinde yapılmalıdır. Bu durum bir sınırlama değil; meşruiyet üretme mekanizmasıdır. Çünkü hukuki dil ikna alanını açık tutar; kişisel dil zihinsel direnci artırır.

3. Ekonomik Üslup İlkesi

Ceza yargılamasında en kıt kaynaklardan biri dikkattir. Hâkim sınırlı zamanla çalışır, çok sayıda dosyayla karşı karşıyadır ve zihinsel kısa yollar (heuristics) kullanır. Bu nedenle savunma kısa, net ve hedef odaklı olmalıdır. “Az söyle, doğru yere söyle.”

Ekonomik üslup gereksiz tekrarları dışlar, uzun ve dağınık girişleri reddeder ve doğrudan meseleye temas eder. Hibrit Kopuş açısından bu ilkenin stratejik değeri şudur: Kısa ve net cümleler, prematüre kanaati daha hızlı sarsar. Çünkü hâkimin zihni uzun anlatımı filtreler, kısa ve net ifadeyi işler.

4. Ritmik Üslup İlkesi

Savunma yalnızca içerik değil; zamanlama ve akıştır Bu ilke iki temel soruya dayanır: Ne zaman konuşulmalı? Ne zaman susulmalı? Hibrit Kopuş Savunmasında sessizlik, pasiflik değil; aktif bir stratejik tercihtir.

Sessizlik hâkimin kendi çelişkisini fark etmesine alan açar, savunmanın ağırlığını artırır ve gereksiz müdahaleyi engeller. Özellikle şu durumlarda hâkim zaten ikna olmaya yakınsa, aşırı konuşma riski varsa ve müdahale savunmayı zayıflatacaksa susmak, en güçlü üslup tercihi olabilir

İlkeler Arası Denge

Bu dört ilke birbirinden bağımsız değildir; birlikte çalışır. Olgunluk tonu belirler. Objektiflik zemini kurar, Ekonomi etkiyi yoğunlaştırır ve Ritim zamanlamayı ayarlar. Bu dört unsur birleştiğinde üslup stratejik, etkili ve kontrollü hâle gelir. Hibrit Kopuş Savunması açısından üslup spontane değil, alışkanlık değil tasarlanmış bir eylemdir. En kritik gerçek: Savunma ne kadar doğru olursa olsun; yanlış üslupla söylendiğinde etkisini kaybeder.

V. Dereceli Üslup: Hibrit Kopuşun Kalbi

Hibrit Kopuş Savunmasının en özgün katkısı üslubun derecelendirilmesidir. Savunma artık tek tonlu bir faaliyet değildir. Aksine duruma göre değişen, hâkimin zihinsel konumuna göre ayarlanan ve dinamik bir dil kullanımıdır. Üslup, sabit değil; ayarlanabilir bir stratejik araçtır. Bu nedenle savunma, bir anlatım değil; bir vites sistemidir.

1. Tam Uyum (1. Derece)

Tam uyum derecesinde Üslup Özellikleri saygılı, yumuşak ve uyumludur. Amaç güven kazanmak, direnç oluşturmamaktır. Bu aşamada savunma, sistemi karşısına almaz; sistem içinde etki üretmeye çalışır.

2. Mikro Müdahale (2. Derece)

Üslup Özellikleri nazik ama yönlendirici ve hafif düzelticidir. Amaç kanaati erken aşamada etkilemektir. Bu aşamada savunma: çatışma yaratmadan yön verir

3. Kontrollü Kopuş (3. Derece)

Üslup Özellikleri daha görünür müdahale ve kontrollü sertleşme şeklinde ortaya çıkar. Amaç prematüre kanaati kırmaktır. Bu noktada savunma uyumdan kopmaya başlar, ancak dili korur

4. Sert Kopuş (4. Derece)

Üslup Özellikleri açık itiraz, yüksek ton, kontrollü dil olarak ortaya çıkar. Amaç yargılama zeminini sarsmaktır. Bu aşamada savunma artık açıkça karşı konum alır, fakat meşruiyet zeminini terk etmez

5. Radikal Kopuş (5. Derece)

Üslup Özellikleri sistemsel eleştiri ve kurumsal düzeyde itiraz olarak ortaya çıkar. Amaç yargılamayı yeniden kurmaktır. Bu aşamada savunma artık sadece sonuca değil, yargılamanın kendisine müdahale eder.

Dereceler Arası Geçiş: Üslubun Dinamiği

Hibrit Kopuş Savunmasının kritik noktası dereceler arasında geçiş yapılabilmesidir. Savunma sabit bir tonla ilerlemez, duruma göre vites değiştirir.

Tipik akış:

1. Derecede güven kur

2. Derecede yön ver

3. Derecede müdahale et

4. Derecede sars

5. Derecede yeniden kur

Ancak en kritik beceri yükselmek kadar, geri çekilebilmektir. Yani sertleşebilmek kadar, tekrar yumuşayabilmek de gerekir. Bu, savunmanın “ustalık düzeyi”dir.

Hibrit Kopuş Savunmasının temel ilkesi ton sertleşebilir, ama dil asla savruklaşmaz Eğer üslup bozulursa etik ihlal , dil kontrolü korunursa meşru kopuş gerçekleşir. Kopuşun meşruiyeti, üslubun kontrolüne bağlıdır.

Dereceli üslup modeli şunu ortaya koyar: Savunma tek bir sesle konuşmaz. Savunma, duruma göre ton değiştirir. En kritik gerçek: Doğru derece seçimi, çoğu zaman doğru argümandan daha belirleyicidir. Derece yükseldikçe ton sertleşir; ama savunmanın dili asla bozulmaz.

V. Üslup Hataları: Savunmanın Görünmeyen Çöküşü

Ceza yargılamasında savunma çoğu zaman içerikten değil, üslup hatalarından kaybeder.
Bu hatalar çoğu zaman fark edilmez; çünkü savunma yapılmaya devam eder. Ama gerçekte olan şudur: Savunma konuşur, fakat duyulmaz.

1. Duygusal Patlama

Görünüm: Ses yükselir, cümleler keskinleşir ve kontrol kaybolur.

Sonuç: Ethos zedelenir ve hakimde savunmaya karşı direnç oluşur.

Duygusal patlama, haklı savunmayı bile haksız gibi gösteri. Hibrit Kopuş Perspektifi: Duygu kullanılabilir. Ama asla kontrol dışı bırakılmaz.

2. Kişiselleştirme

Görünüm: Hakime yönelik ifadeler, ima, suçlama ve itham.

Sonuç: Tartışma zemini kayar ve savunma kişisel çatışmaya dönüşür

Hâkim artık dosyayı değil, seni duymaya başlar, ama savunma olarak değil. Stratejik Risk: Geri dönüşü en zor hatadır. Üslup kırılması kalıcı iz bırakır.

3. Konu Dışına Çıkma

Görünüm: Gereksiz detaylar, sistem eleştirisine kayma ve dosyayla bağın kopması.

Sonuç: Dikkat dağılır ve hakim zihinsel olarak savunmadan çıkar. Ceza yargılamasında en hızlı kayıp odak kaybıdır

4. Aşırı Süsleme (Retorik Aşırılık)

Görünüm: Uzun cümleler, abartılı ifadeler ve gereksiz metaforlar.

Sonuç: Mesaj kaybolur ve etki azalır. Güçlü savunma sade olur; süslü savunma çoğu zaman zayıf görünür.

5. Ölçüsüz Sertleşme (Derece Hatası)

Görünüm: Erken sertleşme ve gereksiz kopuş. 2. Derecelik durumda 4. derece dil kullanımı.

Sonuç: Hakimde direnç oluşur ve savunma “aşırı” algılanır . Doğru içerik, yanlış dereceyle etkisini kaybeder.

Bu hataların tamamı aynı sonuca çıkar: Ethos zedelenir , dikkat kaybolur ve direnç artar. En kritik sonuç: Savunma duyulmaz hâle gelir Ceza yargılamasında başarısız savunma çoğu zaman: yanlış şey söylediği için değil, doğru şeyi yanlış şekilde söylediği için başarısız olur.

Mini Kontrol Listesi (Duruşma Anı İçin)

Kendine şu 3 soruyu sor:

1. Bu cümle dosyaya mı hizmet ediyor, egoya mı?

2. Bu ton etki üretir mi, direnç mi?

3. Bu derece duruma uygun mu?

Eğer cevaplar net değilse susmak, konuşmaktan daha güçlüdür.

VI. Stratejik Sonuç: Üslup Bir Seçimdir

Ceza yargılamasında savunmanın temel sorusu çoğu zaman yanlış kurulur: “Nasıl söylemeliyim?” yerine “Ne söylemeliyim?” sorusu ön plandadır. Oysa Hibrit Kopuş Savunması bu soruyu daha ileri taşır: “Neyi, Ne zaman, hangi tonla ve hangi derecede söylemeliyim?”

Bu genişleme, savunmanın doğasına ilişkin temel bir gerçeği ortaya koyar: Savunma, sadece içerik değil; bir icradır. Bir cümlenin etkisi sadece doğruluğundan değil, söylenme biçiminden doğar. Aynı argüman yanlış tonla direnç üretir, doğru tonla kanaat değiştirir.

Hibrit Kopuş Savunması açısından üslup bir refleks değil, bir alışkanlık değil bilinçli bir tercihtir . Bu tercih hâkimin zihinsel durumuna göre şekillenir, dosyanın dinamiğine göre değişir ve yargılamanın evresine göre ayarlanır. Üslup sabit değil, durumsaldır

Savunma çoğu zaman şunu zanneder: güçlü argüman güçlü etki yaratır. Oysa gerçek şudur uygun üslup etkiyi mümkün kılar.

Üslup yoksa argüman duyulmaz, delil görünmez ve haklılık etkisizleşir.

Bu yaklaşımın özeti tek cümlede toplanabilir: Savunma, doğruyu söyleme sanatı değil; doğruyu doğru biçimde söyleme sanatıdır. Ve bu sanat retorik gerektirir, psikoloji gerektirir ve zamanlama gerektirir Ama en önemlisi irade gerektirir. Ceza yargılamasında savunma bazen tek bir cümleyle kazanılır. Ama o cümleyi kazandıran şey, çoğu zaman içeriği değil: üslubudur.

VII. Sonuç: Üslup, Savunmanın Gizli Silahıdır

Üslup, savunmanın görünmeyen ama en etkili aracıdır. Çoğu zaman fark edilmez; çünkü savunmanın içinde erir. Ancak etkisi, kararın en kritik anında ortaya çıkar. İyi bir savunma sadece doğruyu söylemez; doğruyu doğru biçimde söyler.

Hibrit Kopuş Savunması açısından üslup stratejidir, çünkü bilinçli bir tercihtir. Psikolojidir, çünkü hâkimin zihnine temas eder. Dramaturjidir, çünkü duruşmada icra edilir. Bu üç boyut birleştiğinde üslup savunmanın görünmeyen yönlendiricisi hâline gelir.

Ceza yargılamasında çoğu karar sadece delille veya sadece normla değil, algıyla da şekillenir. Üslup, bu algının mimarisidir. Yanlış üslup doğru savunmayı görünmez kılar. Doğru üslup zayıf görünen savunmayı bile etkili hâle getirebilir. Hibrit Kopuş Savunması şunu ortaya koyar: Savunma tek boyutlu değildir. Savunma, çok katmanlı bir etkileşimdir. Bu etkileşimin dili üsluptur. Ceza yargılamasında savunma bazen tek bir cümleyle kazanılır. Ancak o cümleyi kazandıran şey çoğu zaman içeriği değil, tonu, zamanı ve derecesidir. Bu nedenle savunmanın asıl sorusu şudur: Ne söyleyeceğim değil; onu nasıl, ne zaman ve hangi üslupla söyleyeceğim?

Av. Fahrettin KAYHAN

1. Giriş ve Kavramsal Çerçeve

İcra ve İflas Hukuku uygulamasında, alacaklı ile borçlu arasındaki menfaat dengesinin sağlanması kadar, devletin harç gelirlerinin korunması da icra müdürlüklerinin temel görevleri arasındadır. İcra daireleri, cebri icra yetkisini kullanırken bir yandan alacaklının hakkına kavuşmasını temin etmekte, diğer yandan da devletin mali haklarını gözetmekle yükümlüdür. Ancak kanun koyucu, ekonomik istikrarı sağlamak, finansal darboğazdaki işletmeleri kurtarmak ve ticari hayatın devamlılığını güvence altına almak amacıyla zaman zaman çeşitli harç muafiyetleri ihdas etmektedir. Bu muafiyetlerin en önemlilerinden biri de 5411 sayılı Bankacılık Kanunu’nun Geçici 32. maddesi ile getirilen düzenlemedir.

Uygulamada icra müdürlükleri ile taraflar arasında sıklıkla ihtilafa neden olan bu muafiyetin kapsamı, Yargıtay kararları ile şekillenmektedir. Zira kanun metnindeki soyut ifadelerin, somut icra takiplerine nasıl yansıyacağı, hangi işlemlerin muafiyet kapsamında değerlendirileceği ve hangi durumlarda harç tahsilinin zorunlu olduğu hususları, ancak yüksek mahkeme içtihatları ile netlik kazanabilmektedir.

Bu çalışmada, sadece Yargıtay kararları tarafımca veri seti olarak kullanılmış olup, hiçbir dış kaynağa başvurulmamıştır. Amacımız, icra dairelerinde her gün karşılaştığımız bu spesifik sorunu, yüksek mahkeme içtihatları ışığında, uygulayıcı gözüyle irdelemektir. Makale, uzun yıllar icra uygulamacısı olarak kazandığım deneyim ve gözlemler sonucu elde ettiğim mesleki formasyon sonucu olarak bilgi amaçlı kaleme alınmıştır.

2. Finansal Yeniden Yapılandırma Sözleşmeleri ve Harç Muafiyetinin Yasal Dayanağı

5411 sayılı Bankacılık Kanunu’na eklenen Geçici 32. madde uyarınca, bu madde kapsamında yapılan çerçeve anlaşmaları ve bu anlaşmalar kapsamında düzenlenen sözleşmelerde belirlenen esaslar uyarınca yapılacak işlemler cezaevi harcı ve 492 sayılı Harçlar Kanununa göre alınan harçlardan müstesnadır. Bu düzenleme, finansal sıkıntı içindeki şirketlerin borçlarının yeniden yapılandırılarak ekonomiye kazandırılmasını teşvik etmeyi amaçlamaktadır.

Ancak, harç muafiyetleri istisnai nitelikte olduğundan, dar yorumlanmaları esastır. Yargıtay 12. Hukuk Dairesi’nin istikrar kazanmış içtihatlarına göre, bu muafiyetin uygulanabilmesi için işlemin bizzat Finansal Yeniden Yapılandırma Sözleşmesi (FYYS) kapsamında yapılması şarttır. Yani, icra dairesinde talep edilen işlemin, sözleşmenin ifası için zorunlu ve sözleşmede açıkça öngörülmüş bir işlem olması gerekmektedir. Aksi takdirde, sırf taraflar arasında bir FYYS bulunması, o icra dosyasındaki tüm işlemleri harçtan muaf kılmaz.

3. Yargıtay Kararları Işığında Detaylı Analiz ve Uygulama Pratikleri

Bu bölümde, incelememize esas teşkil eden altı adet Yargıtay kararı tek tek ele alınacak, olay örgüsü, yerel mahkeme ve bölge adliye mahkemesi safhaları ile Yargıtay’ın nihai değerlendirmesi derinlemesine irdelenecektir. Her bir karar, icra müdürlüğü pratiği açısından ne anlama geldiği ve hangi derslerin çıkarılması gerektiği yönüyle tahlil edilecektir.

3.1. Kanunların Zaman Bakımından Uygulanması: Yargıtay 12. HD, 15.04.2025, E. 2024/8197, K. 2025/3197 Sayılı Kararının Analizi

Olayın Özeti ve İhtilafın Doğuşu: İpoteğin paraya çevrilmesi yolu ile yapılan ilamlı icra takibinde, şikayetçi borçlular (E*** C, * **, ** C, **İnşaat A.Ş., **** Turizm A.Ş., N*** Turizm A.Ş.) icra mahkemesine başvurarak, ipotekli taşınmazlar üzerindeki İİK’nın 150/c maddesi uyarınca konulan şerhin harçsız olarak kaldırılmasını talep etmişlerdir. İcra müdürlüğünce bu talep reddedilmiş ve harç tahsili gerektiği yönünde işlem tesis edilmiştir.

Yargılama Süreci ve Derece Mahkemelerinin Yaklaşımı: İlk derece mahkemesi, icra müdürlüğünün işlemini yerinde bularak şikayetin reddine karar vermiştir. Karara karşı istinaf yoluna başvurulması üzerine Bölge Adliye Mahkemesi de borçluların istinaf başvurusunu esastan reddetmiştir. Derece mahkemelerinin bu yaklaşımı, muafiyet hükümlerinin dar yorumlanması ilkesine dayanmakla birlikte, somut olayın özelliklerini ve kanunun zaman bakımından uygulanması kurallarını göz ardı etmiştir.

Yargıtay’ın Değerlendirmesi ve Hukuki Gerekçesi: Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, uyuşmazlığı 5411 sayılı Bankacılık Kanunu’nun 140. maddesi ve Geçici 13. maddesi hükümleri çerçevesinde incelemiştir. Kararda, alacaklı …………. Bankası A.Ş.’nin Geçici 13. madde kapsamında nitelikleri belirtilen bankalardan olduğu tespit edilmiştir. Daha da önemlisi, ipotek alacağının dayanağı olan genel kredi sözleşmelerinin 1996 ve 1997 tarihli, finansal yeniden yapılandırma sözleşmesinin ise 02.05.2003 tarihli olduğu görülmüştür.

Yargıtay, bu sözleşmelerin 26.12.2003 tarihinden önce doğmuş olması nedeniyle, 140. maddedeki muafiyet hükümlerinin uygulanması gerektiği sonucuna vararak, derece mahkemelerinin kararlarını bozmuştur.

Uygulayıcı Perspektifinden Yorum ve Eleştiri: Bu karar, kanunların zaman bakımından uygulanması açısından son derece kritiktir. İcra müdürü olarak önümüze gelen bir FYYS’de, sadece sözleşmenin varlığına değil, aynı zamanda alacağın doğum tarihine ve sözleşmenin akdedildiği tarihe de dikkat etmemiz gerektiği ortaya çıkmaktadır. Yargıtay, yerel mahkemenin ve BAM’ın şekli yaklaşımını bozarak, kanunun lafzına ve ruhuna uygun bir yorum yapmıştır.

Bir icra uygulayıcısı olarak bu kararı değerlendirdiğimizde, icra müdürlerinin önüne gelen belgeleri sadece güncel mevzuat ışığında değil, işlemin tesis edildiği veya alacağın doğduğu tarihteki mevzuat ışığında da incelemesi gerektiği anlaşılmaktadır. Bu durum, icra müdürlerine ciddi bir hukuki inceleme yükümlülüğü getirmektedir. Karar, hukuki güvenlik ve öngörülebilirlik ilkeleri açısından son derece isabetlidir.

3.2. Muafiyetin Sınırları (Cezaevi Harcı vs.Tahsil Harcı): Yargıtay 12. HD, 19.12.2024, E. 2024/5173, K. 2024/10823 Sayılı Kararının Analizi

Olayın Özeti ve İhtilafın Doğuşu: Borçlu *** Tüketim Malları A.Ş., alacaklı *** A.Ş. tarafından başlatılan takipte, ihale konusu taşınmazların tesciline ilişkin işlemlerin FYYS kapsamında yer alması nedeniyle 5411 sayılı Kanun’un Geçici 32. maddesi uyarınca tahsil ve cezaevi harcı ile tellaliye masrafından müstesna tutulmasını talep etmiştir. İcra müdürlüğü bu talebi reddetmiştir.

Yargılama Süreci ve Derece Mahkemelerinin Yaklaşımı: İlk derece mahkemesi, şikayete konu işlemin FYYS kapsamında olmadığı gerekçesiyle şikayeti reddetmiştir. BAM ise, sözleşmede taşınmazların ada ve parsel numaralarının belirtilmediği ve sözleşmenin ihaleden sonra yapıldığı gerekçesiyle istinaf başvurusunu esastan reddetmiştir.

Yargıtay’ın Değerlendirmesi ve Hukuki Gerekçesi: Yargıtay, 17.09.2021 tarihli FYYS’yi incelemiş ve sözleşmenin ilgili maddelerinde ihaleye konu taşınmaz hisselerine (Ankara İli, Yenimahalle İlçesi, *** Ada, *** Parsel) açıkça yer verildiğini tespit etmiştir. BAM’ın “ada parsel belirtilmemiş” gerekçesi bu yönüyle çürütülmüştür.

Ancak Yargıtay, Geçici 32. maddedeki muafiyetin sınırlarını net bir şekilde çizmiştir: Finansal yeniden yapılandırma sözleşmesi kapsamındaki işlemler sadece cezaevi harcından muaftır. Tahsil harcı ve tellaliye ücreti yönünden muafiyet bulunmamaktadır. Bu nedenle, şikayetin sadece cezaevi harcı yönünden kabulü, diğer harçlar yönünden reddi gerektiği belirtilerek karar bozulmuştur.

Uygulayıcı Perspektifinden Yorum ve Eleştiri: Bu karar, icra dairelerindeki en büyük kafa karışıklıklarından birini gidermektedir. Taraflar genellikle “FYYS var, hiçbir harç ödemeyiz” mantığıyla hareket etmektedir. Oysa kanun koyucu, muafiyetin sınırlarını belirlemiştir. İcra müdürü olarak, harç muafiyetlerini dar yorumlama yükümlülüğümüz bulunmaktadır.

Yargıtay’ın bu kararı, devletin tahsil harcı ve tellaliye alacağını koruyan, son derece isabetli bir yaklaşımdır. İcra müdürlükleri, FYYS sunulduğunda otomatik olarak tüm harçları sıfırlamak yerine, hangi harcın kanun kapsamında muaf tutulduğunu tek tek değerlendirmelidir. Bu karar, uygulamaya net bir yön vermesi açısından bir mihenk taşı niteliğindedir.

3.3. Sözleşmenin Nispiliği ve Taraf Ehliyeti: Yargıtay 12. HD, 21.10.2024, E. 2024/3753, K. 2024/8783 Sayılı Kararının Analizi

Olayın Özeti ve İhtilafın Doğuşu: Borçlular *** Otomotiv A.Ş., *** *** Otomotiv A.Ş. ve *** *** Sigorta A.Ş., ipotekli taşınmazın FYYS kapsamında olması nedeniyle İİK m. 150/c şerhinin harçsız kaldırılmasını ve ödenen 908.000,00 TL tahsil harcının iadesini talep etmişlerdir.

Yargılama Süreci ve Derece Mahkemelerinin Yaklaşımı: İlk derece mahkemesi şikayeti reddetmiş, BAM ise istinaf başvurusunu kabul ederek şikayetin kabulüne karar vermiştir. BAM, sözleşmenin varlığını yeterli görerek tüm borçlular yönünden muafiyeti uygulamıştır.

Yargıtay’ın Değerlendirmesi ve Hukuki Gerekçesi: Yargıtay, 12.03.2021 tarihli FYYS’yi incelemiş ve şikayete konu taşınmazın sözleşme kapsamında yer aldığını, sözleşmeye göre taşınmazın alacaklı bankaya takyidattan ari olarak devredilmesi gerektiğini tespit etmiştir. Bu nedenle, 150/c şerhinin kaldırılması işleminin sözleşme uyarınca yapılacak işlem niteliğinde olduğu ve tahsil harcı alınmaksızın kaldırılması gerektiği belirtilmiştir.

Ancak Yargıtay çok önemli bir ayrım yapmıştır: Şikayetçi borçlulardan *** *** Sigorta A.Ş., FYYS’nin tarafı olmadığından bu muafiyetten faydalanamaz. Bu nedenle, bu borçlu yönünden istinaf başvurusunun reddi gerektiği belirtilmiştir.

Karşı Oy Yazısı: Üye *** , *** Sigorta A.Ş.’nin takip talebinde borçlu olarak yer almasına rağmen, ipotek veren konumunda olmadığını ve yapılandırma sözleşmesinde yer almamasının sonuca etkisi bulunmadığını belirterek çoğunluk görüşüne katılmamıştır.

Uygulayıcı Perspektifinden Yorum ve Eleştiri: Bu karar, sözleşmenin nispiliği ilkesinin icra hukukundaki yansımasıdır. İcra müdürü, önüne gelen FYYS’de sadece taşınmazın yer alıp almadığına değil, talepte bulunan borçlunun bizzat o sözleşmenin tarafı olup olmadığına da bakmak zorundadır.

Karşı oy yazısındaki gerekçeler de dikkate değer olmakla birlikte, çoğunluğun şekli ve dar yorumu, harç hukukunun doğasına daha uygundur. Zira harç muafiyeti, kanunla tanınan istisnai bir haktır ve kıyas yoluyla genişletilemez. Sözleşmeye imza atmayan bir tüzel kişinin, sırf aynı şirketler grubunda yer aldığı veya aynı takip dosyasında borçlu sıfatı taşıdığı için bu muafiyetten yararlandırılması, kanunun amacını aşan bir yorum olacaktır.

3.4. Tahsil Harcının Sorumlusu: Yargıtay 12. HD, 02.10.2024, E. 2024/4231, K. 2024/8002 Sayılı Kararının Analizi

Olayın Özeti ve İhtilafın Doğuşu: Borçlular (*** *** , ***Enerji Ltd.Şti., ****** Geri Dönüşüm Ltd.Şti., **** Denizcilik Ltd.Şti.), FYYS kapsamında haczedilen taşınmazlardan birindeki haczin harçsız olarak kaldırılmasını talep etmiş, icra müdürlüğü talebi reddetmiştir.

Yargılama Süreci ve Derece Mahkemelerinin Yaklaşımı: İlk derece mahkemesi şikayeti reddetmiş, BAM ise istinaf başvurusunu kabul ederek icra müdürlüğü işlemini iptal etmiştir. BAM, dosyanın FYYS kapsamında kaldığı gerekçesiyle tüm işlemlerin harçtan muaf olduğu gibi geniş bir yoruma gitmiştir.

Yargıtay’ın Değerlendirmesi ve Hukuki Gerekçesi: Yargıtay, harç hukukunun temel prensiplerine atıf yapmıştır. 492 sayılı Harçlar Kanunu’nun 28/b maddesi ve İİK’nın 15. maddesi gereğince tahsil harcının sorumlusunun daima borçlu olduğu vurgulanmıştır. Kararda, 5411 sayılı Kanunun Geçici 32. maddesinde belirtilen muafiyetin, 492 Sayılı Harçlar Kanunu’nun tahsil harcına ilişkin 28. maddesini kapsamadığı açıkça ifade edilmiştir.

Ayrıca, taraflar arasındaki FYYS’nin 22. maddesinde de harçlardan borçluların sorumlu olduğunun belirtildiği tespit edilmiştir. Yargıtay, Harçlar Kanunu m. 123/son hükmünün de bu olayda uygulanamayacağını belirterek BAM kararını bozmuştur.

Uygulayıcı Perspektifinden Yorum ve Eleştiri: Bu karar, icra müdürlüklerinin elini en çok güçlendiren kararlardan biridir. Yargıtay, tahsil harcının sorumlusunun borçlu olduğu kuralından taviz vermemiştir. FYYS’nin varlığı, borçluyu tahsil harcı yükümlülüğünden kurtarmaz.

İcra müdürü olarak, haczin fekki taleplerinde, alacağın tahsil edilip edilmediğini ve tahsil harcının ödenip ödenmediğini titizlikle kontrol etmeliyiz. Bu karar, “harçsız işlem yapılamaz” kuralının istisnalarının ne kadar dar olduğunu bir kez daha kanıtlamaktadır. BAM’ın genişletici yorumunun Yargıtay’dan dönmesi, uygulamanın yeknesaklığı açısından elzemdir.

