Uygulamada, haksız tutuklama nedeniyle tazminat olarak da bilinen haliyle, koruma tedbirleri nedeniyle maddi ve manevi tazminat isteminde bulunabilirsiniz. Tutuklanmanıza ya da göz altında kalmanıza rağmen beraat ettiyseniz ya da hakkınızda takipsizlik kararı verildiyse, idare aleyhine tazminat yoluna başvurabilirsiniz. Ancak tazminat yoluna başvurulabilecek haller haksız tutuklama ve göz altına almayla sınırlı olmayıp kapsamı oldukça geniştir.
5271 sayılı kanun uyarınca koruma tedbirlerinin uygulanması nedeniyle maddi ve manevi zarara uğranılması halinde başvurulacak tazmin yöntemleri birbirinden farklılık arz etmektedir. Bazı durumlarda Ağır Ceza Mahkemesi görevliyken, bazı durumlarda da İnsan Hakları Tazminat Komisyonu görevli olacaktır.
İnsan Hakları Tazminat Komisyonu’nun Görev Alanına Giren Haller
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanununun 142’nci maddesinin ikinci fıkrası göndermesiyle CMK 141/1-e-f-l maddesi uyarınca koruma tedbirleri nedeniyle maddi ve manevi zarara uğranılması nedeniyle Komisyona müracaat edebilirsiniz.
CMK Madde 142/2 – “Ancak, 141 inci maddenin birinci fıkrasının (e), (f) ve (l) bentleri kapsamındaki istemler bakımından 9/1/2013 tarihli ve 6384 sayılı Tazminat Komisyonunun Görevleri ile Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Kanun hükümleri uygulanır.”
CMK Madde 141 – “(1) Suç soruşturması veya kovuşturması sırasında;
e) Kanuna uygun olarak yakalandıktan veya tutuklandıktan sonra haklarında kovuşturmaya yer olmadığına veya beraatlerine karar verilen,
f) Mahkûm olup da gözaltı ve tutuklulukta geçirdiği süreleri, hükümlülük sürelerinden fazla olan veya işlediği suç için kanunda öngörülen cezanın sadece para cezası olması nedeniyle zorunlu olarak bu cezayla cezalandırılan,
l) Konutunu terk etmemek veya uyuşturucu, uyarıcı veya uçucu maddeler ile alkol bağımlılığından arınmak amacıyla hastaneye yatmak dâhil, tedavi veya muayene tedbirlerine tâbi olmak ve bunları kabul etmek şeklindeki adli kontrol yükümlülükleri uygulandıktan sonra haklarında kovuşturmaya yer olmadığına veya beraatlerine karar verilen,
Kişiler, maddî ve manevî her türlü zararlarını, Devletten isteyebilirler.”
Ağır Ceza Mahkemesi ve İnsan Hakları Tazminat Komisyonu ayrımı Kanunda yapılmış ve Komisyona yapılacak başvurunun kapsamı 3 maddede özetlenmiştir.
Ağır Ceza Mahkemesi’nin Görev Alanına Giren Haller
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 141/1-a-b-c-d-g-h-i-j-k maddesi uyarınca koruma tedbirleri nedeniyle maddi ve manevi zarara uğradığınız taktirde Ağır Ceza Mahkemesi’nde dava açabilirsiniz.
CMK Madde 141 – “(1) Suç soruşturması veya kovuşturması sırasında;
a) Kanunlarda belirtilen koşullar dışında yakalanan, tutuklanan veya tutukluluğunun devamına karar verilen,
b) Kanunî gözaltı süresi içinde hâkim önüne çıkarılmayan,
c) Kanunî hakları hatırlatılmadan veya hatırlatılan haklarından yararlandırılma isteği yerine getirilmeden tutuklanan,
d) Kanuna uygun olarak tutuklandığı hâlde makul sürede yargılama mercii huzuruna çıkarılmayan ve bu süre içinde hakkında hüküm verilmeyen,
g) Yakalama veya tutuklama nedenleri ve haklarındaki suçlamalar kendilerine, yazıyla veya bunun hemen olanaklı bulunmadığı hâllerde sözle açıklanmayan,
h) Yakalanmaları veya tutuklanmaları yakınlarına bildirilmeyen,
i) Hakkındaki arama kararı ölçüsüz bir şekilde gerçekleştirilen,
j) Eşyasına veya diğer malvarlığı değerlerine, koşulları oluşmadığı halde elkonulan veya korunması için gerekli tedbirler alınmayan ya da eşyası veya diğer malvarlığı değerleri amaç dışı kullanılan veya zamanında geri verilmeyen,
k) Yakalama, adli kontrol veya tutuklama işlemine karşı Kanunda öngörülen başvuru imkânlarından yararlandırılmayan,
Kişiler, maddî ve manevî her türlü zararlarını, Devletten isteyebilirler.”
Kanunda hangi durumlarda Ağır Ceza Mahkemesine dava açılacağı 9 maddede özetlenmiştir.
Tazminat Başvuru Süresi Var mı?
Kesinleşen kararın kişiye tebliğinden itibaren 3 ay içerisinde ve her halde kararın kesinleşme tarihinden itibaren 1 yıl içerisinde Komisyona/Ağır Ceza Mahkemesine başvuru yapılabilecektir.
Komisyona yapılacak koruma tedbirleri nedeniyle tazminat başvurusunda, makul sürede yargılanmama nedeniyle tazminat isteminden farklı olarak, yargılama devam ederken başvuru yapılamayacaktır. Kanun burada başvuru şartı olarak mahkeme kararının kesinleşmesini aramaktadır. Süresi içerisinde yapılmayan başvurular ve derdestken yapılan başvurular reddedilecektir.
