Özet

2026 yılında yatırım fonlarına yönelik işlem kapatma ve tasfiye kararları, sermaye piyasası denetiminin yanı sıra Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumunun bankalar ve tasarruf finansman şirketleri üzerindeki görevlerini tartışmaya açmıştır. Bu makalede, İktisat Katılım Bankası AŞ’ye verilen faaliyet izni, 30 Temmuz 2026 tarihli ve 11539 sayılı BDDK kararı ile 17 Eylül 2026 tarihli SPK tedbirleri, özellikle BDDK’nın düzenleme ve denetim sorumluluğu bakımından değerlendirilmektedir.

11539 sayılı karar, tasarruf finansman müşterilerinin kaynaklarının banka ortaklarının şahsi fonlarına aktarılmasına izin veren bir düzenleme değildir. Karar, belirli kalkınma ve yatırım bankalarının kişi ve risk gruplarına kullandırdığı krediler bakımından sınırlar belirlemekte; bu sınırların aşılması hâlinde aşımların giderilmesi için süre tanımaktadır. Kararın fon krizine etkisi varsa, bu etkinin banka ve fonlar arasındaki somut işlem ve finansman ilişkileri üzerinden ortaya konulması gerekir.

1. Giriş

2026 yılında yatırım fonları hakkında alınan işlem kapatma ve tasfiye kararları, finansal piyasalarda düzenleyici sorumluluğun kapsamını yeniden gündeme getirmiştir. Krizin sermaye piyasası boyutunda Sermaye Piyasası Kurulunun yetkileri ve sorumluluğu öne çıkarken, bankalar ve tasarruf finansman şirketlerinin faaliyetleri bakımından Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumunun görevleri ve sorumluluğu da ayrı bir inceleme konusudur.

BDDK bakımından temel mesele, belirli bir bankaya faaliyet izni verilmiş olmasından veya belirli bir tarihte kredi sınırlarına ilişkin karar alınmasından ibaret değildir. Asıl soru, Kurumun kendi görev alanındaki riskleri nasıl izlediği, kendisine ulaşan uyarıları değerlendirip değerlendirmediği ve gerekli tedbirleri zamanında alıp almadığıdır.

Bu incelemede üç düzey birbirinden ayrılmalıdır:

Düzenleme ve izin: İdari kararların kanuni yetki ve sınırlar içinde alınıp alınmadığı.

Gözetim ve denetim: Denetlenen kuruluşların işlemlerinin ve risklerinin gereği gibi izlenip izlenmediği.

Tazmin sorumluluğu: Hukuka aykırı olduğu ileri sürülen idari davranış ile somut zarar arasında nedensellik bağı bulunup bulunmadığı.

Makalenin temel yaklaşımı, farklı tarihlerde alınan kararlar arasında yalnızca kronolojik yakınlık bulunmasının nedensellik veya kişisel sorumluluk için yeterli olmadığıdır.

2. Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu’nun Görev Alanı

a) Düzenleme ve Denetim Yetkisi

5411 sayılı Bankacılık Kanunu’nun 93. maddesi, BDDK’ya bankalar ve gözetim ve denetimine tabi diğer kuruluşlar bakımından düzenleme, uygulamayı izleme ve denetleme görevleri vermektedir. Hüküm ayrıca tasarruf sahiplerinin haklarını ve bankaların düzenli ve güvenli çalışmasını tehlikeye sokabilecek işlemleri önlemek üzere gerekli karar ve tedbirlerin alınmasını Kurumun görev alanına dâhil etmektedir.

Aynı Kanun’un 43. maddesi, bankaların mali bünyesini etkileyen unsurların ve maruz kalınan risklerin izlenmesi amacıyla sınırlamalar ve standart oranlar belirlenmesine imkân tanır. Kanun’un 77. maddesi ise kalkınma ve yatırım bankaları bakımından farklı oran ve sınırlar tesis edilmesine ilişkin yetkiyi düzenler.

Bu çerçevede BDDK’nın sorumluluğu yalnızca kural koymakla sınırlı değildir. Kurumun, görev alanındaki kuruluşların belirlenen kurallara uyup uymadığını izlemesi ve somut riskler karşısında yetkisi çerçevesinde değerlendirme yapması da önem taşır.

b) Tasarruf finansman kaynaklarının korunması

6361 sayılı Kanun’un 39/B maddesi, tasarruf finansman şirketlerinin tasarruf fon havuzu hesaplarını diğer hesaplarından ayırmasını öngörür. Hüküm ayrıca havuz varlıklarının, tasarruf finansman sözleşmelerinden kaynaklanan yükümlülüklerin yerine getirilmesi dışında başka bir amaçla kullanılamayacağını düzenler.