3.5. Torba Talepler ve İlliyet Bağı: Yargıtay 12. HD, 28.12.2023, E. 2023/2201, K. 2023/9402 Sayılı Kararının Analizi

Olayın Özeti ve İhtilafın Doğuşu: Alacaklı *** Bank A.Ş., FYYS kapsamında icra dosyasında uygulanan tüm hacizlerin harçsız kaldırılmasını talep etmiş, icra müdürlüğü tahsil harcı yatırılması şartıyla talebi kabul etmiştir.

Yargılama Süreci ve Derece Mahkemelerinin Yaklaşımı: İlk derece mahkemesi şikayeti reddetmiş, BAM ise istinaf başvurusunu kısmen kabul ederek, sözleşmeye ekli listedeki taşınmazlara konulan hacizlerin harçsız kaldırılmasına karar vermiştir.

Yargıtay’ın Değerlendirmesi ve Hukuki Gerekçesi: Yargıtay, 15.02.2021 tarihli FYYS’yi incelemiş ve sözleşmede şikayete konu icra takibine ilişkin özel bir düzenleme bulunmadığını tespit etmiştir. BAM’ın harçsız kaldırılmasına karar verdiği taşınmazların, şikayete konu icra dosyasında hacizli olmadığı anlaşılmıştır. Yargıtay, harç istisnalarının sadece FYYS uyarınca yapılan işlemlerle sınırlı olduğunu vurgulayarak BAM kararını bozmuştur.

Uygulayıcı Perspektifinden Yorum ve Eleştiri: Bu karar, uygulamada sıkça karşılaştığımız “torba taleplerin” reddedilmesi gerektiğini göstermektedir. Alacaklılar bazen bir FYYS’yi sunarak, o sözleşmeyle ilgisi olmayan diğer icra dosyalarındaki hacizlerin de harçsız fekkini talep etmektedirler.

İcra müdürü, sözleşme metni ile icra dosyasındaki hacizleri tek tek eşleştirmek zorundadır. Sözleşmede yer almayan bir taşınmazın veya sözleşmeyle ilgisi olmayan bir icra dosyasındaki haczin, sırf taraflar arasında bir FYYS var diye harçsız kaldırılması mümkün değildir. Yargıtay’ın bu kararı, icra müdürünün inceleme yetkisinin ve yükümlülüğünün ne kadar detaylı olması gerektiğini ortaya koymaktadır.

3.6. Sözleşmenin İfası İçin Zorunlu İşlemler: Yargıtay 12. HD, 08.06.2023, E. 2022/12342, K. 2023/4090 Sayılı Kararının Analizi

Olayın Özeti ve İhtilafın Doğuşu: Alacaklı ******** Bankası A.Ş., borçlu H*** **** Ltd.Şti. aleyhine yürüttüğü takipte, FYYS gereğince taşınmaz kaydındaki 150/c şerhinin harçsız kaldırılmasını talep etmiş, icra müdürlüğü harç alınmasına karar vermiştir.

Yargılama Süreci ve Derece Mahkemelerinin Yaklaşımı: İlk derece mahkemesi şikayeti reddetmiş, BAM ise istinaf başvurusunu kabul ederek şerhin harçsız kaldırılmasına karar vermiştir.

Yargıtay’ın Değerlendirmesi ve Hukuki Gerekçesi: Yargıtay, şikayete konu taşınmazın 15.02.2021 tarihli FYYS kapsamında yer aldığını ve sözleşmeye göre taşınmazın alacaklı bankaya takyidattan ari olarak devredilmesi gerektiğini tespit etmiştir. Bu nedenle, 150/c şerhinin kaldırılması işleminin sözleşme uyarınca yapılacak işlem niteliğinde olduğu ve harçsız kaldırılması gerektiği yönündeki BAM kararını onamıştır.

Uygulayıcı Perspektifinden Yorum ve Eleştiri: Bu karar, 2024/3753 Esas sayılı kararla paralellik arz etmektedir. Taşınmazın sözleşme kapsamında devri öngörülmüşse, 150/c şerhinin fekki işlemi, sözleşmenin ifası için zorunlu bir işlemdir ve bu nedenle harçtan muaftır. İcra müdürü, sözleşmenin amacına ulaşmasını engelleyecek şekilde, sözleşmede açıkça öngörülen bir devir işlemi için şerhin fekkini harca tabi tutmamalıdır. Bu, kanunun amacına uygun, ticari hayatı kolaylaştıran isabetli bir yaklaşımdır.

4. İcra Müdürü Perspektifinden Genel Değerlendirme

Yukarıda detaylı olarak analiz edilen Yargıtay kararları ışığında, Finansal Yeniden Yapılandırma Sözleşmeleri kapsamında icra dairelerince uygulanacak harç muafiyetlerine ilişkin şu temel sonuçlara ve ilkelere ulaşılmaktadır:

1. Muafiyetin Sınırları ve Dar Yorum İlkesi: 5411 sayılı Kanun’un Geçici 32. maddesi ile getirilen muafiyet mutlak ve sınırsız değildir. Harç muafiyetleri istisnai nitelikte olduğundan, kıyas yoluyla genişletilemezler. Muafiyet, sadece FYYS kapsamında açıkça öngörülen işlemler için geçerlidir. İcra müdürü, önüne gelen her FYYS’yi bir “harçsızlık belgesi” olarak görmemeli, talep edilen işlemin sözleşmenin ifası için zorunlu olup olmadığını irdelemelidir.

2. Cezaevi Harcı vs. Tahsil Harcı Ayrımı: FYYS kapsamındaki işlemler cezaevi harcından muaftır. Ancak, tahsil harcı ve tellaliye ücreti yönünden genel bir muafiyet bulunmamaktadır. Tahsil harcının sorumlusu kural olarak borçludur ve alacağın tahsili halinde bu harcın ödenmesi zorunludur. Yargıtay’ın bu konudaki net tavrı, devletin mali haklarının korunması açısından hayati öneme sahiptir.

3. İİK m. 150/c Şerhinin Fekki: Taşınmazın FYYS kapsamında alacaklıya devri öngörülmüşse, bu devrin sağlanabilmesi için tapudaki 150/c şerhinin fekki işlemi sözleşmesel bir zorunluluktur. Bu durumda, şerhin fekki işleminden tahsil harcı alınmamalıdır. Zira aksi bir uygulama, sözleşmenin ifasını imkansız hale getirecek ve kanunun amacını boşa çıkaracaktır.

4. Sözleşmenin Nispiliği ve Taraf Ehliyeti: Harç muafiyetinden faydalanabilmek için, talepte bulunan kişinin bizzat FYYS’nin tarafı olması şarttır. Sözleşmede imzası bulunmayan borçlular, aynı takip dosyasında yer alsalar dahi bu muafiyetten yararlanamazlar. Bu kural, hukuki güvenlik ilkesinin bir gereğidir.

5. İcra Müdürünün İnceleme Yükümlülüğü ve Sorumluluğu: İcra müdürleri, önlerine gelen FYYS’leri şekli bir incelemeye tabi tutmakla yetinmemeli, sözleşmenin içeriğini, taraflarını ve muafiyet talep edilen işlemin sözleşmeyle illiyet bağını titizlikle araştırmalıdır. “Torba talepler” reddedilmeli, her bir haciz veya şerh fekki talebi, sözleşme metni ile eşleştirilerek karara bağlanmalıdır.

Bir icra uygulayıcısı olarak kanaatim odur ki; kanun koyucunun finansal sistemi rahatlatmak amacıyla getirdiği bu istisnai hükümler, icra dairelerinde devletin harç kaybına yol açacak şekilde geniş yorumlanmamalıdır. Yargıtay 12. Hukuk Dairesi’nin, muafiyetin sınırlarını çizen, sözleşme ile işlem arasındaki illiyet bağını arayan ve harç hukukunun temel prensiplerinden taviz vermeyen yaklaşımı, hem hukukun genel ilkelerine hem de icra iflas hukukunun ruhuna son derece uygundur.

Bölge Adliye Mahkemelerinin önüne gelen uyuşmazlıklarda ,ilk derece mahkemelerinin ve icra müdürlüklerinin bu konudaki tereddütlerini giderecek, Yargıtay içtihatları ile uyumlu, gerekçeli ve yol gösterici kararlar tesis etmesi çok yerinde olacağı kanaatindeyim. Uygulamanın yeknesaklığı, ancak bu şekilde sağlanabilir.

5. Sonuç ve Öneriler

Finansal Yeniden Yapılandırma Sözleşmeleri, ekonomik kriz dönemlerinde işletmelerin can simidi işlevi görmektedir. Ancak bu sözleşmelerin icra dairelerindeki yansımaları, harç muafiyetleri bağlamında ciddi hukuki tartışmaları beraberinde getirmektedir.

İncelediğimiz Yargıtay kararları, bu tartışmalara ışık tutmakta ve uygulayıcılara net bir yol haritası sunmaktadır. İcra müdürlüklerinin, talepleri değerlendirirken sözleşmenin kapsamını, taraflarını ve talep edilen işlemin niteliğini bir bütün olarak ele alması gerekmektedir.

Öneri olarak; icra müdürlüklerinde görev yapan personelin, harç muafiyetleri ve FYYS’ler konusunda düzenli alanında uzman olan kişiler tarafından hizmet içi eğitimlere tabi tutulması, Yargıtay’ın güncel içtihatlarının yakından takip edilmesi ve “harçsız işlem” taleplerinde daha titiz bir inceleme yapılması elzemdir. Ayrıca, kanun koyucunun, uygulamada tereddüt yaratan hususları giderecek daha net ve sarih yasal düzenlemeler yapması, ihtilafların azalmasına katkı sağlayacaktır. Faydalı olması dilek ve temennilerimle...

Atilla GÜNDOĞAN

Kaynakça

[1] Yargıtay 12. HD, 15.04.2025, E. 2024/8197, K. 2025/3197.

[2] Yargıtay 12. HD, 19.12.2024, E. 2024/5173, K. 2024/10823.

[3] Yargıtay 12. HD, 21.10.2024, E. 2024/3753, K. 2024/8783.

[4] Yargıtay 12. HD, 02.10.2024, E. 2024/4231, K. 2024/8002.

[5] Yargıtay 12. HD, 28.12.2023, E. 2023/2201, K. 2023/9402.

[6] Yargıtay 12. HD, 08.06.2023, E. 2022/12342, K. 2023/4090.

Cezai konularda uluslararası adli iş birliğinin usul ve esaslarını düzenleyen ve yabancı devletlerle cezai konularda yapılacak adli iş birliğini kapsayan 6706 sayılı Kanunun 26 ila 29. maddelerinde hüküm altına alınan infazın devrine göre; yabancı devlet mahkemeleri tarafından verilen mahkumiyet kararlarının, hükümlünün Türkiye’de bulunması, mahkumiyet kararının kesinleşmiş olması, mahkumiyet kararına konu fiilin Türk Hukukuna göre suç teşkil etmesi ve zamanaşımına uğramamış olması, hürriyeti bağlayıcı cezalar için, merkezi makamlarca aksi kararlaştırılmadıkça talep tarihinde, hükümlünün ceza infaz kurumunda infazı gereken en az altı ay hürriyeti bağlayıcı cezasının bulunması ve aynı suçtan dolayı Türkiye’de soruşturma veya kovuşturma yapılmamış olması koşullarının birlikte bulunması halinde, yabancı devlet mahkemeleri tarafından verilen mahkumiyet kararları Türkiye’de infaz edilebilecektir (m.26/1).

İnfazın devrine ilişkin talep, Türk Hukukuna göre uyarlama kararı verilmesi için Ankara Ağır Ceza Mahkemesine gönderilir. Mahkemece 15 gün içinde, yabancı devlette verilen mahkumiyet kararında sübutu kabul edilen fiile, Türk kanunlarına göre verilmesi gereken ceza tayin olunur. Bu şekilde belirlenen ceza, yabancı mahkeme kararında tayin edilmiş ceza süresini geçemez. Uyarlama kararına karşı itiraz kanun yoluna başvurulabilir. İtirazın reddi halinde karar kesinleşeceğinden, bu karara karşı yalnızca Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvuru ve Adalet Bakanlığı’na da kanun yararına bozma talebinde bulunulabilir. Ağır Ceza Mahkemesi, koruma tedbirleri hakkında da karar vermeye yetkilidir (m.26/5).

Yabancı devletin infazı devretmesi üzerine durum, uyarlama kararını veren mahkemeye bildirilir. Ağır Ceza Mahkemesince verilen mahkumiyet kararı Türk kanunlarına göre infaz edilmekle; mahkumiyetin esasını ilgilendiren talepler, hükmün esası hakkında karar veren devlet mahkemelerine yapılabilir, verilen kararlar Ağır Ceza Mahkemesince yeniden uyarlanır (m.27/1-3).

6706 sayılı Kanun m.30 gerekçesine göre infaz devrinin temelinde, ülkelerin yabancı ülke mahkemelerinin kararlarına ulusal mahkemelerin kararları gibi değer tanımaları düşüncesi bulunmaktadır.

6706 sayılı Kanunun 30 ila 33. maddelerinde düzenlenen hükümlü nakline göre ise; yabancı devlet mahkemeleri tarafından hakkında mahkumiyet kararı verilen ve ceza infaz kurumunda bulunan hükümlü, hükümlünün Türk vatandaşı olması veya Türkiye ile güçlü sosyal bağlarının bulunması, hükümlünün veya kanuni temsilcisinin rıza göstermesi, mahkumiyet kararının kesinleşmiş olması, mahkumiyet kararına konu fiilin Türk Hukukuna göre suç teşkil etmesi ve merkezi makamlarca aksi kararlaştırılmadıkça, talep tarihinde, hükümlünün ceza infaz kurumunda infazı gereken en az altı ay hapis cezasının bulunması koşullarının birlikte bulunması halinde, cezanın infazı amacıyla Türkiye’ye nakledilebilir (m.30/1). Hükümlülerin nakline Adalet Bakanı karar verir (m.30/4).

Hükümlünün nakline karar verilmesi üzerine, ceza infaz kurumlarında kalacağı süre hükümlüye ve yabancı makamlara bildirilir. Yabancı devlet ile hükümlünün nakli kabul etmesi üzerine, hükümlü Türkiye’ye getirilir. Hükümlü, nakil dosyası ile birlikte Cumhuriyet başsavcılığına teslim edilir. Hükümlü hakkında verilen mahkumiyet kararı Türk kanunlarına göre infaz edilir. Mahkumiyetin esasını ilgilendiren talepler, hükmün esası hakkında karar veren devlet mahkemelerine yapılabilir, verilen kararlar ikinci fıkra uyarınca infaz edilir (m.31/1-3).

6706 sayılı Kanun m.30 gerekçesine göre hükümlünün naklinde temel amaç; sınır aşan sosyal nüfus hareketlerinin önemli ölçüde fazlalaşması, uluslararası ticari ilişkilerin yoğunlaşması, çifte vatandaşlık uygulamalarının ve yabancı evliliklerin artması gibi gerçekler gözetilerek, sosyal rehabilitasyon ve iktisadi faydanın sınırlarının genişletilmesidir. Kanun m.30/3’de de; nakil koşullarının bulunmadığının, naklin, hükümlünün sosyal rehabilitasyonuna katkı sağlamayacağının, ceza adaletinin amaçlarına hizmet etmeyeceğinin veya Türkiye’nin milli güvenliği ile temel çıkarlarına uygun düşmeyeceğinin anlaşılması halinde, nakil talebinin Adalet Bakanlığı tarafından reddedilebileceği hüküm altına alınmıştır.

İki müessese ile ilgili ayrıntılı açıklamaları içeren Yargıtay 10. Ceza Dairesi’nin 05.10.2023 tarihli, 2023/7824 E. ve 2023/8434 K. sayılı kararına göre; “İnfazın devri ile hükümlü nakli birbirinden farklı adlî iş birliği yöntemleri olup 6706 sayılı Kanunun gerekçesinde belirtildiği üzere; ‘infazın devri’nin temelinde, devletlerin yabancı ülke mahkemelerinin kararlarına ulusal mahkemelerin kararları gibi değer tanımaları düşüncesi bulunmaktadır. Anılan Kanunun, infazın devri koşullarının belirlendiği 26 ncı maddesinin ilk fıkrası uyarınca, bu adli iş birliği yönteminin uygulanabilmesi için öncelikle hükümlünün Türkiye’de bulunması zorunludur. ‘Hükümlü nakli’ ise; hükümlünün mahkumiyet kararının verildiği ülkede infazına başlanılan hürriyeti bağlayıcı cezasının bakiye kısmının, diğer bir ülkede infazı için her iki devletin anlaşması ve hükümlünün rızası çerçevesinde talep edilen devletin ülkesine gönderilmesi sürecini ifade etmektedir. 6706 sayılı Kanunun 30 uncu maddesinde, Türkiye’ye yapılan hükümlü nakli işlemlerinin hangi şartlara ve usule göre yerine getirileceği belirlenmiştir.

Hükümlünün bakiye hürriyeti bağlayıcı cezasının infazı amacıyla Türkiye’ye nakil talebine istinaden, Adalet Bakanlığınca, 6706 sayılı Kanunun ‘Türkiye’ye Hükümlü Nakli’ başlıklı 30 uncu maddesi uygulanarak bakiye cezanın Türkiye’de infazına karar verilmiştir. Kanun yararına bozma talebinde bahsi geçen, anılan Kanunun ‘İnfazın Devralınması’ başlıklı 26 ncı maddesinde, infazın devralınması için aranan koşullardan biri ‘hükümlünün Türkiye’de bulunması’ olup hükümlü talep tarihinde Türkiye'de bulunmadığından, somut olayda uygulanması kabil olmayan 26 ncı madde tatbik edilmemiş ve hükümlü hakkında herhangi bir ek karar veya uyarlama kararı alınmamıştır.

Kanun yararına bozma istemine ilişkin olayda, hükümlünün talebi infazın devrine değil hükümlü nakline ilişkin olduğundan, uygulanacak kurallar da 6706 sayılı Kanunun ‘hükümlü nakli’ne dair hükümleridir. 6706 sayılı Kanunun ‘Türkiye’de İnfaz’ başlıklı 31 inci maddesinin ikinci ve üçüncü bentlerinde ‘2) Hükümlü hakkında verilen mahkûmiyet kararı Türk kanunlarına göre infaz edilir. 3) Mahkûmiyetin esasına taallûk eden talepler, hükmün esası hakkında karar veren devlet mahkemelerine yapılabilir; verilen kararlar ikinci fıkra uyarınca infaz edilir.’ hükmü yer almaktadır.

(…) Hükümlü nakli; yabancı devlet mahkemelerince haklarında mahkumiyet kararı verilip kesinleşen hükümlülerin, hürriyeti bağlayıcı cezalarını kendi sosyal çevrelerinde çekmeleri suretiyle sosyal rehabilitasyonlarını sağlamak amacını taşımakta olup, hükmolunan cezaların hafifletilmesi amacına yönelik olarak kabul edilmiş bir müessese değildir. Diğer taraftan, hükümlü müdafiinin yabancı devlet mahkemesince verilen mahkumiyet kararının ‘Türk yargı sistemine uyarlanması’ talebi mahkumiyetin esasına ilişkin olmayıp bu hususta Hüküm Devletinin bir karar verme yetkisi bulunmamaktadır”.

Bu açıklamalar ışığında özetle;

· İnfazın devrinde; hükümlünün Türkiye’de bulunması zorunlu olup, burada yabancı devlet infaz yetkisini Türkiye’ye devretmektedir. Hükümlünün naklinde ise; şahıs mahkumiyet kararının verildiği yabancı devletin ceza infaz kurumunda bulunmakta, nakil süreci, hükümlünün cezasının bakiye kısmını çekmek üzere fiziki olarak Türkiye’ye getirilmesini ifade etmektedir.

· İnfazın devrinde; hükümlünün rızası bir ön şart olarak aranmamış olup, bu müessesenin temelinde devletlerin yabancı ülke mahkemelerinin kararlarına ulusal mahkemelerinin kararları gibi değer tanımaları ve Türkiye’de bulunan bir kişinin cezasının infazsız kalmaması düşüncesi yatmaktadır. Hükümlünün naklinde ise, hükümlünün veya kanuni temsilcisinin rızası zorunlu bir koşuldur.

· İnfazın devrinde; Türk Hukukuna göre uyarlama kararı verilmesi için talep Ankara Ağır Ceza Mahkemesine gönderilir, mahkeme bir uyarlama kararı verilir. Mahkeme; yabancı karardaki fiilin Türk Hukukundaki karşılığını belirler ve Türk kanunlarına göre ceza tayin eder. Hükümlü naklinde ise; nihai karar Adalet Bakanı tarafından verilir, hükümlü naklinde mahkumiyet kararı herhangi bir ek karar veya uyarlama kararı alınmadan doğrudan infaz edilir. Bu bakımdan; infazın devrinde uyarlama davası zorunlu olduğundan, Türk Hukuku kuralları dikkate alınarak, varsa hataların giderilmesi ve hukuki nitelendirme itibariyle kararın iç hukuka uygun hale getirilmesi mümkündür.

Prof. Dr. Ersan Şen

Av. Ertekin Aksüt

(Bu makale, sayın Prof. Dr. Ersan ŞEN tarafından www.hukukihaber.net sitesinde yayınlanması için kaleme alınmıştır. Kaynak gösterilse dahi makalenin tamamı özel izin alınmadan kullanılamaz. Ancak alıntılanan makalenin bir bölümü, aktif link verilerek kullanılabilir. Yazarı ve kaynağı gösterilmeden kısmen ya da tamamen yayınlanması şahsi haklara ve fikri haklara aykırılık teşkil eder.)

Bu yazımızda; KTK m.2’nin sistematiği ve “karayolu gibi sayılan yerler” yaklaşımı, kamuya açıklık ve taşıt trafiği için faydalanılma kriterlerinin somutlaştırılması, içtihat eğilimleri ışığında AVM otoparkı merkezli fakat ondan daha geniş bir özel alan tipolojisi, KTK’nın uygulanmaması iddiasının hangi dar senaryolarda savunulabileceği, uygulanmama sonucunda TBK haksız fiil (TBK m.49) ve otopark işletenin sorumluluğu (TBK m.579) dahil olmak üzere alternatif sorumluluk rejimleri ele alınmaktadır.

GİRİŞ

Özel alanlarda meydana gelen araç kaynaklı zararlar bakımından “Karayolları Trafik Kanunu (KTK) uygulanır mı?” sorusu, ilk bakışta teorik bir nitelendirme tartışması gibi görünse de uygulamada doğrudan sonuca etki eden kritik bir eşik niteliğindedir. Zira bu soruya verilecek cevap, yalnızca hangi normun uygulanacağını değil; aynı zamanda uyuşmazlığın nasıl kurulacağını, nasıl ispat edileceğini ve hangi hukuki strateji ile yürütüleceğini de belirler.

Her şeyden önce, olayın KTK kapsamında değerlendirilip değerlendirilmeyeceği, sorumluluğun hukuki niteliğini ve ispat rejimini köklü biçimde değiştirir. KTK’nın uygulanması halinde işletenin sorumluluğu, kanunun kendine özgü sistemi içinde ele alınır; “motorlu aracın işletilmesi” kavramı, illiyet bağı ve kusur tartışmaları bu özel rejim çerçevesinde değerlendirilir. Buna karşılık KTK’nın uygulama alanı dışında kalındığında, uyuşmazlık çoğunlukla Türk Borçlar Kanunu’nun genel hükümlerine tabi olur ve bu durumda kusurun ispatı, özen borcu ve organizasyon kusuru gibi klasik sorumluluk unsurları ön plana çıkar.

Bunun yanında, zorunlu mali sorumluluk sigortasının kapsamı ve sigortacının sorumluluğu da doğrudan bu ayrımdan etkilenir. KTK’nın uygulanması, sigorta teminatının daha geniş ve sistematik bir çerçevede değerlendirilmesini sağlarken; uygulama dışı bırakılması halinde sigortacılar tarafından teminat dışı itirazlarının daha sık ileri sürüldüğü görülmektedir.

Öte yandan, kusur tespitinin yöntemi bakımından da önemli farklılıklar ortaya çıkar. Her ne kadar otoparklar, site içi yollar veya kampüs alanları gibi yerlerde fiilen trafik kuralları uygulanıyor olsa da KTK’nın uygulanmadığı kabul edildiğinde değerlendirme, trafik kurallarından ziyade genel dikkat ve özen yükümlülüğü eksenine kayar. Bu durum, bilirkişi incelemelerinden mahkemenin takdirine kadar pek çok aşamada farklı sonuçlar doğurabilir.

Son olarak, görevli ve yetkili mahkemenin belirlenmesi ile yargılama stratejisinin kurgulanması da bu tartışmanın doğrudan etkisi altındadır. Sigorta şirketine yöneltilecek talepler, uyuşmazlığın ticari veya tüketici işlemi niteliği, hatta bazı hallerde idarenin hizmet kusuruna dayalı sorumluluğu gibi hususlar, KTK’nın uygulanıp uygulanmayacağına bağlı olarak farklı hukuki yolları gündeme getirebilir.

Bu itibarla, özel alanlarda gerçekleşen trafik kazalarında KTK’nın uygulama alanına ilişkin tartışma, salt teorik bir ayrım olmaktan öte; davanın kaderini tayin edebilecek ölçüde pratik ve stratejik bir önem taşımaktadır.

2. KTK m.2 Kapsamında Uygulama Alanının Kural ve İstisna Üzerinden Genişleyen Yapısı

Karayolları Trafik Kanunu’nun uygulama alanını belirleyen 2. maddesi, ilk bakışta yalın bir kural ortaya koymakla birlikte, dikkatle incelendiğinde iki katmanlı ve oldukça işlevsel bir sistem kurduğu görülür. Nitekim hüküm, önce genel kuralı ortaya koyar: Kanun, esas itibarıyla karayollarında uygulanır. Bu ifade, kanunun klasik anlamda “trafik hukuku” düzenlemesi olduğunu ve çıkış noktasının karayolu trafiği olduğunu açıkça ortaya koymaktadır.

Ne var ki kanun koyucu burada durmamış, uygulamada doğabilecek boşlukları öngörerek bu temel kuralı genişleten ikinci bir aşama da öngörmüştür. Gerçekten de aynı maddede yer alan “aksine hüküm yoksa” ibaresiyle başlayan düzenleme, KTK’nın yalnızca karayollarıyla sınırlı olmadığını; belirli şartlar altında karayolu dışındaki alanlarda da uygulanabileceğini açıkça kabul etmektedir.

Bu genişletilmiş uygulama alanı özellikle iki temel ölçüt üzerinden şekillenmektedir: “kamuya açıklık” ve “karayolu taşıt trafiği bakımından fiilî kullanım”. Buna göre, her ne kadar fiziksel olarak karayolu niteliği taşımıyor olsa da; kamuya açık bulunan ve araç trafiğinin fiilen gerçekleştiği park yerleri, garajlar, akaryakıt istasyonları, terminaller ya da benzeri alanlar bakımından da KTK hükümlerinin uygulanması mümkündür. Aynı şekilde, erişme kontrollü ya da ücretli yolların kamuya açık kesimleri ile belirli bağlantıları sağlayan su üzeri ulaşım araçlarının karayolu araçlarına ayrılmış bölümleri de bu kapsamda değerlendirilmektedir.

Bu noktada önemle vurgulamak gerekir ki, kanun koyucu uygulama alanını belirlerken mülkiyet türünü değil, kullanım biçimini esas almıştır. Başka bir ifadeyle, bir yerin tapuda özel mülkiyete tabi olması, tek başına KTK’nın uygulanmasına engel teşkil etmez. Asıl belirleyici olan; o alanın fiilen araç trafiğine açık olup olmadığı ve kamunun kullanımına sunulup sunulmadığıdır.

