Bir kişi hakkında hapis cezasına hükmedilmiş olması, o kişinin hukuk düzeninin koruması dışına çıkarıldığı anlamına gelmez. Mahkûmiyet hükmünün temel sonucu, kişinin özgürlüğünün kanunun öngördüğü sınırlar içerisinde kısıtlanmasıdır. Buna karşılık mahkûmiyet; insan onurunun, savunma hakkının, adil yargılanma güvencelerinin, özel ve aile hayatına saygı hakkının veya hukuki güvenlik ilkesinin ortadan kaldırılması sonucunu doğurmaz. Anayasal devlet bakımından ceza infazının meşruiyeti de tam olarak bu ayrım üzerinde yükselir. Devlet, kesinleşmiş bir mahkûmiyet hükmünü infaz ederken kişinin özgürlüğünü sınırlama yetkisine sahiptir; ancak bu yetki, mahpus üzerinde sınırsız ve denetimsiz bir kamu gücü kullanma yetkisi değildir.

Ceza infaz kurumları, yapıları gereği düzen ve güvenliğin yoğun biçimde korunmasını gerektiren kurumlardır. Hükümlü ve tutukluların bir arada bulunması, kurum güvenliğinin sağlanması ve infaz hizmetlerinin sürdürülebilmesi belirli kuralların ve bu kuralların ihlali hâlinde uygulanacak disiplin yaptırımlarının varlığını zorunlu kılmaktadır. Nitekim 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun, kınamadan hücreye koymaya kadar farklı ağırlıkta disiplin cezaları öngörmektedir.

Hukuk devleti bakımından asıl mesele ise disiplin cezalarının varlığı değil; disiplin yetkisinin hangi usulle kullanıldığı, savunma ve delil sunma hakkının ne ölçüde korunduğu, personel tutanaklarının nasıl değerlendirildiği, yaptırımın fiille orantılı olup olmadığı ve bütün bu sürecin etkili bir yargısal denetime tabi tutulup tutulmadığıdır.

Bu denetim özellikle önemlidir; çünkü mahpus, devletin birey üzerinde en yoğun kamu gücü kullandığı hukuki ilişkilerden birinin tarafıdır. Günlük yaşamının önemli bir bölümü idarenin kontrolü altında olduğu gibi, kendisini ilgilendiren delillere erişme imkânı da son derece sınırlıdır. Bu nedenle devletin kişi üzerindeki gücü arttıkça, bu gücün hukuki denetiminin de aynı ölçüde güçlenmesi gerekir. 5275 sayılı Kanun’un 37. maddesi uyarınca disiplin cezası, hükümlünün kurum düzeni ve güvenliğine ilişkin kuralları kusurlu olarak ihlal etmesi hâlinde ve eylemin niteliği ile ağırlık derecesine göre uygulanabilir. Kanunun bu ifadeleri, her kural ihlalinin otomatik olarak cezalandırılamayacağını göstermektedir. Fiilin gerçekleşme biçimi, hükümlünün kusuru, olayın koşulları, kurum düzeni üzerindeki etkisi ve uygulanacak yaptırımın ağırlığı somut olay özelinde değerlendirilmelidir.

Dolayısıyla idareye tanınan disiplin yetkisi, otomatik bir cezalandırma veya keyfîlik yetkisi değildir. Bir davranışın kanunda düzenlenen disiplin fiillerinden birine şeklen uygun olması tek başına yeterli olmayıp, yaptırımın somut olayın koşulları ve fiilin gerçek ağırlığıyla da uyumlu olması gerekir. Bu gerçek, Anayasa Mahkemesinin cezaevi disiplin cezalarına ilişkin içtihadında da açık biçimde görülmektedir. Anayasa Mahkemesi Cihan Yeşil kararında, yirmi gün süreyle hücreye koyma disiplin cezasının infazının haberleşme veya iletişim araçlarından ve ziyaretçi kabulünden yoksun bırakılma sonucunu doğurduğunu dikkate alarak söz konusu disiplin cezasının kişisel haklarla doğrudan bağlantısını kabul etmiştir. Mahkeme bu uyuşmazlıkların adil yargılanma güvencelerinden tamamen bağımsız bir “kurum içi mesele” olarak görülemeyeceğini ortaya koymuştur. Aynı içtihat daha sonraki kararlarda da geliştirilmiştir. Cihan Yeşil, B. No: 2013/8635, 6/5/2015 kararında Anayasa Mahkemesi, cezaevi disiplin sürecinde adil yargılanma güvencelerinin uygulanabilirliğini kabul etmiş ve somut başvuruda tanık dinletme ve sorgulama hakkı yönünden ihlal sonucuna ulaşmıştır.

