1. Gerektiğinde Sözleşmeden Çıkabilmek Neden Önemlidir?

Ticari hayatta sözleşme yapmak kadar, gerektiğinde sözleşmeden çıkabilmek de hayati öneme sahiptir. Uygulamada pek çok şirket, ekonomik koşulların değişmesi, karşı tarafın yükümlülüklerini gereği gibi yerine getirmemesi veya iş ilişkisinin sürdürülemez hale gelmesi nedeniyle sözleşmeden kurtulmak istemekte; ancak sözleşmede yeterli düzenleme bulunmadığı için ciddi zararlarla karşılaşmaktadır.

Bu nedenle profesyonelce hazırlanmış bir sözleşme, yalnızca tarafları bağlayan değil; şirketi gerektiğinde koruyarak serbest bırakabilen bir hukuki metin olmalıdır.

2. Sözleşmenin Sona Ermesi ile Sözleşmeden Kurtulma Arasındaki Fark

Her sözleşmenin sona ermesi aynı hukuki sonuca yol açmaz. Bu ayrım, şirketlerin hangi hakları kullanabileceğini doğrudan etkiler.

Sona erme, sözleşmenin doğal veya hukuki sebeplerle ileriye etkili olarak bitmesidir.

Sözleşmeden kurtulma, sözleşmenin bağlayıcılığından çıkılmasıdır ve çoğu zaman geriye etkili sonuçlar doğurur.

Şirketler açısından bu fark, tazminat, iade ve sorumluluk bakımından belirleyicidir.

3. Süreli ve Süresiz Sözleşmelerde Fesih Mekanizmaları

Süreli Sözleşmelerde Fesih Sorunu

Süreli sözleşmeler kural olarak süresi dolmadan feshedilemez. Ancak uygulamada şirketler çoğu zaman bu tür sözleşmelere sıkışmakta ve büyük zararlar yaşamaktadır.

Bu nedenle süreli sözleşmelerde mutlaka (1) haklı nedenle fesih, (2) belirli hallerde cezalı fesih ve (3) olağanüstü fesih mekanizmaları düzenlenmelidir.

Süresiz Sözleşmelerde Fesih Hakkı

Süresiz sözleşmelerde taraflar kural olarak fesih hakkına sahiptir. Ancak fesih bildirim süresi, fesih şekli ve fesih sonuçları sözleşmenin türüne göre kanun ile düzenlenmiş olabilir. Kanun ile sınırlanmadığı hallerde bu hususların açıkça yazılmaması uyuşmazlıklara neden olabilir.

4. Haklı Nedenle Fesih Kayıtları

Haklı Nedenin Sözleşmede Tanımlanması

Kanun “haklı neden” kavramını soyut bırakmıştır. Bu durum, uygulamada ciddi yorum uyuşmazlıklarına yol açar. Şirketler için en sağlıklı yol, haklı nedenleri sözleşmede açıkça saymaktır.

Örneğin (1) Borcun sürekli geç ödenmesi, (2) Rekabet yasağının ihlali, (3) Gizlilik ihlali gibi hususların haklı fesih nedeni sayılacağı açıkça yazılmalıdır.

Bu tür düzenlemeler, feshi tartışmasız hale getirir.

Haklı Nedenle Feshin Sonuçları

Sözleşmeyi haklı nedenle fesheden taraf, tazminat ödemekten kurtulabilir, gerekirse tazminat talep edebilir, sözleşmedeki cezai şartları işletebilir.

Ancak bu sonuçların doğması, sözleşmedeki açık hükümlere bağlıdır.

Derhal Fesih (Ani Fesih) Kayıtları

Bazı ihlaller, şirket açısından sözleşmenin bir an bile devamını katlanılmaz kılabilir. Bu durumlarda derhal fesih hakkı hayati öneme sahiptir.

Ağır sözleşme ihlalleri, güveni ortadan kaldıran davranışlar, hukuka aykırı faaliyetler derhal feshi gerektirebilir. Bu nedenle, nelerin ağır sözleşme ihlali, nelerin güveni ortadan kaldıran davranış olduğu sözleşmede açıkça tanımlanmasında fayda vardır.

5. Cezalı Fesih ve Dönme Cezası

Cezalı Fesih Nedir?

Cezalı fesih, taraflardan birinin sözleşmeyi belirli bir bedel ödeyerek sona erdirebilmesidir. Şirketler açısından bu mekanizma, öngörülebilir risk yönetimi sağlar.

Cezalı Fesih mi, Dönme Cezası mı?