Dolayısıyla KTK m.2 hükmü, klasik “karayolu” kavramını aşan ve uygulamayı hayatın gerçeklerine yaklaştıran bir yaklaşım benimsemektedir. Bu yaklaşım, özellikle site içleri, alışveriş merkezi otoparkları, özel işletmelere ait açık alanlar gibi sınır durumlarda, hukuki nitelendirmenin yalnızca fiziksel değil aynı zamanda işlevsel bir değerlendirme ile yapılmasını zorunlu kılmaktadır.

3. “Kamuya Açıklık” ve “Taşıt Trafiği İçin Faydalanma” Ölçütlerinin Somut Olayda Belirlenmesi

KTK m.2’nin genişletilmiş uygulama alanı, iki temel kavram üzerinden somutlaşmaktadır: “kamuya açıklık” ve “karayolu taşıt trafiği için faydalanma”. Ne var ki bu kavramlar, kanunda tanımları açıkça yapılmış teknik terimler olmaktan ziyade, uygulama ve içtihat yoluyla içeriği doldurulan esnek ölçütlerdir. Bu durum, özellikle sınırda kalan uyuşmazlıklarda yorumun belirleyici hale gelmesine neden olmaktadır.

“Kamuya açıklık” kavramı, uygulamada çoğu zaman yüzeysel bir yaklaşımla ele alınmakta ve örneğin girişte bariyer bulunması ya da bir tür kontrol mekanizmasının varlığı, doğrudan kamuya açıklığın yokluğu şeklinde değerlendirilebilmektedir. Oysa bu yaklaşım isabetli değildir. Zira öğretide ve yargı kararlarında ağırlıklı olarak benimsenen görüşe göre kamuya açıklık, mutlak ve sınırsız bir giriş serbestisini değil; fiilen belirli bir genişlikteki kişi çevresinin kullanımına sunulmuş olmayı ifade eder. Bu çerçevede alışveriş merkezleri, havaalanları, hastaneler, oteller gibi yerlerde, her ne kadar belirli kurallar ve sınırlamalar bulunsa da, bu alanların geniş ve belirsiz bir kullanıcı kitlesine hitap etmesi nedeniyle kamuya açık olduğu kabul edilmektedir.

Buna karşılık, girişin yalnızca belirli kişilerle sınırlandırıldığı, örneğin önceden belirlenmiş personel listeleri, abonman sistemleri ya da sıkı kimlik kontrolleri ile genel kullanımın fiilen dışlandığı alanlarda kamuya açıklık unsurunun zayıfladığı ya da tamamen ortadan kalktığı söylenebilir. Dolayısıyla burada belirleyici olan, şekli engellerden ziyade fiili erişilebilirliğin kapsamıdır.

Öte yandan, “karayolu taşıt trafiği için faydalanma” ölçütü de en az kamuya açıklık kadar önem taşımaktadır. Kanun her ne kadar park yeri, garaj gibi alanları açıkça saymış olsa da, bu yerlerin otomatik olarak KTK kapsamına girdiğini kabul etmek doğru değildir. Esas olan, söz konusu alanın araç trafiğine ne ölçüde tahsis edildiği ve bu trafiğin nasıl organize edildiğidir.

Nitekim yönlendirme levhalarının bulunduğu, şerit düzeninin oluşturulduğu, giriş-çıkış sirkülasyonunun planlandığı ve araç dolaşımının aktif olduğu alanlar, “taşıt trafiği için faydalanılan yer” olarak kabul edilmeye daha elverişlidir. Buna karşılık, araçların yalnızca park edildiği, hareketin son derece sınırlı olduğu ya da alanın esasen teknik/operasyonel amaçlarla kullanıldığı (örneğin yalnızca forklift veya servis araçlarının dolaştığı kapalı depo alanları gibi) yerlerde bu unsurun varlığı tartışmalı hale gelebilir.

Sonuç olarak, KTK m.2’nin uygulanıp uygulanmayacağı değerlendirilirken, kamuya açıklık ve taşıt trafiğine tahsis unsurlarının birlikte ve somut olayın özellikleri ışığında ele alınması gerekir. Bu iki ölçüt, katı ve şekli kriterler olarak değil; fiili kullanımın niteliğini esas alan tamamlayıcı değerlendirme araçları olarak görülmelidir.

4. Özel Alan Tipolojisi: AVM Otoparkı ile Sınırlı Olmayan “Sınır Alanlar” Üzerinden Bir Değerlendirme

KTK m.2’nin öngördüğü genişletilmiş uygulama alanı, yalnızca alışveriş merkezi otoparklarıyla sınırlı bir tartışma değildir. Aksine uygulamada, farklı nitelikteki özel alanlarda meydana gelen kazalar bakımından benzer nitelendirme sorunları ortaya çıkmakta ve bu durum belirli bir tipoloji oluşturmayı gerekli kılmaktadır. Bu çerçevede aşağıda yer verilen sınıflandırma, her bir alan türü bakımından KTK’nın uygulanmasına ilişkin “tipik eğilimleri” ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bununla birlikte hemen belirtmek gerekir ki, bu kategoriler kesin sonuçlar doğurmaz; nihai değerlendirme her zaman somut olayda fiilî erişim ve kullanım biçimi birlikte dikkate alınarak yapılmalıdır.

Kamuya hizmet sunan büyük ölçekli tesislerin —örneğin alışveriş merkezleri, havaalanları, terminaller ve hastaneler— otopark ve sirkülasyon alanları, KTK’nın uygulanmasına en elverişli örnekler arasında yer almaktadır. Bu tür alanlar genellikle geniş ve belirsiz bir kullanıcı kitlesine açıktır; karayolu ile doğrudan bağlantılıdır; araç trafiği belirli bir düzen içinde organize edilmiştir ve trafik riskleri, nitelik itibarıyla karayoluna oldukça benzer şekilde ortaya çıkar. Bu nedenlerle, yargı kararlarında da sıklıkla görüldüğü üzere, bu alanlarda meydana gelen kazaların KTK kapsamında değerlendirilmesi yönünde güçlü bir eğilim bulunmaktadır.

Buna karşılık apartman ve site içi yollar ile otoparklar, daha hassas bir ayrım gerektiren alanlar olarak karşımıza çıkar. Burada belirleyici olan, alanın fiilen ne ölçüde “kamuya açık” olduğu ve kullanımın ne kadar geniş bir çevreye yayıldığıdır. Nitekim ziyaretçi, kargo, kurye ve taksi girişlerinin serbest olduğu, güvenlik kontrollerinin sembolik düzeyde kaldığı sitelerde kamuya açıklık unsurunun gerçekleştiği kabul edilebilir. Buna karşılık, girişin sıkı şekilde denetlendiği, yalnızca belirli kişi listeleri ile sınırlı tutulduğu ve dışarıdan erişimin ciddi ölçüde kısıtlandığı sitelerde kamuya açıklık tartışmalı hale gelir. Yargıtay’ın bazı kararlarında apartman otoparklarının, karayolu ile bağlantısı ve fiilî kullanım biçimi dikkate alınarak KTK kapsamında değerlendirilebildiği görülmekle birlikte, bu değerlendirme her somut olayda yeniden yapılmaktadır.

Akaryakıt istasyonları, servis alanları ve benzeri yerler ise kanun metninde açıkça sayılmış olması nedeniyle ayrı bir önem taşır. KTK m.2/a hükmü bu alanları doğrudan kapsama dahil ettiğinden, bu tür yerlerde “karayolu dışında kalma” yönündeki savunmalar çoğu durumda zayıf kalmaktadır. Bununla birlikte, örneğin yalnızca belirli bir filoya hizmet veren ve genel kullanıma kapalı olan istasyonlar gibi istisnai durumlarda, kamuya açıklık unsuru yeniden tartışma konusu olabilir.

Buna karşılık fabrika sahaları, liman içleri, lojistik depolar gibi yalnızca yetkili araçların girebildiği ve hareketin büyük ölçüde operasyonel faaliyetlere dayandığı alanlar, KTK’nın uygulanmaması yönündeki iddiaların daha güçlü şekilde ileri sürülebildiği örneklerdir. Zira bu tür alanlarda giriş genellikle sıkı güvenlik tedbirlerine tabidir; alan genel trafiğe tahsis edilmemiştir ve araç hareketleri klasik anlamda trafikten ziyade üretim veya lojistik sürecinin bir parçası niteliğindedir. Bu nedenle bu gibi durumlarda uyuşmazlıkların Türk Borçlar Kanunu’nun genel sorumluluk hükümleri, iş sağlığı ve güvenliği çerçevesinde organizasyon kusuru ya da duruma göre idarenin hizmet kusuru kapsamında değerlendirilmesi daha olasıdır.

Son olarak, erişme kontrollü veya ücretli karayollarının kamuya açık kesimleri bakımından kanun koyucunun yaklaşımı oldukça açıktır. KTK m.2/b hükmü, bu tür yolları açıkça uygulama alanına dahil etmektedir. Dolayısıyla bu alanların özel işletme modeliyle işletilmesi ya da kullanımın belirli bir ücret karşılığında sağlanması, kamuya açıklık unsurunu ortadan kaldırmaz. Aksine, kanun koyucu bu tür sınırlamaların varlığına rağmen, bu yolların kamuya açık kesimlerinde KTK hükümlerinin uygulanacağını açıkça kabul etmiştir.

Tüm bu örnekler birlikte değerlendirildiğinde, özel alanlarda KTK’nın uygulanıp uygulanmayacağı meselesinin, tek bir ölçüte indirgenemeyecek kadar çok boyutlu olduğu görülmektedir. Bu nedenle tipolojik sınıflandırmalar yol gösterici olmakla birlikte, belirleyici olan her zaman somut olayın kendine özgü koşullarıdır.

“... araçların hasarlandığı yer apartmanın otoparkı olup, KTK'nun 2 ve 3. maddelerindeki tanımlara uygun olarak kamuya açık alan ve karayolu ile bağlantısı olduğu için karayolu sayılan yerlerden olduğunun kabulü gerekir...” 17. Hukuk Dairesi 2011/12047 E., 2012/5742 K.

“a) Karayolu dışındaki alanlardan kamuya açık olanlar ile park, bahçe, park yeri, garaj, yolcu ve eşya terminali, servis ve akaryakıt istasyonlarında karayolu taşıt trafiği için faydalanılan yerler ile,
b) Erişme kontrollü karayolunda ve para ödenerek yararlanılan karayollarının kamuya açık kesimlerinde ve belirli bir karayolunun bağlantısını sağlayan deniz, göl ve akarsular üzerinde kamu hizmeti gören araçların, karayolu araçlarına ayrılan kısımlarında da,
Bu Kanun hükümleri uygulanır” açıklamasıyla, karayolu tanımına girmediği hâlde genel trafiğin kullanımına açık olan yerlerin “karayolu gibi” kabul edileceği, bu durumlarda da KTK’nın uygulanacağı vurgulanmıştır. “ Hukuk Genel Kurulu 2017/1716 E. , 2021/915 K.

5. KTK’nın Uygulanmaması Halinde Başvurulabilecek Sorumluluk Rejimleri ve İspat Stratejisi

Karayolları Trafik Kanunu’nun somut olaya uygulanmaması, çoğu zaman hatalı biçimde “sorumluluğun ortadan kalktığı” şeklinde yorumlanabilmektedir. Oysa bu durum, yalnızca uygulanacak hukuki rejimin değiştiğini ifade eder. Nitekim KTK dışında kalan uyuşmazlıklarda da zarar görenin korunması, Türk Borçlar Kanunu’nun genel ve özel sorumluluk hükümleri aracılığıyla sağlanmaya devam eder.

Bu çerçevede ilk ve en temel başvuru noktası, Türk Borçlar Kanunu’nun 49. maddesinde düzenlenen genel haksız fiil sorumluluğudur. Bu hüküm uyarınca, kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar veren kişinin, bu zararı gidermekle yükümlü olduğu kabul edilmektedir. Dolayısıyla KTK’nın uygulanmadığı hallerde, özellikle sürücünün dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı davranışları ile işletmecinin organizasyon kusuru daha belirgin hale gelir.

Bununla birlikte, araçların bir otopark, garaj veya vale hizmeti kapsamında işletmeciye bırakıldığı durumlarda, Türk Borçlar Kanunu’nun 579. maddesi özel bir sorumluluk rejimi öngörmektedir. Bu hüküm, işletenin kendisine bırakılan veya çalışanları tarafından kabul edilen araçların uğrayabileceği zararlar bakımından sorumluluğunu esas alır ve belirli koşullar altında kusursuz sorumluluğa yaklaşan bir yapı ortaya koyar. Ancak burada kritik ayrım, aracın fiilen işletmeciye teslim edilip edilmediği noktasında düğümlenir. Nitekim anahtarın sürücüde kaldığı ve yalnızca “self-park” şeklinde kullanılan alanlarda bu hükmün uygulanması daha sınırlı yorumlanırken; vale hizmeti ya da anahtar teslimi gibi durumlarda işletmecinin sorumluluğu belirgin şekilde ağırlaşır.

Öte yandan, KTK’nın uygulanıp uygulanmayacağına ilişkin tartışmanın çoğu zaman davanın kaderini belirlediği dikkate alındığında, ispat stratejisinin de bu eksende kurgulanması gerekir. Özellikle “kamuya açıklık” unsurunun varlığı ya da yokluğu, soyut iddialarla değil, somut delillerle ortaya konulmalıdır. Bu noktada yerinde keşif ve kroki çalışmaları, alanın karayolu ile bağlantısını, giriş-çıkış düzenini ve trafik organizasyonunu ortaya koyması bakımından büyük önem taşır. Benzer şekilde kamera kayıtları, plaka tanıma sistemleri ve otopark otomasyon verileri, alanın kimler tarafından ve ne ölçüde kullanıldığını somut biçimde gösterebilir.

Ayrıca işletme içi düzenlemeler, ziyaretçi kabul prosedürleri ve güvenlik uygulamaları da kamuya açıklık değerlendirmesinde dikkate alınmalıdır. Ücretli kullanım tek başına kamuya açıklığı ortadan kaldırmazken, yalnızca abonman sistemine dayalı ve dışarıdan erişimi fiilen engelleyen yapılar, KTK’nın uygulanmaması yönündeki iddiaları güçlendirebilir. Tanık beyanları da alanın fiili kullanımına ilişkin iddiaların hayatın olağan akışına uygunluğunu test eden tamamlayıcı bir unsur olarak önem taşır.

6. SONUÇ

Sonuç olarak, KTK m.2 hükmü karayolu kavramını mülkiyet esasından ziyade fiili kullanım, kamuya açıklık ve taşıt trafiği ekseninde genişleten bir yaklaşım benimsemektedir. Bu nedenle alışveriş merkezleri, havaalanları veya akaryakıt istasyonları gibi alanlarda KTK’nın uygulanması genel eğilim olmakla birlikte; her somut olayın kendi koşulları içinde değerlendirilmesi zorunludur. Özellikle kamuya kapalı, tahsisli ve operasyonel kullanımın ağır bastığı alanlarda KTK’nın uygulanmaması iddiası daha güçlü bir zemine oturabilir. Ancak bu iddianın kabulü, ancak kamuya açıklık ve taşıt trafiğine tahsis unsurlarının somut olayda gerçekleşmediğini ortaya koyan güçlü ve tutarlı bir delil seti ile mümkün olacaktır.

AV. RIDVAN YILMAZ & AV. ZEYNEP YILDIZ

Nitekim Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 16.11.2016, 27.12.2018, 13.06.2019 ve 04.02.2021 tarihli kararlarında süresi içerisinde cevap dilekçesi sunmayan davalının sonradan delil göstermesinin mümkün olmadığı yönünde içtihat oluşturulmuşken, 24.06.2021 tarihli kararla bu yaklaşımın değiştiği yönünde bir izlenim meydana gelmiştir.

I. Cevap Dilekçesi Sunmamanın Hukuki Sonuçları

HMK’nın 127. maddesi uyarınca davalıya, dava dilekçesine cevap vermesi için kural olarak iki haftalık süre tanınmıştır. Bu süre içerisinde cevap dilekçesi sunmayan davalının hukuki durumu ise HMK’nın 128. maddesinde düzenlenmiştir. Buna göre, süresi içerisinde cevap dilekçesi sunmayan davalı, dava dilekçesinde ileri sürülen vakıaların tamamını inkâr etmiş sayılır.

Öte yandan HMK’nın 141. maddesi, dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra tarafların iddia ve savunmalarını genişletemeyeceğini veya değiştiremeyeceğini düzenlemiştir. Bu hüküm, cevap dilekçesi sunmayan davalının sonradan ileri sürebileceği savunmaların kapsamının belirlenmesi bakımından önemlidir.

Bu noktada temel sorun, cevap dilekçesi sunmayan davalının yalnızca inkâr ile sınırlı kalıp kalmayacağı ve bu inkâr kapsamında delil gösterip gösteremeyeceği hususunda ortaya çıkmaktadır.

II. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 2016 Tarih ve sonraki Yaklaşımı

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 20.04.2016 tarihli, 2014/2-695 E., 2016/522 K. sayılı kararı ile başlayan ve 16.11.2016, 27.12.2018, 13.06.2019 ve 04.02.2021 tarihli kararlarla sürdürülen içtihat doğrultusunda, süresi içerisinde cevap dilekçesi sunmayan davalının sonradan delil göstermesinin mümkün olmadığı kabul edilmiştir.

Bu yaklaşımda, davalının savunma hakkını süresi içerisinde kullanmadığı, sonradan delil göstermesinin savunmanın genişletilmesi yasağını ihlal edeceği ve bu durumun usul ekonomisi ile yargılamanın düzenli yürütülmesi ilkelerine aykırılık teşkil edeceği değerlendirilmiştir.

Bu kararlar, uzun süre uygulamada istikrar kazanmış ve yerel mahkemeler ile bölge adliye mahkemeleri tarafından da benimsenmiştir.

III. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 24.06.2021 Tarihli Kararı ve Tartışmalar

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 24.06.2021 tarihli, 2017/11-144 E., 2021/834 K. sayılı kararı ile önceki içtihatlardan farklı olarak cevap dilekçesi vermeyen davalının inkâr çerçevesinde savunma yapabileceği ve bu doğrultuda delil gösterebileceği kabul edilmiştir.

Kararda, Pekcanıtez’e yapılan atıf doğrultusunda cevap vermemenin bilerek veya sürenin kaçırılması suretiyle gerçekleşebileceği belirtilmiş; cevap dilekçesi sunmayan davalının yalnızca inkâr ile yetindiğinin varsayılması gerektiği ifade edilmiştir. Bu nedenle davalının ön inceleme ve tahkikat aşamalarında inkâr kapsamında savunma yapmasına imkân tanınması gerektiği kabul edilmiştir.

Kararda ayrıca davalının, davacının ileri sürdüğü vakıaların doğru olmadığını ispat etmek amacıyla karşı delil gösterebileceği ifade edilmiştir. Ancak davalının bu kapsamı aşarak yeni vakıalar ileri sürmesi hâlinde savunmanın genişletilmesi yasağının ihlal edilmiş olacağı da açıkça vurgulanmıştır.

IV. Kişisel görüşüm

Uygulamada, özellikle son yıllarda istinaf mahkemeleri ve Yargıtay’ın, yargılamaların uzamasına yönelik eleştiriler nedeniyle usule ilişkin bozma kararlarını sınırlı tuttuğu yönünde bir kanaatin oluştuğu gözlemlenmektedir. Yerel mahkemelerin usule ilişkin bazı hatalarının, işin esasına etkili olmadığı gerekçesiyle göz ardı edildiği ve daha çok maddi uyuşmazlığın çözümüne odaklanıldığı görülmektedir.

Bu bağlamda 24.06.2021 tarihli Hukuk Genel Kurulu kararının, bir içtihat değişikliği olarak değerlendirilmesi mümkün görünse de, kararın içeriği incelendiğinde tartışma odağının yeni bir delil listesi sunulmasına ilişkin olmadığı, daha çok bilirkişi incelemesi kapsamında değerlendirme yapılmasına yönelik olduğu anlaşılmaktadır.

Nitekim kararda önceki Hukuk Genel Kurulu kararlarının tartışılmamış olması, savunmanın genişletilmesi yasağına vurgu yapılması ve kararın oybirliği ile alınmış olması da, bir içtihat değişikliğinden ziyade somut olaya özgü bir değerlendirme yapıldığını göstermektedir.

Ayrıca Yargıtay 2. Hukuk Dairesi ve 7. Hukuk Dairesi’nin 2024 ve 2025 yıllarına ait kararlarında, cevap dilekçesi sunmayan tarafın sonradan delil listesi veremeyeceği yönündeki açık değerlendirmelerin devam ettiği görülmektedir. Bu durum da 24.06.2021 tarihli kararın, tam anlamıyla bir içtihat değişikliği olarak kabul edilmemesi gerektiği yönündeki görüşü güçlendirmektedir.

Ancak mahkemelerin usule ilişkin çok ciddi hatalar yaptığı bir ortamda en azından maddi gerçeğin ortaya çıkması anlamında savunmanın genişletilmesi yasağının da korunması suretiyle dava dilekçesinde ileri sürülen her bir vakıanın inkarına yönelik davalı tarafın delil sunması veya gösterdiği delillerin toplanmasına olanak sağlanmasının hem hukuki hemde daha adil olacağını düşünüyorum.

Öte yandan cevap dilekçesi sunmayan davalının yalnızca inkâr edilmiş sayılması ancak bu inkârın ispatına yönelik delil sunamaması, savunma hakkının fiilen ortadan kalkmasına neden olabilmektedir. Bu durum, Anayasa’nın 36. maddesinde düzenlenen adil yargılanma hakkı bakımından da tartışmalı bir sonuç doğurmaktadır.

Bu nedenle Hukuk Genel Kurulu’nun 24.06.2021 tarihli, 2017/11-144 E., 2021/834 K. sayılı kararı ile benimsediği yaklaşımın, savunma hakkı ile usul ekonomisi arasında denge kurmaya yönelik bir çözüm olarak değerlendirilerek istikrar kazandırılmasının her anlamda doğru olacağı kanaatindeyim.

Hasan ÇAKMAK

Hukukçu

>> YARGISAL DİLEKÇELER ÜZERİNE DENEMELER-1

>> YARGISAL DİLEKÇELER ÜZERİNE DENEMELER-2

>> YARGISAL DİLEKÇELER ÜZERİNE DENEMELER-3

Kaynakça
Kuru, Baki, Hukuk Muhakemeleri Usulü, Cilt II, İstanbul, 2001.
Pekcanıtez, Hakan / Atalay, Oğuz / Özekes, Muhammet, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 20.04.2016, 2014/2-695 E., 2016/522 K.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 24.06.2021, 2017/11-144 E., 2021/834 K.

Ziynet eşyası; altın, gümüş gibi kıymetli madenlerden yapılmış, insanlar tarafından takılan süs eşyasıdır. Evlilik münasebetiyle gelin ve damada verilen hediyeler bu kapsamda değerlendirilmekte; bilezik, kolye, küpe, yüzük, saat ve takı seti gibi eşyalar ziynet olarak kabul edilmektedir. TMK'nın 220. maddesi uyarınca eşlerden birinin yalnız kişisel kullanımına yarayan eşya kişisel mal sayılmakta; ziynet eşyaları da kural olarak bu nitelikte değerlendirilmektedir.

Ancak bu nitelendirme, söz konusu eşyanın kime ait olduğu sorusunu tek başına çözememektedir. Düğünde kim tarafından kime takıldığı, taraflar arasında bir anlaşma bulunup bulunmadığı ve yerel örf ile adetin ne yönde olduğu, aidiyetin belirlenmesinde belirleyici rol oynamaktadır.

Yargıtay'ın Değişen İçtihadı

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, bu karara kadar ziynet eşyalarını aksine bir anlaşma ya da örf adet kuralı olmadığı sürece tümüyle kadına ait saymaktaydı. Daire, 2024/2402 sayılı kararında bu tutumdan ayrılarak ilkesel nitelikte yeni bir görüş benimsemiştir:

"Taraflar arasında ziynet eşyalarının paylaşımı konusunda anlaşma mevcut ise paylaşım bu anlaşmaya göre gerçekleştirilir. Ziynet eşyalarının paylaşımı konusunda taraflar arasında anlaşma bulunmadığı takdirde yerel örf ve adetin varlığı iddia ve ispat edilirse bu kurala göre paylaşım gerçekleştirilir. Aksi takdirde erkeğe ve kadına takılan/verilen ve ekonomik değer taşıyan her şey kural olarak kendilerine aittir. Ne var ki takılar içinde karşı cinse özgü bir şey varsa o cinse verilmiş sayılır." (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2023/5704, K. 2024/2402, T. 04.04.2024)

Bu içtihat değişikliğinin arkasında toplum gerçekliğinden uzak olmayan bir gözlem yatmaktadır. Düğünlerde artık yalnızca kadına özgü ziynet eşyaları değil, ortak bir yaşam kurmak amacıyla her iki eşe de ekonomik değer taşıyan çeşitli şeyler takılmakta ve verilmektedir. Toplumun gelenek ve göreneklerindeki bu değişim eski içtihadın yeniden gözden geçirilmesini zorunlu kılmıştır.

Yeni içtihat üç aşamalı bir değerlendirme öngörmektedir:

1. Önce taraflar arasında bir anlaşma aranır.

2. Anlaşma yoksa yerel örf ve adetin varlığı araştırılır.

3. Her ikisi de yoksa takılan veya verilen her şey, takıldığı ya da verildiği eşe ait kabul edilir.

Karşı cinse özgü bir eşya söz konusuysa o cinse verilmiş sayılır; özgülük konusunda çekişme varsa bilirkişi incelemesine gidilir.

İspat Yükünün El Değiştirmesi

Bu kararda dikkat çeken ikinci mesele, ispat yükünün nasıl yer değiştirdiğidir. Ziynet alacağı davalarında olağan olan, kadına özgü ziynet eşyalarının kadının himayesinde bulunmasıdır. Kadın eş, eşyaların elinde olmadığını iddia ediyorsa bunu ispatla yükümlüdür.

Somut olayda kadın, düğün takılarının erkeğin ailesinde kaldığını ileri sürmüştür. Erkek ise ziynetlerin kadında olduğunu savunmuştur. Ne var ki dosyaya yansıyan mesaj kayıtlarında erkek, kadının altınları istemesi üzerine "söz getireceğim, bıktım artık bu konudan yeter" demiştir. Erkek daha sonra bileziklerin teslim edildiğini beyan etmiş; ancak bunu ispatlayamamıştır. Daire bu noktada şu tespite yer vermiştir:

"Bu durumda ispat yükü yer değiştirerek erkeğe geçmiş olup davalı karşı davacı erkek ziynetlerin uhdesinde olmadığını ve kadına iade edildiğini sunulan delillerle ispatlayamamıştır." (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2023/5704, K. 2024/2402, T. 04.04.2024)

İspat yükünün yer değiştirmesi, bu tür davalarda sıkça karşılaşılan ama yeterince üzerinde durulmayan bir meseledir. Başlangıçta kadına düşen ispat yükü, karşı tarafın kendi beyan ve davranışlarıyla yarattığı çelişki sonucunda erkeğe geçebilmektedir. Mesaj kayıtları, bu geçişi tetikleyen delil işlevi görmüştür.

Sonuç

Ziynet alacağı davalarında artık tek bir kural geçerli değildir. Aidiyetin belirlenmesinde önce anlaşma, sonra örf ve adet, ardından takılma/verilme olgusu sırasıyla araştırılmalıdır. Bununla birlikte ispat yükü dinamik bir yapı taşımaktadır; başlangıçtaki yük dağılımı, tarafların yargılama sürecindeki tutum ve beyanlarına göre yer değiştirebilmektedir. Bu iki ilkenin birlikte gözetilmemesi, ziynet alacağı davalarında bozma sebebi oluşturmaya devam edecektir.

