Öz

TCK m. 217/A'da düzenlenen halkı yanıltıcı bilgiyi alenen yayma suçunda, kişinin hürriyetine en ağır müdahale çoğu zaman hükümle değil, suç isnadına dayanan tutuklamayla gerçekleşiyor. TBMM Adalet Komisyonu'nda 23 Ekim 2024'te açıklanan verilere göre, suçun yürürlüğe girdiği 18 Ekim 2022'den 10 Ekim 2024'e kadar 4.188 soruşturma dosyasında 4.590 şüpheli hakkında işlem yapıldı, 395 kamu davası açıldı ve 33 kişi tutuklandı. Aynı dönemde verilen 192 ilk derece kararının 149'u beraat, 31'i hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB), 12'si mahkûmiyettir. İzlenebilen beş ilk derece mahkûmiyetinin hiçbiri kanun yolunda kesinleşmedi. Gazetecilere ilişkin izleme verilerine göre ise Nisan 2026'ya kadar kesinleşmiş bir mahkûmiyet bulunmuyor; buna karşılık tutuklamalar 2026'da da sürdü ve sıklaştı.

Makale bu tabloyu "suç isnat edilerek masum kişileri hürriyetinden yoksun bırakma" olarak adlandırıyor. Tutuklanan kişi, Anayasa m. 38/4 ve AİHS m. 6/2 uyarınca tutuklandığı gün de, tutuklu kaldığı süre boyunca da hukuken masumdur. Beraat kararlarının ağırlığı, bu masumiyetin yargılama sonunda da büyük ölçüde teyit edildiğini gösteriyor. Ancak makale, verilerin sınırlarını da açıkça ortaya koyuyor: Tutuklanan 33 kişi ile mahkûm edilen 12 kişinin aynı kişiler olup olmadığı bilinmediğinden, "tutuklananların şu kadarı beraat etti" türünden bir oran hesaplanamaz. Bu nedenle asıl ölçüt, tutuklama kararının verildiği anda kuvvetli suç şüphesinin, somut bir tutuklama nedeninin ve ölçülülüğün gerçekten gösterilip gösterilmediğidir. Makale bu ölçütü sekiz kişiye ilişkin dokuz tutuklama kararını içeren sekiz dosyada uyguluyor. Soruşturmanın başında konulan suç adının sınanması gereken bir hipotez olarak denetlenmesi, tutukluluk incelemelerinde müdafiin etkin katılımı ve yargılama sürecinin kendisinin fiilî bir cezaya dönüşmesi riski de bu çerçevede ele alınıyor. Makale, suça özgü açık bir tutuklama yasağı başta olmak üzere öneriler getiriyor.

I. Giriş: Suçun Değil, Suç İsnadının Hürriyeti Sınırladığı An

Bir kişiyi hürriyetinden yoksun bırakmak için her zaman bir mahkûmiyet hükmü beklenmez. Ceza muhakemesinin en ağır gerilimlerinden biri budur. Hukuk, suçluluğu henüz hükmen sabit olmayan bir kişiyi istisnai şartlarla tutuklayabilir; ancak bu yetki, tutuklamanın bir cezaya dönüşmesine izin vermez. Tutuklama bir ceza değil, bir koruma tedbiridir. Amacı, şüphelinin kaçmasını ya da delilleri karartmasını önleyerek yargılamanın sağlıklı yürümesini güvence altına almaktır. CMK m. 100/1'in ikinci cümlesi bu tedbiri beklenen hükme bağlar: İşin önemi ve verilmesi beklenen ceza ile ölçülü olmayan tutuklama kararı verilemez.

TCK m. 217/A uygulaması tam bu noktada incelenmelidir. Bir haber veya sosyal medya paylaşımı nasıl bir suç isnadına dönüşüyor? Bu isnat, kişinin kaçacağına ya da delilleri karartacağına ilişkin hangi somut olgularla tutuklama gerekçesi yapılıyor?