Bu noktada ceza infaz kurumlarındaki disiplin soruşturmalarının uygulamada en tartışmalı yönlerinden biri, olayların çoğu zaman kurum personelince düzenlenen tutanaklarla başlaması ve soruşturmanın temel delilinin yine bu tutanaklar olmasıdır. Kamu görevlisinin görevi sırasında düzenlediği tutanak kuşkusuz hukuken dikkate alınabilecek bir delildir. Ancak tutanağın kamu görevlisi tarafından düzenlenmiş olması ona aksinin ispatı imkânsız, mutlak ve tartışılmaz bir doğruluk karinesi kazandırmaz. Tutanak delildir; hüküm değildir. Disiplin soruşturmasının amacı da tutanağı doğrulamak değil, isnat edilen olayın gerçekte nasıl meydana geldiğini mümkün olduğu ölçüde ortaya çıkarmaktır.

Tam da bu nedenle 4675 sayılı İnfaz Hâkimliği Kanunu'nun öngördüğü yargısal denetim büyük önem taşımaktadır. Ceza infaz kurumlarında gerçekleştirilen işlem ve faaliyetlerin hukuka aykırı olduğu iddiasıyla infaz hâkimliğine şikâyet yoluna başvurulabilmektedir. Disiplin cezasına karşı yapılan şikâyet üzerine infaz hâkiminin hükümlü veya tutuklunun savunmasını alması ve talep edilen diğer delilleri toplayıp değerlendirdikten sonra karar vermesi öngörülmüştür. Bu hüküm, infaz hâkimliğinin işlevinin cezaevi idaresince oluşturulan dosyayı şeklen kontrol etmekten ibaret olmadığını göstermektedir.

Dolayısıyla mahpus tarafından uyuşmazlığın sonucunu değiştirebilecek nitelikte somut bir delil gösterildiğinde, infaz hâkimliğinin bu talebi değerlendirmesi gerekir. Elbette her delil talebinin mutlaka kabul edilmesi gerektiği söylenemez. Uyuşmazlıkla ilgisiz, sonucu değiştirmeye elverişli olmayan veya yalnızca yargılamayı uzatma amacı taşıdığı açık olan talepler reddedilebilir. Ancak böyle bir ret kararının da gerekçesi bulunmalıdır. Mahpusun olayın meydana geldiği koridorun kamera görüntülerinin getirtilmesini istemesi veya hakkında disiplin cezasına neden olan telefon görüşmesinin yalnızca belirli bir bölümünün değil tamamının dinlenmesini talep etmesi gibi uyuşmazlığın maddi temelini doğrudan aydınlatabilecek bir isteğin hiçbir açıklama yapılmadan karşılanmaması, etkili yargısal denetim bakımından ciddi sorun doğurur.

Anayasa Mahkemesinin içtihadı da infaz hâkimliği sürecinin gerçek anlamda bir yargısal inceleme olması gerektiğini göstermektedir. Emrah Yayla, B. No: 2017/38732, 6/2/2020 kararında Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu, ceza infaz kurumunda verilen ziyaretçi kabulünden yoksun bırakma ve hücreye koyma disiplin cezalarına karşı yapılan şikâyetin incelenmesi sırasında başvurucunun duruşmada bizzat hazır bulunma talebinin karşılanmamasını değerlendirmiştir. Mahkeme, infaz hâkimliği önündeki bu tür uyuşmazlıkların medeni hak ve yükümlülüklere ilişkin uyuşmazlık niteliğini kabul etmiş; kişinin istemine rağmen yalnızca SEGBİS aracılığıyla katılımının sağlanmaya çalışılması bağlamında Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı kapsamındaki duruşmada hazır bulunma hakkının ihlal edildiğine karar vermiştir.

Bu kararın önemi yalnızca SEGBİS kullanımına ilişkin değildir. Kararın altında yatan daha temel düşünce, cezaevi disiplin kararlarına karşı başvurulan infaz hâkimliğinin tali ve şekli bir idari kontrol makamı olmadığıdır. Disiplin yaptırımı kişinin hak alanına ciddi biçimde müdahale ediyorsa, bu yaptırıma ilişkin yargısal sürecin de adil yargılanma hakkının gerektirdiği asgari usul güvencelerini taşıması gerekir. Mahpusun yargılamaya etkili katılımı, savunmasını ortaya koyabilmesi ve uyuşmazlığın esasına etki edebilecek delillerin tartışılabilmesi bu güvencelerin merkezinde yer almaktadır.