Av. Ziya CELEP

Günümüz ilişkilerinde sessiz ama güçlü bir “üçüncü kişi” giderek daha fazla yer kaplıyor. Başta sadece eğlenceli bir paylaşım alanıydı, şimdi ise duyguların, beklentilerin ve bazen de hayal kırıklıklarının şekillendiği görünmez bir sahneye dönüştü. Çoğu zaman farkında bile olmadan, eşler arasındaki iletişimi, güveni ve aidiyet duygusunu yok ediyor ve bağımlılıkları da beraberinde getiriyor.

Oysa asıl mesele sosyal medyayı hayatımızdan çıkarmak değil; onu evlilikteki dengeye zarar vermeden yönetebilmek. Çünkü sevgi, hala en güçlü bağ. Ama bu bağın sağlam kalabilmesi için ekran ışığından çok, göz göze gelen bir bakışın sıcaklığına ihtiyaç var.

Başkalarının “mükemmel” görünen hayatlarına bakarken, kendi hayatımızın sade ama gerçek güzelliklerini fark edemez hale geliyoruz. Eşlerin birbirine değil, ekranlardaki yüzlere odaklandığı bir dönemde duygusal bağlar da zayıflıyor ve yok oluyor. Ve sonrasında mı? ”Neden benimle değil de telefonunla vakit geçiriyorsun?” sorusu, artık çağımızın en sık duyulan serzenişlerinden biri haline geliyor.

Ama bu noktada suçlu sadece teknoloji değil. Asıl sorun, sınır koymayı bilmemekte. Bir evliliğin temelinde güven, samimiyet ve iletişim varsa; sosyal medya bu bağı zedelemiyor aksine güçlendirebiliyor. Ama nasıl? Kişi kendini bilirse ve sosyal medyada ne yapıp yapmayacağını, neyin evliliğine zarar verip vermeyeceğini düşünebilir ise birçok şeye yeri geldiğinde sınır koyabilir ise iyi anlamda katkı sunabiliyor. Aksi halde İşin içinden çıkamıyorsanız eşiniz ile oturup sorun her ne ise konuşabilirsiniz.

Peki çözüm ne?

Her şeyden önce şeffaflık ve saygı… Önce kişinin kendine saygısı ve kendine olan dürüstlüğü ve kabullenmek…

Belirli zaman dilimlerinde “ekransız saatler” yaratmak, sadece evliliği değil, ruhsal dengeyi de korur. Birlikte geçirilen zamanın kalitesi emin olun atılan “story” lerden çok daha kıymetlidir. Eskiden kurulan göz teması çok kıymetliydi. Şimdi ise parmaklarımız ekranlarda, gözler bildirimlerde maalesef…

Daha da acısı insanlar artık sosyal medyada farklı, özel yaşantısında farklı bir kişilik çiziyor. Çünkü herkes mutlu sosyal medyada, herkes güzel, herkes yakışıklı, herkes bakımlı… Sonrasında ise kıyaslamalar başlıyor ve yerini karşılıklı suçlamalara bırakıyor. Telefon elinizden düşmediğinde de karşı tarafı hem evhama hem kıskançlığa sürüklüyor. İhanete uğrama düşüncesi çiftler arasındaki doğru iletişimi yok ediyor. O yüzden bir şeyi ölçüsünde bırakmak en güzeli. Kişi o anda bu denli bağımlı olduğunun farkında değil ama en azından eşiniz bu konudaki rahatsızlığını defalarca dile getirmişse lütfen oturup bir düşünün derim. Zaman çok kıymetli ama zamanı gereksiz şeylerle kullanırsak o kıymetli zaman bizi sevdiklerimizden ayırabilir.

Sevgili eşler; elbette kendimize ait kişisel bir alanımız olacak. Elbette kafamızı dinlemek istediğimiz anlar olacak. Ama bu bağımlılık sizin kendi alanınızı da mahvediyor. Şu anda bu yazımı okuyan değerli okuyucular lütfen bu yazdıklarımı bir düşünün. Çünkü gerçekten evlilikte böyle bir durum varsa karşı taraf artık ne sohbet etmek istiyor ne de bir paylaşımda bulunmak istiyor sizinle. Değer yargıları gün geçtikçe bitiyor ve artık eşler yerine insanlar başkalarıyla sohbet etmeye başlıyor. Kişi belli bir zamandan sonra evinde göremediği ilgiyi, sevgiyi, sohbeti sosyal mecralarda arayarak bir evliliğin yıkılmasına zemin hazırlıyor.

O yüzden eğer bu konuda işin içinden çıkamıyorsanız mutlaka bir Uzmandan yardım almanızı öneririm. Çünkü bağımlılıklar ya da kendine sınır koyamama sizi günü sonunda sevdiklerinizden ayırır. Belki bu durumun farkındasınız, bunaldınız bir kaçış yolu arıyorsunuz ama bu yollar bizi her zaman güzel yerlere çıkarmaz. Kendinize biraz öz eleştiri yaparak farkındalık kazanabilir ve değer yargılarınızı gözden geçirebilirsiniz.

Ve unutmayın siz karşınızdaki insana değer vermezseniz karşı taraftan da o değeri göremezsiniz. Saygı ve ilgi bekliyorsak önce kendimiz bu davranışı sergilemeliyiz. Sevmek şüphesiz kıymetli ama sevildiğini hissetmek daha da kıymetli…

Özden CANBOLAT

Sosyolog

Vergilendirmede vergiyi doğuran olay ve işlemin gerçek mahiyetinin belirlenmesi esastır.[1] Ekonomik yaklaşım denilen bu prensip gereğince vergi idaresi, mükelleflerin beyanlarını aşarak ekonomik gerçeğe ulaşma yetkisine sahip olmakla birlikte, bu yetkiyi kullanırken somut olgulara dayanmak zorundadır.[2] Nitekim vergilendirmede öngörülebilirlik ve hukuki güvenlik ilkeleri, idarenin bu yetkisinin doğal sınırlarını oluşturmaktadır.[3] Uygulamada ise vergi idaresinin, özellikle kayıt dışı hasılat tespitlerinde, bireysel işlem bazında somut nedensellik bağı kurmak yerine istatistiksel genellemelere ve varsayımsal oranlamalara başvurduğu görülmektedir. Danıştay 7. Dairesi’nin 28.12.2023 tarih ve E. 2021/3286, K. 2023/5041 sayılı kararı, idarenin bu tümevarımsal yöntemini hukuka aykırı bularak vergi hukukundaki ekonomik yaklaşım prensibinin nasıl uygulanması gerektiğini göstermektedir.

KARARA KONU OLAY VE KARAR

Motorlu araç ticareti yapan davacı şirket hakkında düzenlenen vergi inceleme raporunda, bazı araçlara ilişkin satış faturalarında özel tüketim vergisi matrahlarının gerçek satış bedelinin altında gösterildiği iddia edilmiştir. Bu rapora istinaden 2017 yılının tüm dönemlerine ilişkin re’sen ÖTV tarhiyatları yapılmış, vergi ziyaı cezaları kesilmiş ve VUK m. 353/1 kapsamında özel usulsüzlük cezası uygulanmıştır.

İnceleme sürecinde idarenin temel yaklaşımı şu şekilde özetlenebilir: Şirket ortaklarının kişisel banka hesaplarına, şirket çalışanları tarafından yatırılan paralar ile yasal defterlerdeki satış kayıtları arasındaki farklar hesaplanmış, bu toplam fark ilgili yılda satışı yapılan araç sayısına bölünerek “araç başına ortalama matrah farkı” bulunmuş ve bu tutar tüm satışlara teşmil edilmiştir. Diğer bir deyişle idare, sınırlı sayıda alıcıdan elde ettiği verileri, yüzlerce aracı kapsayan tüm ticari faaliyete genellemiştir. İdarece bu şekilde yapılan matrah takdiri sonucunda tarh edilen vergi ve kesilen cezaya ilişkin açılan davada yerel mahkemece aşağıdaki gerekçelerle davanın kabulüne ve tarh edilen ve kesilen cezaların iptaline karar verilmiş ve bu karar Bölge Adliye Mahkemesi ve Danıştay’ca onanmıştır. Karara göre:

“Olayda, 2016 ve 2017 yıllarında satışı gerçekleştirilen araçlara ilişkin yasal defterlerindeki kayıtlar ile alıcıların yaptığı ödemelerdeki farklılıklardan hareketle, davacı şirket ortaklarının şahsi banka hesaplarına şirket personelleri tarafından yatırılan paraların ilgili yılda satışı gerçekleştirilen araç sayısına bölünmesi suretiyle eksik fatura düzenlendiğinin tespit edildiğinden bahisle özel tüketim vergisi tarh edilmişse de, 2016 yılında satışı gerçekleştirilen 595 araçla ilgili olarak yalnızca 12 alıcının, 2017 yılında satışı gerçekleştirilen 462 araçla ilgili olarak ise 9 alıcının ifadesine başvurulduğu, söz konusu ifadelerin bazılarında araç bedeli haricinde kasko gibi kalemler için yapılan ödemelerin de araç fiyatına dahil edildiği, yazılı ve sözlü ifadeler sonucunda 2016 yılı için 35.555,53-TL, 2017 yılı için ise 38.205,06-TL fark tespit edilmişken, nihai tüketicilerin yaptıkları ödemeler ile düzenlenen faturalar arasındaki farkların 84.949,97-TL, 64.454,96-TL olduğu, alıcıların gerek ifadeleri, gerekse yaptıkları ödemeler ile düzenlenen faturalar arasında tespit edilen fark tutarların birbiriyle uyuşmadığı ve bunların sadece eksik fatura düzenlendiğine ilişkin veri olarak alındığı, öte yandan, her bir aracın farklı müşteriye, farklı fiyattan satılabileceği göz ardı edilerek, oranlama yoluyla ilave edilecek bedelin hesaplandığı, davacının ilgili yıldaki araç satışlarının bir kısmının distribütör tarafından belirlenen en düşük tutardan yapılmış olmasının satışın muvazaalı olduğunu göstermeyeceği, dolayısıyla, ortada eksik fatura düzenlendiğine yönelik herhangi bir somut tespit yapılmaksızın, bir kısım verilerden hareketle varsayıma dayalı olarak yapılan cezalı tarhiyatta hukuka uygunluk bulunmadığı; öte yandan, olayda, 213 sayılı Vergi Usul Kanunu’nun 353. maddesinin 1. bendinde öngörülen şartlar gerçekleşmediğinden, kesilen özel usulsüzlük cezasında da hukuka uyarlık görülmediği gerekçesiyle dava konusu işlemlerin iptaline karar verilmiştir”.

HUKUKİ DEĞERLENDİRME VE GÖRÜŞÜMÜZ

VUK m. 3/B hükmü, vergilendirmede vergiyi doğuran olayın gerçek niteliğinin esas alınmasını emretmektedir. Bu amir hükme göre idare, vergiyi doğuran olayın gerçek mahiyetini araştırırken her türlü delilden yararlanabilir. Bununla birlikte delil serbestisi, idarenin sınırsız bir takdir alanına sahip olduğu anlamına gelmemektedir.[4] Bu meyanda, şahsi banka hesaplarındaki hareketlerden yola çıkarak tüm ticari faaliyeti kapsayan bir matrah farkı öngören “varsayımsal tarhiyat” modeli, ekonomik yaklaşım prensibini ihlal etmektedir. Bu çerçevede, karara konu olayda idarenin benimsediği yöntem, ortakların banka hesaplarındaki toplam farkın ilgili yıldaki araç satış adedine bölünmesine dayanmaktadır. Bu hesaplama iki ayrı açıdan eleştiriye açıktır:

İktisadi bakımdan, her ticari işlem alıcının sübjektif konumu, malın spesifik nitelikleri ve piyasa konjonktürü tarafından şekillenir. Bir aracın satış bedeli; marka, model yılı, donanım paketi, renk tercihi ve hatta alıcının müzakere gücüne göre değişkenlik gösterebilir. Bu nedenle “ortalama fiyat” kavramı ekonomik bir istatistik olarak anlam taşısa da tek başına hukuki bir matrah tespitine esas teşkil edemez.[5]

Hukuki bakımdan ise VUK m. 30 çerçevesinde idarenin re’sen takdir yetkisi, sınırsız bir takdir alanı olarak yorumlanamaz. Takdir sonucu belirlenen matrahın, gerçek iktisadi faaliyet ile doğrudan bağlantılı, denetlenebilir ve objektif verilere dayalı olması zorunluluktur.[6] Nitekim Danıştay da distributör tarafından belirlenen asgari satış bedelinden yapılan satışların tek başına muvazaa karinesi oluşturamayacağını vurgulamıştır.

Kararın bir diğer yönü, idarenin alıcı beyanlarını almadaki yetersizliğinin yargı tarafından açıkça eleştirilmesidir. 2016 yılında toplam 595 aracın satışı gerçekleştirilmişken yalnızca 12 alıcının (yaklaşık %2), 2017 yılında ise 462 araçtan sadece 9 alıcının (yaklaşık %1,9) ifadesine başvurulmuştur. Tüm alıcı beyanlarının alınmaması, vergisel ilişkinin gerçek mahiyetinin esas alınması gerekliliğine aykırılık teşkil etmektedir.

Keza bazı alıcıların beyanlarında araç bedeli dışında kasko primi gibi yan kalemlerin de toplam ödemeye dâhil edildiği anlaşılmıştır. Bunun yanı sıra, yazılı ve sözlü ifadeler sonucunda 2016 yılı için tespit edilen fark 35.555,53 TL, 2017 yılı için 38.205,06 TL iken; nihai tüketicilerin ödemeleri ile faturalar arasındaki farklar sırasıyla 84.949,97 TL ve 64.454,96 TL olarak hesaplanmıştır. Farklı veri setlerinden elde edilen tutarların birbiriyle örtüşmemesi, idarenin tespitlerinin tutarlılığını zayıflatmaktadır.

VUK m. 353/1 uyarınca uygulanan özel usulsüzlük cezaları bakımından ise Danıştay, yerleşik içtihadını bu kararla pekiştirmiştir. Buna göre, belgenin düzenlenmediği ya da eksik düzenlendiği hususunun olay anında ve fiilen somut bir biçimde tespit edilmiş olması gerekmektedir.[7] Geçmişe dönük olarak banka kayıtları üzerinden yapılan çıkarımlar, bu ceza türünün aranılan tipiklik unsurunu karşılamamaktadır. Dolayısıyla varsayımsal tespitlere dayanan bir özel usulsüzlük cezası, hukuki belirlilik ve öngörülebilirlik prensiplerini ihlal etmektedir.

SONUÇ

Ülkemizde kayıtdışı hasılat nedeniyle vergi incelemelerinin arttığı bir süreç yaşanmaktadır. Kayıtdışı hasılatın tespiti bakımından idarenin re’sen takdirde bulunma yetkisinin bulunması, takdir yetkisinin sınırsız ve keyfi kullanılabileceği anlamına gelmemekte, bu yetkinin somut ve gerçek verilere dayalı kullanılması gerekmektedir. Nitekim vergisel işlemlerde ekonomik yaklaşım ilkesi gereğince, işlemlerin gerçek mahiyetinin araştırılarak tespit edilmesi gerekmektedir. Bu doğrultuda, incelemiş olduğumuz karardan yola çıkarak aşağıdaki tespitler yapılabilir:

İlk olarak, vergi inceleme süreçlerinde “şüphe” tek başına matrah farkına dönüştürülemez. İdare, iddia ettiği her bir matrah farkının ilgili işlemle, örneğin, şasi numarası, alıcı beyanı, banka hesap hareketleri gibi, somut veriler üzerinden nedensellik bağını kurmak durumundadır.

İkinci olarak, istatistiksel ortalamalardan hareketle bireysel işlemlere vergisel sonuç bağlanması, re’sen tarhiyat kurumunun doğasıyla bağdaşmamaktadır. Re’sen takdir yetkisi, soyut öngörülere değil maddi gerçekliğe en yakın ve denetlenebilir verilere dayanmalıdır.

Av. Mehmet Talha IŞIK

-----------

[1]Vergi Usul Kanunu m. 3/B: “Vergilendirmede vergiyi doğuran olay ve bu olaya ilişkin muamelelerin gerçek mahiyeti esastır.”

[2] Yusuf Karakoç, Genel Vergi Hukuku, 2.Baskı, Yetkin Yayınları, Ankara, 2019, s. 287.

[3]Mualla Öncel, Ahmet Kumrulu, Nami Çağan ve Cenker Göker, Vergi Hukuku, 29.Baskı, Turhan Kitabevi, Ankara 2020, s. 114.

[4]Selim Kaneti, Esra Ekmetkçi, Gülsen Güneş ve Mahmut Kaşıkçı, Vergi Hukuku, 1.Baskı.,İstanbul, 2023, s.198; Öncel, Kumrulu ve Çağan, op.cit, s.116.

[5]VUK m. 30/2: Re’sen vergi tarhının yapılabileceği haller belirtilmiştir.

[6]Mustafa Akkaya, Vergi Hukukunda Ekonomik Yaklaşım, Turhan Kitabevi, Ankara, 2018, s. 142; Şükrü Kızılot ve/ Zuhal Kızılot, Vergi İhtilafları ve Çözüm Yolları, Yakın Plan Yayınları, Ankara, 2021, s. 356; Karakoç op.cit.s.300-305.

Daha önce kaleme aldığımız “Hukuken Geçerli Rıza Olmaksızın Organ Alma Suçu ve TCK m.91/8 Kapsamında İçtima Sorunu” başlıklı yazımızda; 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun “Organ ve doku ticareti” başlıklı 91. maddesinde beş farklı suçun tanımlandığını belirtip, TCK m.91/1’de düzenlenen hukuken geçerli rızaya dayalı olmaksızın kişiden organ veya doku alınması suçunu, m.91/1’de tanımlanan suçun işlenmesi sonucunda mağdurun ölmesi halinde, kasten öldürme suçuna ilişkin hükümlerin uygulanacağını düzenleyen TCK m.91/8’i ve TCK m.91/1’de düzenlenen suç ile m.91/3’de yer verilen organ ve doku ticareti suçunun temel farklarını açıklamıştık. Bu yazımızda ise; TCK m.91/3’de düzenlenen organ ve doku ticareti suçunun unsurları, yargı kararları kapsamında incelenecektir.

II. Organ ve Doku Ticareti Suçu

TCK m.91/3’e göre; “Organ veya doku satın alan, satan, satılmasına aracılık eden kişi hakkında, birinci fıkrada belirtilen cezalara hükmolunur”.

Hükmün gerekçesinde ise; “Üçüncü fıkrada, organ ve doku ticareti, suç olarak tanımlanmıştır. Söz konusu suçun oluşabilmesi açısından kişiden veya ölüden organ veya dokunun, hukuka uygun bir şekilde alınmış olup olmamasının önemi yoktur. Burada önemli olan, organ veya dokunun para veya sair bir maddi menfaat karşılığında tedavüle tabi tutulmasıdır. Bu bakımdan, söz konusu suç, çok failli bir suç niteliği taşımaktadır.” ifadelerine yer verilmiştir.

a) Suçu Oluşturan Fiiller

2238 sayılı Organ ve Doku Alınması, Saklanması, Aşılanması ve Nakli Hakkında Kanun m.3’de “Bir bedel veya başkaca çıkar karşılığı, organ ve doku alınması ve satılması yasaktır.” şeklinde düzenlemeye gidilerek, organın veya dokunun para veya sair bir maddi bedel karşılığında satışı açıkça yasaklanmış, bu yasağın ihlalinin sonucu olarak da organın veya dokunun satılması, satın alınması ve satılmasına aracılık edilmesi seçimlik fiilleri TCK m.91/3’de suç olarak düzenlenmiştir.

TCK m.91/3’de organın veya dokunun satılmasından bahsedilmiş olup, Türk Dil Kurumu’na göre bu fiil, satılan şeyin bir bedel karşılığında alıcıya verilmesini gerektirmektedir. Dolayısıyla; Kanunun lafzı, suçun oluşması için satılan organın veya dokunun naklinin yapılması gerektiğine işaret etmektedir. Ancak gerekçede; “organ veya dokunun para veya sair bir maddi menfaat karşılığında tedavüle tabi tutulması” ifadesine yer verilerek, tarafların satış konusunda anlaşmalarının, suçun oluşması için yeterli olduğuna dikkat çekilmiştir. Bir başka ifadeyle; organın nakli zorunlu olmadığı gibi, suçun oluşması için menfaatin sağlanmasına da gerek yoktur, tarafların bu hususta anlaşmaları yeterlidir.

Doktrinde de bir görüşe göre, organ veya dokunun para veya sair bir maddi menfaat karşılığında tedavüle tabi tutulması suçun oluşması için yeterli iken[1]; diğer bir görüşe göre, nakil tamamlanmadan suçun oluştuğundan bahsedilemeyecektir[2].

Belirtmeliyiz ki; Kanunun gerekçesi bağlayıcı olmayıp, Kanunun lafzının “satış” fiilini suç olarak düzenlemesi, organın verilmesi gerektiğine işaret etmektedir. Ne var ki uygulamada Kanunun gerekçesi dikkate alınarak, tarafların organın veya dokunun satışı konusunda anlaşmaları, suçun oluşması için yeterli kabul edilmektedir[3]. Satışa ilişkin anlaşma, organ/doku naklinden önce yapılmalıdır. Aksi halde, organın veya dokunun para veya sair bir maddi menfaat karşılığında nakledildiği sonucuna varmak mümkün olmayacaktır.

Buna göre; vericinin hukuken geçerli rızasının olup olmadığına bakılmaksızın, organın veya dokunun para veya sair bir maddi menfaat karşılığında tedavüle tabi tutulması, suçun oluşmasına yol açacaktır. Suçun oluşması için ayrıca organın veya dokunun vücuttan alınması gerekli olmayıp, organın veya dokunun satılmasına ilişkin bir anlaşmanın bulunması yeterlidir.

Anlaşmanın varlığı suçun oluşması için yeterli olmakla birlikte, böyle bir anlaşmanın ispatının güç olduğu açıktır. Yargı kararlarında; genellikle alıcının veya vericinin sonradan anlaşmadan bahsettiği, bu hususta anlaşılan meblağın kaç olduğuna, ödemenin nasıl yapıldığına veya yapılacağına kadar detaylara yer verdiği, bu şekilde suçun ispat edildiğinin kabul edildiği görülmektedir[4]. Bunun dışında; kimliğe başka fotoğraf yapıştırmak gibi hileli hareketler bulunsa bile, maddi menfaate ilişkin anlaşma tespit edilemediğinde, suçun oluşmadığı kabul edilmektedir[5].

Yeri gelmişken; sadece kişinin organını veya dokusunu satmak istediğine dair tek taraflı beyanda bulunmasının veya bu yönde ilan vermesinin suç olarak düzenlenmediğini, kanun koyucunun TCK m.91/4’de sadece belli bir çıkar karşılığında organ veya doku teminine yönelik olarak ilan veya reklam veren veya yayınlayan kişinin cezalandırılmasını öngördüğünü, TCK m.91/3’ün ise çok failli bir suç olduğunu, buna göre suçun işlenmesi için satan ve satın alan arasında organın veya dokunun satışına ilişkin bir anlaşmanın bulunmasının zorunlu olduğunu, ifade etmek isteriz.

b) Faillik

Suçun oluşması için organın veya dokunun satışından bahsedildiğinden ve bunun için en azından bir satanın ve bir de satın alanın varlığı gerektiğinden, TCK m.91/3’ün çok failli bir suç olduğu, yani suçun işlenmesi için en az iki failin bulunmasının zorunlu olduğu anlaşılmaktadır.

TCK m.91/3’de; dokuyu veya organı satan ve alan kişiler haricinde, varsa aracılık eden kişinin de cezalandırılması öngörülmüştür. Her ne kadar aracılık etme fiili normalde TCK m.39’da düzenlenen yardım etme kapsamında değerlendirilebilecek olsa da, TCK m.91/3’de bu hususa özel olarak yer verilerek, TCK m.39’un uygulanmasının önüne geçilmiştir.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu’nun 14.11.2023 tarihli, 2018/543 E. ve 2023/606 K. sayılı kararında, aracılık eden kişinin fiilleri şu şekilde tanımlanmıştır:

“Organ ve doku naklinde yer alan aracılık etmek terimi organ vericisi- organ alıcısı ve organ alma ve nakletme işlemini yapan kişiler arasındaki hukuk dışı ilişkileri düzenlemek, rol almak anlamında kullanılmış ve aracılık etmek terimine olumsuz bir anlam yüklenmiştir. Satış işlemine aracılık etmek satış işlemine yardımcı hareketlerdir. Organı satacak veya satın alacak kişiyi bulmak, tanıştırmak, satış ve alışa ilişkin gerekli işlemleri yapmak buna örnek olarak gösterilebilecek hareketlerdir (Köksal Bayraktar, Keskin Kirizoğlu, Ali Kemal Yıldız, Pınar Memiş Kartal, Sinan Altuç, Gülşah Bostancı Bozbayındır, Barış Erman, Fulya Eroğlu Erman, Gülşah Kurt, Hasan Sınar, Özel Ceza Hukuku İstanbul, 2017, 1. bası, On İki Levha Yayınevi, Cilt II, s. 297)”.

Bu açıklamaya göre; doku veya organ satmak isteyen kişi ile satın almak isteyen kişiyi bulan veya tanıştıran veya satışın gerçekleşebilmesi için gerekli diğer işlemlerde bulunan kişilerin TCK m.91/3 kapsamında aracılık eden kişi oldukları kabulü ile cezalandırılmaları yoluna gidilecektir.

c) Teşebbüs

Uygulamada; satış konusunda anlaşma ile suçun tamamlanacağına işaret edildiğinden, suçun teşebbüse elverişli olmadığı anlaşılmaktadır; zira organın/dokunun satışına ilişkin tüm görüşmeler, hazırlık hareketi niteliğindedir ve kişinin her an anlaşma yapmaktan vazgeçebileceği bu görüşme kısmının icra hareketi olduğunu kabul etmek mümkün değildir. Dolayısıyla, sırf görüşme yapması sebebiyle kişinin TCK m.91/3 uyarınca suça teşebbüs ettiği kabul edilmemelidir. Ancak burada; satma, satın alma veya aracılık etme fiillerine başlanması ile suçun icra hareketlerine başlandığını, anlaşma sağlanmadan vazgeçilmesi halinde ise gönüllü vazgeçme hükümlerinin tatbikinin gerektiğini belirten, yani suçun teşebbüse elverişli olduğunu kabul eden bir görüşün de bulunduğunu ifade etmek gerekir[6].

Suçun nakil ile oluşacağını kabul eden görüşe göre ise; satış konusunda anlaşma yapıldığında, fakat henüz para veya sair menfaat temin edilmediğinde, fiilin teşebbüs aşamasında kaldığından bahsedilebilecektir[7].

d) İçtima

“Hukuken Geçerli Rıza Olmaksızın Organ Alma Suçu ve TCK m.91/8 Kapsamında İçtima Sorunu” başlıklı yazımızda TCK m.91/1 ve sadece birinci fıkra yönünden özel olarak öngörülen içtima hükmü olan m.91/8’i detayları ile ele almıştık.

TCK m.91/3 yönünden ise ayrıca öngörülen bir içtima düzenlemesi bulunmamaktadır. Bu durumda; para karşılığı organını veya dokusunu satan kişinin ameliyat sırasında hayatını kaybetmesi durumunda, TCK m.91/8 uyarınca kasten öldürmeye ilişkin hükümler tatbik edilemeyecek, sadece şartları oluşursa, hekim yönünden taksirle yaralama veya görevi kötüye kullanma gibi suçlar sebebiyle ceza sorumluluğu doğabilecektir.