Aynı madde, tasarruflardan oluşan fonların değerlendirileceği faizsiz yatırım araçlarının ve uygulama esaslarının Kurulca belirlenmesini öngörmektedir. Bu nedenle bir tasarruf finansman şirketinin yatırım işlemi incelenirken iki soru ayrı ayrı cevaplanmalıdır:

İlgili araç ve yatırım koşulları düzenleme kapsamında uygun mudur?

Şirket, işlemi gerçekleştirirken havuz varlıklarının korunmasına ilişkin kurallara uymuş mudur?

Bir yatırım aracına belirli koşullarda izin verilmesi, havuz varlıklarının kullanım amacına ilişkin kanuni sınırları ortadan kaldırmaz.

3. İktisat Katılım Bankası’na Verilen Faaliyet İzni

BDDK, 26 Şubat 2026 tarihli ve 11424 sayılı kararıyla İktisat Katılım Bankası AŞ’ye faaliyet izni vermiştir. Karar, 4 Mart 2026 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. Kararda, bankaya daha önce 12 Aralık 2024 tarihli ve 11037 sayılı kararla kuruluş izni verildiği de belirtilmiştir.

5411 sayılı Kanun’un 10. maddesi, faaliyet izni bakımından sermaye, kurumsal yönetim, personel, teknik donanım ve yönetici nitelikleri gibi koşullar düzenlemektedir. Bu nedenle izin kararının hukuka uygunluğu, karar tarihinde Kurumun önünde bulunan bilgi ve belgeler üzerinden değerlendirilmelidir.

Ayrıca şu hususlar araştırılmalıdır:

Bankanın veya ilişkili olduğu ileri sürülen kuruluşların ilgili fonlarla somut işlem yapıp yapmadığı;

bankalar, tasarruf finansman şirketleri ve fonlar arasında izlenebilir bir kaynak akışı bulunup bulunmadığı;

izin veya sonraki denetim sürecinde Kuruma iletilmiş somut risk ve uyarıların varlığı;

bu riskler karşısında yetki kapsamında ne tür işlemler yapıldığı.

Faaliyet izni, daha sonra gerçekleştirilen her işlemi hukuka uygun hâle getirmez. Buna karşılık, daha sonraki fon tasfiyeleri de izin kararının kendiliğinden hukuka aykırı veya krizin nedeni olduğunu göstermez.

4. 30 Temmuz 2026 Tarihli Kararın Anlamı

a) Kararın Konusu ve Kapsamı

30 Temmuz 2026 tarihli ve 11539 sayılı BDDK kararı, İstanbul Takas ve Saklama Bankası AŞ ile İller Bankası AŞ dışında kalan kalkınma ve yatırım bankalarının kredi risk sınırlarına ilişkindir.

Karara göre, bankaların konsolide ve konsolide olmayan esasta:

Bir gerçek veya tüzel kişiye ya da bir risk grubuna kullandırdığı kredilerin risk tutarı toplamı, ana sermayesinin %30’unu;

bankanın kendi dâhil olduğu risk grubuna kullandırdığı kredilerin risk tutarı toplamı ise ana sermayesinin %25’ini

aşamaz.

Bu oranlar, bankanın bütün kredilerinin toplamına değil; ilgili kişi veya risk grubu bakımından hesaplanan kredi risk tutarına ilişkindir. Bankanın kendi risk grubu için belirlenen %25 sınırı ayrıca uygulanır; iki oran aynı grup için toplanmaz.

11539 sayılı karardaki %25 ve %30 sınırları, 11173 sayılı kararın ilk yayımlanan tablosundaki oranlardan düşüktür. Bu iki metin arasındaki karşılaştırma, kredi yoğunlaşması bakımından genişlemeye değil, daha düşük sınırlar belirlenmesine işaret etmektedir.

b) Aşımların Giderilmesi İçin Tanınan Süre

11539 sayılı karar, yeni sınırların aşılması hâlinde:

Bankanın kendi dâhil olduğu risk grubuna ilişkin aşımın 1 Ekim 2026’ya kadar;

bir gerçek veya tüzel kişiye ya da diğer risk gruplarına ilişkin aşımın 1 Nisan 2027’ye kadar

giderilmesini öngörmektedir.