Benzer şekilde Anayasa Mahkemesinin Baysal Demirhan, B. No: 2020/1616, 18/1/2023 kararında ortaya koyduğu yaklaşım da son derece dikkat çekicidir. Söz konusu başvuruda ceza infaz kurumu disiplin kurulu kararına karşı yapılan şikâyet infaz hâkimliği tarafından kabul edilmiş ve disiplin cezası kaldırılmış; ancak Cumhuriyet savcısının bu karara karşı yaptığı itiraz başvurucuya bildirilmeden ağır ceza mahkemesi tarafından değerlendirilmiştir. Anayasa Mahkemesi, başvurucunun karşı tarafın görüşünden haberdar edilmemesi nedeniyle silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerinin, ayrıca ağır ceza mahkemesi kararındaki gerekçe eksikliği nedeniyle gerekçeli karar hakkının ihlal edildiğine karar vermiş ve yeniden yargılama yolunu göstermiştir. Bu içtihat çizgisi, cezaevi disiplin yargılamasının “mahpus zaten cezaevindedir” düşüncesiyle daha düşük usul güvencelerine tabi tutulabilecek bir alan olmadığını göstermektedir. Aksine kişinin devlet karşısındaki fiilî güçsüzlüğü arttıkça, yargısal sürecin sağlayacağı koruma daha önemli hâle gelmektedir.

Disiplin kararlarına karşı infaz hâkimliği tarafından verilen kararlara karşı da 4675 sayılı Kanun uyarınca itiraz yolu bulunmaktadır. İnfaz hâkiminin kararına karşı şikâyetçi veya ilgili Cumhuriyet savcısı tarafından tebliğden itibaren yedi gün içinde Ceza Muhakemesi Kanunu hükümlerine göre itiraz edilebilmektedir. Böylece kanun koyucu cezaevi idaresinin kararını nihai ve tartışılmaz bir idari tasarruf olarak kabul etmemiş, önce infaz hâkimliği ve ardından kanunda öngörülen itiraz mercii vasıtasıyla yargısal denetim sistemi kurmuştur.

Aynı şekilde infaz hâkimliği kararına karşı yapılan itirazın, ileri sürülen esaslı iddialara cevap verilmeksizin yalnızca “kararın usul ve yasaya uygun olduğu” biçimindeki soyut ve kalıp bir ifadeyle reddedilmesi de yargısal denetimin işlevini zayıflatabilir. Nitekim Anayasa Mahkemesinin Baysal Demirhan kararında gerekçeli karar hakkı yönünden ihlal tespit etmesi, ağır ceza mahkemesinin itiraz denetiminin de anayasal gerekçelendirme yükümlülüğünden bağışık olmadığını göstermektedir.

Yargısal denetimin amacı idarenin kararını tekrar etmek değil, idarenin kararının hukuka uygunluğunu bağımsız biçimde denetlemektir. Bu ayrım son derece önemlidir. İnfaz hâkimliğinin veya itiraz merciinin her durumda hükümlü lehine karar vermesi gerektiği elbette söylenemez. Kamera kayıtları incelenebilir, tanıklar dinlenebilir, ses kayıtlarının tamamı değerlendirilebilir ve bütün bunların sonucunda ceza infaz kurumu personelinin düzenlediği tutanağın doğru olduğu sonucuna ulaşılabilir. Hukuk devletinin talep ettiği sonuç, mahpusun mutlaka haklı bulunması değil; haklı olup olmadığının gerçekten araştırılmasıdır. Yargısal denetimin meşruiyetini belirleyen unsur yalnızca ulaşılan sonuç değil, o sonuca hangi yöntemle ulaşıldığıdır.