Başlığın anlamı. Başlıktaki "isnat edilerek" ifadesi, hürriyetten yoksun bırakmanın dayanağının mahkemece sabit görülmüş bir suç değil, soruşturma aşamasında kişiye isnat edilen bir suç olduğunu anlatıyor. "Masum kişiler" ifadesi ise bir değer yargısı değil, hukuki bir tespittir. Suçluluğu hükmen sabit olmayan herkes masumiyet karinesinden yararlanır; tutuklanan kişi de tutuklandığı gün ve tutuklu kaldığı her gün hukuken masumdur. Makalenin iddiası, "tutuklananların şu kadarı sonradan masum çıktı" biçiminde bir hesap değildir. Mevcut veriler böyle bir hesaba izin vermez (bkz. IV.A). İddia şudur: Masumiyet karinesi altındaki kişilerin hürriyeti, beklenen hükümle orantısız biçimde ve çoğu zaman somut gerekçe gösterilmeden kısıtlanıyor; yargılama sonuçları da bu kısıtlamanın büyük ölçüde gereksiz olduğuna işaret ediyor.

Kolay ama yanıltıcı bir kestirmeden kaçınmak. Sonradan beraat eden bir kişinin tutukluluğu, yalnızca bu nedenle hukuka aykırı sayılamaz. Tutuklamanın hukuka uygunluğu, karar anında mevcut bilgi ve delillere göre değerlendirilir. Bunun tersi de doğrudur: Sonradan verilen bir mahkûmiyet, başlangıçtaki yetersiz bir tutuklama gerekçesini geriye dönük olarak haklı kılmaz. Bu nedenle makalenin odağı, beraat oranından çok tutuklama kararının kendisidir: Hâkim, şüpheyi, tutuklama nedenini ve adli kontrolün neden yetersiz kalacağını gerçekten ortaya koymuş mudur?

Yöntem ve veri. Makale üç tür veriye dayanıyor:

1. Resmî veriler. Adalet Bakanlığı, yıllık adli istatistiklerinde 217/A için ayrı bir seri yayımlamıyor. Bilinen tek ulusal veri seti, TBMM Adalet Komisyonu'nun 23 Ekim 2024 tarihli toplantısında AK Parti İstanbul Milletvekili Nurettin Alan tarafından açıklanan ve Bakanlıktan temin edildiği belirtilen sayılardır.

2. İzleme verileri. Türkiye Gazeteciler Sendikası'nın (TGS) 2025–2026 Basın Özgürlüğü Raporu, Medya ve Hukuk Çalışmaları Derneği'nin (MLSA) raporları ve 2026'ya uzanan basın takibi kullanıldı. Bu veriler, her birinin gözlem evreni ve kesim tarihi belirtilerek aktarılıyor.

3. Dosya ve karar incelemesi. Kamuoyuna yansımış, sekiz kişiye ilişkin dokuz tutuklamayı içeren sekiz dosya ile istinaf ve Yargıtay kararları incelendi.

Bu verilerin birimleri farklıdır: soruşturma dosyası, şüpheli, tutuklanan kişi ve karar. Farklı birimlerdeki sayılar birbirine bölünerek kişi düzeyinde olasılık hesabı yapılamaz. Makale bu sınırı her hesapta açıkça belirtiyor.

II. Normatif Çerçeve

A. Anayasa ve AİHS

Anayasa m. 19, kişi hürriyetini güvence altına alır ve tutuklamayı ancak suçluluğu hakkında kuvvetli belirti bulunan kişiler için, kaçmayı, delillerin yok edilmesini veya değiştirilmesini önlemek amacıyla ve kanunda öngörülen hâllerde mümkün kılar. AİHS m. 5/1-c de hürriyetten yoksun bırakmayı makul şüphe şartına bağlar; m. 5/3 ise tutukluluğun ancak ilgili ve yeterli gerekçelerle sürdürülebileceğini öngörür. Bu güvenceler, ifade özgürlüğünü koruyan Anayasa m. 26 ve AİHS m. 10 ile birlikte okunmalıdır.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), Türkiye'deki gazeteci tutuklamalarına ilişkin kararlarında bu maddeleri birlikte değerlendirmiştir (Nedim Şener/Türkiye, 2014; Sabuncu ve Diğerleri/Türkiye, 2020; Şık/Türkiye (No. 2), 2020; Ahmet Hüsrev Altan/Türkiye, 2021). Bu kararların ortak ilkesi şudur: İfade faaliyetinin bir ceza soruşturmasının delili yapılabilmesi için şüphenin gerçek ve somut olgulara dayanması gerekir; kamusal tartışmaya katılan kişilerin tutuklanması da toplum üzerinde caydırıcı etki doğurur. Bununla birlikte bu kararların her biri farklı suçlamalar ve deliller üzerine kuruludur. Hiçbiri TCK m. 217/A'ya ilişkin değildir; ilke düzeyinde yol gösterici olmakla birlikte bire bir uygulanmış emsal olarak okunmamalıdır.