Bu düzenleme, sınır üstü risk pozisyonlarının giderilmesi için süre tanınması anlamına gelir. Örneğin karar kapsamındaki bir bankanın ana sermayesi 10 milyar TL ve kendi risk grubuna ilişkin kredi riski 4 milyar TL ise, %25 sınırına göre 1,5 milyar TL’lik aşımın belirlenen tarihe kadar giderilmesi gerekir.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta, geçiş süresi tanınmasının sınırsız yeni kredi kullandırma yetkisiyle aynı şey olmadığıdır. Süre içinde yapılacak yeni işlemler, aşımın hangi koşullarda giderileceği ve idari yaptırım uygulanıp uygulanmayacağı, diğer ilgili düzenlemeler ve somut işlemle birlikte değerlendirilmelidir.

c) Risk Grubu İle Ortakların Şahsi Yatırım Fonları Arasındaki Fark

5411 sayılı Kanun’un 49. maddesine göre bankanın dâhil olduğu risk grubu; bankanın kendisi, belirli pay sahipleri ve yöneticileri ile bunlarla bağlantılı bazı kişi ve kuruluşları kanunda gösterilen koşullarla kapsayabilir. Bu nedenle risk grubu düzenlemesi, banka ortaklarıyla bağlantılı kişilere kullandırılan kredileri de etkileyebilir.

Ancak ortaklarla ilişkili kişilere yönelik kredi riski, ortakların şahsi yatırım fonlarına yatırım yapılmasıyla aynı kavram değildir.

Kanun’un 48. maddesinde kredi kavramı yalnızca nakit krediyle sınırlandırılmamış; belirli sermaye piyasası araçları, ortaklık payları ve diğer işlemler de kapsam içinde sayılmıştır. Buna rağmen, bir işlemin kredi riski hesabına girebilmesi, 11539 sayılı kararın tasarruf finansman müşterilerinin paralarının ortakların özel fonlarına aktarılmasına ayrıca izin verdiği sonucunu doğurmaz.

Sonuç olarak 11539 sayılı kararın lafzına göre, tasarruf finansman kaynaklarının ortakların şahsi fonlarına yatırımını serbestleştiren bir karar değil; kalkınma ve yatırım bankalarının kredi risk sınırlarını düzenleyen bir karardır.

d) İktisat Katılım Bankası ve Kararın Uygulanma Alanı

11539 sayılı kararın, yalnızca 11424 sayılı faaliyet izni sebebiyle İktisat Katılım Bankası’na doğrudan uygulandığı sonucuna varılamaz. Böyle bir sonuca ulaşılabilmesi için bankanın karar kapsamına girmesini sağlayan hukuki statünün veya ayrıca uygulanabilir bir düzenlemenin gösterilmesi gerekir.

5. Kredi Sınırları İle Fon Krizi Arasındaki Olası Bağlantı

11539 sayılı karar ile Eylül ayındaki fon tasfiyeleri arasında doğrudan bir yatırım izni ilişkisi bulunmamaktadır. Bununla birlikte, kredi sınırlarının düşürülmesinin karar kapsamındaki bankaların ve borçlu risk gruplarının finansman koşullarını dolaylı olarak etkileyip etkilemediği araştırılabilir.

Örneğin bir bankanın yeni sınırları aşan riskini azaltmak için tahsilat yapması, mevcut bir finansmanı yenilememesi veya varlık pozisyonlarını değiştirmesi; somut koşullarda borçlu grubun likiditesini etkileyebilir. Bu etkinin yatırım fonlarına yansıyıp yansımadığı ise ayrıca gösterilmelidir.

İnceleme şu verileri gerektirir:

Hangi kalkınma veya yatırım bankalarında sınır aşımı bulunduğu;

aşımın hangi kişi veya risk grubundan kaynaklandığı;

30 Temmuz sonrasında hangi kredi ve risk pozisyonlarının değiştirildiği;

ilgili borçlu veya risk gruplarıyla yatırım fonları arasında finansman ya da işlem bağlantısı bulunup bulunmadığı;

bu değişikliklerin iade talepleri, varlık satışları ve fiyat hareketleriyle zaman bakımından ilişkisi.

Bu veriler bulunmadan, kararın krizi tetiklediği veya derinleştirdiği söylenemez. Aynı şekilde, her türlü dolaylı etkisinin bulunmadığı da peşinen kabul edilmemelidir.

6. İlişkili Taraf İşlemleri ve Likidite Riski

a) İlişkili Kişilerin Varlıklarının Fonlara Devri

Kriz bağlamında araştırılması gereken iddialardan biri, fon kaynaklarının yönetici veya ortaklarla ilişkili kişilerin varlıklarını satın almak amacıyla kullanılıp kullanılmadığıdır.