Ayrıca; tarafların bir organın satışı konusunda anlaşıp, organ naklini gerçekleştirdikleri durumda, kişiler sadece anlaşma nedeniyle TCK m.91/3’den sorumlu tutulacaktır; zira organ naklinin gerçekleştirilmesi, tek başına bir suç teşkil etmemektedir. Böyle bir durumda, organ naklinin gerçekleştirilmesi sebebiyle TCK m.91/1 uyarınca hukuken geçerli rızaya dayalı olmaksızın naklin gerçekleştirildiğinden bahsedilemeyecektir. TCK m.91/1 ile m.91/3’ün temel farklarına aşağıda ayrıca yer verilmekle birlikte, para veya sair maddi menfaat karşılığı anlaşma yapmanın TCK m.91/3’de özel olarak düzenlendiği ve sırf maddi menfaat karşılığı organın veriliyor olmasının, hukuken geçerli rızayı ortadan kaldırdığının kabulü mümkün değildir.

e) TCK m.92 Uyarınca Zorunluluk Hali

TCK m.92’ye göre; “Organ veya dokularını satan kişinin içinde bulunduğu sosyal ve ekonomik koşullar göz önünde bulundurularak, hakkında verilecek cezada indirim yapılabileceği gibi, ceza vermekten de vazgeçilebilir”.

TCK m.92’de düzenlenen zorunluluk hali, TCK m.25/2’de düzenlenen zorunluluk halinden farklıdır. TCK m.92; dokusunu veya organını içinde bulunduğu iktisadi koşullar sebebiyle satmak zorunda kalan kişi yönünden değerlendirilecek iken, TCK m.25/2 ise hayatta kalmak için doku veya organ nakline ihtiyacı olan kişi veya bu sebeple ona aracılık eden kişi yönünden uygulanabilecektir.

TCK m.92’nin tatbik edilip edilmeyeceği, somut olayın şartları dikkate alınarak belirlenmekte olup, bu kapsamda; iktisadi sorunun nasıl oluştuğu, bu sorunun organın veya dokunun satışı dışında bir yöntem ile giderilmesinin mümkün olup olmadığı, orantılılığı ve kişinin bedeni üzerindeki tasarruf yetkisini aşıp aşmadığı hususlarının tartışıldığı görülmektedir[8].

TCK m.25/2 yönünden ise uygulamada; Adli Tıp Kurumu’ndan, kişinin organ veya doku nakli haricinde bir yöntem ile hayatta kalıp kalamayacağı hususunda rapor alındığı ve bu rapor dikkate alınarak karar verildiği bilinmektedir.

f) TCK m.93 Uyarınca Etkin Pişmanlık

TCK m.91’de birden fazla suç tanımlamasına gidilmekle birlikte, TCK m.93’de sadece organ ve doku ticareti suçu, yani TCK m.91/3 yönünden etkin pişmanlık düzenlemelerine gidilmiştir. Bir başka ifadeyle, TCK m.91’de düzenlenen diğer fiiller ile ilgili etkin pişmanlık hükümleri bulunmamaktadır.

TCK m.93’e göre;

“Organ veya dokularını satan kişi, resmi makamlar tarafından haber alınmadan önce durumu merciine haber vererek suçluların yakalanmalarını kolaylaştırırsa, hakkında cezaya hükmolunmaz.

Bu suç haber alındıktan sonra, organ veya dokularını satan kişi, gönüllü olarak, suçun meydana çıkmasına ve diğer suçluların yakalanmasına hizmet ve yardım ederse; hakkında verilecek cezanın, yardımın niteliğine göre, dörtte birden yarısına kadarı indirilir”.

Görüleceği üzere; etkin pişmanlığa ilişkin hükümler sadece organını veya dokusunu satan fail yönünden öngörülmüştür. Bunun haricinde Kanun; organı veya dokuyu satın alanın veya bu fiillere aracılık edenin, suçun ortaya çıkmasına hizmet etmesine sonuç bağlamamıştır.

Uygulamada; genellikle organını veya dokusunu satma konusunda anlaşma yapan kişinin, daha sonra istediği karşılığı alamaması üzerine suçtan ihbarcı olduğu ve bu şekilde etkin pişmanlık hükmünden faydalanabildiği görülmektedir.

g) TCK m.91/1 ve m.91/3 Karşılaştırması

Esasen, TCK m.91/1 ile m.91/3’de tanımlanan suçların birbirlerinden tamamen farklı oldukları ve TCK m.91/3’de sadece uygulanacak yaptırım yönünden TCK m.91/1’e atıfta bulunulduğu görülmektedir.

TCK m.91/3’de vericinin hukuken geçerli rızasının olup olmadığının ayrıca tartışılmamasının sebebinin, vericinin organını/dokusunu maddi menfaat elde edeceği için sattığı düşüncesi olduğu ileri sürülebilecek ise de, TCK m.91/3 bu şekilde Kanunun lafzını aşacak şekilde geniş yoruma tabi tutulmamalı, maddi menfaat karşılığı satılan organın/dokunun nakli yapıldığında, TCK m.91/1 uyarınca hukuken geçerli rıza bulunmadan naklin yapıldığı kabulüne gidilmemeli ve failler sadece TCK m.91/3 uyarınca cezalandırılmalıdır[9].

Netice itibariyle;

Organ/doku satılmasına ilişkin bir fiil bulunduğunda, bu fiilin özel olarak düzenlenmesi sebebiyle TCK m.91/3’ün tatbikinin gerektiği, bu kapsamda sadece organı/dokuyu satanın ve satın alanın değil, satış işlemine aracılık edenin, yani satacak ve satın alacak kişileri bulmak, tanıştırmak ve satışa ilişkin gerekli işlemleri yapmak gibi yardımcı hareketlerde bulunan kişilerin de cezalandırılacağı[10],

Satışa ilişkin anlaşmadan sonra gerçekleşen naklin ayrıca TCK m.91/1 uyarınca cezalandırılamayacağı, çünkü kanun koyucunun hukuken geçerli rıza ile organ/doku satışını ayrı ayrı düzenleme yoluna giderek, organın/dokunun satılmasını, hukuken geçerli rızadan farklı değerlendirdiği,

Hukuken geçerli rıza olmaksızın organ alınması sırasında veya bunun sonucu olarak mağdurun hayatını kaybetmesi halinde, TCK m.91/8’e göre kasten öldürme suçuna ilişkin hükümler uygulanacak iken; TCK m.91/3 uyarınca organın/dokunun satılması ile yapılan nakil sonucunda kişinin öldüğü durumda, somut olayın şartlarına göre hekimin sorumluluğuna gidilebileceği, ancak dokuyu/organı satan alan kişinin, satan kişiye karşı kasten yaralama suçunu işlemiş olmayacağı, çünkü dokusunu/organını satan kişinin aynı zamanda fail olduğu, aynı kişinin, hem suçun faili ve hem de mağduru olamayacağı,

Özellikle organ ve doku ticareti yönünden; organı/dokuyu satın alan kişi için TCK m.25/2’de düzenlenen ve bir hukuka uygunluk sebebi olan zorunluluk halinin, organını/dokusunu satan kişi yönünden ise TCK m.92’de özel bir hal olarak düzenlenen “Zorunluluk hali” başlıklı TCK m.93’ün değerlendirilebileceği, buna göre organ veya dokularını satan kişinin içinde bulunduğu sosyal ve iktisadi koşulların araştırılıp, bunun sonucuna bağlı olarak failin cezasında indirime gidilebileceği veya cezalandırılmasından vazgeçilebileceği,

Sadece organ ve doku ticareti yönünden TCK m.93’de düzenlenen etkin pişmanlık hükümlerinin tatbik edilebileceği,

Anlaşılmaktadır.

Prof. Dr. Ersan Şen

Av. Doğa Ceylan

(Bu makale, sayın Prof. Dr. Ersan ŞEN tarafından www.hukukihaber.net sitesinde yayınlanması için kaleme alınmıştır. Kaynak gösterilse dahi makalenin tamamı özel izin alınmadan kullanılamaz. Ancak alıntılanan makalenin bir bölümü, aktif link verilerek kullanılabilir. Yazarı ve kaynağı gösterilmeden kısmen ya da tamamen yayınlanması şahsi haklara ve fikri haklara aykırılık teşkil eder.)

----------

[1] Hasan Tahsin Gökcan, Mustafa Artuç, Türk Ceza Kanunu Şerhi 3. Cilt, Adalet Yayınevi, Ankara, 2021, s.3492-3499.

[2] Ahmet Gökcen, Murat Balcı, Organ ve Doku Ticareti Suçları (TCK m.91-93), Prof. Dr. Nur Centel’e Armağan, 2013, s.140.

[3] Yargıtay 12. Ceza Dairesi’nin 26.03.2025 tarihli, 2022/4947 E. ve 2025/3312 K. sayılı kararına göre; “(…) aralarında böbreğin satımı konusunda 30.000 TL’ye anlaştıkları, sanık ...’nın, ...’dan 3.000 TL kapora aldığı ve hastanedeki işlemler için ...’tan vesikalık fotoğraflarının alındığı, ...’dan alınan bu fotoğraflar söz konusu böbrek naklinin oğuldan babaya nakil gibi gösterilmek için ...’ın fotoğrafının yapıştırılmak sureti ile söz konusu sahte olarak oluşturulan nüfus cüzdanının kullanılması sureti ile Antalya ... Hastanesi’ne müracaat yapıldığı, hastanede yapılan inceleme sırasında organ verecek kişi olarak gösterilen ... ile ...’ın biyolojik akrabalığı tespit edilemeyince gerçek durumun ortaya çıktığı hastane tarafından yapılan ihbar üzerine sanıklar hakkında adli soruşturma başlatıldığı olayda, tüm dosya kapsamında mevcut bulunan sanık beyanları, teşhis tutanağı, bilirkişi raporu , sosyal inceleme raporu , kriminal inceleme ekspertiz raporu ve tüm dosya kapsamı itibariyle sanıklar hakkında organ ticareti suçundan eylemlerine uyan TCK.nun 91/3 maddesi delaleti ile TCK.nun 91/1 maddesi gereğince cezalandırılmalarına karar verilmiş, sanıkların eylemlerinin teşebbüs aşamasında kaldığının kabulüyle, TCK’nın 35. maddesi uygulanmıştır”.

Yargıtay 12. Ceza Dairesi’nin 17.02.2015 tarihli, 2014/2281 E. ve 2015/2805 K. sayılı kararında; Organ veya doku ticareti yapılmasının suç olarak tanımlandığı TCK’nın 91/3. maddesinin gerekçesinde de belirtildiği üzere, burada önemli olan hususun organ veya dokunun para veya sair bir maddi menfaat karşılığında tedavüle tabi tutulması olup, suçun oluşması için ödemenin ne zaman yapıldığının ya da yapılıp yapılmadığının öneminin olmaması, hatta organ veya dokunun alınmasına dahi gerek bulunmaması karşısında, suçun tamamlandığı gözetilmeksizin sanıklara tayin edilen cezalardan teşebbüs nedeniyle TCK’nın 35/2. maddesi gereğince indirim yapılması,” bozma sebebi yapılmıştır.

[4] Yargıtay 12. Ceza Dairesi’nin 26.03.2025 tarihli, 2022/4947 E. ve 2025/3312 K. sayılı kararında; “(…) temyize gelmeyen sanık ...’un Adana ilinde yaşadığı ve içinde bulunduğu ekonomik koşullar gereğince böbreğini satmaya karar verdiği ve bu kararı doğrultusunda ... ile tanıştığı ve durumu ona anlattığı, ...’ın 30.000 TL’ye ...’un böbreğini satmak konusunda anlaştıkları, (…) sanık ...’nın, ...’dan 3.000 TL kapora aldığı ve hastanedeki işlemler için ...’tan vesikalık fotoğraflarının alındığı,” tespitlerine yer verilmiştir.

Benzer yönde kararlar için bkz.: Y.12 CD, 26.03.2025, 2022/4947 E., 2025/3312 K.; Y.12 CD, 17.02.2015, 2014/2281 E., 2015/2805 K.

[5] Yargıtay 12. Ceza Dairesi’nin 11.03.2014 tarihli, 2013/13718 E. ve 2014/6023 K. sayılı kararında; “Sanık T.. B..’ın sanık M.. K..’a ait çiftlikte uzun zamandır hayvancılık ve çiftçilik yaptığı, sanık Mehmet’in böbrek hastası olması sebebiyle babası gibi sevdiğini söylediği sanık Mehmet’e böbreğini vermek amacıyla Mehmet’in oğlu sanık Teyfik’in kimliğine kendi fotoğrafını yapıştırarak birlikte Antalya Medikalpark Hastanesine müracaat ederek, Mehmet’in oğlu olduğunu beyanla Mehmet’e böbrek naklinin yapılmasını sağlamaları şeklinde gerçekleşen eylemde, dosya içindeki hiçbir maddi karşılık beklenmeden, hukuka uygun rızaya dayanılarak organ verildiğine ilişkin evraklar ve sanıkların bunu doğrulayan aşama savunmalarının aksine, mahkumiyetlerine yeterli başkaca delil bulunmadığı gözetilerek atılı suçtan beraatleri yerine, yazılı şekilde dosya kapsamına uygun düşmeyen, varsayıma dayalı gerekçeyle mahkumiyetlerine hükmedilmesi,” bozma sebebi yapılmıştır.

[6] Mahmut Koca, İlhan Üzülmez, Türk Ceza Hukuku Özel Hükümler, Adalet Yayınevi, Ankara 2017, 4. Baskı, s. 238.

[7] Gökcen, Balcı, a.g.e., s.142.

[8] Yargıtay 12. Ceza Dairesi’nin 17.02.2015 tarihli, 2014/2281 E. ve 2015/2805 K. sayılı kararında; “Sanık ...’in savunmalarında da belirttiği üzere, işleri dolayısıyla bankalardan almış olduğu kredi borçlarını ödemek için böbreğini satmaya karar verip, başka bir kişi aracılığıyla tanıştığı organ ticareti yapan sanık ... ile irtibata geçerek anlatılan şekilde atılı suçun işlendiği olayda, kendi eylemiyle bilerek ve isteyerek neden olduğu ekonomik sıkıntısını, hayati önem taşıyan bir organını para karşılığında satmak dışında başka bir yolla giderebilme imkanının bulunması, öte yandan kişinin ekonomik sıkıntısını bu şekilde gidermeyi tercih etmesinde tehlikenin ağırlığı ile konu ve kullanılan vasıta arasındaki orantıdan da söz edebilme imkanının bulunmaması ve söz konusu eylemin hukukun genel ilkeleri gereğince kişinin bedeni üzerindeki tasarruf yetkisinin sınırlarının aşılması niteliğinde olması karşısında, TCK’nın 92. maddesinin uygulanmasına yeterli şartların oluşmadığı gözetilmeden, TCK’nın 91/1. maddesi gereğince tayin edilen cezada söz konusu madde gereğince indirim yapılması,” bozma sebebi yapılmıştır.

[9] Ersan Şen, Yeni Türk Ceza Kanunu Yorumu Cilt I (m. 1-140), Vedat Kitapçılık, 2006, s.320.

[10] Köksal Bayraktar, Keskin Kirizoğlu, Ali Kemal Yıldız, Pınar Memiş Kartal, Sinan Altuç, Gülşah Bostancı Bozbayındır, Barış Erman, Fulya Eroğlu Erman, Gülşah Kurt, Hasan Sınar, Özel Ceza Hukuku Cilt II, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul, 2017, s.297.

Peki bu Evlilik Ehliyetinin içinde neler olmalı? Bir bakalım…

Öncelikle Evliliğe engel olacak sağlık sıkıntısı var ise,

Kalıtsal bir rahatsızlığı var ise,

Psikolojik sıkıntısı var ise,

Şiddete meyilli ise,

Öfke problemi var ise,

Duygu yönü kapalı ise,

Bu kişi kesinlikle evlenmemeli ya da bu kişilerle evlenilmemeli… Gerçekten gerekli tedavileri olduktan sonra kişi kendinde iyileşme görüyorsa o zaman hem kendi sorumluluğunu almalı hem de hayatına başka bir sorumluluğu da katabilmeli. Aksi halde sorunlar kaçınılmaz oluyor. Sonuçlar sancılı ve içinden çıkılmaz bir hal alıyor.

Örneğin; Psikolojik rahatsızlığı olan birisi en başta bu durumu saklıyor ve evlenene kadar bu durumu gizliyor ve adeta maske takıyor. Evlendikten sonra da bu maske er ya da geç düşüyor ve kişi olduğu gibi görünüyor ve ondan sonra sorunlar başlıyor…”Ama en başta böyle değildin, bu kadar öfkeni görmemiştim, Sağa sola zarar vermiyordun” gibi…. Bir sürü sorun yumağı…

En önemlisi de evlendiğiniz kişi de yarattığınız travma… Etkisi bir ömür devam edebiliyor. O yüzden Evlilik Ehliyeti eğer çıkarsa ki Bir Aile Danışmanı olarak söylüyorum; herkesin kişiliğinde neler var bir bir görünmeli, davranışlarındaki tutarsızlıklar tespit edilmeli...

İşin vahim olan tarafı ise bazı Aileler çocuklarının bu tür rahatsız edici, can yakıcı davranışlarını saklayıp “bir an önce evlendireyim yuvası olsun ben artık çekemiyorum deyip” iyileştirme yerine soruna sorun katıyor. Ve o kişi evlenince bir de çocuk sahibi olunca geçmiş olsun travma dolu bir İnsanın yaptığı Evlilik ve ardı arkası kesilmeyen sorunlar… Sonuç mu… Ya Boşanma, ya cinayet, ya da boşa geçmiş bir ömür ya da travma dolu bir evde yaşamış yaralı bir çocuk… İşin acı tarafı bu çocuk yetişkinlik döneminde hayatına aldığı kişiye de bu şekilde davranacak. Çünkü kişi Ailede ne görüyorsa hayatını paylaştığı kişiye de aynı muameleyi gösteriyor.

Lütfen ama lütfen yeni nesil biraz daha bilinçli olsun ki karşı tarafı tanımadan, Ailesi ile vakit geçirmeden, dürüst yaklaşmadan kimsenin canını acıtmasın. Evlilik müessesesinin sorumluluğunu alamayacaksanız, kendinizden emin değilseniz bu çatı altına girmeyin… Ya da kendinizdeki eksiklikleri fark edip, partnerinize şeffaf davranıp Evlilik yoluna öyle adım atın derim…

Çünkü kimse kimsenin olgunlaşmamışlığını, travmalarını, kalıtsal rahatsızlıklarını kabul etmek zorunda değil… Sonradan sürpriz olacağına en baştan kartlarınızı açık açık ortaya koyun ki kimsenin hayatı ile oynamayın.

İnanın herkes kendince değerli… Çünkü kimse bir başkasının kahrını, küfrünü, dayağını, hakaretini, bağırmasını, öz güvensizliğini çekmek zorunda değil. Zaten bütün bu saydığım davranışların altında mutlaka başka şeyler yatıyor ve bunların araştırılması gerekiyor. Aksi halde zaten çocukluk döneminde güvenli bir ortamda büyüyen bir çocukta yukarıda saydığım davranışları görme olasılığınız yok gibi. Çünkü güvenli ve sevgi ile bağ kuran kişi evlendiğinde de eşine sevgisini gösterip, çıkan sorunları gayet güzel aşabiliyor. Eşini bir eşya gibi değil de gerçekten “Eş” olarak görebiliyor. Hem kendine hem de eşine değer verebiliyor. O yüzden Evlilik Ehliyeti bir an önce çıksın ki en azından sorunlarımızı görüp, daha sağlıklı bir zemin oluşturup hayatımıza yön verebilelim…

Aksi halde hemen hemen her gün Sosyal medyada güne maalesef cinayet haberleri ile uyanıyoruz. Ne sağlıklı evlenebiliyoruz… Ne de sağlıklı Boşanabiliyoruz… Her ikisi de İnsanlar için oysa ki… Gerekli olgunluğa ulaşmayan kişiler maalesef günün sonunda hem kendi hayatını hem de eşinin hayatını mahvediyor.

Eğer gerçekten yuva kurmak, sevgi dolu bir hayat yaşamak istiyorsak yukarıda saydığım maddeleri lütfen tekrar tekrar okumanızı öneririm…

Unutmayın Evlenmek bir başarı değil, Evliliği sağlıklı bir ortamda sürdürebilmek başarıdır…

Özden CANBOLAT

Boşanma, ekonomik anlamda her iki taraf için de mühim sonuçlar doğurur. Türk Medeni Kanunu'nun 175. maddesi; boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek olan eşe, diğer eşten yoksulluk nafakası isteme hakkı tanımaktadır. Ancak bu hak sınırsız bir nitelik taşımaz. Nafaka talep edenin kusursuz ya da daha az kusurlu olması ve nafaka yükümlüsünün ödeme gücüne sahip bulunması gerekir. Uygulamada mahkemeler, zaman zaman bu ikinci koşulu, yani borçlunun gerçek ödeme gücünü yeterince irdelemeden nafakaya hükmetmektedir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi'nin 2025 yılında verdiği bir karar, bu gözden kaçan boyutu net bir olgu üzerinden gündeme taşımaktadır.

Engelli Eşten Nafaka İstenebilir mi?

Söz konusu davada davalı erkek; akıl hastası ve engelli bir bireydir, çalışabilecek durumda değildir ve herhangi bir geliri bulunmamaktadır. Buna karşın ilk derece mahkemesi ve bölge adliye mahkemesi, kadın lehine yoksulluk nafakasına hükmetmiştir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi ise her iki kararı da bozmuştur. Daire'nin gerekçesi şudur:

"Erkek akıl hastası olup engellidir. Davalı erkek çalışabilecek durumda değildir ve geliri bulunmamaktadır. Gerçekleşen bu durum karşısında, kadın yararına 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 175. maddesinde düzenlenen yoksulluk nafakası koşulları oluşmamıştır." (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2025/3542, K. 2025/10509, T. 02.12.2025)

Nafaka Borçlusunun Ödeme Gücü Neden Önemlidir?

Yoksulluk nafakası, temelde bir dayanışma yükümlülüğüdür; boşanmanın ardından ekonomik açıdan zayıf kalan eşin korunması amacını taşır. Ancak bu koruma mekanizması, karşı tarafın da gerçekten bu yükü taşıyabilecek durumda olmasını gerektirir.

Akıl hastası ve engelli olan, herhangi bir geliri bulunmayan bir kişiden nafaka beklenmesi, hukuken mümkün görünse bile fiilen hayatın gerçekleri ile bağdaşmamaktadır. Üstelik nafaka yükümlüsü eş açısından orantısız bir yük oluşturur. Yargıtay bu kararıyla; nafaka yükümlülüğünün soyut bir borç ilişkisi olmadığını, borçlunun somut ekonomik gerçekliğiyle doğrudan bağlantılı olduğunu bir kez daha ortaya koymuştur.

Boşanma sürecinde nafaka taleplerinin değerlendirilmesi yalnızca talep edenin durumuna göre yapılmaz. Mahkeme; nafaka yükümlüsü olacak kişinin ekonomik ve sağlık durumunu da gözetmek zorundadır. Karşı tarafın engelli, çalışamaz ya da gelirden yoksun olması, nafaka talebinin reddedilmesini zorunlu kılabilir. Bu karar, boşanma davalarında nafaka tartışmalarının ne denli somut ve bireysel bir değerlendirme gerektirdiğini bizlere hatırlatmaktadır.

Av. Ziya CELEP

Özet

Bu makale ceza savunması pratiğini savunma avukatının mesleki davranış kalıpları üzerinden incelemeyi amaçlamaktadır. Ceza savunması çoğu zaman teknik bir hukuk pratiği olarak ele alınmakla birlikte, mahkeme salonunda gerçekleşen süreçler yalnızca hukuki normlarla açıklanamayacak kadar karmaşık psikolojik ve sosyal dinamikler içermektedir. Bu nedenle savunma pratiğini anlamak için hukuk disiplininin yanı sıra psikoloji, retorik ve dramaturji perspektiflerinden de yararlanmak gerekmektedir.

Makale, savunma avukatının mesleki davranış biçimlerini açıklamak amacıyla arketip ve gölge arketip kavramlarından yararlanan bir tipoloji önermektedir. Bu çerçevede stratejist, retorisyen, anlatı mimarı, psikolog, dramaturg, delil mühendisi, çapraz sorgu ustası ve sistem eleştirmeni gibi savunma arketipleri incelenmiştir. Bunun yanında kahraman kompleksi, kurtarıcı kompleksi, sürekli savaşçı, sinik savunmacı, narsistik savunmacı ve aşırı uyumcu gibi gölge arketiplerin savunma pratiği üzerindeki etkileri analiz edilmiştir.

Makalenin temel tezi, etkili bir savunma pratiğinin tek bir arketipe bağlı kalmaktan ziyade farklı savunma arketiplerinin dengeli biçimde kullanılmasını gerektirdiğidir. Bu bağlamda hibrit savunmacı modeli önerilmekte ve savunma mesleğinde öz farkındalığın önemi vurgulanmaktadır.

Giriş

Ceza savunması çoğu zaman teknik bir hukuk pratiği olarak ele alınır. Bu yaklaşım savunma faaliyetinin normatif ve usulî boyutlarını açıklayabilir; ancak mahkeme salonunda gerçekleşen karmaşık psikolojik, retorik ve sosyal süreçleri açıklamakta yetersiz kalır. Oysa ceza yargılaması yalnızca normların uygulandığı mekanik bir süreç değil, aynı zamanda aktörler arasında gerçekleşen yoğun bir etkileşim alanıdır. Bu alanda hukuk kuralları kadar algılar, kanaatler, anlatılar ve güç ilişkileri de belirleyici rol oynar.

Savunma avukatı bu etkileşim alanının merkezinde yer alan aktörlerden biridir. Ancak savunma avukatının rolü çoğu zaman dar bir teknik uzmanlık çerçevesinde tanımlanmaktadır. Gerçekte savunma avukatı yalnızca hukuki bilgi kullanan bir uzman değildir. Savunma avukatı aynı zamanda bir stratejist, bir anlatı kurucusu, bir retorisyen ve çoğu zaman kriz yöneticisidir. Mahkeme salonunda yürütülen savunma faaliyeti yalnızca normların uygulanmasından ibaret değildir; aynı zamanda anlatıların rekabet ettiği, kanaatlerin şekillendiği ve ikna süreçlerinin işlediği bir dramaturjik sahnedir.

Bu nedenle savunma pratiğini anlamak için hukuk disiplininin sınırlarını aşan bir yaklaşım gereklidir. Savunma faaliyetinin psikolojik, retorik ve dramaturjik boyutları dikkate alınmadan ceza savunmasının gerçek işleyişini kavramak mümkün değildir. Mahkeme salonunda savunma avukatı yalnızca hukuki argüman üretmez; aynı zamanda bir anlatı kurar, mahkemenin kanaatini etkilemeye çalışır ve çoğu zaman güçlü kurumsal yapıların karşısında müvekkilini temsil eder.

Bu makale savunma avukatının mesleki davranış kalıplarını açıklamak amacıyla arketip ve gölge arketip kavramlarından yararlanan bir tipoloji önermektedir. Arketip kavramı psikolojide belirli davranış ve karakter kalıplarını açıklamak için kullanılan kuramsal bir çerçeve sunar. Benzer şekilde ceza savunması pratiğinde de farklı savunma tarzlarını temsil eden belirgin mesleki arketipler gözlemlenebilir. Bazı savunma avukatları çatışmacı bir üslup benimserken bazıları uzlaşmacı bir strateji izler; bazıları retorik gücüyle öne çıkarken bazıları dosya analizi ve teknik hukuki çalışma ile etkili olur. Bu farklı savunma tarzları belirli mesleki arketipler olarak kavramsallaştırılabilir.