Anayasa Mahkemesi (AYM) de Şahin Alpay ve Mehmet Hasan Altan kararlarında (2018), düşünce açıklamaları nedeniyle verilen tutuklama kararlarında kuvvetli suç şüphesinin, açıklamanın ifade özgürlüğü kapsamında kalıp kalmadığı da tartışılarak gösterilmesi gerektiğini kabul etmiştir.

B. CMK m. 100 ve 101

Tutuklama dört şartın birlikte bulunmasına bağlıdır:

Şart

Dayanak

217/A bakımından anlamı

Kuvvetli suç şüphesi

CMK m. 100/1

Paylaşımın varlığı yetmez; özel saik ve elverişlilik unsurları da somut delillerle gösterilmeli

Tutuklama nedeni (kaçma, delil karartma)

CMK m. 100/2

217/A, CMK m. 100/3'teki katalog suçlar arasında değildir; tutuklama nedeni varsayılamaz

Ölçülülük

CMK m. 100/1, ikinci cümle

İşin önemi ve verilmesi beklenen cezayla orantı aranır

Somut olgulara dayalı gerekçe

CMK m. 101/2

Üç şartın yanında adli kontrolün neden yetersiz kalacağı da gösterilmeli

CMK m. 100/4'e göre üst sınırı iki yıldan fazla olmayan hapis cezasını gerektiren suçlarda tutuklama kararı verilemez. 217/A'nın temel hâlinin üst sınırı üç yıl olduğundan suç bu yasağın dışında kalır. Tutuklama yerine CMK m. 109 uyarınca adli kontrol uygulanabilir. Konutu terk etmeme (ev hapsi) şeklindeki adli kontrol ise fiilî yoğunluğuna göre hürriyetten yoksun bırakma niteliği taşıyabilir.

C. Masumiyet karinesi, beraat ve HAGB

Anayasa m. 38/4'e göre suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar kimse suçlu sayılamaz; AİHS m. 6/2 de aynı güvenceyi öngörür. Masumiyet karinesi, beraat eden kişi için sonradan doğan bir hak değildir. Kişi soruşturma ve kovuşturma boyunca, tutuklu olduğu süre de dâhil, bu güvenceden yararlanır. Tutuklama ile masumiyet karinesi arasındaki yapısal gerilim de buradan doğar: Tutuklama, hukuken masum bir kişinin hürriyetini kısıtlar. Hukuk bu gerilimi, tutuklamayı istisnai bir tedbir olarak sınırlayarak çözer. Tutuklama hiçbir zaman cezanın peşin infazı işlevi göremez.

Bu çerçevede üç ayrım önemlidir:

1. Beraat kararlarının türü. Beraat, CMK m. 223/2'de sayılan farklı sebeplerle verilebilir: fiilin kanunda suç olarak tanımlanmamış olması, fiilin sanık tarafından işlenmediğinin sabit olması, fiilin sanık tarafından işlendiğinin sabit olmaması gibi. Her beraat, "fiil hiç gerçekleşmedi" şeklinde aynı maddi tespiti içermez. Ancak hangi sebeple verilirse verilsin beraat, kişi hakkında suçluluğun sabit olmadığını ve masumiyet karinesinin yıkılmadığını kesin olarak ortaya koyar. AİHM'e göre bu karine beraatten sonra da korunur; beraat eden kişi hakkında sonraki yargısal işlemlerde, örneğin tazminat yargılamasında, suçlu olabileceği izlenimi veren ifadeler kullanılamaz (Allen/Birleşik Krallık [BD], 2013).