Böyle bir işlemde şu sorular önem taşır:

Satıcı ile fon yöneticileri veya ortakları arasında nasıl bir ilişki vardır?

Satış fiyatı, işlem tarihindeki piyasa koşullarıyla uyumlu mudur?

Piyasada güvenilir fiyat oluşumunu sağlayacak işlem derinliği mevcut mudur?

Varlığın edinilmesi fonun yatırım stratejisine uygun mudur?

İşlem fon portföyünde belirli bir kişi veya gruba yoğunlaşma yaratmış mıdır?

Karar hangi onay ve kontrol süreçlerinden geçmiştir?

İlişkili taraf bağlantısı işlemi kendiliğinden hukuka aykırı hâle getirmez. Ancak bu bağlantının elverişsiz fiyatlama, yetersiz değerleme veya fon menfaatine aykırı yatırım kararıyla birleşmesi, çıkar çatışması ve sorumluluk incelemesini gerektirir.

b) Yoğunlaşma ve Likidite

Fon portföyünün düşük işlem hacimli varlıklarda yoğunlaşması hâlinde, görünen piyasa fiyatı ile büyük miktarda satışta elde edilebilecek fiyat farklılaşabilir. İade taleplerinin artması, hızlı satış ihtiyacı yaratabilir; bu satışlar da fiyatı ve fon değerini aşağı çekebilir.

BDDK bakımından bu risk, kendi gözetimine tabi bir kuruluşun kaynaklarını belirli fonlara veya risk gruplarına yönlendirmesi durumunda ayrıca önem kazanır. Kurumun inceleme alanı, SPK’nın fon yönetimi üzerindeki bütün görevlerini üstlenmek değil; kendi denetimine tabi kuruluşun mali yapısını ve kaynak kullanımından doğan risklerini izlemektir.

Bu ekonomik mekanizmanın belirli bir fon veya şirket bakımından gerçekleşip gerçekleşmediği ise günlük portföy, kredi, işlem ve iade kayıtlarıyla ortaya konulmalıdır.

7. Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu’nun Denetim ve Tazmin Sorumluluğu

a) Somut Uyarılar ve Müdahale Yükümlülüğü

BDDK’nın hizmet kusuru iddiası bakımından, denetimin biçimsel olarak yapılıp yapılmadığı kadar, denetimde ortaya çıkan veya Kuruma başka şekilde bildirilen risklere nasıl karşılık verildiği de önemlidir.

Şu soruların cevaplanması gerekir:

Kuruma denetim bulgusu, şikâyet veya başka bir kurumdan uyarı ulaşmış mıdır?

Bilgi ilgili birimlere ne zaman aktarılmıştır?

Uyarı üzerine yapılan inceleme, bildirilen riskin niteliğini karşılamakta mıdır?

Risk belirlenmişse yetki kapsamındaki tedbirler değerlendirilmiş midir?

Alınan tedbirlerin uygulanması izlenmiş midir?

Sonradan gerçekleşen zararın öngörülebilirliği, yalnızca krizden sonra edinilen bilgilerle değil; idarenin ilgili tarihte sahip olduğu veya görevini gereği gibi yerine getirseydi ulaşabileceği somut bilgilerle değerlendirilmelidir.

b) Hizmet Kusuru, Zarar ve Nedensellik

Anayasa’nın 125. maddesi uyarınca idare kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlüdür. BDDK bakımından bir tazmin talebinin değerlendirilebilmesi için:

Kurumun görev alanına giren somut bir eylem, işlem veya ihmal;

kişinin uğradığı gerçek zarar;

idari davranış ile zarar arasında nedensellik bağı

ortaya konulmalıdır.

Bir fonun tasfiyeye alınması tek başına BDDK’nın hizmet kusurunu göstermez. Somut iddia, Kurumun hangi bilgiyi ne zaman aldığı, hangi yetkiyi kullanması gerektiği ve kullanılmayan yetkinin zararı nasıl etkilediği üzerinden kurulmalıdır.

Zararın hesabında tasfiye kapsamında yapılan ödemeler ve diğer tahsilatlar dikkate alınmalıdır. Bununla birlikte zararın ne zaman yeterince belirgin hâle geldiği, somut olayın özelliklerine göre ayrıca değerlendirilir.

c) Danıştay Kararlarının Gösterdiği Ölçütler

Danıştay 13. Dairesi, 02.12.2005 tarihli, E.2005/2625, K.2005/5753 sayılı kararında, bir bankanın yetkisiz sermaye piyasası işlemleriyle ilgili olarak BDDK ve SPK’nın denetim görevlerini incelemiştir. Daire, dosyadaki bildirim ve raporlara rağmen işlemlerin zamanında önlenmediği sonucuna ulaşarak davacının belirlenen zararının iki kurum tarafından yarı yarıya ödenmesine karar vermiştir.