Bununla birlikte her arketip yalnızca güçlü yönlerden ibaret değildir. Her mesleki eğilim belirli koşullar altında kendi gölge biçimini de üretir. Gölge arketipler, savunma avukatının yoğun mesleki baskı, kurumsal tıkanma, profesyonel yalnızlık ve sürekli çatışma ortamı içinde geliştirdiği riskli ve yıkıcı eğilimleri ifade eder. Bu eğilimler zaman zaman mesleki tükenmişliğe, savunma kalitesinde düşüşe veya savunma pratiğinde etik sorunlara yol açabilmektedir.

Bu makalenin amacı savunma avukatının mesleki kimliğini yalnızca ideal tipler üzerinden değil, aynı zamanda bu tiplerin gölge yönleri üzerinden de inceleyerek daha bütüncül bir savunma tipolojisi geliştirmektir. Böylece savunmanın yalnızca hukuki bir faaliyet olmadığı; aynı zamanda karakter, strateji, psikolojik dayanıklılık ve mesleki etikle şekillenen karmaşık bir pratik olduğu gösterilmeye çalışılacaktır.

Bu çerçevede makale iki temel soruya cevap aramaktadır:

1. Ceza savunması pratiğinde gözlemlenebilen temel savunma arketipleri nelerdir?

2. Bu arketiplerin gölge biçimleri savunma pratiğini nasıl etkiler?

Bu sorular üzerinden geliştirilen tipoloji, savunma mesleğinin güçlü yönlerini görünür kılmayı ve aynı zamanda mesleğin karşı karşıya olduğu riskleri daha açık biçimde analiz etmeyi amaçlamaktadır.

I. Teorik Arkaplan

Arketip Kuramı

Arketip kavramı psikolojide Carl Gustav Jung tarafından geliştirilmiş ve insan davranışlarında tekrar eden karakter kalıplarını açıklamak amacıyla kullanılan önemli bir kuramsal çerçeve sunmuştur. Jung’a göre arketipler, bireylerin davranışlarında ve düşünce biçimlerinde ortaya çıkan evrensel eğilimleri temsil eden sembolik modellerdir. Bu modeller belirli davranış örüntülerinin ve karakter yapıların tekrar eden biçimlerde ortaya çıkmasını açıklamaya yardımcı olur.

Arketipler yalnızca bireysel psikolojiyi değil, aynı zamanda mesleki davranış kalıplarını anlamak açısından da işlevsel bir analitik araç sunmaktadır. Birçok meslek alanında belirli rol tiplerinin ve davranış eğilimlerinin tekrar eden biçimlerde ortaya çıktığı gözlemlenebilir.

Ceza savunması pratiğinde de benzer biçimde belirli mesleki davranış kalıpları ortaya çıkmaktadır. Bazı savunma avukatları stratejik planlama ve uzun vadeli düşünme konusunda öne çıkarken, bazıları retorik becerileriyle, bazıları ise teknik delil analizi konusundaki yetkinlikleriyle dikkat çekmektedir. Bu farklı mesleki yönelimler, savunma pratiğinde gözlemlenen davranış kalıplarını açıklamak için savunma arketipleri kavramı ile ifade edilebilir.

Savunma arketipleri, savunma avukatlarının farklı mesleki yetkinliklerini ve stratejik eğilimlerini temsil eden ideal tipler olarak düşünülebilir. Bu tipoloji, savunma pratiğinin yalnızca normatif hukuk kurallarıyla değil, aynı zamanda insan davranışlarının ve mesleki karakter yapıların etkisiyle şekillendiğini göstermektedir.

Bu yaklaşım, savunma mesleğini yalnızca hukuki teknikler bütünü olarak değil, aynı zamanda belirli karakter eğilimlerinin ve mesleki kimlik biçimlerinin ortaya çıktığı bir pratik alan olarak ele almaktadır.

Mahkeme Dramaturjisi

Savunma Arketipleri Teorisinin ikinci kuramsal kaynağı mahkeme dramaturjisidir. Bu yaklaşım, mahkeme salonunda gerçekleşen etkileşimlerin yalnızca hukuki bir süreç olarak değil, aynı zamanda belirli rollerin oynandığı bir sosyal sahne olarak da incelenebileceğini ileri sürer.

Erving Goffman’ın dramaturjik sosyoloji yaklaşımına göre sosyal hayat, bireylerin belirli roller üstlendiği ve bu rolleri çeşitli performanslar aracılığıyla sergilediği bir sahne olarak değerlendirilebilir. İnsanlar sosyal etkileşim içinde kendilerini belirli biçimlerde sunar ve bu sunumlar belirli izlenimler üretir.

Mahkeme salonu bu anlamda güçlü bir dramaturjik alan oluşturur. Hâkim, savcı, avukat, tanık ve sanık belirli kurumsal roller içinde hareket ederler. Bu aktörlerin davranışları yalnızca hukuki normlarla değil, aynı zamanda rol beklentileri, iletişim biçimleri ve performans unsurlarıyla da şekillenir.

Savunma avukatı bu sahnede hem hukuki hem de performatif bir rol üstlenir. Savunma yalnızca hukuki argümanların sunulmasından ibaret değildir; aynı zamanda belirli bir anlatının kurulması, duruşma atmosferinin yönetilmesi ve mahkemenin kanaatinin etkilenmesi süreçlerini de içerir.

Bu nedenle savunma pratiğinde retorik, beden dili, anlatı kurma ve sahne hâkimiyeti önemli unsurlar hâline gelir. Savunma avukatı duruşma salonunda yalnızca hukuki bir aktör değil, aynı zamanda belirli bir performans sergileyen bir iletişim aktörüdür.

Bu perspektif ceza savunmasını yalnızca teknik bir hukuk faaliyeti olarak değil, aynı zamanda dramaturjik bir etkileşim süreci olarak değerlendirmeye imkân tanımaktadır.

Retorik Teori

Savunma Arketipleri Teorisinin üçüncü kuramsal kaynağı retorik teoridir. Retorik, ikna süreçlerini inceleyen ve özellikle hukuki tartışmaların anlaşılması açısından büyük önem taşıyan klasik bir düşünce alanıdır. Antik retorik geleneğinde Aristoteles, ikna sürecinin üç temel unsur üzerine kurulduğunu belirtmiştir: ethos, logos ve pathos.

Ethos, konuşmacının güvenilirliğini ve karakterini ifade eder. Mahkeme salonunda savunma avukatının kişisel duruşu, mesleki itibarı ve güven veren üslubu, savunmanın ikna gücü üzerinde önemli bir etkiye sahiptir. Hâkim, savunma avukatının yalnızca söylediklerini değil, aynı zamanda nasıl bir mesleki duruş sergilediğini de değerlendirmektedir.

Logos, savunmanın mantıksal ve hukuki boyutunu ifade eder. Delillerin analizi, hukuki argümanların kurulması ve olay örgüsünün rasyonel biçimde açıklanması bu unsurun temelini oluşturur. Ceza savunmasında delil değerlendirmesi ve hukuki akıl yürütme süreci logos boyutunun en önemli unsurlarıdır.

Pathos ise dinleyicinin duygusal dünyasına hitap eden ikna boyutunu ifade eder. Ceza yargılamasında bu unsur, özellikle sözlü savunmalarda ve kapanış konuşmalarında etkili olabilir. Savunma avukatı, davanın insanî boyutunu görünür hâle getirerek mahkemenin olaylara farklı bir perspektiften bakmasını sağlayabilir.

Ceza savunması pratiği bu üç retorik unsurun birlikte kullanıldığı bir ikna sürecidir. Savunma arketipleri de çoğu zaman bu üç unsurun farklı ağırlıklarla kullanılmasıyla ortaya çıkar. Örneğin retorisyen savunmacı pathos ve ethos boyutlarını öne çıkarırken, delil mühendisi savunmacı logos boyutuna daha fazla ağırlık verebilir.

Bu nedenle retorik teori, savunma pratiğinin yalnızca hukuki bir tartışma olmadığını; aynı zamanda çok katmanlı bir ikna süreci olduğunu göstermektedir.

II. Savunma Avukatının Arketipleri

Ceza savunması pratiğinde savunma avukatlarının davranış biçimleri, stratejik tercihleri ve mesleki refleksleri önemli farklılıklar gösterebilir. Bu farklılıklar yalnızca kişisel karakter özelliklerinden değil; aynı zamanda avukatın mesleki deneyiminden, içinde bulunduğu kurumsal ortamdan, davanın niteliğinden ve savunma kültüründen de etkilenir.

Bu nedenle savunma pratiğinde gözlemlenen farklı mesleki yönelimler savunma arketipleri olarak kavramsallaştırılabilir. Arketip kavramı burada belirli bir mesleki davranış kalıbını, stratejik eğilimi ve savunma tarzını ifade etmektedir.

Gerçekte hiçbir savunma avukatı yalnızca tek bir arketipi temsil etmez. Birçok avukat farklı durumlarda farklı arketip özellikleri gösterebilir. Bununla birlikte bazı eğilimler belirli savunma pratiklerinde daha belirgin biçimde ortaya çıkar.

Aşağıda ceza savunması pratiğinde sıkça gözlemlenen bazı temel savunma arketipleri incelenmektedir.

Stratejist

Stratejist savunmacı, davayı yalnızca tek tek duruşma anlarından oluşan bir süreç olarak değil, bütünlüklü bir mücadele alanı olarak görür. Bu arketip için savunma faaliyeti bir uzun vadeli strateji problemidir.

Stratejist savunmacı dosyayı bütünsel biçimde analiz eder. Delillerin zaman içindeki etkisini, mahkemenin muhtemel kanaat gelişimini, savcılığın hamlelerini ve duruşmanın dramaturjik akışını birlikte değerlendirir. Bu nedenle savunma hamleleri çoğu zaman belirli bir planın parçası olarak ortaya çıkar.

Bu arketipteki avukatlar genellikle şu özellikleri gösterir:

• Dosyayı ayrıntılı ve sistematik biçimde analiz etme
• Savcılık anlatısının zayıf noktalarını erken aşamada tespit etme
• Delillerin mahkeme üzerindeki psikolojik etkisini hesaplama
• Duruşma stratejisini aşamalı biçimde kurma

Stratejist savunmacı için önemli olan yalnızca anlık başarı değildir. Önemli olan davanın genel yönünü etkilemektir. Bu nedenle bazı durumlarda kısa vadede geri adım atmak veya belirli tartışmaları ileriki aşamalara bırakmak stratejik bir tercih olarak görülebilir.

Bu yaklaşım savunmanın tutarlılığını ve planlılığını güçlendirebilir. Ancak aşırı stratejik yaklaşım zaman zaman savunmanın spontane reflekslerini zayıflatabilir ve duruşma sırasında ortaya çıkan fırsatların kaçırılmasına yol açabilir.

Retorisyen

Retorisyen savunmacı, savunmanın en güçlü araçlarından birinin söz olduğunun farkındadır. Bu arketipteki avukat için ceza yargılaması yalnızca normların uygulanması değil, aynı zamanda ikna ve anlatı mücadelesidir.

Retorisyen savunmacı sözün gücünü ustaca kullanır. Etkili bir dil, güçlü bir anlatı, doğru tonlama ve uygun retorik ritim bu arketipin temel araçlarıdır. Bu savunma tarzında hukuki argümanlar yalnızca teknik bir biçimde sunulmaz; aynı zamanda hâkimin zihninde anlamlı bir bütün oluşturacak şekilde yapılandırılır.

Retorisyen savunmacı genellikle şu özellikleri gösterir:

• Karmaşık hukuki meseleleri anlaşılır bir anlatıya dönüştürebilme
• Hâkimin dikkatini belirli noktalara yoğunlaştırabilme
• Duruşma salonunun psikolojik atmosferini okuyabilme
• Dilin tonunu ve ritmini duruma göre ayarlayabilme

Bu arketip özellikle sözlü savunmalarda, tanık sorgularında ve kapanış konuşmalarında etkili olur. Retorisyen savunmacı, savunmanın yalnızca deliller üzerinden değil, aynı zamanda anlam üretimi üzerinden de yürüdüğünü bilir. Bu nedenle savunma anlatısı çoğu zaman belirli bir dramatik yapı içinde sunulur.

Bununla birlikte retorik gücün aşırı kullanımı bazı riskler de barındırır. Retorik, güçlü bir araç olmakla birlikte, içerikten kopmuş bir söyleme dönüşmesi hâlinde savunmanın inandırıcılığını zayıflatabilir. Bu nedenle etkili bir retorisyen savunmacı, retoriği hukuki içerikle dengeli biçimde kullanabilen kişidir.

Anlatı Mimarı

Anlatı mimarı savunmacı, ceza yargılamasını yalnızca delillerin teknik olarak değerlendirildiği bir süreç olarak değil, aynı zamanda rekabet eden anlatıların karşı karşıya geldiği bir alan olarak görür. Bu arketip için bir ceza davası, farklı tarafların olayın nasıl gerçekleştiğine dair sunduğu hikâyelerin yarıştığı bir anlam mücadelesidir.

Ceza yargılamasında savcılık çoğu zaman olayların belirli bir şekilde gerçekleştiğini ileri süren bütünlüklü bir anlatı kurar. Deliller, tanık ifadeleri ve olay örgüsü bu anlatının parçaları hâline getirilir. Anlatı mimarı savunmacı ise bu anlatının yapısını analiz eder; anlatı içindeki boşlukları, çelişkileri ve kopuklukları ortaya çıkarmaya çalışır.

Bu arketipteki savunmacı genellikle şu stratejileri kullanır:

• Savcılık anlatısının varsayımlarını ve zayıf noktalarını tespit etmek
• Olay örgüsündeki mantık boşluklarını görünür kılmak
• Delillerin farklı yorumlanma ihtimallerini göstermek
• Savcılık anlatısına alternatif bir anlatı inşa etmek

Anlatı mimarı savunmacı için savunmanın amacı yalnızca tek tek delillere itiraz etmek değildir. Asıl amaç, mahkemenin zihninde oluşan olay anlatısını sarsmak veya yeniden yapılandırmaktır. Bu nedenle savunma çoğu zaman parçalı itirazlar yerine, bütünlüklü bir alternatif anlatı üretmeye yönelir.

Bu yaklaşım özellikle prematüre kanaatin oluştuğu davalarda önemli bir işlev görür. Hâkim dosyanın ilk okunması sırasında olayın nasıl gerçekleştiğine dair belirli bir zihinsel çerçeve geliştirmiş olabilir. Anlatı mimarı savunmacı, savunmanın en kritik görevlerinden birinin bu çerçeveyi kırmak olduğunu bilir.

Bununla birlikte anlatı kurma stratejisinin de belirli riskleri vardır. Savunma tarafından kurulan alternatif anlatı delillerle yeterince desteklenmezse, savunmanın inandırıcılığı zayıflayabilir. Bu nedenle etkili bir anlatı mimarı savunmacı, anlatıyı yalnızca retorik bir araç olarak değil, delillerle desteklenen tutarlı bir yapı olarak kurmak zorundadır.

Psikolog

Psikolog savunmacı, ceza yargılamasının yalnızca hukuki bir süreç olmadığını; aynı zamanda güçlü psikolojik dinamiklerin etkisi altında yürüyen bir etkileşim alanı olduğunu kabul eder. Bu arketipteki savunmacı için duruşma salonu, yalnızca hukuki argümanların sunulduğu bir yer değil, aynı zamanda insanların algıları, duyguları ve kanaatlerinin şekillendiği bir ortamdır.

Psikolog savunmacı, mahkeme salonundaki psikolojik atmosferi dikkatle gözlemler. Hâkimin sorduğu sorular, savcının tavrı, tanıkların davranışları ve duruşma salonundaki genel atmosfer bu savunmacı için önemli ipuçları taşır. Bu ipuçları, mahkemenin hangi noktalar üzerinde yoğunlaştığını ve hangi konularda tereddüt yaşadığını anlamaya yardımcı olabilir.

Bu arketipteki savunmacılar genellikle şu özellikleri gösterir:

• Hâkimin dikkatini ve ilgisini hangi noktaların çektiğini gözlemleme
• Duruşma sırasında ortaya çıkan psikolojik sinyalleri doğru yorumlama
• Tanıkların ve tarafların davranışlarını analiz etme
• Savunmanın tonunu ve üslubunu mahkemenin psikolojik atmosferine göre ayarlama

Psikolog savunmacı için savunma yalnızca hukuki argümanların sunulması değildir. Aynı zamanda mahkemenin zihinsel ve duygusal süreçlerini doğru okuyarak savunma stratejisini buna göre uyarlamaktır. Bu nedenle bu arketip, savunmanın psikolojik boyutunu en fazla dikkate alan savunma tarzlarından biridir.

Bu yaklaşım özellikle kanaatin hızla oluştuğu veya duruşma atmosferinin gergin olduğu davalarda savunmanın daha dengeli ve etkili yürütülmesine katkı sağlayabilir. Ancak aşırı psikolojik okumaya dayalı bir savunma tarzı, zaman zaman hukuki argümanların geri planda kalmasına da yol açabilir. Bu nedenle etkili bir psikolog savunmacı, psikolojik sezgiyi güçlü hukuki analizle birlikte kullanabilen kişidir.

Dramaturg

Dramaturg savunmacı, mahkeme salonunun yalnızca hukuki argümanların tartışıldığı bir yer olmadığını; aynı zamanda belirli rollerin oynandığı, izlenimlerin üretildiği ve performansların sergilendiği bir sosyal sahne olduğunu bilir. Bu arketip için duruşma, yalnızca normların uygulandığı teknik bir süreç değil; aynı zamanda dramaturjik bir etkileşim alanıdır.

Dramaturg savunmacı, duruşma performansının savunma üzerindeki etkisini dikkate alır. Savunmanın yalnızca içeriği değil, nasıl sunulduğu da önemlidir. Bu nedenle beden dili, konuşma temposu, vurgu, duraklamalar ve ses tonunun doğru kullanımı savunmanın etkisini artırabilecek unsurlar olarak görülür.

Bu arketipteki savunmacılar genellikle şu konulara dikkat eder:

• Duruşma salonunda oluşturulan ilk izlenim
• Beden dilinin ve mimiklerin savunma üzerindeki etkisi
• Konuşma temposu ve vurguların ikna gücüne katkısı
• Savunma konuşmasının dramatik yapısı ve ritmi

Dramaturg savunmacı için savunma, yalnızca bir metin değil; aynı zamanda bir performanstır. Bu nedenle savunma konuşmaları çoğu zaman belirli bir dramaturjik yapı içinde kurgulanır. Giriş, gerilim noktaları ve güçlü bir kapanış bu performansın önemli unsurlarıdır.

Bu yaklaşım özellikle sözlü savunmalarda ve kritik duruşma anlarında savunmanın etkisini artırabilir. Ancak performansın aşırı vurgulanması, savunmanın içeriğinin geri planda kalmasına yol açma riskini de barındırır. Bu nedenle etkili bir dramaturg savunmacı, performansı hukuki argümanların önüne geçirmeden, savunmanın ikna gücünü destekleyen bir araç olarak kullanabilen kişidir.

Delil Mühendisi

Delil mühendisi savunmacı, ceza yargılamasının merkezinde delillerin sistematik analizi bulunduğunu kabul eder. Bu arketip için savunmanın en güçlü zemini retorik veya performans değil, delillerin titiz ve metodik biçimde incelenmesidir.

Delil mühendisi savunmacı dosyadaki tüm delilleri ayrıntılı biçimde analiz eder. Deliller arasındaki ilişkileri, zaman çizelgesini, teknik raporları ve soruşturma sürecinde yapılan işlemleri dikkatle inceler. Bu süreçte amaç yalnızca savcılık delillerine itiraz etmek değil, aynı zamanda delillerin mantıksal yapısını ve güvenilirliğini test etmektir.

Bu arketipteki savunmacılar genellikle şu özellikleri gösterir:

• Dosyadaki delilleri sistematik ve metodik biçimde inceleme
• Deliller arasındaki çelişkileri ve tutarsızlıkları tespit etme
• Teknik raporları ve bilirkişi görüşlerini eleştirel biçimde analiz etme
• Olayların kronolojisini ayrıntılı biçimde yeniden kurma

Delil mühendisi savunmacı özellikle karmaşık ve teknik nitelikli davalarda etkili olabilir. Bu tür davalarda delillerin doğru analiz edilmesi savunmanın en önemli araçlarından biri hâline gelir. Bu nedenle bu arketip, savunmanın analitik ve metodik yönünü temsil eder.

Bununla birlikte aşırı teknik bir yaklaşım bazı riskler de barındırabilir. Delil analizine fazlasıyla yoğunlaşan bir savunma tarzı, zaman zaman duruşmanın retorik ve psikolojik boyutlarını ihmal edebilir. Bu nedenle etkili bir delil mühendisi savunmacı, teknik analiz ile mahkeme psikolojisini birlikte değerlendirebilen kişidir.

Çapraz Sorgu Ustası

Çapraz sorgu ustası savunmacı, ceza yargılamasında tanık sorgusunun savunmanın en güçlü araçlarından biri olduğunu bilir. Bu arketip için tanık beyanları yalnızca dinlenmesi gereken ifadeler değil, dikkatli ve sistematik bir sorgu süreciyle test edilmesi gereken anlatılardır.

Çapraz sorgu ustası savunmacı, tanık ifadelerindeki boşlukları ve çelişkileri ortaya çıkarabilecek sorular sorma konusunda ustadır. Bu süreçte amaç yalnızca tanığın söylediklerini tekrar ettirmek değil, tanık anlatısının tutarlılığını ve güvenilirliğini sınamaktır.

Bu arketipteki savunmacılar genellikle şu özellikleri gösterir:

• Tanık anlatısındaki kritik noktaları hızlı biçimde tespit edebilme
• Kısa, net ve yönlendirici sorular kullanabilme
• Tanığın anlatısındaki çelişkileri görünür hâle getirebilme
• Sorgu sırasında duruşma psikolojisini kontrol edebilme

Çapraz sorgu ustası savunmacı için sorgu, yalnızca bilgi toplama süreci değildir; aynı zamanda anlatının çözülmesini sağlayan stratejik bir araçtır. Doğru sorularla tanığın anlatısındaki tutarsızlıklar ortaya çıkarılabilir, olayın farklı şekilde gerçekleşmiş olabileceği gösterilebilir veya tanığın güvenilirliği sorgulanabilir.

Bu yaklaşım özellikle tanık beyanlarının davada belirleyici rol oynadığı durumlarda savunma açısından büyük önem taşır. Ancak çapraz sorgunun aşırı agresif veya kontrolsüz kullanımı, tanığın sempati kazanmasına veya mahkeme tarafından olumsuz algılanmasına da yol açabilir. Bu nedenle etkili bir çapraz sorgu ustası, sorgunun sertliğini ve temposunu duruma göre ayarlayabilen savunmacıdır.

Sistem Eleştirmeni

Sistem eleştirmeni savunmacı, ceza yargılamasının yalnızca bireysel bir uyuşmazlığın çözümünden ibaret olmadığını; aynı zamanda daha geniş bir yargısal ve kurumsal yapı içinde gerçekleştiğini kabul eder. Bu arketipteki savunmacı, dava sürecinde ortaya çıkan hukuka aykırılıkları veya yapısal sorunları yalnızca teknik itirazlar düzeyinde değil, gerektiğinde açık bir eleştiri diliyle gündeme getirebilir.

Sistem eleştirmeni savunmacı için savunma, yalnızca müvekkilin bireysel haklarını korumak değil; aynı zamanda yargılama sürecinde ortaya çıkan sistemsel sorunları görünür kılmak anlamına da gelebilir. Bu nedenle hukuka aykırı soruşturma yöntemleri, savunma hakkının kısıtlanması veya yargılama sürecindeki yapısal dengesizlikler bu savunma tarzının önemli gündemlerinden biridir.

Bu arketipteki savunmacılar genellikle şu özellikleri gösterir:

• Yargılama sürecindeki hukuka aykırılıkları açık biçimde dile getirme
• Savunma hakkını sınırlayan uygulamalara karşı güçlü itirazlar geliştirme
• Yargı pratiğindeki yapısal sorunları görünür hâle getirme
• Savunmayı daha geniş bir hukuk devleti perspektifi içinde konumlandırma

Bu savunma tarzı özellikle siyasal davalarda, hak ihlallerinin yoğun olduğu yargılamalarda veya savunma hakkının sistematik biçimde sınırlandığı durumlarda önem kazanabilir. Sistem eleştirmeni savunmacı, savunmanın yalnızca bireysel bir mesleki faaliyet değil, aynı zamanda hukuk düzeninin korunmasına yönelik bir rol taşıdığını düşünür.

Bu arketip, kopuş savunmasına en yakın savunma tiplerinden biridir. Ancak kopuş savunmasından farklı olarak, sistem eleştirmeni savunmacı çoğu zaman yargılamanın tamamen reddedilmesi yerine yargı sisteminin içinden bir eleştiri geliştirmeyi tercih eder. Bu yönüyle eleştirel fakat stratejik bir savunma yaklaşımını temsil eder.

Şüphe Mimarı

Makul şüphe mimarı savunmacı, ceza yargılamasının temel ilkelerinden biri olan şüpheden sanık yararlanır (in dubio pro reo) ilkesini savunmanın merkezine yerleştirir. Bu arketip için savunmanın amacı her zaman sanığın suçsuzluğunu kesin biçimde kanıtlamak değildir; asıl amaç, suçlamanın kesinliğini sarsmak ve mahkemenin kanaatinde makul bir şüphe oluşturmaktır.

Makul şüphe mimarı savunmacı, savcılık iddiasının dayandığı delilleri ve anlatıyı bu perspektifle analiz eder. Deliller arasındaki tutarsızlıklar, soruşturma sürecindeki eksiklikler, tanık beyanlarının güvenilirliği ve olayın alternatif açıklamaları savunmanın temel çalışma alanını oluşturur.

Bu arketipteki savunmacılar genellikle şu stratejileri benimser:

• Savcılık iddiasındaki kesinlik iddiasını sorgulamak
• Deliller arasındaki çelişkileri ve boşlukları görünür hâle getirmek
• Olayın farklı şekilde gerçekleşmiş olabileceğini göstermek
• Mahkemenin kanaatini mutlaklıktan şüpheye doğru yönlendirmek

Makul şüphe mimarı savunmacı için savunmanın başarısı, mahkemenin zihninde makul bir tereddüt alanı oluşturabilmektir. Çünkü ceza yargılamasında mahkûmiyet kararı ancak suçun şüpheye yer bırakmayacak biçimde ispat edilmesi hâlinde verilebilir.

Bu yaklaşım özellikle delillerin sınırlı olduğu veya olayın farklı yorumlara açık olduğu davalarda etkili olabilir. Ancak savunmanın yalnızca şüphe üretmeye odaklanması, bazı durumlarda savunmanın pasif bir stratejiye dönüşmesi riskini de barındırabilir. Bu nedenle etkili bir makul şüphe mimarı savunmacı, şüphe üretme stratejisini güçlü hukuki analiz ve tutarlı savunma anlatısıyla destekleyen kişidir.

Kriz Yöneticisi

Kriz yöneticisi savunmacı, bazı ceza davalarının yalnızca hukuki bir süreçten ibaret olmadığını; aynı zamanda yoğun medya ilgisi, kamuoyu baskısı veya politik gerilim içeren kriz ortamlarında yürüdüğünü bilir. Bu arketipteki savunmacı için dava, yalnızca mahkeme salonunda değil, çoğu zaman mahkeme dışındaki algı alanlarında da şekillenir.

Kriz yöneticisi savunmacı bu tür durumlarda savunmanın dengesini korumaya çalışır. Medyada oluşan anlatılar, sosyal medyadaki tartışmalar ve kamuoyunda gelişen tepkiler savunma stratejisini dolaylı olarak etkileyebilir. Bu nedenle savunmacı yalnızca hukuki hamleleri değil, davanın algısal boyutunu da dikkate alır.