2. HAGB beraat değildir. HAGB kararında mahkeme bir mahkûmiyet hükmü kurar, ancak bu hükmün açıklanmasını geri bırakır; denetim süresi ihlalsiz geçerse dava düşer. HAGB "suç işlenmemiştir" anlamına gelmez. Bununla birlikte açıklanmış ve kesinleşmiş bir mahkûmiyet bulunmadığından kişi masumiyet karinesinden yararlanmaya devam eder.

3. Beraat ile tutuklamanın hukuka uygunluğu ayrı sorulardır. Beraatle sonuçlanan bir tutuklama kendiliğinden hukuka aykırı değildir. Ancak beraatle sonuçlanan tutuklamaların bir suç tipinde sistematik olarak yoğunlaşması, tutuklama kararlarının gerekçelendirilmesindeki özenin ve ölçülülük değerlendirmesinin yeniden sorgulanmasını zorunlu kılar.

III. 217/A'nın Tutuklamaya Elverişli Yapısı

Suçun yapısı, tutuklama şartlarının kâğıt üzerinde kolayca karşılanmış gibi gösterilmesine elverişlidir. Bunun dört nedeni vardır.

1. Belirsiz unsurlar kuvvetli şüpheyi kolaylaştırıyor. "Gerçeğe aykırı bilgi" ve "kamu barışını bozmaya elverişlilik" gibi kavramların sınırları belirsizdir; hüküm üzerine yazılan tezlerin büyük çoğunluğu bu nedenle normun belirlilik ilkesini karşılamadığı sonucuna varıyor. Bowell ve Kemp'in ayrımıyla söylersek, bu kavramların sorunu çoğu zaman anlamlarının bilinmemesi değil, hangi olaylara uygulanacaklarının sınırının çizilememesidir; sınırda kalan olaylarda karar vericinin takdiri genişledikçe kanunun yön gösterme gücü azalır (Bowell ve Kemp, 2020, s. 31–38). Tutuklama aşamasında bu takdir, dosyayı en sınırlı incelemeyle gören merciin elindedir ve belirsizlik şüphelinin aleyhine işleyebilir. İletişim Başkanlığı Dezenformasyonla Mücadele Merkezi'nin (DMM) bir içeriği "dezenformasyon" ilan etmesi uygulamada gerçeğe aykırılık için yeterli kabul edilebiliyor. Tolga Şardan dosyasında DMM, yazıyı gözaltının gerçekleştiği 1 Kasım 2023'te "dezenformasyon" olarak ilan etmişti. İsmail Arı'nın Mart 2026'daki tutuklamasının gerekçesinde de DMM'nin 11 Mart 2026 tarihli içeriği esas alındı (Kurnaz, 2026).

2. Özel saik tutuklama aşamasında yeterince tartışılmıyor. Suç ancak "sırf" halk arasında endişe, korku veya panik yaratma saikiyle işlenebilir. Gürlek'in vurguladığı gibi bu saikin ikrar dışında nasıl ispatlanacağı belirsizdir (Gürlek, 2025, s. 109–110). Saik, yargılamanın sonunda mahkûmiyetleri engelleyen en güçlü unsurdur. Kamuoyuna yansıyan tutuklama gerekçelerinde ise bu unsurun ayrıca tartışıldığına rastlanmıyor. Tutuklama hâkimi, haberin veya paylaşımın varlığını kuvvetli suç şüphesinin tek delili kabul edemez.