Kararın bu çalışma bakımından önemi, aynı olayda farklı düzenleyici kurumların kendi görevleri yönünden ayrı kusurlarının bulunabileceğini göstermesidir. Bununla birlikte karar, farklı finansal işlemlere ve somut denetim belgelerine dayandığından, 2026 fonlarında aynı sonuca otomatik olarak ulaşılmasını sağlamaz.

Danıştay 10. Dairesi, 04.12.1997 tarihli, E.1994/3467, K.1997/5311 sayılı kararında ise BDDK’nın kuruluşundan önceki bir dönemde, bankaya ilişkin ciddi mali risk uyarısına rağmen denetimin zamanında yapılmamasını hizmet kusuru olarak değerlendirmiştir. Daire çoğunluğu, somut olayda tasfiye henüz sonuçlanmadığı ve zarar miktarı belirginleşmediği gerekçesiyle tazminat istemini reddetmiştir.

Bu kararlar, denetim kusurunun tespiti ile tazmin edilecek zararın belirlenmesinin ayrı aşamalar olduğunu göstermektedir. Ancak ikinci kararın kendi olayındaki zarar değerlendirmesi, her fon yatırımcısının mutlaka tasfiyenin tamamını beklemesi gerektiği şeklinde genelleştirilmemelidir.

d) Kurum ile Kamu Görevlilerinin Sorumluluğu

BDDK’nın idari ve mali sorumluluğu ile Kurul üyeleri veya personelinin kişisel ceza sorumluluğu ayrı konulardır.

5411 sayılı Kanun’un 104. maddesi, Kurul başkan ve üyeleri ile Kurum personelinin görevleriyle bağlantılı olduğu iddia edilen suçların soruşturulmasına ilişkin özel izin ve usul hükümleri düzenler. Madde ayrıca, Kurulun veya Kurumun Kanun’da yazılı görevlerine ilişkin karar, eylem ve işlemleri sebebiyle ilgililer aleyhine açılan tazminat ve alacak davalarında husumetin Kuruma yöneltilmesini ve belirli koşullarda ilgililere başvurulmasını öngörür.

Bir düzenleyici kararın hukuka aykırı bulunması, karar sürecine katılan herkesin suç işlediği anlamına gelmez. Ceza sorumluluğu bakımından her kişi yönünden somut fiil, ilgili suçun unsurları ve uygulanacak usul ayrıca değerlendirilmelidir.

8. Yatırımcı ve Tasarruf Finansman Müşterisi Bakımından İnceleme

Doğrudan fon katılma payı sahibi ile tasarruf finansman şirketinin müşterisi aynı hukuki konumda değildir. Bir şirketin fon katılma payı edinmesi, müşterinin kendiliğinden o fonun doğrudan katılma payı sahibi olduğu anlamına gelmez.

Bu nedenle somut incelemede:

Kişinin fon yatırımcısı mı, tasarruf finansman müşterisi mi olduğu;

ilgili fonun işleme kapatma veya tasfiye kapsamındaki statüsü;

yatırım veya sözleşme kapsamında verilen ödeme ve iade talimatları;

tasfiye kapsamında yapılan ödemeler;

ileri sürülen zararın hangi işlem veya yükümlülük ihlaline bağlandığı;

BDDK’nın görev alanıyla somut zarar arasında kurulabilecek bağlantı

belirlenmelidir.

BDDK’ya yöneltilecek denetim kusuru iddiasında, fon belgelerine ek olarak ilgili döneme ilişkin denetim raporları, Kuruma iletilen uyarılar, kurumlar arası yazışmalar, risk pozisyonları ve alınan tedbirleri gösteren kayıtlar önem taşıyabilir.

Usul bakımından zararın idari işlemden mi yoksa idari eylem veya ihmalden mi kaynaklandığı da önemlidir. İYUK’un 12. maddesi işlemlerden doğan tam yargı taleplerini, 13. maddesi ise idari eylemlerden doğan zararlar için idareye ön başvuruyu düzenler. Tasfiye sürerken zararın öğrenilme ve belirginleşme tarihleri tartışmalı olabileceğinden, başvuru ve dava süreleri somut olayda gecikmeden değerlendirilmelidir.

9. Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu’nun Saklayıcı ve Dağıtıcı Bankalar İle Takasbank Üzerindeki Denetim Yetkisi

a) BDDK ve SPK’nın Yetkilerinin Birlikte Değerlendirilmesi

Saklayıcı banka, dağıtıcı banka ve Takasbank’ın faaliyetleri, finansal piyasalarda farklı işlevleri yerine getirir. Bununla birlikte bu kuruluşların banka niteliği taşıması, bankacılık gözetimi bakımından BDDK’nın görevini ortadan kaldırmaz.

5411 sayılı Bankacılık Kanunu’nun 93. maddesi, BDDK’ya bankaların faaliyetlerini izleme ve denetleme görevi verir. Kanun’un 95. maddesi ise Kurumun banka işlemlerini, risk yapısını, iç kontrol, risk yönetimi ve iç denetim sistemlerini gözetmesini ve yerinde denetlemesini düzenler.

Buna karşılık sermaye piyasası faaliyetleri yönünden SPK’nın özel görevleri vardır. Bu nedenle aynı bankanın fon dağıtımı veya saklama faaliyeti incelenirken:

BDDK bakımından: Bankanın risk yönetimi, iç kontrolü, kayıt düzeni ve bankacılık faaliyetleri;

SPK bakımından: Yatırım hizmetlerinin, fon dağıtımının, portföy saklamanın ve ilgili sermaye piyasası kurallarının uygulanması

ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

Bu görev ayrımı, BDDK’nın fon işlemleriyle bağlantılı banka risklerine ilgisiz kalabileceği anlamına gelmez. Nitekim Bankacılık Kanunu’nun 95. maddesi, bankalarda yerinde denetim yapan kişilerin diğer kanunlara aykırılık tespit etmeleri hâlinde durumu ilgili mercilere derhâl bildirmesini öngörmektedir.

Ancak bu hüküm, BDDK’nın SPK’nın bütün yetkilerini kullanabileceği veya her fon işlemini sermaye piyasası mevzuatı yönünden SPK yerine denetleyeceği anlamına da gelmez.

b) Portföy Saklayıcısı Bankanın Rolü ve Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu’nun Denetimi

Portföy saklayıcısı, yalnızca fon varlıklarını muhafaza eden pasif bir kuruluş değildir. Sermaye Piyasası Kanunu’nun 56. maddesi, saklama hizmeti kapsamında, diğer hususların yanı sıra:

Katılma paylarının ihraç ve itfa işlemlerinin;

birim pay değerinin ilgili değerleme esaslarına göre hesaplanmasının;

portföy yönetim şirketi talimatlarının;

fon varlıklarına ilişkin alım satımların ve portföy yapısının

mevzuata ve ilgili fon belgelerine uygunluğunun sağlanmasına ilişkin görevler düzenlemektedir.

Aynı madde, saklama kuruluşunun yükümlülüklerini yerine getirmemesi nedeniyle katılma payı sahiplerine verdiği zararlardan sorumlu olduğunu belirtir. Bu sorumluluk, fonun zarar etmiş olmasından değil; saklama kuruluşunun somut yükümlülük ihlali ile zarar arasındaki bağdan hareketle değerlendirilir.

BDDK bakımından araştırılması gereken husus ise bankanın bu faaliyet için oluşturduğu iç kontrol, risk yönetimi ve raporlama sistemlerinin bankacılık gözetimi kapsamında gereği gibi izlenip izlenmediğidir. Özellikle şu sorular önem taşır:

Saklama faaliyetiyle ilgili kontrol ve mutabakat sistemleri banka bünyesinde nasıl örgütlenmiştir?

Denetim birimleri, fon işlemlerine ilişkin aykırılık veya operasyonel risk tespit etmiş midir?

Tespit edilen sorunlar banka yönetimine ve gerekli hâllerde yetkili mercilere bildirilmiş midir?

BDDK denetimlerinde aynı sorunlara ilişkin bulgu veya uyarılar bulunmakta mıdır?

Bir aykırılık tespit edilmişse ilgili mercilere bildirim yapılmış mıdır?

Burada önemli ayrım, saklama kuruluşunun kendi sorumluluğu ile BDDK’nın onu denetleme faaliyetinden doğabilecek sorumluluğudur. İlki, kuruluşun görev ihlaline; ikincisi ise Kurumun yetki alanındaki somut bir denetim eksikliği veya ihmaline dayanır.

c) Dağıtıcı Bankanın Sorumluluğu

Dağıtıcı banka, yatırımcı ile fon arasında işlem kanalı oluşturur. Bankanın somut rolü, yalnızca emir iletimi olabileceği gibi yatırımcıya ürün hakkında bilgi verilmesini veya başka bir yatırım hizmetini de içerebilir.

