Evlilik sürecinde, eşler arasında mal rejimine ilişkin herhangi bir anlaşma yapılmamışsa, boşanma sürecinde yasal mal rejimi olan edinilmiş mallara katılma rejimi uygulanır. Edinilmiş mal, TMK m. 219'da "Her eşin bu mal rejiminin devamı süresince karşılığını vererek elde ettiği mal varlığı değerleri" olarak tanımlanmıştır. Bu madde metninde, bir eşin edinilmiş malları özellikle şu şekilde belirtilmiştir: "Çalışmasının karşılığı olan edinimler; sosyal güvenlik veya sosyal yardım kurum ve kuruluşlarının veya personele yardım amacı ile kurulan sandık ve benzerlerinin yaptığı ödemeler; çalışma gücünün kaybı nedeniyle ödenen tazminatlar, kişisel mallarının gelirleri; edinilmiş mallarının yerine geçen değerler." Bu hükme göre edinilmiş mallar kural olarak mal rejiminin devamı sırasında emek karşılığında elde edilen mallardır. Bu bağlamda örnek verecek olursak, eşlerin evlendikten sonra kazandıkları paralar, satın aldıkları ev, araba, bankada biriktirilen para, ticari bir işletmenin kar payı kural olarak edinilmiş maldır. Kanundaki tanım itibariyle bir malın edinilmiş mal olabilmesi için edinilmiş mallara katılma rejiminin devamı esnasında elde edilmiş olması ve karşılığı verilerek edinilmiş olması gerekir. Edinilmiş mallara katılma rejimi, 2002 yılında yürürlüğe girmiş olup, bu rejime göre tarafların evlilik sürecinde kazandıkları mallar, eşler arasında ikiye bölünmektedir.

Edinilmiş mallara katılma rejiminin sona ermesi halinde kişisel mallar, yapılacak tasfiyenin dışında kalır. TMK 220'ye göre kişisel mallar; "Eşlerden birinin yalnız kişisel kullanımına yarayan eşya; mal rejiminin başlangıcında eşlerden birine ait bulunan veya bir eşin sonradan miras yoluyla ya da herhangi bir şekilde karşılıksız kazanma yoluyla elde ettiği malvarlığı değerleri; manevi tazminat alacakları; kişisel mallar yerine geçen değerler" şeklinde belirtilmiştir.

Boşanmada mal kaçırma, boşanma ihtimali ortaya çıktığında veya boşanma süreci devam ederken eşlerden birinin mal paylaşımında diğer eşin alacağını azaltmak için malvarlığını elden çıkarması, devretmesi ya da görünürde farklı bir işlemle gizlemesi şeklinde karşımıza çıkar. Uygulamada bu durum çoğu zaman “satış”, “bağış”, “kardeşe devretme”, “üçüncü kişi üzerinden edinim” gibi işlemlerle gerçekleşmektedir.

Boşanmada Mal Kaçırma Nasıl Yapılır?

Boşanmada mal kaçırma olayları, TMK 229'da belirtilen şekillerde karşımıza çıkmaktadır. İlgili hüküm kapsamında boşanmada mal kaçırma olarak kabul edilebilecek durumlar şunlardır:

1-Boşanmadan önceki 1 yıl içinde, diğer eşin rızası alınmadan yapılan ve olağan hediyeleri aşan kazandırmalar,

2-Diğer eşin katılma alacağını azaltmak amacıyla yapılan devirler,

3-Muvazaalı (anlaşmalı) biçimde bedelinin çok altında bir fiyata yapılan devirler,

4-Muvazaalı (anlaşmalı) biçimde bağış adı altında yapılan devirler, boşanmadan mal kaçırma halleri olarak kabul edilir.

Belirtilen durumların ispatı halinde, mal hiç elden çıkmamış gibi tasfiye hesabına dahil olur ve eşlerin payları bu şekilde belirlenir. Buna göre boşanmadan mal kaçıran eş, diğer eşin hakkı olan değeri ödemekle yükümlü olur.

Eşten Mal Kaçırmak Suç Mudur?