Bu arketipteki savunmacılar genellikle şu özellikleri gösterir:

• Medya ve kamuoyu baskısı altında soğukkanlılığını koruyabilme
• Davanın algısal boyutunu analiz edebilme
• Müvekkilin davranışlarını ve açıklamalarını stratejik biçimde yönlendirebilme
• Hukuki savunma ile kamuoyu iletişimi arasındaki dengeyi kurabilme

Kriz yöneticisi savunmacı için en önemli meselelerden biri, yoğun baskı altında savunmanın stratejik tutarlılığını korumaktır. Bu tür davalarda ani tepkiler, kontrolsüz açıklamalar veya savunmanın duygusal tepkilere yönelmesi savunma stratejisini zayıflatabilir.

Bu yaklaşım özellikle yüksek profilli davalarda savunmanın daha kontrollü ve dengeli yürütülmesine katkı sağlayabilir. Ancak savunmanın aşırı ölçüde kriz yönetimi perspektifine odaklanması, zaman zaman hukuki tartışmaların geri planda kalmasına da yol açabilir. Bu nedenle etkili bir kriz yöneticisi savunmacı, kriz yönetimi ile güçlü hukuki savunma arasında sağlıklı bir denge kurabilen kişidir.

Tutanak Savaşçısı

Tutanak savaşçısı savunmacı, ceza yargılamasında duruşma tutanaklarının yalnızca teknik bir kayıt değil, aynı zamanda yargılamanın resmî hafızası olduğunu bilir. Bu arketipteki savunmacı için duruşma salonunda yaşanan her önemli gelişmenin tutanağa doğru ve eksiksiz biçimde geçirilmesi savunmanın temel unsurlarından biridir.

Ceza yargılamasında istinaf ve temyiz incelemeleri çoğu zaman doğrudan duruşma deneyimine değil, dosyada yer alan yazılı kayıtlara dayanır. Bu nedenle duruşmada söylenen birçok husus, tutanağa yansımadığı takdirde üst mahkemelerin değerlendirmesine konu olamayabilir. Tutanak savaşçısı savunmacı bu gerçeğin farkındadır ve duruşma sürecini aynı zamanda dosya üretme süreci olarak görür.

Bu arketipteki savunmacılar genellikle şu konulara özellikle dikkat eder:

• Duruşma sırasında yapılan itirazların tutanağa geçirilmesi
• Tanık beyanlarının doğru ve eksiksiz kaydedilmesi
• Mahkemenin ara kararlarının açık biçimde yazılması
• Savunmanın ileri sürdüğü hususların tutanakta yer alması

Tutanak savaşçısı savunmacı için savunma yalnızca sözlü müdahalelerden ibaret değildir. Savunmanın kalıcı etkisi çoğu zaman dosyada bırakılan izler aracılığıyla ortaya çıkar. Bu nedenle duruşmada yapılan müdahalelerin tutanağa yansıması, ileride yapılacak kanun yolu başvuruları açısından büyük önem taşır.

Bu yaklaşım özellikle istinaf ve temyiz süreçlerinin belirleyici olduğu davalarda savunmanın etkinliğini artırabilir. Ancak tutanak odaklı bir savunma tarzının aşırıya kaçması, zaman zaman duruşmanın akışını kesintiye uğratabilir veya savunmanın retorik ve stratejik boyutlarını geri plana itebilir. Bu nedenle etkili bir tutanak savaşçısı savunmacı, tutanak hassasiyetini savunmanın genel stratejisiyle dengeli biçimde birleştirebilen kişidir.

Yalnız Savaşçı

Yalnız savaşçı savunmacı, savunma mesleğinin ontolojik yalnızlığını temsil eden arketiptir. Ceza yargılamasında savunma avukatı çoğu zaman kurumsal güçlerin karşısında tek başına duran aktördür. Savcılık makamı devlet adına hareket eder, mahkeme kurumsal otoriteyi temsil eder ve çoğu zaman kamuoyu da belirli bir anlatının etkisi altındadır. Bu tabloda savunma avukatı, müvekkilinin haklarını koruma görevini çoğu zaman sınırlı imkânlarla ve tek başına yürütmek zorunda kalır.

Yalnız savaşçı savunmacı, bu mesleki gerçekliğin farkındadır. Savunma pratiğinde zaman zaman hâkimin, savcının ve hatta kamuoyunun oluşturduğu güçlü atmosfer karşısında yalnız kalınabilir. Bu nedenle bu arketip, savunmanın bağımsızlık ve direnç boyutunu temsil eder.

Bu arketipteki savunmacılar genellikle şu özellikleri gösterir:

• Kurumsal baskı karşısında mesleki bağımsızlığını koruyabilme
• Mahkeme salonunda oluşan olumsuz atmosfere rağmen savunmayı sürdürebilme
• Müvekkilin haklarını savunurken yalnız kalmayı göze alabilme
• Mesleki sorumluluğu kişisel cesaretle birleştirebilme

Yalnız savaşçı savunmacı için savunma mesleği yalnızca teknik bir faaliyet değil, aynı zamanda etik bir duruş meselesidir. Savunma avukatı bazı durumlarda popüler olmayan bir pozisyonu savunmak, güçlü kurumların karşısında itiraz etmek veya çoğunluğun kanaatine karşı çıkmak zorunda kalabilir.

Bu arketip savunma mesleğinin en temel gerçeklerinden birini görünür kılar: Ceza yargılamasında savunma çoğu zaman yalnız bir mücadeledir. Ancak bu yalnızlık aynı zamanda savunmanın bağımsızlığının ve mesleki onurunun da kaynağıdır.

III. Savunma Avukatının Gölge Arketipleri

Her meslek gibi savunma avukatlığının da kendine özgü psikolojik riskleri bulunmaktadır. Ceza savunması çoğu zaman yoğun stres, sürekli çatışma, kurumsal baskı ve yüksek sorumluluk altında yürütülen bir mesleki faaliyettir. Bu koşullar savunma avukatının mesleki dayanıklılığını sınayabilir ve zaman içinde bazı olumsuz eğilimlerin ortaya çıkmasına yol açabilir.

Jungcu psikolojide “gölge”, bireyin bastırdığı, kontrol etmekte zorlandığı veya farkında olmadan geliştirdiği yönleri ifade eder. Bu kavram mesleki bağlamda ele alındığında, profesyonel rolün belirli yönlerinin aşırılaşması sonucunda ortaya çıkan davranış deformasyonlarını açıklamak için kullanılabilir.

Bu çerçevede savunma pratiğinde ortaya çıkabilen bazı eğilimler savunma avukatının gölge arketipleri olarak tanımlanabilir. Gölge arketipler, savunma pratiğinde başlangıçta güçlü bir mesleki özellik olarak ortaya çıkan bazı eğilimlerin zamanla aşırılaşması veya deformasyona uğraması sonucunda ortaya çıkan davranış kalıplarını ifade eder. Başka bir ifadeyle gölge arketipler, mesleki güçlü yönlerin kontrolsüz biçimde genişlemesi sonucu ortaya çıkan riskli eğilimleri temsil eder.

Savunma avukatının arketipleri mesleğin yaratıcı ve güçlü yönlerini temsil ederken, gölge arketipler bu güçlü yönlerin deformasyona uğramış biçimlerini görünür hâle getirir. Bu nedenle gölge arketiplerin incelenmesi yalnızca bireysel psikoloji açısından değil, aynı zamanda savunma pratiğinin sürdürülebilirliği açısından da önem taşımaktadır.

Gölge arketipler savunma mesleğinde ortaya çıkabilecek mesleki tükenmişlik, aşırı çatışmacılık, sinizm veya mesleki sınırların bulanıklaşması gibi riskleri anlamaya yardımcı olur. Bu eğilimlerin farkında olmak, savunma avukatının hem mesleki etkinliğini hem de psikolojik dayanıklılığını koruyabilmesi açısından önemli bir mesleki öz farkındalık alanı yaratmaktadır.

Kahraman Kompleksi

Kahraman kompleksi, savunma mesleğinde zaman zaman ortaya çıkabilen önemli psikolojik risklerden biridir. Bu gölge arketipte savunma avukatı kendisini davanın tek kurtarıcısı olarak görmeye başlayabilir.

Savunma mesleğinin doğası, avukatı çoğu zaman zor durumda olan bireylerin yanında konumlandırır. Müvekkilin özgürlüğü, itibarı ve hatta hayatı bazı durumlarda savunmanın başarısına bağlı olabilir. Bu durum savunma avukatında güçlü bir sorumluluk duygusu yaratır. Ancak bu sorumluluk duygusu zamanla aşırı bir kurtarıcılık rolüne dönüşebilir.

Kahraman kompleksi geliştiren savunmacı şu eğilimleri gösterebilir:

• Davanın tüm yükünü tek başına üstlenme eğilimi
• Müvekkilin kaderini tamamen kendi performansına bağlama
• Sürekli mücadele ve fedakârlık içinde olma duygusu
• Başarısızlık durumunda yoğun kişisel suçluluk hissetme

Bu durum kısa vadede yüksek motivasyon yaratabilir; ancak uzun vadede savunma avukatında aşırı sorumluluk duygusu, mesleki tükenmişlik ve psikolojik yıpranma yaratma riski taşır.

Etkili bir savunmacı için önemli olan, mesleki sorumluluğu güçlü biçimde üstlenirken aynı zamanda savunma sürecinin yalnızca bireysel çabayla belirlenmediğini kabul edebilmektir. Ceza yargılaması birçok aktörün ve yapısal faktörün etkisi altında yürüyen bir süreçtir. Bu nedenle savunmanın başarısı yalnızca savunma avukatının bireysel performansına indirgenemez.

Bu perspektif, savunma avukatının hem mesleki etkinliğini korumasına hem de psikolojik dayanıklılığını sürdürebilmesine yardımcı olabilir.

Kurtarıcı Kompleksi

Kurtarıcı kompleksi, savunma mesleğinde ortaya çıkabilen bir diğer gölge arketiptir. Bu durumda savunma avukatı, yalnızca hukuki temsil görevini yerine getiren bir profesyonel olmaktan çıkar; zamanla müvekkilin hayatını kurtarma misyonunu üstlenen bir figüre dönüşebilir.

Ceza davalarının doğası gereği müvekkiller çoğu zaman ağır bir psikolojik yük altındadır. Özgürlüklerini kaybetme ihtimali, toplumsal damgalanma, ekonomik ve ailevi sorunlar savunma sürecini yalnızca hukuki bir mesele olmaktan çıkarır. Bu durum bazı savunma avukatlarında müvekkile karşı güçlü bir koruma ve kurtarma duygusu geliştirebilir.

Kurtarıcı kompleksi geliştiren savunmacı genellikle şu eğilimleri gösterebilir:

• Müvekkilin sorunlarını yalnızca hukuki değil, kişisel bir sorumluluk olarak görme
• Müvekkilin yaşamındaki diğer sorunları da çözmeye çalışma
• Mesleki sınırları aşan bir duygusal bağ geliştirme
• Davanın sonucunu kişisel bir başarı veya başarısızlık meselesi olarak algılama

Bu durum kısa vadede müvekkille güçlü bir güven ilişkisi kurulmasına katkı sağlayabilir. Ancak uzun vadede mesleki sınırların bulanıklaşmasına ve savunma avukatının duygusal olarak aşırı yüklenmesine yol açabilir.

Savunma mesleğinde sağlıklı bir profesyonel ilişki, hem empatiyi hem de mesleki mesafeyi birlikte gerektirir. Etkili bir savunmacı müvekkilin durumunu anlayabilir ve onun haklarını güçlü biçimde savunabilir; ancak aynı zamanda savunmanın profesyonel sınırlar içinde yürütülmesi gerektiğini de gözden kaçırmaz.

Bu nedenle kurtarıcı kompleksinin farkında olmak, savunma avukatının hem mesleki etkinliğini hem de psikolojik dayanıklılığını koruyabilmesi açısından önem taşır.

Sürekli Savaşçı

Sürekli savaşçı, savunma mesleğinde zamanla ortaya çıkabilen bir diğer gölge arketiptir. Bu arketipte savunma avukatı, mesleğin çatışmalı doğasının etkisiyle giderek her durumu bir mücadele alanı olarak görmeye başlayabilir.

Ceza savunması doğası gereği belirli ölçüde mücadele içerir. Savunma avukatı, müvekkilin haklarını korumak için çoğu zaman savcılık makamına, yargılama pratiğindeki hatalara veya hukuka aykırı uygulamalara karşı itiraz etmek zorundadır. Ancak bu mücadele refleksi zamanla genelleşebilir ve savunmacı, her durumu potansiyel bir çatışma olarak algılamaya başlayabilir.

Sürekli savaşçı eğilimi gösteren savunmacılar genellikle şu özellikleri sergiler:

• Her durumu sert bir karşılaşma olarak değerlendirme
• Gereksiz tartışmalara ve çatışmalara girme eğilimi
• Duruşma atmosferini sürekli gergin bir mücadele alanına dönüştürme
• Uzlaşma veya stratejik geri çekilme ihtimallerini göz ardı etme

Bu yaklaşım bazı durumlarda savunmanın kararlılığını ve direncini güçlendirebilir. Ancak sürekli çatışma hâlinde olmak, savunmanın stratejik esnekliğini azaltabilir ve mahkeme ile gereksiz gerilimler yaratabilir.

Etkili bir savunma stratejisi yalnızca mücadele etmeyi değil, ne zaman mücadele edilmesi gerektiğini ve ne zaman stratejik bir sakinlik gösterilmesi gerektiğini de bilmeyi gerektirir. Bu nedenle güçlü bir savunmacı, mücadele refleksini korurken aynı zamanda çatışmanın dozunu ve zamanını doğru ayarlayabilen kişidir.

Sinik Savunmacı

Sinik savunmacı, savunma mesleğinde uzun yıllar boyunca ağır ve zor davalarla uğraşmanın sonucunda ortaya çıkabilen bir gölge arketiptir. Bu arketipte savunma avukatı, zaman içinde yaşadığı hayal kırıklıkları, başarısızlık deneyimleri ve sistemsel sorunlarla karşılaşmanın etkisiyle mesleğe karşı sinik bir tutum geliştirmeye başlayabilir.

Ceza savunması pratiği çoğu zaman güçlü kurumsal yapıların karşısında yürütülen bir mücadeledir. Delillerin yetersiz olduğu durumlarda bile mahkûmiyet kararlarının verilebildiği, savunma taleplerinin reddedildiği veya hukuka aykırı uygulamaların ortaya çıkabildiği davalar savunma avukatında zamanla mesleki yorgunluk ve umutsuzluk yaratabilir.

Sinik savunmacı genellikle şu eğilimleri gösterebilir:

• Yargılama sürecinin adil sonuçlar üretme kapasitesine olan inancını kaybetme
• Duruşmalara düşük beklentiyle yaklaşma
• Savunma çabasının etkili olmayacağı düşüncesine kapılma
• Mesleki motivasyonun giderek azalması

Bu durum savunma avukatının mesleki enerjisini ve yaratıcılığını zayıflatabilir. Savunmanın etkili olabilmesi ise çoğu zaman yalnızca hukuki bilgiye değil, aynı zamanda mesleki inanç ve motivasyona da bağlıdır.

Bu nedenle sinikleşme riski, savunma mesleğinin psikolojik dayanıklılık açısından en önemli tehditlerinden biridir. Etkili bir savunmacı, yargı sistemindeki sorunların farkında olabilir; ancak bu farkındalık savunma çabasından vazgeçmeye değil, savunmanın önemini daha güçlü biçimde kavramaya yönelmelidir.

Narsistik Savunmacı

Narsistik savunmacı, savunma mesleğinde ortaya çıkabilen bir diğer gölge arketiptir. Bu arketipte savunma avukatı, duruşmayı yalnızca hukuki bir mücadele alanı olarak değil, aynı zamanda kendi görünürlüğünü artırabileceği bir performans sahnesi olarak görmeye başlayabilir.

Ceza yargılaması doğası gereği güçlü bir retorik ve performans boyutu içerir. Etkili bir savunma çoğu zaman ikna edici bir konuşma, güçlü bir duruş ve dikkat çekici bir sunum gerektirir. Ancak bu performatif boyut bazı durumlarda savunmanın amacından sapmasına yol açabilir.

Narsistik savunmacı eğilimi gösteren avukatlar genellikle şu özellikleri sergiler:

• Duruşmayı kişisel bir görünürlük alanı olarak değerlendirme
• Savunma konuşmalarını gereğinden fazla dramatize etme
• Medya veya izleyici ilgisini savunmanın önüne koyma
• Müvekkilin menfaatinden çok kendi imajını önceleme eğilimi

Bu yaklaşım bazı durumlarda etkileyici bir retorik performans yaratabilir. Ancak savunmanın odağının avukattan ziyade müvekkilin hakları ve davanın hukuki boyutu olması gerekir.

Etkili bir savunma avukatı, duruşmanın retorik ve dramaturjik boyutunun farkında olabilir; ancak bu unsurları kişisel görünürlük için değil, savunmanın ikna gücünü artırmak için kullanır. Bu nedenle savunmanın performatif yönü ile mesleki etik arasındaki denge, sağlıklı bir savunma pratiği açısından büyük önem taşır.

Aşırı Uyumcu

Aşırı uyumcu savunmacı, savunma mesleğinde ortaya çıkabilen bir diğer gölge arketiptir. Bu arketipte savunma avukatı, mahkeme ile çatışma yaşamamak veya duruşma atmosferinde gerilim yaratmamak amacıyla aşırı uyumlu bir tutum geliştirebilir.

Ceza yargılamasında savunma avukatı ile mahkeme arasında belirli bir kurumsal gerilim bulunması doğaldır. Savunma, yargılama sürecindeki hatalara ve hukuka aykırılıklara itiraz eden aktördür. Bu nedenle savunmanın işlevlerinden biri de gerektiğinde mahkemenin karar ve uygulamalarını eleştirebilmektir.

Ancak bazı savunmacılar zamanla mahkeme ile iyi ilişkiler kurma veya duruşma ortamında çatışmadan kaçınma amacıyla aşırı uyumlu bir savunma tarzı geliştirebilir. Bu durumda savunma avukatı şu eğilimleri gösterebilir:

• Mahkemenin hatalı uygulamalarına yeterince itiraz etmeme
• Savunma taleplerini geri planda tutma
• Duruşma sürecindeki sorunları gündeme getirmekten kaçınma
• Savunma rolünü eleştirel bir aktör olmaktan çıkarma

Bu yaklaşım kısa vadede duruşma atmosferini daha sakin hâle getirebilir. Ancak uzun vadede savunmanın en önemli işlevlerinden biri olan eleştirel denetim rolünü zayıflatma riski taşır.

Ceza yargılamasında etkili bir savunma, mahkeme ile gereksiz çatışmalar yaratmadan yürütülebilir; ancak bu durum savunmanın eleştirel ve bağımsız karakterinden vazgeçilmesi anlamına gelmemelidir. Sağlıklı bir savunma pratiği, saygılı fakat gerektiğinde itiraz eden ve eleştiren bir tutum gerektirir.

Komplo Avcısı

Komplo avcısı, savunma mesleğinde zaman zaman ortaya çıkabilen bir diğer gölge arketiptir. Bu arketipte savunma avukatı, karşılaştığı adaletsizlikler veya hukuka aykırı uygulamalar nedeniyle zamanla her davada gizli bir plan veya geniş kapsamlı bir komplo bulunduğunu düşünmeye başlayabilir.

Ceza yargılamasında gerçekten de hatalı soruşturma yöntemleri, eksik delil değerlendirmeleri veya hukuka aykırı uygulamalarla karşılaşılabilir. Ancak bu deneyimler bazı savunma avukatlarında genelleştirilmiş bir şüphecilik yaratabilir ve savunmacı, her davayı büyük bir komplo çerçevesinde yorumlama eğilimi geliştirebilir.

Komplo avcısı eğilimi gösteren savunmacılar genellikle şu özellikleri sergiler:

• Her davada geniş kapsamlı bir gizli plan arama
• Delil değerlendirmesini komplo varsayımları üzerinden yapma
• Savunma stratejisini somut hukuki tartışmalardan uzaklaştırma
• Duruşma tartışmasını gerçekçi olmayan iddialara yönlendirme

Bu yaklaşım savunmanın dikkatini davanın somut hukuki meselelerinden uzaklaştırabilir ve savunmanın inandırıcılığını zayıflatabilir. Mahkeme açısından savunmanın güçlü olabilmesi, iddiaların somut deliller ve tutarlı hukuki argümanlar üzerine kurulmasına bağlıdır.

Etkili bir savunma avukatı, yargılama sürecindeki hataları ve hukuka aykırılıkları eleştirebilir; ancak bu eleştiriler somut olgulara ve hukuki temellere dayanmalıdır. Bu nedenle savunma stratejisinin komplo varsayımları yerine delil analizi ve hukuki argümantasyon üzerine kurulması, savunmanın etkisini artıran en önemli unsurlardan biridir.

IV. Hibrit Savunmacı: Arketipler ve Gölge Arketipler Arasında Denge

Savunma pratiğinde tanımlanan arketipler, savunma avukatının mesleki araçlarını ve stratejik yönelimlerini açıklamak açısından yararlı bir çerçeve sunar. Ancak pratikte hiçbir savunma avukatı yalnızca tek bir arketipi temsil etmez. Ceza yargılaması çok boyutlu bir süreçtir ve farklı durumlar farklı savunma becerilerini gerektirir.

Bu nedenle etkili bir savunma pratiği, tek bir arketipe bağlı kalmaktan ziyade birden fazla arketipin dengeli biçimde kullanılmasını gerektirir. Bu yaklaşım burada hibrit savunmacı olarak adlandırılabilir.

Hibrit savunmacı, savunma pratiğinin farklı boyutlarını bir araya getirebilen bir savunma tipidir. Bu savunmacı gerektiğinde stratejist gibi uzun vadeli planlama yapabilir, retorisyen gibi etkili bir sözlü savunma geliştirebilir, delil mühendisi gibi teknik analiz yapabilir ve psikolog gibi mahkeme atmosferini okuyabilir.

Bu yaklaşım savunma pratiğini tek boyutlu bir mesleki refleks olmaktan çıkararak çok katmanlı bir savunma stratejisine dönüştürür.

Arketipler Arasında Esneklik

Hibrit savunmacı için en önemli becerilerden biri durumsal esnekliktir. Her dava aynı stratejiyle yürütülemez. Bazı davalarda delil analizi belirleyici olurken, bazı davalarda anlatı kurma veya retorik daha önemli hâle gelebilir.

Bu nedenle hibrit savunmacı şu soruları sürekli olarak değerlendirir:

• Bu davada hangi savunma arketipi daha etkili olabilir?
• Mahkemenin psikolojik atmosferi hangi stratejiyi gerektiriyor?
• Savcılık anlatısının zayıf noktaları hangi savunma aracını öne çıkarıyor?

Bu tür bir refleks, savunmanın tek bir alışkanlığa sıkışmasını engeller ve savunma stratejisini daha dinamik hâle getirir.

Gölge Arketiplerin Farkında Olmak

Hibrit savunmacı yalnızca güçlü arketipleri değil, aynı zamanda gölge arketipleri de tanır. Mesleğin psikolojik baskıları savunma avukatını zaman zaman bu gölge eğilimlere yaklaştırabilir.

Örneğin:

• Kahraman kompleksi savunmacıyı tükenmişliğe sürükleyebilir.
• Sürekli savaşçı refleksi gereksiz çatışmalar yaratabilir.
• Sinik tutum savunma motivasyonunu zayıflatabilir.
• Aşırı uyumculuk savunmanın eleştirel rolünü ortadan kaldırabilir.

Bu nedenle hibrit savunmacı için önemli olan yalnızca güçlü yönlerini geliştirmek değil, aynı zamanda mesleki deformasyon risklerini tanımaktır.

Stratejik Denge

Hibrit savunmacının temel özelliği, savunma pratiğinde farklı güçler arasında denge kurabilmesidir:

• retorik ile teknik analiz arasında
• mücadele ile stratejik sakinlik arasında
• eleştiri ile profesyonel saygı arasında
• empati ile mesleki mesafe arasında

Bu denge savunmanın hem etkili hem de sürdürülebilir olmasını sağlar.

İdeal Tip: Hibrit Kopuş Savunmacısı

Savunma arketipleri arasında geliştirilebilecek en gelişmiş model, hibrit kopuş savunmacısı olarak tanımlanabilir. Bu savunmacı gerektiğinde sistem eleştirisi geliştirebilir, ancak savunma stratejisini yalnızca çatışma üzerine kurmaz.

Hibrit kopuş savunmacısı:

• güçlü bir delil analizi yapabilir,
• etkili bir anlatı kurabilir,
• mahkeme psikolojisini okuyabilir,
• gerektiğinde kopuş stratejisini devreye sokabilir.

Bu yönüyle hibrit savunmacı, savunma pratiğinin farklı arketiplerini bir araya getiren bütüncül bir savunma modelini temsil eder.

Sonuç

Savunma avukatının arketipleri ve gölge arketipleri, savunma pratiğinin psikolojik ve mesleki boyutlarını anlamak açısından önemli bir analitik çerçeve sunmaktadır. Bu yaklaşım, savunma mesleğinin yalnızca teknik hukuk bilgisiyle açıklanamayacağını; aynı zamanda karakter, strateji, psikolojik dayanıklılık ve mesleki tutumlarla şekillenen çok katmanlı bir pratik olduğunu göstermektedir.

Savunma pratiğinde farklı arketipler, savunma avukatının sahip olabileceği mesleki güçleri ve stratejik araçları temsil eder. Bununla birlikte her arketip belirli koşullar altında gölge biçimlere dönüşebilir ve savunma pratiğinde çeşitli deformasyonlara yol açabilir. Bu nedenle savunma mesleğinde başarı yalnızca belirli bir savunma tarzına sahip olmakla değil, aynı zamanda bu eğilimlerin farkında olmak ve onları dengeli biçimde yönetebilmekle mümkündür.

Bu bağlamda etkili bir savunma avukatı yalnızca hukuki bilgiye değil, aynı zamanda güçlü bir öz farkındalığa da sahip olmalıdır. Savunmacı, kendi mesleki reflekslerini tanıyabilmeli, güçlü yönlerini geliştirebilmeli ve gölge eğilimlerin savunma pratiğini zayıflatmasına izin vermemelidir.

Sonuç olarak savunma mesleği yalnızca bir hukuk pratiği değildir. Savunma avukatlığı aynı zamanda insanın kendi sınırlarını, dayanıklılığını ve mesleki duruşunu tanıdığı bir mesleki ve kişisel yolculuktur. Bu yolculukta teknik hukuk bilgisi kadar karakter, denge ve öz farkındalık da belirleyici rol oynamaktadır.

Av. Fahrettin KAYHAN

Bilindiği gibi ceza muhakemesi; soruşturma, kovuşturma (yargılama) ve istinaf/temyiz aşamalarından oluşmaktadır.

Yargılama aşaması; sanığın mahkeme huzuruna çıkarıldığı, delillerin sunulduğu ve tanıkların dinlendiği, delillerin değerlendirilmesi ve sanığın savunma hakkının kullanılmasını içermektedir. Bu süreç mahkemenin kararını vermesi, verilen karara karşı istinaf/ temyiz kanun yollarına başvurulması ve nihayetinde bu süreçlerin tamamlanması sonucunda kararın/cezanın infazıyla sonuçlanmaktadır.

Bir kişi hakkında suç isnat edilmesi ve hakkında yargılama yapılması o kişinin suçlu olduğu anlamına gelmez. Ancak bu yargılamanın sonunda kesinleşmiş bir mahkeme kararının ortaya çıkması ile iddialar sabit kabul edilerek sanık suçlu ilan edilir.