Sermaye Piyasası Kanunu’nun 45. maddesi, yatırım kuruluşlarının sundukları hizmetlere uygun ve yatırımcı haklarını gözeten iç kontrol sistemleri oluşturmasını öngörür. Dağıtıcı bankanın sorumluluğu değerlendirilirken özellikle şu hususlar incelenmelidir:

Yatırımcıya fonun niteliği ve temel riskleri nasıl anlatılmıştır?

Ürün, mevduat veya garantili getiri sağlayan bir araç gibi mi sunulmuştur?

Banka, somut olayda yalnızca emir mi iletmiş, yoksa yatırımcıyı belirli bir fona yönlendirmiş midir?

Yatırımcının talimatları doğru ve zamanında işleme alınmış mıdır?

Görüşme, talimat ve müşteri şikâyeti kayıtları muhafaza edilmiş midir?

Bankanın satış ve kontrol birimleri arasında belirgin bir çıkar çatışması bulunmakta mıdır?

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 22.12.2016 tarihli, E.2016/1317, K.2016/9787 sayılı kararında, bir serbest fonun pazarlanmasında yatırımcının yeterince bilgilendirilmediğine ilişkin ilk derece mahkemesi değerlendirmesini onamıştır. Somut olayda mahkeme, yatırımcının kendi araştırma eksikliğini de dikkate alarak kusuru paylaştırmıştır.

Bu karar, dağıtıcı bankanın her fon zararını üstleneceğini değil; sunulan bilginin, yönlendirmenin ve yatırımcının somut davranışının birlikte değerlendirilmesi gerektiğini göstermektedir.

BDDK açısından ayrıca, bankanın satış süreçleri, müşteri şikâyetleri ve iç kontrol bulgularının gözetimi sırasında ortaya çıkan bankacılık risklerinin değerlendirilip değerlendirilmediği araştırılabilir.

d) Takasbank: Bankacılık ve piyasa altyapısı işlevleri

İstanbul Takas ve Saklama Bankası AŞ’nin birden fazla işlevi bulunmaktadır. Takasbank, bankacılık ve merkezî takas lisanslarıyla hizmet sunmakta ve TEFAS gibi platformlarla bağlantılı faaliyetler yürütmektedir.

Bu çoklu yapı nedeniyle denetim de faaliyet bazında ayrılmalıdır:

Bankacılık faaliyeti: BDDK’nın Bankacılık Kanunu kapsamındaki gözetim ve denetimi.

Merkezî takas faaliyeti: Sermaye Piyasası Kanunu’nun 77. maddesi uyarınca SPK’nın düzenleme, gözetim ve denetimi.

Merkezî saklama faaliyeti: Uygulandığı faaliyet ve araç bakımından Sermaye Piyasası Kanunu’nun 80. maddesi çerçevesindeki SPK gözetimi.

TEFAS ve ilgili işlem süreçleri: Somut işlemin hangi platform kuralına ve hangi yetkiye tabi olduğunun ayrıca belirlenmesi.

Bu çerçevede BDDK’nın, Takasbank’ın banka olarak risk yönetimi, iç kontrolü ve mali yapısı yönünden denetim görevi vardır. Fakat buradan, BDDK’nın TEFAS’ta işlem gören her fonun portföyünü doğrudan onaylayan veya her fonun iadesini garanti eden merci olduğu sonucu çıkmaz.

Takasbank’ın hangi somut işlemde hangi sıfatla hareket ettiği de önemlidir. Bir işlemde takas altyapısı sağlaması, başka bir fon bakımından portföy saklayıcısı veya portföy yöneticisi olduğu anlamına gelmez.

e) Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu’nun Saklayıcı, Dağıtıcı ve Takasbank Üzerindeki Denetiminden Doğabilecek Sorumluluğu

BDDK’nın bu kuruluşlar bakımından olası hizmet kusuru, genel olarak “bankaları denetlemediği” ifadesiyle değil; hangi bankada, hangi risk veya kontrol eksikliğinin, hangi tarihte Kurumun bilgisine girdiği ve buna rağmen hangi işlemin yapılmadığı gösterilerek kurulmalıdır.