3. Tutuklama nedenleri suçun doğasına çoğu zaman uymuyor. 217/A dosyalarında delillerin önemli bir kısmı zaten yayımlanmış ve kayıt altına alınmış içeriklerdir. Bu durum delil karartma tehlikesini çoğu dosyada zayıflatır; ancak hiçbir dosyada başka delil veya iletişim kaydı bulunamayacağı da peşinen söylenemez. Gazetecinin mesleğinin ve adresinin belli olması, kaçma tehlikesinin değerlendirilmesinde önemli bir olgudur; tek başına mutlak bir güvence değildir. Bu nedenle denetim, suç tipinden veya kişinin sıfatından otomatik sonuç çıkararak değil, somut dosya üzerinden yapılmalıdır. Uluslararası basın özgürlüğü kuruluşlarının aktarımına göre Şardan dosyasında tutuklama, CMK m. 100/3'teki katalog suçlara dayandırılmıştı; oysa 217/A katalogda yer almaz (ECPMF, 2023). İsmail Arı'nın Ekim 2026'daki ikinci tutuklamasında da mahkeme, iddianamenin kabulü üzerine tutukluluğun devamına "suçun niteliği, mevcut delil durumu ve kuvvetli suç şüphesi" gerekçesiyle karar verdi. Bu kalıp ifadeler, CMK m. 101/2'nin aradığı somut olgulara dayalı gerekçe yerine geçemez.

4. Üst sınır tutuklama yasağının hemen üzerinde. Üç yıllık üst sınır, iki yıllık tutuklama yasağı eşiğini yalnızca bir yıl aşar. Gürlek, mahkûmiyet hâlinde bile infaz kurumunda geçirilmesi ihtimali düşük bir ceza için tutuklamanın mümkün olmasını ve toplumsal infial ile kamuoyu baskısının bu kararları etkileme riskini ciddi bir caydırıcı etki kaynağı olarak görür (Gürlek, 2025, s. 111). Akın ve Aktaş da normun asıl tehlikesini mahkûmiyet ihtimalinde değil tutuklama riskinde görür (Akın, 2024, s. 233–234; Aktaş, 2023, s. 202). AYM'de karşı oy kullanan Hasan Tahsin Gökcan da tutuklamaya imkân veren üst sınırı ölçülülük ilkesine aykırı bulmuştur (Gören, 2025, s. 35).

IV. Veriler ve Sınırları

A. Resmî veriler (18 Ekim 2022 – 10 Ekim 2024)

TBMM Adalet Komisyonu'nun 23 Ekim 2024 tarihli toplantısında açıklanan sayılar şöyledir:

Gösterge

2022 (18.10'dan itibaren)

2023

2024 (10.10'a kadar)

Toplam

Soruşturma dosyası

139

2.381

1.668

4.188

Şüpheli

216

2.515

1.859

4.590

Kovuşturmaya yer olmadığı

44

1.102

859

2.005

Kamu davası

2

232

161

395

Tutuklanan kişi

3

24

6

33

Mahkûmiyet kararı

—

5

7

12

HAGB kararı

—

15

16

31

Beraat kararı

—

72

77

149

Kaynak: TBMM Adalet Komisyonu, 23.10.2024. Birimlerin (dosya, şüpheli, kişi, karar) farklı olduğuna dikkat edilmelidir.

Bir aktarım hatası. Bu verileri kamuoyuna ilk duyuran MLSA haberinde 2023 yılındaki kamu davası sayısı 223 olarak yazılmış ve toplam dava sayısı 384 olarak hesaplanmıştır (MLSA, 2024a). Tutanağa göre ise 2023 sayısı 232'dir ve 2022'de açılan iki dava ile birlikte toplam 395'tir (2 + 232 + 161). Toplantıya ilişkin başka bir aktarım da 395 rakamını teyit ediyor (Ekren, 2026). Bu makale tutanaktaki rakamları esas alıyor. Aynı haberin özet cümlesinde geçen "42 mahkûmiyet, 146 beraat" rakamları da yıllara göre tabloyla örtüşmüyor; burada yıllara göre tablo esas alınmıştır.


Şekil 1. TCK m. 217/A kapsamında ilk derece kararlarının dağılımı (2023–2024) ve aynı dönemde tutuklanan kişi sayısı. Tutuklama sayısı kişi, diğerleri karar birimindedir; iki küme aynı kişilere ilişkin olmayabilir. Kaynak: TBMM Adalet Komisyonu, 23.10.2024.