Ceza infaz kurumlarında disiplin cezaları bakımından üzerinde ayrıca durulması gereken ikinci temel mesele ise ölçülülük ilkesidir. Disiplin yaptırımını gerektiren bir fiilin gerçekleştiğinin ispatlanmış olması, uygulanabilecek her yaptırımın kendiliğinden hukuka uygun hâle geldiği anlamına gelmez. İdarenin seçtiği yaptırımın da eylemin niteliği, ağırlığı ve sonuçlarıyla makul bir orantı içerisinde bulunması gerekir. Bu gereklilik zaten 5275 sayılı Kanun'un 37. maddesinde kullanılan “eylemin niteliği ile ağırlık derecesine göre” ibaresinin doğal sonucudur. Anayasa'nın 13. maddesinde temel hak ve özgürlüklere yönelik sınırlamaların ölçülülük ilkesine aykırı olamayacağı açıkça kabul edilmiştir. Ölçülülük incelemesi klasik olarak elverişlilik, gereklilik ve orantılılık olmak üzere üç aşamada ele alınmaktadır. Buna göre disiplin yaptırımının öncelikle kurum düzeni ve güvenliğini koruma amacına ulaşmaya elverişli olması gerekir. İkinci olarak aynı amaca daha hafif bir müdahaleyle ulaşılması mümkünse daha ağır yaptırımın neden tercih edildiği sorgulanmalıdır. Son olarak kişinin haklarına getirilen sınırlamanın ağırlığı ile korunmak istenen kamusal yarar arasında makul bir denge bulunmalıdır.

Örneğin kısa süreli sözlü bir tartışmanın fiziksel müdahaleye dönüşüp dönüşmediği, kurum güvenliğini gerçekten tehlikeye sokup sokmadığı, olayın nasıl başladığı, karşılıklı bir gerilimin bulunup bulunmadığı, kullanılan ifadelerin hangi bağlamda söylendiği, hükümlünün kastının yoğunluğu ve olay sonucunda herhangi bir somut zarar meydana gelip gelmediği değerlendirilmeden ağır bir yaptırıma hükmedilmesi ölçülülük bakımından sorun yaratabilir. Disiplin hukukunda yaptırımın kanunda öngörülmüş olması, o yaptırımın somut olayda zorunlu ve orantılı olduğu anlamına gelmez.

Ölçülülük değerlendirmesinde yaptırımın mahpus üzerindeki gerçek etkisi de dikkate alınmalıdır. Dış dünyada yaşayan bir kişi bakımından birkaç günlük telefon veya ziyaret kısıtlaması nispeten hafif görülebilir. Ancak ceza infaz kurumunda bulunan kişi açısından ailesiyle haftanın belirli gün ve saatlerinde gerçekleştirebildiği sınırlı telefon görüşmesi veya ziyaret, dış dünyayla bağının temel unsurlarından biridir. Bu nedenle aynı müdahalenin ağırlığı, kişinin içinde bulunduğu hukuki ve fiilî koşullar dikkate alınarak değerlendirilmelidir. Nitekim Anayasa Mahkemesinin disiplin cezalarının haberleşme ve ziyaret hakları üzerindeki sonuçlarını dikkate alarak bu uyuşmazlıkları kişisel haklarla bağlantılı kabul etmesi de bu gerçeğin anayasal düzeydeki yansımasıdır.

Bu noktada “zaten cezaevinde bulunan bir kişi bakımından birkaç gün telefon kullanamamanın veya ziyaretçi kabul edememenin ne önemi olabilir?” biçimindeki yaklaşım, infaz hukukunun temel mantığıyla bağdaşmaz. Mahkûmiyet hükmü kişinin yalnızca mahkeme kararında ve kanunda öngörülen ölçüde özgürlüğünden yoksun bırakılmasını meşru kılar. Mahpusun geriye kalan bütün temel haklarının anlamsızlaştırılması veya her türlü ek sınırlamanın mahkûmiyetin doğal sonucu olarak görülmesi mümkün değildir. Devletin kişi üzerindeki kontrolünün yoğunluğu, temel haklara yönelik yeni müdahaleleri daha az değil, daha fazla gerekçelendirmeyi gerektirir.