Bu kapsamda, ceza yargılamasında kişi hak ve özgürlüklerini koruyan en temel ilke Masumiyet Karinesidir. Anayasamızın 38. maddesinde “Suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar, kimse suçlu sayılamaz.” şeklinde ifade edilen masumiyet karinesi Avrupa Birliği Temel Haklar Şartı madde 48’de şu ifadelerle yerini almıştır:

“1. Kendisine karşı ithamda bulunulan bir kişinin, yasaya göre suçlu olduğu kanıtlanıncaya kadar masum olduğu kabul edilecektir.

2. Kendisine karşı ithamda bulunulmuş olan bir kişinin savunma haklarına saygı gösterilmesi teminat altına alınmalıdır”

“Masumiyet karinesi” ile korunan şüphelinin/sanığın, yargılama aşamasında da “aleniyet ilkesi” ile güven içinde yargılanması sağlanmaya çalışılmıştır.

Kişilerin özgürlük alanına doğrudan müdahaleyi içeren ceza muhakemesi hukukunda, soruşturmanın gizliliği, kovuşturmanın ise aleniliği ilkeleri esastır.

“Aleniyet İlkesi” ise Anayasamızın 141. maddesinde şu ifadelerle yerini almıştır:

“Mahkemelerde duruşmalar herkese açıktır. Duruşmaların bir kısmının veya tamamının kapalı yapılmasına ancak genel ahlakın veya kamu güvenliğinin kesin olarak gerekli kıldığı hallerde karar verilebilir”.

“Adil yargılanma hakkı” başlıklı Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 6. maddesi:

1. Herkes davasının, medeni hak ve yükümlülükleriyle ilgili uyuşmazlıklar ya da cezai alanda kendisine yöneltilen suçlamaların esası konusunda karar verecek olan, yasayla kurulmuş, bağımsız ve tarafsız bir mahkeme tarafından, adil ve kamuya açık olarak ve makul bir süre içinde görülmesini isteme hakkına sahiptir. Karar alenî olarak verilir. Ancak, demokratik bir toplum içinde ahlak, kamu düzeni veya ulusal güvenlik yararına, küçüklerin çıkarları veya bir davaya taraf olanların özel hayatlarının gizliliği gerektirdiğinde veyahut, aleniyetin adil yargılamaya zarar verebileceği kimi özel durumlarda ve mahkemece bunun kaçınılmaz olarak değerlendirildiği ölçüde, duruşma salonu tüm dava süresince veya kısmen basına ve dinleyicilere kapatılabilir.” hükmünü içermektedir.

“Etkili hukuki bir yola başvurma ve adil yargılanma hakkı” başlıklı Avrupa Birliği Temel Haklar Şartı 47. maddesi:

“…Herkes, daha önceden yasa ile tesis edilmiş bağımsız ve tarafsız bir mahkemede makul bir süre içinde yapılacak adil ve kamuya açık bir duruşma yapılması hakkına sahiptir…” hükmünü içermektedir.

Aleniyet ilkesi Ceza Muhakemesi Kanunu’nda ise “Duruşmanın açıklığı” başlıklı 182 . maddesinde düzenlenmiştir:

“(1) Duruşma herkese açıktır.

(2) Genel ahlâkın veya kamu güvenliğinin kesin olarak gerekli kıldığı hâllerde,

duruşmanın bir kısmının veya tamamının kapalı yapılmasına mahkemece karar verilebilir.

(3) Duruşmanın kapalı yapılması konusundaki gerekçeli karar ile hüküm açık duruşmada açıklanır.”

Maddeye göre açıklık/alenilik duruşmanın herkese açık olması demektir. Başka bir ifadeyle açıklık, kullanılan mahkeme salonunun alabildiği kadar kişinin, kabul koşullarına tâbi tutulmaksızın duruşmaya girebilmesi demektir. Herkese açık olmak, bir kayda tâbi tutulmadan, mahkeme salonuna kişinin girebilmesi anlamını taşımaktadır.

Maddenin ikinci fıkrası, iki hâlde duruşmanın bir kısmının veya tamamının kapalı yapılabilmesine olanak vermektedir:

1. Genel ahlâk,

2. Kamu güvenliğinin kesin olarak gerekli kılması.

Maddeye göre bu iki hâlde duruşmanın kapalı yapılmasına hakim/mahkemece karar verilebilecektir. Bu karar da mutlaka gerekçeli olmak ve açık duruşmada açıklanmak zorundadır.

Ceza yargılamasının taraflarının özgürce yargılamaya katılabilmesinin güvencesi olan aleniyet ilkesi konusunda çok dikkatli davranılması gerektiği açıkça ortadadır. Duruşmanın gizliliği, yargılanan sanıklar kadar yargılamayı yapan hakimler için de çok tehlikelidir.

Bu nedenle aleniyet yargılamanın tarafları açısından olduğu kadar yargılamayı yürüten yargı mensupları için de çok önemlidir. Yapılan yargılamalarda amaç duruşmaların sınırsız sayıda insana açık olarak yapılması değildir. Yargılamalar sadece ve sadece gerçek adalete ulaşmak için yapılır. Amaç, adaletin tecellisi konusunda kamu vicdanının oluşmasıdır. Bunun için de mahkemelerin yönetimini müdahaleye açık olmayacak şekilde yargılamayı yapanlara bırakmak gerekmektedir.

Bunu da duruşmayı yöneten başkan ya da hakim; masumiyet karinesi, lekelenmeme hakkı, kişilik haklarının korunması ve basın özgürlüğü, kitlelerin haber/bilgi alma hakkı şeklinde ortaya çıkan, birbiriyle çatışan hakları dikkate alarak gerçekleştirecektir.

Anayasamızın 9. maddesi gereğince yargı yetkisi, Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılmaktadır. Anayasanın 138. maddesinde yer alan;

“Hakimler, görevlerinde bağımsızdırlar; Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdanı kanaatlerine göre hüküm verirler.

Hiçbir organ, makam, merci veya kişi, yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere ve hakimlere emir ve talimat veremez; genelge gönderemez, tavsiye ve telkinde bulunamaz.

Görülmekte olan bir dava hakkında Yasama Meclisinde yargı yetkisinin kullanılması ile ilgili soru sorulamaz, görüşme yapılamaz veya herhangi bir beyanda bulunulamaz…”

hükmüne göre kanaatimizce kamuoyunda yapılan tartışmalar ve yargıya getirilen eleştiriler ve kamuoyu baskısı “mahkemelerin bağımsızlığına” ve “duruşmanın düzenini mahkeme başkanı sağlar” kurallarına müdahale niteliğini taşımaktadır.

Sonuç olarak; Aleniyet ilkesi, yargılama işlemleri açısından getirilmiş olup insanların gizli olarak yargılanmasının engellenmesine, işlemlerin kanuna uygun yapılıp-yapılmadığının denetlenmesine, adil yargılamaya ve mahkemelere olan güvenin sağlanmasına/sürdürülmesine katkıda bulunur ve davanın taraflarını, kamu denetiminin bulunmadığı gizli adalet dağıtımına karşı korur. Aleniyet, sadece duruşma salonlarının kapılarının açık olması değil; yargının denetlenebilir olması ve kamu vicdanının tatmin edilmesidir. Ancak bu açıklık, mahkemeyi bir gösteri alanına çevirmemeli, aksine hukuki ciddiyeti pekiştirmelidir.

Resmi ve ciddi bir iş olan yargılamanın süjeleri konumundaki iddia (savcı), savunma (sanık/avukat) ve yargılama (hakim/mahkeme) makamları ile diğer süjelerin (mağdur/şikayetçi/katılan) yargılamanın insicamını bozan unsurlar olmadan, davranış biçimlerini etkileyecek hiçbir dış etken bulunmadan ve üzerlerinde herhangi bir baskı hissetmeden azami dikkatle yargılamayı sürdürmeleri elzemdir.

Bu nedenle kamuya mâl olmuş bir kişi de olsa bu süjeler arasında yer alanların siyasi ve popüler davalarda mahkemeleri film setine çevirmek, kendini göstermek ve kameraya oynamak gibi tutum ve davranışlardan kaçınarak, duruşma düzeni bozulmadan, ciddiyetle maddi gerçeğe odaklanmaları ve kamu vicdanının adaletin tecelli ettiğine inanmasını sağlamaları gerekmektedir. Zira; aleniyet bir "şov" aracı değil, bir denetim mekanizmasıdır.

Avukat

İSMAİL GÜRSES

İcra ve İflas Kanunu belirli şartların varlığı hâlinde ipoteğin paraya çevrilmesi yoluyla ilâmlı icra takibi yapılabilmesine imkân tanımaktadır. Ancak bu takip yolunun işletilebilmesi, borçlunun korunması amacıyla birtakım sıkı usul şartlarına bağlanmıştır. Bu şartların başında ise kat ihtarının usulüne uygun şekilde tebliği gelmektedir.

Kat ihtarı, borcun muaccel hâle geldiğini resmi yolla borçluya bildiren ve ödeme için son imkân tanıyan hukuki bir işlemdir. Bu düzenleme, borçlunun borcunun muacceliyetini bilmesini, ödeme imkânını değerlendirebilmesini, savunma hakkını ve mülkiyet hakkını koruma amacına hizmet etmekte; alacaklının güçlü konumunun kötüye kullanılmasını engellemeyi amaçlamaktadır. Aksi takdirde, borçlu hiçbir haber ve fırsat verilmeden mülkiyetindeki taşınmazın paraya çevrilmesi riskiyle karşılaşmış olacaktır.

Banka/ alacaklı, ipoteğe dayanarak ilamlı takip yapabilmek için borcun muaccel hale geldiğini gösteren kat ihtarını tebliğ etmek zorundadır zira kat ihtarının tebliği takibin kurucu şartı niteliğindedir. Bu nedenle, kat ihtarı tebliğ edilmeden başlatılan ilâmlı icra takibi hukuka aykırı olup, süresiz şikâyete konu edilebilir ve takibin iptali sonucunu doğurur.

Emsal kararlarda borçlunun alacaklıya karşı korunmasını ve hakkaniyetli bir takip sürecini güvence altına almasını kat ihtarının usulüne uygun tebliği olduğunu vurgulanmaktadır.

Hesap kat ihtarının gönderilmesi kamu düzenine ilişkin olup süresiz şikayete tabidir.

İpotekli taşınmaz maliklerine icra emri gönderilebilmesi için, alacaklı tarafından, kredi sözleşmesinde yazılı ya da ipotek akit tablosunda belirtilen adreslerine, noter aracılığı ile hesap kat ihtarının gönderilmesi gerekir. Bu husus kamu düzeninden ve ilamlı takip yapma şartı olup, İİK'nın 16/2. maddesi gereğince eldeki davada ileri sürülen hususlar süresiz şikayete tâbidir. (Yargıtay 12. Hukuk Dairesinin 2025/3969 E. 2025/6202 K.)

İcra Hukuk Mahkemesince kat ihtarının gönderilmediği tespit edildiği takdirde sadece icra emri iptaline karar vermekle yetinilmeyip icra takibinin iptal edilmesi gerekmektedir.

O hâlde Bölge Adliye Mahkemesince, şikâyetçi borçluların yöntemine uygun hesap kat ihtarı tebliğ edilmediği yönündeki şikâyetlerinin kabulü ile takibin iptaline karar verilmesi gerekirken, yazılı şekilde icra emrinin iptali ile yetinilmesi isabetsiz olup kararın bozulması gerekmiştir. (Yargıtay 12. Hukuk Dairesi 2023/4304 E. 2024/2911 K.)

Bu durumda usulsüz tebliğ şikayetinin reddedilmesi ile yetinilmesi doğru olmayıp, süresiz şikayete tabi olan hesap kat ihtarnamesinin usulüne uygun tebliğ edilmediğine dair şikayetin esasına ilişkin değerlendirme yapılıp oluşacak sonuca göre bir karar verilmesi gerektiği halde, bu şikayete ilişkin olumlu olumsuz karar verilmemesi hatalı bulunmuş, kararın HMK 353/1-a-6 gereğince kaldırılmasına karar vermek gerekmiştir. (Denizli Bölge Adliye Mahkemesi)

Özetlemek gerekirse ipotekli alacaklarda ilamlı icra takibinin geçerliliği, yalnızca ipoteğin varlığı ile değil, aynı zamanda kat ihtarının usulüne uygun tebliği ile mümkündür. Yargıtay’ın vurguladığı üzere, bu şart gerçekleşmeden yapılan takipler hukuken yok hükmündedir. Bu nedenle, uygulamada hem alacaklıların hem de icra dairelerinin bu usul şartına titizlikle uyması zorunludur.

Av. Arb. Aynur Oğuz Ekmekçi

6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu, sınır dışı etme kararının alınması, uygulanması, idari gözetim kararı verilmesi, bu kararlara karşı başvuru yolları ve geri gönderme merkezlerinde sağlanması gereken asgari güvenceler bakımından temel çerçeveyi çizmektedir. Bununla birlikte uygulamada, geri gönderme merkezlerindeki tutulma koşullarının anayasal standartlara uygunluğu ve bu koşullara ilişkin şikâyetlerin hangi usulle ve hangi merci önünde etkili biçimde ileri sürülebileceği meselesi uzun süredir tartışma konusudur.

Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu’nun İbrahim Muhammed Ali Başvurusu hakkında verdiği ve 26 Şubat 2026 tarihli Resmî Gazete ’de yayımlanan pilot karar, tam da bu yapısal soruna temas etmesi bakımından özel bir önem taşımaktadır. Karar, bir yandan geri gönderme merkezlerinde tutulma koşullarını kötü muamele yasağı bağlamında ele almakta, diğer yandan bu alanda etkili bir iç hukuk yolunun yokluğunu anayasal ölçekte tartışmaktadır. Bu itibarla karar, yalnızca somut başvurunun çözümüne yönelik bir ihlal tespiti değil; aynı zamanda mevzuat ve uygulama bakımından giderilmesi gereken sistemsel eksikliğin de açık biçimde ortaya konulmasıdır.

I. Türk Hukukunda Sınır Dışı Etme Prosedürü

Türkiye’de yabancıların sınır dışı edilmesine ilişkin temel yasal düzenleme 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu’nda yer almaktadır. Kanunun 52. maddesi uyarınca yabancılar, haklarında verilen sınır dışı etme kararı doğrultusunda menşe ülkelerine, transit gidecekleri ülkeye veya üçüncü bir ülkeye sınır dışı edilebilmektedir. Bu işlem, niteliği itibarıyla idari bir işlem olup 53. madde gereğince Göç İdaresi Genel Müdürlüğü’nün talimatı üzerine veya valiliklerce resen tesis edilebilmektedir.

Kanun koyucu, sınır dışı etme kararını salt idari takdire bırakmamış; buna karşı yargısal denetim yolunu da açık tutmuştur. Nitekim 53. madde uyarınca yabancı, yasal temsilcisi veya avukatı, kararın tebliğinden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesine başvurabilmektedir. Dahası, yabancının rızası saklı kalmak kaydıyla, dava açma süresi içinde veya yargı yoluna başvurulmuşsa yargılama sonuçlanıncaya kadar yabancının sınır dışı edilmemesi esası benimsenmiştir. Bu yönüyle sınır dışı etme süreci, idari işlem niteliğini korumakla birlikte, etkili bir yargısal denetime tabi kılınmış bir alan olarak karşımıza çıkmaktadır.

Öte yandan Kanunun 54. maddesi, hakkında sınır dışı etme kararı alınabilecek yabancı gruplarını ayrıntılı biçimde saymıştır. Kamu düzeni veya kamu güvenliği açısından tehdit oluşturanlar, terör örgütleriyle ilişkili olduğu değerlendirilenler, sahte belge kullananlar, vize veya ikamet yükümlülüklerini ihlal edenler ve uluslararası koruma başvurusu reddedilen belirli kişiler bu kapsamda yer almaktadır. Ancak aynı Kanunun 55. maddesi, bu yetkinin sınırsız olmadığını açıkça göstermektedir. Zira gönderileceği ülkede ölüm cezası, işkence, insanlık dışı veya onur kırıcı muameleye maruz kalma riski bulunanlar ile ciddi sağlık sorunları olanlar, insan ticareti mağdurları ve bazı kırılgan gruplar bakımından sınır dışı etme kararı alınamayacağı veya uygulanamayacağı düzenlenmiştir. Bu hüküm, geri göndermeme ilkesinin Türk hukukundaki somut ve bağlayıcı görünümüdür.

II. Sınır Dışı Etme Sürecinde İdari Gözetim

Sınır dışı etme kararının varlığı, her zaman yabancının derhal sınır dışı edileceği anlamına gelmemektedir. Uygulamada kararın icrası için idarenin birtakım güvenlik ve takip tedbirlerine başvurduğu görülmektedir. Bunların başında ise idari gözetim gelmektedir. 6458 sayılı Kanunun 57. maddesi, sınır dışı etme amacıyla idari gözetim uygulanmasını düzenlemektedir.

Buna göre kaçma veya kaybolma riski bulunan, Türkiye’ye giriş ya da çıkış kurallarını ihlal eden, sahte veya asılsız belge kullanan, tanınan sürede ülkeden ayrılmayan ya da kamu düzeni, kamu güvenliği veya kamu sağlığı açısından tehdit oluşturan yabancılar hakkında valilikçe idari gözetim kararı alınabilmektedir. İdari gözetim, niteliği gereği kişi özgürlüğünü sınırlayan ciddi bir tedbirdir. Bu nedenle kanun koyucu bu tedbirin süresini, denetimini ve itiraz usulünü ayrıca düzenleme ihtiyacı duymuştur.

Kanuna göre geri gönderme merkezlerindeki idari gözetim süresi kural olarak altı ayı geçemez; ancak sınır dışı etme işlemlerinin yabancının iş birliği yapmaması veya kimlik ve ülke bilgilerine ilişkin gerekli verileri sunmaması sebebiyle tamamlanamaması hâlinde bu süre en fazla altı ay daha uzatılabilir. Ayrıca idari gözetimin devamında zaruret bulunup bulunmadığının her ay düzenli olarak değerlendirilmesi zorunludur. Bu yönüyle idari gözetim, süresiz ve denetimsiz bir alıkoyma tedbiri değil; yasal şartlara bağlı, periyodik gözetime tabi bir müdahale olarak kurgulanmıştır.

Yine 57. maddenin altıncı fıkrası gereğince idari gözetim altına alınan kişi, yasal temsilcisi veya avukatı, idari gözetim kararına karşı sulh ceza hâkimine başvurabilmektedir. Başvurunun idari gözetimi kendiliğinden durdurmaması, uygulamada hak arama bakımından belirli güçlükler doğurabilmekteyse de, sulh ceza hâkiminin incelemeyi beş gün içinde sonuçlandırmakla yükümlü olması hızlı bir yargısal kontrol mekanizması oluşturma amacını yansıtmaktadır.

III. Geri Gönderme Merkezleri ve Tutulma Rejimi

İdari gözetim kararının en görünür ve en sık rastlanan uygulama alanı geri gönderme merkezleridir. 6458 sayılı Kanunun 58. maddesine göre idari gözetim altına alınan yabancılar geri gönderme merkezlerinde tutulurlar. Bu merkezler esasen Bakanlık tarafından işletilmekte, bazı hâllerde kamu kurumları, Türkiye Kızılay Derneği veya göç alanında uzmanlığı bulunan kuruluşlarla iş birliği yapılabilmektedir.

Kanunun 59. maddesi ise geri gönderme merkezlerinde tutulma sırasında sağlanması gereken temel güvenceleri ortaya koymaktadır. Buna göre yabancılara acil ve temel sağlık hizmetlerinin sağlanması, yakınlarına, notere, yasal temsilcilerine ve avukatlarına erişim imkânı verilmesi, telefon hizmetlerinden yararlandırılmaları, ziyaretçileri ve konsolosluk yetkilileriyle görüşebilmeleri, ayrıca çocukların yüksek yararının gözetilmesi ve eğitim tedbirlerinin alınması gerekmektedir. Görüldüğü üzere kanun, geri gönderme merkezlerini yalnızca yabancıların fiziken tutulduğu mekânlar olarak değil; aynı zamanda temel hak güvencelerinin işletilmesi gereken kapalı idari alanlar olarak tasarlamaktadır.

Ne var ki normatif çerçeve ile uygulama arasındaki mesafe, bu alandaki en temel sorundur. Uygulamada geri gönderme merkezlerindeki kapasite sorunu, hijyen koşulları, kişisel yaşam alanının yetersizliği, sağlık hizmetlerine erişim, açık havaya çıkma imkânı ve şikâyetlerin etkili biçimde incelenmemesi gibi hususlar, bireysel başvurular yoluyla sıklıkla Anayasa Mahkemesi önüne taşınmaktadır. İşte İbrahim Muhammed Ali kararı da bu yapısal bağlam içerisinde değerlendirilmelidir.

IV. Anayasa Mahkemesi’nin İbrahim Muhammed Ali Kararı

Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu’nun verdiği İbrahim Muhammed Ali Başvurusu kararı, 26 Şubat 2026 tarihli Resmî Gazete ’de yayımlanmıştır. Başvurucu Irak vatandaşıdır ve Türkiye’de uluslararası koruma başvurusunda bulunmuştur. Sonrasında hakkında sınır dışı etme kararı tesis edilmiş, buna bağlı olarak da idari gözetim altına alınmıştır. Başvurucu, geri gönderme merkezinde tutulduğu koşulların insan onuruyla bağdaşmadığını, hijyen ve yaşam koşullarının yetersiz olduğunu ve bu koşullara karşı başvurabileceği etkili bir iç hukuk yolunun bulunmadığını ileri sürerek bireysel başvuruda bulunmuştur.

Mahkeme, başvuruyu iki temel anayasal eksen etrafında incelemiştir. Bunlardan ilki, Anayasa’nın 17. maddesinde güvence altına alınan “Kötü muamele yasağı”dır. Anayasa’nın 17. maddesi, herkesin maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkına sahip olduğunu, kimsenin işkenceye, eziyete veya insan haysiyetiyle bağdaşmayan muameleye tabi tutulamayacağını hüküm altına almaktadır. Mahkeme, geri gönderme merkezlerinde aşırı kalabalık, yetersiz hijyen, sağlık hizmetlerine erişimde sorun, havalandırma ve yaşam alanı eksikliği gibi unsurların belirli bir ağırlık eşiğini aşması halinde bu yasağın ihlali sonucunu doğurabileceğini kabul etmektedir.

İkinci anayasal eksen ise etkili başvuru hakkıdır. Anayasa’nın 40. maddesi, anayasal hakları ihlal edilen herkesin yetkili makama geciktirilmeksizin başvurma imkânına sahip olması gerektiğini düzenlemektedir. Özellikle özgürlüğünden yoksun bırakılan ve kapalı bir idari mekânda tutulan kişiler bakımından bu güvence, soyut bir başvuru hakkından ibaret görülemez; ihlali önleyebilen, devam eden ihlali sona erdirebilen ve gerektiğinde tazmin sağlayabilen gerçek bir hukuk yolunu gerektirir.

Mahkeme kararında, geri gönderme merkezlerindeki tutulma koşullarına ilişkin şikâyetlerin incelenmesini sağlayacak etkili bir iç hukuk yolunun mevcut olmadığı sonucuna ulaşmıştır. Başka bir ifadeyle mevcut başvuru mekanizmalarının, ya ihlali önleyici ve giderici nitelik taşımadığı ya da somut olarak bu tür şikâyetleri doğrudan ve etkili biçimde ele almaya elverişli olmadığı tespit edilmiştir. Bu nedenle Mahkeme, kötü muamele yasağı ile bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının ihlal edildiğine hükmetmiştir. Ayrıca karar, bu tür başvuruların münferit ve istisnai olmadığını; aksine çok sayıda benzer başvurunun aynı yapısal eksiklikten kaynaklandığını da ortaya koymaktadır.

V. Kararın Pilot Karar Niteliği ve Önemi

Kararın en dikkat çekici yönlerinden biri, Anayasa Mahkemesi’nin bu başvuruda pilot karar usulünü işletmiş olmasıdır. Pilot karar, bireysel başvurunun ötesinde, çok sayıda benzer ihlale yol açan yapısal veya sistemsel bir sorunun bulunduğu hâllerde Mahkemenin başvurduğu özel bir yöntemdir. Bu usulde amaç, sadece somut olay bakımından ihlal kararı vermek değil; aynı zamanda benzer başvuruların kaynağında yer alan mevzuat veya uygulama eksikliğinin giderilmesini sağlamaktır.

İbrahim Muhammed Ali kararında Mahkeme, geri gönderme merkezlerinde tutulma koşullarına ilişkin şikâyetlerin etkili biçimde incelenmesini sağlayacak bağımsız bir başvuru mekanizmasının oluşturulması gerektiğini açık şekilde ortaya koymuştur. Üstelik Mahkeme, bu mekanizmanın yalnızca şeklen kurulmasının yeterli olmayacağını; geri gönderme merkezi yönetiminden bağımsız olması, şikâyetleri makul sürede ve özenle incelemesi, bağlayıcı kararlar verebilmesi ve ihlal hâlinde uygun giderim yolları sunabilmesi gerektiğini de vurgulamıştır. Mahkeme, önleyici nitelikte bir yolun tutulma koşullarının kötü muamele yasağını ihlal edip etmediğini tespit edebilmesi ve ihlal söz konusuysa koşulların düzeltilmesini sağlayabilmesi gerektiğini; buna ek olarak telafi edici nitelikte bir mekanizmanın da mağdurlara maddi ve manevi zararlarının tazmini imkânını sunması gerektiğini belirtmiştir.

Bu yaklaşım, kararın salt bir hak ihlali tespiti olmaktan çıkarak mevzuat koyucuya ve idareye yöneltilmiş açık bir yapısal reform çağrısına dönüşmesine neden olmaktadır. Dolayısıyla burada söz konusu olan, yalnızca bir başvurucunun geri gönderme merkezindeki yaşam koşullarına ilişkin şikâyetinin değerlendirilmesi değil; göç idaresi pratiğinin anayasal denetime tabi tutulan yapısal bir boyutudur.

Sonuç

İbrahim Muhammed Ali kararı, geri gönderme merkezlerinde tutulma koşullarına ilişkin anayasal denetimin kapsamını netleştiren ve etkili başvuru hakkının bu alandaki zorunlu içeriğini somutlaştıran son derece önemli bir karardır. Karar, öncelikle geri gönderme merkezlerindeki tutulma koşullarının yalnızca idari organizasyon veya hizmet kusuru meselesi olarak görülemeyeceğini; koşulların ağırlığına göre doğrudan doğruya kötü muamele yasağı kapsamında değerlendirilebileceğini ortaya koymaktadır. İkinci olarak Mahkeme, böyle bir alanda etkili başvuru hakkının teorik değil, pratik ve sonuç doğurucu bir başvuru mekanizmasını zorunlu kıldığını açık biçimde kabul etmiştir. Son olarak ise kararın pilot karar niteliği, meseleye münferit bir ihlal perspektifinden değil, sistemsel eksiklik perspektifinden yaklaşıldığını göstermektedir.

Bu nedenle söz konusu karar, yalnızca başvurucu yönünden verilmiş bir ihlal kararı olarak okunmamalıdır. Karar, geri gönderme merkezlerinde tutulan tüm yabancılar bakımından, tutulma koşullarının denetlenmesi ve bu koşullara karşı etkili, bağımsız ve giderim sağlayan başvuru yollarının kurulması gereğini ortaya koyan anayasal bir eşik niteliğindedir. Göç hukuku uygulaması bakımından da bu kararın önümüzdeki dönemde hem idari yapılanma hem de yasal düzenleme düzeyinde önemli yansımalar doğuracağı açıktır.

Av. Betül DEMİRELLER GÜZEL

Aydın Barosu