FİNANS PİYASALARINDA KİM KİMİ DENETLİYOR? Hazine, BDDK, SPK, Borsa İstanbul ve Bankaların Rolü

Bu soru önemli. Ama gerçeğe ulaşmak için başka sorulara da ihtiyacımız var: Şüpheli işlemi kim gördü? Kime bildirdi? Bildirim üzerine kim harekete geçti, kim geçmedi? Yetkili makamların önüne hangi raporlar geldi ve bu raporlara ne oldu?

Bu sorulara cevap aramadan önce kurumların görevlerini ve aralarındaki ilişkiyi doğru anlamalıyız.

Hangi kurum, hangi kurumdan sorumlu?

Sermaye piyasasındaki temel ilişki şöyle: Borsa İstanbul piyasayı işletir ve kendi alanında gözetim yapar; SPK ise sermaye piyasasının düzenleyici ve denetleyici otoritesi olarak Borsa İstanbul’u da görev alanı içinde denetler.

Borsa İstanbul, SPK’nın bir dairesi değil, anonim şirkettir. İşlemlerin gerçekleştiği piyasayı işletir. Olağandışı işlemleri tespit edip etmediği, hangi değerlendirmeleri yaptığı ve gerektiğinde SPK’ya ne bildirdiği bu nedenle önemlidir.

SPK’nın görevi ise sermaye piyasasını düzenlemek ve denetlemektir. Halka açık şirketler, yatırım kuruluşları ve borsalarla ilgili düzenleme ve denetleme yetkileri vardır. Bir bildirim veya şikâyet ulaştığında inceleme yapılıp yapılmadığına, raporun ne söylediğine ve hangi kararların alındığına bakmak gerekir.

Bankacılık tarafında ise BDDK, bankaların düzenlenmesi ve denetlenmesinden sorumludur. SPK, BDDK’nın; BDDK da SPK’nın üstü değildir. Bir olay hem sermaye piyasası işlemlerini hem banka hesaplarını ilgilendiriyorsa, iki kurumun kendi görev alanlarında ne yaptığı ayrı ayrı sorgulanmalıdır.

Hazine ve Maliye Bakanlığı, maliye ve finans alanındaki kamu politikalarından ve kendi teşkilatına verilen görevlerden sorumludur. Bakanlık bünyesindeki MASAK da suç gelirleri ve şüpheli işlemler bakımından ayrı bir rol üstlenir.

Ancak Bakanlıkla kurumsal ilişki, SPK ve BDDK’nın her somut kararını Bakanın verdiği anlamına gelmez. Bu iki kurum kanunen bağımsız karar verir.

Bağımsızlık, hesap vermekten muafiyet değildir. Öte yandan sorumluluk da yalnızca makam sıralamasına bakılarak belirlenemez.

Usulsüzlüğü yapanlar ne yaptı?

İlk iş, iddia edilen eylemi tarif etmektir. Şirket veya fon varlıkları mı usulsüz kullanıldı? Yatırımcıya yanıltıcı bilgi mi verildi? Piyasada yanıltıcı işlemler mi yapıldı? Hangi işlemden kim yararlandı?

Bu soruların cevabı emir ve işlem kayıtlarında, şirket kararlarında, para hareketlerinde ve ilgili kişilerin ilişkilerinde aranmalıdır.

Bürokrasi ne biliyordu?

Kamuoyunun öğrenmesi gereken ikinci mesele, uyarıların ve kararların izlediği yoldur.

Şüpheli işlem ilk ne zaman tespit edildi? Borsa, SPK’ya bildirim yaptı mı? SPK inceleme başlattı mı? İnceleme raporu ne önerdi? Kurul hangi kararı verdi? Kurul müdahalede geç kaldı mı? Müdahale doğru bir müdahalede miydi? Takasbank, Merkezi Kayıt Kuruluşu, Saklayıcı ve Dağıtıcı Bankalar hangi kontrolleri yaptı? Bildikleri usulsüzleri ilgili makamlara bildirdi mi? Müşterilerini aydınlattı mı?

Sorumluluk zinciri bu aşamalarda aranmalıdır:

Uyarı → bildirim → inceleme → rapor → karar → tedbir veya ilgili makama bildirim.

Her aşamada, görevli kişinin neyi bildiği ve hangi yetkiye sahip olduğu ortaya konulmalıdır. Bir kararın altında imzası bulunanlar elbette incelenir. Ama sorumluluk yalnız imzayla sınırlı olmayabilir; yetkisi ve bilgisi olduğu hâlde hareketsiz kaldığı veya sürece müdahale ettiği ileri sürülen kişilerin rolüne de bakılmalıdır.

Hazine ve Maliye Bakanlığı, SPK, Borsa İstanbul ve BDDK arasında tek bir emir-komuta zinciri yoktur. SPK ve BDDK bağımsız düzenleyici-denetleyici kurumlardır; Borsa İstanbul ise sermaye piyasasında faaliyet gösteren bir anonim şirkettir. Bu nedenle bir olayda sorumluluğu, yalnızca makam sırasına bakarak değil, hangi işlemi kimin yaptığı, kimin neyi bilip hangi yetkisini kullanmadığı ve bunun zararla ilişkisi üzerinden belirlemek gerekir.

Kurumlar arasındaki ilişkiyi gösteren tablo

Prof. Dr. Rauf KARASU

H.Ü. Hukuk Fakültesi Ticaret Hukuku Öğr. Üyesi