Verilerden çıkarılabilecek sonuçlar:

• Kararların dağılımı. 192 ilk derece kararının yüzde 77,6'sı beraat, yüzde 16,1'i HAGB, yüzde 6,3'ü mahkûmiyettir. Kararların yüzde 93,7'si açıklanmış bir mahkûmiyet içermiyor. Bu oranlar yalnızca bu üç türdeki 192 kararın dağılımıdır; henüz hüküm verilmemiş ya da başka biçimde sonuçlanmış dosyaları kapsamaz.

• Soruşturmanın süzgeci. Kovuşturmaya yer olmadığı kararları, soruşturma dosyası sayısının yüzde 47,9'una karşılık geliyor; dava açılan dosyalar ise yüzde 9,4'tür. Ancak tutanakta bu kararların hangi birimle (dosya, kişi) sayıldığı her başlık için ayrıştırılmamıştır; bu oranlar da ihtiyatla okunmalıdır.

Verilerden çıkarılamayacak sonuçlar: "33 kişi tutuklandı, yalnızca 12 kişi mahkûm oldu; demek ki tutuklananların çoğu beraat etti" sonucu bu verilerle kanıtlanamaz. Tutuklanan 33 kişi ile mahkûmiyet kararı verilen 12 kişinin aynı dosyalardan oluştuğu bilinmiyor; kararlar başka dönemlerde açılmış dosyalara da ilişkin olabilir. 33'ün 12'ye oranı (2,75) matematiksel olarak doğrudur, fakat tutuklanan bir kişinin mahkûm olma olasılığını göstermez. Benzer şekilde, şüpheli başına tutuklanma ve mahkûmiyet olasılıkları da kişi düzeyinde eşleştirilmiş veri olmadan hesaplanamaz.

Bu sınırlar eleştiriyi zayıflatmıyor, aksine onun yönünü belirliyor. İki yılda 33 kişi tutuklanırken ilk derecede yalnızca 12 mahkûmiyet kurulmuş olması, kişi düzeyinde bir oran olmasa da, tutuklamanın bu suç tipinde mahkûmiyetten daha sık başvurulan bir müdahale olduğunu gösteriyor. Kararların dörtte üçünden fazlasının beraat olması da tutuklama kararlarında öngörülen "kuvvetli suç şüphesi" ile yargılama sonucu arasındaki mesafenin sorgulanmasını gerektiriyor.

B. 2025 ve 2026: Ne biliyoruz, neyi bilmiyoruz?

Ulusal veri yok. Erişilebilir açık kaynaklarda 217/A için 2025 ve 2026 yıllarını kapsayan, 2024 komisyon tablosuyla aynı kapsam ve ayrıntıda bir ulusal soruşturma, tutuklama ve hüküm serisi bulunmuyor. Bu yokluk, "2025 veya 2026'da şu kadar kişi hakkında işlem yapıldı" şeklinde bir toplam üretmeye izin vermez. Bakanlığın ayrı bir seri yayımlamaması, idari kayıtlarda veri bulunmadığı anlamına da gelmez; bu bir hesap verebilirlik sorunudur.

Gazetecilere ilişkin izleme verileri. TGS'nin 2 Mayıs 2026'da yayımladığı rapor, yasanın yürürlüğe girmesinden 1 Nisan 2026'ya kadar gazetecilere yönelik uygulamayı şöyle özetliyor (TGS, 2026):

Gösterge

Sayı

Soruşturma açılan gazeteci / soruşturma

En az 88 / 113

Gözaltına alınan gazeteci

29

Tutuklanan gazeteci

6

Takipsizlik kararı

49

İddianame

29

İlk derece beraat kararı

15

Süren yargılama

12

Kesinleşmiş mahkûmiyet

0

Raporda ayrıca bozma sonrasında beraatle sonuçlanan bir mahkûmiyet ve bir HAGB örneği yer alıyor. Raporun son bir yıla ilişkin verilerine göre 1 Nisan 2025 – 1 Nisan 2026 arasında gazetecilere yönelik 67 gözaltı işleminin 20'si 217/A gerekçesiyle yapıldı; bunlarda 2 gazeteci tutuklandı, 1'ine ev hapsi, 14'üne imza ve yurt dışına çıkış yasağı gibi adli kontrol uygulandı. Bu sayılar yalnızca TGS'nin izleyebildiği gazeteci dosyalarını kapsar; bütün şüphelilere genellenemez.