Görev Uyuşmazlığı Olması Halinde;
Uygulamada koruma tedbirleriyle alakalı başvurulacak tazmin yöntemiyle ilgili kafa karışıklıkların olduğu görülmektedir. Oysa kanunda Komisyonun görev alanına giren konular ile Ağır Ceza Mahkemesinin görev alanına giren konular açıkça belirtilmiştir.
Ağır Ceza Mahkemesinin görev alanına giren konularda Komisyona başvuru yapılması halinde dosya Ağır Ceza Mahkemesine gönderilecektir. Aynı şekilde Komisyonun görev alanına giren konularda ağır ceza mahkemesine yapılan başvurular da Komisyona gönderilecektir.
Hem Ağır Ceza Mahkemesinin hem Komisyonun görev alanına giren istemlerin bir arada olacak şekilde Ağır Ceza Mahkemesine yapılması halinde, Ağır Ceza Mahkemesi görev alanına girmeyen istemleri Komisyona gönderecektir. Başvuru tarihi olarak Ağır Ceza Mahkemesine başvuru tarihi esas alınacaktır.
Hem Komisyonun hem Ağır Ceza Mahkemesinin görev alanına giren istemlerin bir arada olacak şekilde Komisyona yapılması halinde, Komisyon kendi görev alanına giren başvuruyu incelemeye alarak diğer başvuru dosyasını Ağır Ceza Mahkemesine gönderecektir. Başvuru tarihi olarak Komisyona başvuru tarihi esas alınacaktır.
Komisyon ile Ağır Ceza Mahkemesi arasında görev uyuşmazlığı olması halinde, ya Ağır Ceza Mahkemesi tarafından ya da Komisyon tarafından Ankara Bölge Adliye Mahkemesine başvurulacaktır. Ankara Bölge Adliye Mahkemesi’nin göreve ilişkin kararı kesin niteliktedir.
Komisyona Başvuru Nasıl Yapılır?
Başvuru yaparken, Komisyonun internet sitesindeki başvuru formunun açık ve eksiksiz bir şekilde doldurulması ve ekinde belgelerin sunulması konusunda dikkat etmek gerekmektedir. Vekil aracılığıyla yapılan başvurularda, başvuru ekinde vekalet harç makbuzu ve baro pulu bulunmalıdır. Başvuru sırasında eksik bilgi ve belge sunulması halinde, Komisyon tarafınıza 1 aylık süre verecek ve eksikliğin tamamlanmaması halinde başvurunuzu reddedecektir.
Komisyona yapılacak başvuru, Cumhuriyet Savcılığı Ön Büroları aracılığıyla yapılmakta olup henüz elektronik başvuru ve Uyap Portal üzerinden başvuru yapılamamaktadır. Buna ilişkin alt yapı çalışmalarının devam ettiği bilinmektedir.
Ağır Ceza Mahkemesi’nde Dava Nasıl Açılır?
Dava dilekçesinin açık ve eksiksiz bir şekilde doldurulması ve ekinde belgelerin sunulması konusunda dikkat etmek gerekmektedir. Başvuru sırasında eksik bilgi ve belge sunulması halinde, mahkeme tarafınıza 1 aylık süre verecek ve eksikliğin tamamlanmaması halinde itiraz yolu açık olmak üzere başvurunuzu reddedecektir.
Hangi Ağır Ceza Mahkemesi Yetkilidir?
Dava zarara uğrayanın oturduğu yer Ağır Ceza Mahkemesinde açılmalıdır. Eğer o yer Ağır Ceza Mahkemesi tazminat konusu işlemle ilişkili ise ve aynı yerde başka bir Ağır Ceza Mahkemesi bulunmuyorsa, en yakın yer Ağır Ceza Mahkemesinde dava açılmalıdır.
Ağır Ceza Mahkemesi’nin Kararına İtiraz Edilir mi?
Ağır Ceza Mahkemesi Kararına karşı, istinaf kanun yoluna başvurabilir; inceleme öncelikle ve ivedilikle yapılır. Bölge Adliye Mahkemesi tarafından işin esası hakkında verilen karar kesindir.
Komisyon Kararına İtiraz Edilebilir mi?
Komisyon, Anayasa Mahkemesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin emsal kararları göz önünde bulundurarak karar vermektedir. Komisyon kararının tebliğinden itibaren 15 gün içerisinde komisyon aracılığıyla Ankara Bölge İdare Mahkemesi’ne itiraz edilebilecektir. Ankara Bölge İdare Mahkemesi tarafından 3 ay içerisinde itirazla ilgili kesin olarak karar verilmektedir.
Komisyon Tarafından Hükmedilen Tazminat Ne Zaman Ödenir?
Komisyonun tazminata hükmetmesi halinde, kararın kesinleşmesinden itibaren 3 ay içinde Adalet Bakanlığı tarafından başvurucuya ödenecektir.
Ağır Ceza Mahkemesi Tarafından Hükmedilen Tazminat Ne Zaman Ödenir?
Mahkemenin tazminata hükmetmesi halinde, kesinleşen karar ile birlikte Hazineye yazılı olarak başvurulmasından itibaren 30 gün içerisinde başvurucuya ödenecektir. İdare tarafından 30 gün içinde ödeme yapılmaması halinde icra takibi başlatılabilecektir.
Haksız Tutuklama Nedeniyle Tazminat
Uygulamada daha çok, haksız tutuklama nedeniyle tazminat isteminde bulunulduğu, hakkında yakalama ya da tutuklama tedbiri uygulanmış olmasına rağmen kovuşturmaya yer olmadığı ya da beraat kararı verilmiş kişiler tarafından Komisyona müracaat edildiği görülmektedir. Ancak kanun maddesi kapsamından da anlaşılacağı üzere, tazminata hükmedilecek haller haksız tutuklama ile sınırlı değildir.