Örneğin:

Saklayıcı bankanın iç kontrolünde fon varlıklarına ilişkin ciddi bir mutabakat sorunu bulunduğuna dair denetim bulgusu;

dağıtıcı bankanın ürünlerin mevduat gibi sunulduğuna ilişkin tekrarlanan şikâyetleri;

Takasbank’ın bankacılık veya operasyonel risk yönetiminde somut bir sistem zafiyeti;

bir bankada yapılan yerinde denetimde başka mevzuata aykırılık tespit edilmesine rağmen ilgili mercie bildirim yapılmaması;

gibi olgular varsa, her biri kendi belge ve tarihleri üzerinden incelenebilir.

Bununla birlikte bu örnekler, 2026 krizinde söz konusu eksikliklerin gerçekten yaşandığına ilişkin bir tespit değildir. Sorumluluk için somut denetim bulgusu, Kurumun yetkisi, ihmal edildiği ileri sürülen işlem, gerçek zarar ve nedensellik bağı birlikte ortaya konulmalıdır.

Danıştay 13. Dairesinin E.2005/2625, K.2005/5753 sayılı kararı, somut olayda BDDK ve SPK’nın kendi denetim görevleri bakımından birlikte değerlendirilmesine örnek oluşturur. Ancak bu karar, saklayıcı, dağıtıcı veya Takasbank bakımından incelenmeden otomatik bir sorumluluk sonucu çıkarılmasını sağlamaz.

Sonuç

2026 fon krizi bakımından BDDK’nın sorumluluğu, bir bankaya faaliyet izni verilmiş olması veya daha sonra bazı fonların tasfiyeye alınması üzerinden tek başına belirlenemez. İnceleme; izin dosyası, tasarruf finansman kaynaklarına uygulanan kurallar, denetim bulguları, Kuruma ulaşan uyarılar, kredi risk pozisyonları ve alınan tedbirler üzerinde yoğunlaştırılmalıdır.

30 Temmuz 2026 tarihli ve 11539 sayılı kararı, tasarruf finansman müşterilerinin kaynaklarını banka ortaklarının şahsi fonlarına yönlendirmeye izin vermemektedir. Metin, belirli kalkınma ve yatırım bankaları için kredi risk sınırları belirlemekte ve sınır aşımlarının giderilmesi için süre tanımaktadır. İncelenen 11173 sayılı kararın ilk yayımlanan metniyle karşılaştırıldığında, bu oranlar daha düşüktür.

Kararın fon piyasasına dolaylı etkisi olup olmadığı, karar kapsamındaki bankaların somut kredi ve risk pozisyonları ile fonlar arasındaki bağlantılara bağlıdır. Bu bağlantı ve idari sorumluluk, kararların tarihsel yakınlığından değil; kurumsal görev, bilinen risk, beklenen müdahale ve somut zarar arasında kurulacak delilli ilişkiden çıkarılabilir.

Fon krizinde saklayıcı ve dağıtıcı bankalar ile Takasbank’ın rolü, BDDK’nın sorumluluğu değerlendirilirken ayrıca incelenmelidir. BDDK’nın bankaların mali yapısı, iç kontrolü ve risk yönetimi üzerindeki gözetim görevi; SPK’nın yatırım hizmetleri, portföy saklama ve merkezî takas faaliyetleri üzerindeki özel yetkilerinden bağımsız olarak varlığını sürdürür. Bu nedenle görev ayrımı, BDDK’nın kendi yetki alanındaki somut risklere kayıtsız kalmasını haklı göstermez.

Bununla birlikte, bir fonun zarar etmesi veya yatırımcıya ödemenin gecikmesi, saklayıcı bankanın, dağıtıcı bankanın, Takasbank’ın ya da BDDK’nın otomatik olarak sorumlu olduğu anlamına gelmez. Her kuruluşun işlemdeki sıfatı, üstlendiği görev, işlem tarihi ve meydana geldiği ileri sürülen aksaklık ayrı ayrı belirlenmelidir. Özellikle kriz öncesinde görev yapan saklayıcı ile tasfiye için sonradan görevlendirilen bankanın sorumluluk dönemleri birbirine karıştırılmamalıdır.

BDDK yönünden belirleyici soru, bankaların iç kontrol veya risk yönetimindeki somut bir eksikliğin Kurum tarafından bilinip bilinmediği yahut gereği gibi denetimle belirlenip belirlenemeyeceği; böyle bir eksiklik karşısında gerekli işlem ve bildirimlerin yapılıp yapılmadığıdır. Tazmin sorumluluğu için ise denetim eksikliğinin yanı sıra gerçek zarar ve bu eksiklikle zarar arasındaki nedensellik bağı ortaya konulmalıdır.

Rauf Karasu

Prof. Dr. Rauf Karasu

Hacettepe Üni. Hukuk Fak. Ticaret Hukuku Öğr. Üyesi