Nisan 2026 sonrası. TGS'nin altı tutuklama sayısı, Kasım 2026 itibarıyla güncel bir toplam değildir. Bianet'in 30 Ekim 2026 tarihli derlemesine göre 1 Nisan 2026'dan sonra 217/A kapsamında en az yedi gazeteci daha tutuklandı ve yasanın yürürlüğe girmesinden bu yana tutuklanan gazeteci sayısı en az 13'e ulaştı (Bianet, 2026). Bu, bağımsız bir haber takibinin ulaşabildiği asgari toplamdır; aynı kişinin birden fazla kez tutuklanması ve çoklu isnat ihtimalleri nedeniyle resmî bir kişi sayımı yerine geçmez. Bu dönemin en çarpıcı örnekleri, fon soruşturmasına ilişkin haber ve paylaşımları nedeniyle 9 Ekim 2026'da tutuklanan gazeteciler Şaban Sevinç ve Mustafa Balcı ile aynı yıl içinde ikinci kez tutuklanan İsmail Arı'dır (bkz. V).

Örneklem verileri. MLSA'nın Mart 2026 raporu, derneğin bizzat izlediği 39 duruşma ve 21'den fazla davaya dayanıyor; izlenen davaların yüzde 72'sinden fazlasında gazeteci veya medya çalışanları sanıktır (MLSA, 2026a). Bu oran, ülke genelindeki bütün 217/A davalarının değil, seçilmiş izleme örnekleminin oranıdır. Rapora göre izlenen dosyalarda gazeteciler arasında kesinleşmiş hapis cezası bulunmuyor; gazeteci olmayan sanıklarda mahkûmiyet daha sık görülmekle birlikte bunların çoğu HAGB ile sonuçlanıyor. Raporlama döneminden sonra da tablo değişmeye devam ediyor: Gazeteci Timur Soykan, 217/A ve TCK m. 214 kapsamında yargılandığı davada 11 Eylül 2026'da beraat etti (MLSA, 2026b). Tolga Şardan da 30 Nisan 2026'da 217/A isnadından beraat etmişti (soL, 2026c).

C. Kanun yolu denetimi: bozma ve kaldırma kararları

Resmî veriler yalnızca ilk derece kararlarını kapsıyor ve 12 mahkûmiyetin kanun yolunda ne olduğunu göstermiyor. Bu boşluğu kısmen doldurmak için kamuoyuna yansımış ve tezlerde derlenmiş istinaf ve temyiz kararları incelendi. İlk derece mahkemesinin mahkûmiyet kurduğu ve kanun yolu aşaması izlenebilen beş dosyanın hiçbirinde mahkûmiyet kesinleşmedi:

Dosya

İlk derece hükmü

İstinaf

Temyiz

Sonuç

Sinan Aygül; Tatvan'da cinsel istismar iddiasına ilişkin paylaşım

Tatvan Asliye Ceza, 28.02.2023: 10 ay hapis

Van BAM 2. CD, 26.05.2023: esastan ret

Yargıtay 8. CD, 29.02.2024, E. 2023/4112, K. 2024/1966: bozma; özel saik yok, haber verme hakkı kullanılmış