Uygulamada bu iki kavram sıkça karıştırılır. Oysa cezalı fesih ileriye etkili sonuç doğururken, dönme cezası geriye etkili sonuçlar doğurabilir. Hangi mekanizmanın kullanılacağı, sözleşmenin niteliğine göre belirlenmelidir.

Cayma Hakkı Kayıtları

Şirketler, bazı sözleşmelerde belirli süre içinde sebep göstermeksizin cayma hakkı tanıyabilir. Bu hak özellikle uzun vadeli yatırımlarda, ön protokollerde, işbirliği sözleşmelerinde önemlidir.

Cayma hakkının süresi, kullanım şekli ve sonuçları sözleşmeye açıkça yazılmalıdır.

6. Aşırı İfa Güçlüğü ve Uyarlama Kayıtları

Öngörülemeyen Değişiklikler

Ekonomik krizler, döviz dalgalanmaları, pandemi gibi olağanüstü durumlar, sözleşmenin ifasını şirket için katlanılamaz hale getirebilir.

Bu durumlarda uyarlama veya fesih hakkı sözleşmede açıkça düzenlenirse, mahkeme süreci beklenmeden daha hızlı ve güvenli şekilde kullanılabilir.

Mücbir Sebep ve Sözleşmeden Kurtulma

Mücbir sebep halleri sözleşmede ayrıntılı düzenlenmelidir. Aksi halde hangi olayların mücbir sebep olduğu, sözleşmenin askıya mı alınacağı yoksa sona mı ereceği konusunda ciddi uyuşmazlıklar çıkar.

Şirketler için mücbir sebep klozu, sözleşmeden kurtulmanın en güvenli yollarından biridir.

7. Sözleşmenin Kendiliğinden Sona Ermesi Halleri

Sözleşmenin belirli bir olayın gerçekleşmesiyle, belirli bir sürenin dolmasıyla belirli bir şartın gerçekleşmemesiyle kendiliğinden sona ermesi büyük avantaj sağlar.

Bu tür otomatik sona erme kayıtları, fesih tartışmalarını tamamen ortadan kaldırır.

8. Fesih Bildirimi ve Şekil Şartları

Sözleşmede fesih bildiriminin ne şekilde yapılacağı kanun hükümleri ile belirlenmiş olabilir.

Mesela Türk Ticaret Kanunu’nun 18/3 maddesine göre,

“Tacirler arasında, diğer tarafı temerrüde düşürmeye, sözleşmeyi feshe, sözleşmeden dönmeye ilişkin ihbarlar veya ihtarlar noter aracılığıyla, taahhütlü mektupla, telgrafla veya güvenli elektronik imza kullanılarak kayıtlı elektronik posta sistemi ile yapılır.”

Kanunda bu konuda hüküm bulunmuyorsa feshin yazılı mı, noter aracılığı ile mi, elektronik imza ile mi yapılacağı düzenlenmelidir.

Fesih bildirimi konusunda şekil şartı bulunmasa da, fesih bildiriminin karşı tarafa ulaştığını ve içeriğinin ne olduğunu ispat yükü fesheden üzerindedir. Bu nedenle geçerli bir fesih yapılmasına rağmen ispat sorunu yaşanabileceği unutulmamalıdır.

9. Fesih Sonrası Hak ve Yükümlülükler

Şirketler için en kritik konulardan biri de fesih sonrası süreçtir. Özellikle devam eden borçlar, gizlilik yükümlülüğü, rekabet yasağı, cezai şartlar gibi hususlar fesih sonrası da geçerli olacak şekilde düzenlenmelidir.

10. Sözleşmelerde Bu Konularda En Sık Rastlanan Hatalar

“Haklı neden” kavramını soyut bırakılması, fesih bildirim usulünü sözleşmeye yazılmaması, cezalı fesih ile dönme cezasını karıştırılması, mücbir sebep düzenlemesinin kopyala-yapıştır yapılması gibi hatalar sözleşmeden çıkmak isteyen şirketi ağır tazminat yükü altına sokabilir.

11. Sözleşmeden Çıkış Yolu Olmayan Sözleşme, Şirket İçin Tuzaktır

Şirketler açısından sözleşme, yalnızca bağlayıcı değil; kontrollü şekilde sona erdirilebilir olmalıdır. Bunun için sözleşmenin baştan itibaren fesih, cayma, dönme ve uyarlama mekanizmalarıyla donatılması gerekir.

Bu mekanizmaların hukuka uygun, açık, öngörülebilir ve şirket menfaatini koruyacak şekilde düzenlenmesi için her sözleşmenin hukuki denetimden geçmesi gerekir.