“Eşten mal kaçırma” fiili, tek başına Türk Ceza Kanunu’nda özel bir suç tipi olarak düzenlenmemiştir. Bu bağlamda, yalnızca mal paylaşımını azaltmak amacıyla yapılan tasarruflar direkt olarak cezai yaptırıma bağlanmaz. Ancak mal kaçırma amacıyla yapılan bazı fiiler, başka suçların unsurlarını taşıyabilir. Örneğin işlem, hileli şekilde yürütülmüşse dolandırıcılık; sahte olarak düzenlenmiş bir belge kullanılmışsa resmî belgede sahtecilik gündeme gelebilir; eşin iradesini kırmak için baskı kurulmuşsa tehdit veya benzeri suçlar bakımından değerlendirme yapılabilir.

Boşanma Sürecinde Aile Konutuna İlişkin Önlem Alınabilir mi?

Aile konutu, Türk Medeni Kanunu'nda tanımlanmamış olmakla birlikte TMK m. 194 ve ilgili yargı kararları çerçevesinde şekillenmiştir. TMK m. 194'ün gerekçesinde “eşlerin bütün yaşam faaliyetlerini gerçekleştirdiği, yaşantısına buna göre yön verdiği, acı ve tatlı günleri içinde yaşadığı, anılarla dolu bir alan” olarak tanımlanmıştır. Eşlerin ve varsa çocuklarının birlikte yaşadığı ve aile hayatının merkezi olan konuttur. Aile konutunun korunması, yalnızca mülkiyet hakkı tartışması değildir; aile düzeninin korunması ve barınma hakkı bakımından ayrıca önem taşır. Bu nedenle aile konutu üzerinde, tek taraflı tasarrufların sınırlandığı bir koruma mekanizması mevcuttur. Uygulamada en etkili araçlardan biri aile konutu şerhidir. Şerh, tapu kaydına işlenen ve taşınmaz üzerinde yapılacak satış, devir, ipotek gibi işlemlerde diğer eşin rızasını fiilen zorunlu kılan bir uyarı/koruma kaydıdır.

Boşanma Sürecinde Muvazaalı Mal Devri İşlemlerine Karşı Neler Yapılabilir?

Mal kaçırmanın en yaygın yöntemlerinden biri, taşınmazın veya değerli bir malın üçüncü kişiye “satış” gibi gösterilmesidir. Bu durumda görünürde bir satış işlemi vardır; ancak gerçekte bedel ödenmemiş olabilir veya taraflar aralarında farklı bir anlaşma yapmış olabilir. Bu olguya muvazaa denir (görünüşte yapılan işlem ile tarafların gerçek iradesinin farklı olması). Muvazaa Borçlar Kanunu 19. maddesinde düzenlenmiştir.

Muvazaa iddiasında belirleyici olan, “Bu satış gerçek miydi?” sorusudur. Mahkemeler yalnızca tapudaki satış kaydına bakmaz; bedelin ödeme biçimi, piyasa rayicine uygunluk, alıcı ile satıcı arasındaki yakın ilişki, satışın zamanlaması, malın kullanımının devreden eşte kalıp kalmadığı gibi göstergeleri birlikte değerlendirir. Uygulamada en çok zorlanılan alan ispat kısmıdır. Muvazaa iddiasını ileri süren tarafın, iddiasını destekleyen somut deliller sunması gerekir. Sadece “Kardeşine devretti, kesin muvazaa..” yaklaşımı tek başına yeterli görülmeyebilir. Somut olayda dosyanın ekonomik ve olgusal bütünlüğü kurulmalıdır. Bu tür işlemler için gecikmeden delil toplamak önemlidir: banka hareketleri, ödeme dekontları, malın fiili kullanımına ilişkin kayıtlar, yazışmalar ve tanık beyanları (her olayda aynı ağırlıkta olmamakla birlikte) dosyanın iskeletini oluşturur. Yalnızca iddia ile ilerlemek ve delil planı kurmadan dava açmak davanın reddedilmesine sebep olabilir.

Boşanma Sürecinde Mal Kaçırmaya İlişkin Önlem Alınabilir mi?