Özellikle personel ile mahpus arasında kişisel gerilim bulunduğu iddialarının mevcut olduğu olaylarda bu denetim çok daha önemlidir. Ceza infaz kurumunda personel ile hükümlü arasında yapısal bir güç eşitsizliği vardır. Personel kamu gücü kullanmakta, kurumun fiziksel alanlarını kontrol etmekte, tutanak düzenleyebilmekte ve birçok delil kaynağına doğrudan ulaşabilmektedir. Mahpus ise aynı ortamdan ayrılamamakta ve kendisini savunmak için ihtiyaç duyduğu delillere çoğu zaman idare veya yargı makamı aracılığıyla ulaşabilmektedir. Hukukun görevi bu eşitsizliği daha da büyütmek değil, usul güvenceleri vasıtasıyla dengelemektir. Aksi yaklaşımda kişisel bir anlaşmazlığın veya iletişim probleminin disiplin yaptırımına dönüşmesi ihtimaline karşı etkili bir güvence kalmaz. Bir kamu görevlisinin düzenlediği tutanağın başka hiçbir araştırmaya ihtiyaç duyulmaksızın doğru kabul edilmesi; hükümlünün savunmasının ise sırf hükümlü tarafından ileri sürüldüğü için kuşkuyla karşılanması, yargısal değerlendirmeyi tarafların hukuki statülerine göre yapan sakıncalı bir anlayışa yol açabilir. Hukuk devletinde delilin değeri onu sunan kişinin sıfatına göre değil, güvenilirliğine, tutarlılığına ve diğer delillerle desteklenip desteklenmediğine göre belirlenmelidir.

Bu çerçevede gerekçe yükümlülüğü de özel bir önem taşımaktadır. Gerekçe, kararın biçimsel bir tamamlayıcısı değil, kamu gücünün keyfî kullanılmasını önleyen en önemli hukuki araçlardan biridir. Hükümlünün savunmasına neden itibar edilmediği, personel tutanağının neden üstün tutulduğu, kamera kaydının neden incelenmediği, tanık talebinin neden reddedildiği veya neden daha hafif bir yaptırımın yeterli olmayacağı açıklanabiliyorsa karar yargısal ve kamusal denetime açılmış olur. Buna karşılık yalnızca “dosya kapsamı”, “mevcut delil durumu” veya “kararın usul ve yasaya uygun olduğu” gibi soyut ifadelerle yetinilmesi hâlinde kararın gerçekten hangi hukuki değerlendirmeye dayandığını anlamak güçleşir

Anayasa Mahkemesinin cezaevi disiplin uyuşmazlıklarında verdiği kararlar birlikte değerlendirildiğinde ortaya çıkan temel ilke de budur: ceza infaz kurumunda bulunmak, adil yargılanma hakkının kapıda bırakılması sonucunu doğurmaz. Cihan Yeşil kararı savunma ve tanık sorgulama güvencelerinin; Emrah Yayla kararı yargılamaya etkili ve bizzat katılımın; Baysal Demirhan ve benzeri kararlar ise silahların eşitliği, çelişmeli yargılama ve gerekçeli karar hakkının cezaevi disiplin uyuşmazlıklarında taşıdığı önemi açıkça göstermektedir.

Ceza infaz kurumlarında disiplinin ve güvenliğin sağlanması devletin temel yükümlülüklerinden biridir. Ancak bu yükümlülük, idareye sınırsız bir yetki tanımaz. Cezaevi disiplin rejiminin hukuk devletiyle bağdaşabilmesi için yalnızca yaptırımın kanuni dayanağının bulunması değil; isnat edilen fiilin somut delillerle ortaya konulması, hükümlünün savunmasının etkili biçimde değerlendirilmesi ve uygulanan cezanın ölçülü olması gerekir.

Personel tarafından düzenlenen tutanaklar önemli birer delil olmakla birlikte tek başına tartışılmaz gerçeklik olarak kabul edilmemelidir. Kamera kaydı, ses kaydı, tanık veya başka bir objektif delil mevcutsa bunların araştırılması; delil talepleri reddediliyorsa bunun somut ve denetlenebilir gerekçelerle açıklanması zorunludur. İnfaz hâkimliği ile itiraz mercilerinin görevi de idarenin kararını yalnızca şeklen onaylamak değil, disiplin işlemini bağımsız ve etkili biçimde denetlemektir.

Anayasa Mahkemesinin cezaevi disiplin uyuşmazlıklarında verdiği kararlar da mahpusun savunma, adil yargılanma, çelişmeli yargılama ve gerekçeli karar haklarının cezaevi kapısında sona ermediğini ortaya koymaktadır. Bu nedenle asıl mesele, ceza infaz kurumlarında disiplin cezası uygulanıp uygulanamayacağı değil; devletin bu yetkiyi hangi delillerle, hangi usulle ve hangi ölçüde kullandığıdır.

Mahkûmiyet kişinin özgürlüğünü sınırlandırır; fakat insan onurunu, savunma hakkını ve hukuki güvenliğini ortadan kaldırmaz. Cezaevi kapıları kapandığında hukuk dışarıda kalmaz.

Av. Ceren KURT