Boşanma davasının açılmış olması, eşlerin malvarlığı üzerinde otomatik bir “kilit” oluşturmaz. Yani dava devam ederken de bazı tasarruf işlemleri yapılabilir ve bu durum mal kaçırma riskine sebep olabilir. Bu nedenle boşanma sürecinde, malvarlığının korunması için ihtiyati tedbir talebi kritik bir araçtır. İhtiyati tedbir, davanın sonunu beklemeden, belirli mallar üzerinde geçici sınırlama getirilmesini sağlar. Amaç, yargılama sürecinde malvarlığının el değiştirmesini veya tasfiye hesabının anlamsız hale gelmesini önlemektir. Öte yandan mal rejiminin tasfiyesi davası çoğu dosyada boşanma kararının kesinleşmesinden sonra açılan temel davadır. Ancak uygulamada bazen boşanma davası ile birlikte tasfiye davası da açılmak istenir. Bu durumda mahkeme, dosyalar arasında usule ilişkin bir ayrıştırma yapabilir ve tasfiye davasını, boşanma davasının sonucuna bağlı olarak bekletebilir. Burada önemli olan, tasfiye davasının zamanlaması kadar, boşanma davası devam ederken koruyucu tedbirlerin etkin biçimde istenmesidir.

“Boşanma davası açıldı, artık mal devredilemez” düşüncesiyle tedbir talebini geciktirmek büyük bir hatadır. Bu nedenle risk görüldüğünde; hangi mallara tedbir isteneceği, bu malların dosyayla bağlantısı ve tedbirin neden gerekli olduğu açık, somut ve belgeli şekilde mahkemeye sunulmalıdır.

Mal Paylaşımı Davasında Yetkili ve Görevli Mahkeme

Mal rejiminin tasfiyesi davasında yetkili mahkeme, TMK 214'te hükme bağlanmış olup şu şekildedir:

1. "Mal rejiminin ölümle sona ermesi durumunda ölenin son yerleşim yeri mahkemesi,

2. Boşanmaya, evliliğin iptaline veya hâkim tarafından mal ayrılığına karar verilmesi durumunda, bu davalarda yetkili olan mahkeme,

3. Diğer durumlarda davalı eşin yerleşim yeri mahkemesi."

Bu davalarda görevli mahkeme kural olarak Aile Mahkemesidir. Görev, mahkemenin hangi tür davalara bakacağını ifade eder ve yanlış mahkemede dava açılması usulden ret gibi ciddi sonuçlar doğurabilir. Yetki ise davanın hangi yerde açılacağını belirler. Uygulamada yetki tartışması, dosyanın uzamasına ve masrafların artmasına yol açtığı için baştan doğru kurgu gerekir.

Mal paylaşımı davasının yetkisinde, boşanma davasına bakmaya yetkili yer mahkemesiyle bağlantılı kurallar önem kazanır. Bu nedenle, boşanma dosyasının hangi yerde yürütüldüğü, tarafların yerleşim yerleri ve dava stratejisi birlikte değerlendirilmelidir. Bazı dosyalarda boşanma bir yerde, malvarlığı başka bir yerde bulunabilir; bu durum “taşınmaz nerede ise dava orada açılır” gibi yanlış kabullere yol açabilir. Oysa mal rejimi tasfiyesi, malın bulunduğu yerden bağımsız şekilde, aile hukuku usul kuralları çerçevesinde ele alınır.

Sonuç

Evlilik birliği sona ererken, diğer eşe sırf mal vermemek için yapılan hamleler yalnızca boşanma sürecini yıllarca uzatmakla kalmaz; mahkeme masrafları ve tazminatla birlikte, mal kaçırmaya çalışan tarafı çok daha ağır bir mali edimle yükümlü kılar. Süreçte adil olmak her açıdan taraflara artı değer olarak geri döner. Eşlerin boşanma sürecinde mal kaçırma girişimleri kanunen boşa çıkarılmaktadır. Diğer eşin katılma alacağını azaltma kastıyla yapılan devirler, yasal düzenlemeler ve yüksek yargı içtihatları sayesinde sanki hiç yapılmamış gibi değerlendirilip adil paylaşım sağlanmaktadır.

Av. Sinem SADIK

İstanbul Barosu