Van BAM 2. CD, 25.09.2024: beraat

Marmara ve Ege'de "daha büyük depremler" olacağına ilişkin paylaşım

Mahkûmiyet

İzmir BAM 25. CD, 29.12.2023, E. 2023/2402, K. 2023/3413: hükmün kaldırılması

—

Beraat; somut tehlike yok

ABD savaş gemilerinin Türkiye'ye geldiğine ilişkin paylaşım

Mahkûmiyet

İzmir BAM 25. CD, 22.11.2023, E. 2023/1556, K. 2023/2674: hükmün kaldırılması

—

Beraat; açık ve yakın tehlike oluşmamış

Farklı illerde deprem ve iklim olayları olacağına ilişkin paylaşım

Mahkûmiyet

Ankara BAM 4. CD, 02.12.2024, E. 2024/128, K. 2024/1037: bozma

—

Elverişlilik ve somut tehlike araştırılmamış

6 Şubat depremi sonrasına ilişkin bir paylaşımın yeniden paylaşılması

Ankara Batı 12. Asliye Ceza, 09.01.2024: 1 yıl 3 ay hapis

Ankara BAM 4. CD, 03.12.2024, E. 2024/174, K. 2024/1066: esastan ret

Yargıtay 8. CD, 15.12.2025, E. 2025/2906, K. 2025/10621: bozma; eksik inceleme

Yeniden yargılama

Kaynaklar: Komaz (2025, s. 159–161); MLSA (2024b); Expression Interrupted (2024); Hukuki Haber (2026).

İstinaf mahkemeleri, beraat kararlarına yönelik savcılık başvurularını da büyük ölçüde reddetti. Komaz'ın derlediği dosyalarda İzmir, Samsun ve Van bölge adliye mahkemeleri beş beraat kararını onadı (Komaz, 2025, s. 160–162). İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 3. Ceza Dairesi de İstanbul Barosu yönetimi hakkındaki beraat kararına yönelik savcılık istinafını Ekim 2026'da esastan reddetti (Elips Haber, 2026).

Bu tablodan üç sonuç çıkıyor. Birincisi, örneklemdeki beş mahkûmiyetin hiçbiri kesinleşmedi; bu bulgu TGS'nin "kesinleşmiş mahkûmiyet yok" tespitiyle örtüşüyor. Örneklem küçüktür ve yalnızca kamuoyuna yansımış kararlardan oluşur; resmî verilerdeki 12 mahkûmiyetin akıbeti bilinmiyor. İkincisi, istinaf denetimi tutarsızdır: Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 4. Ceza Dairesi 2 Aralık 2024'te bir mahkûmiyeti somut tehlike araştırılmadığı gerekçesiyle bozmuş, bir gün sonra ise benzer bir mahkûmiyeti onamıştır; bu karar Yargıtay'da bozulmuştur. Aygül dosyasında da istinaf mahkemesi mahkûmiyeti 33 gün içinde onamıştı. Üçüncüsü, kanun yolu süreci uzundur: Aygül'ün hapis cezası ile kesin beraati arasında yaklaşık 19 ay, Ankara Batı dosyasında ilk derece hükmü ile Yargıtay bozması arasında yaklaşık 23 ay geçti.

V. Dosya İncelemesi: Sekiz Dosya, Dokuz Tutuklama

Aşağıdaki tablo, kamuoyuna yansımış sekiz dosyayı özetliyor. Dosyalar sekiz kişiye ilişkin dokuz tutuklama kararını kapsıyor; İsmail Arı iki ayrı dosyada tutuklandı, Şaban Sevinç ve Mustafa Balcı ise aynı dosyada tutuklandı:

Kişi

Tutukluluk

Süre

217/A bakımından durum

Sinan Aygül (gazeteci)

14–22 Aralık 2022

8 gün

10 ay hapis (2023) → istinaf onadı → Yargıtay bozdu (2024) → beraat (25.09.2024)

Tolga Şardan (gazeteci)

1–6 Kasım 2023

5 gün

217/A'dan beraat (30.04.2026); aynı yazı nedeniyle "yargı organlarını aşağılama"dan 5 ay hapis, HAGB

Furkan Karabay (gazeteci)

9–18 Kasım 2024

9 gün

217/A'dan beraat (Ekim 2025); hakaretten HAGB

Nasuh Mahruki

20 Kasım – 5 Aralık 2024

15 gün

11 ay 20 gün hapis, HAGB (2025)

Alican Uludağ (gazeteci)

20 Şubat – 21 Mayıs 2026

90 gün

Derdest; isnatlar arasında Cumhurbaşkanına hakaret de var

İsmail Arı (gazeteci), birinci dosya

23 Mart – 5 Haziran 2026

75 gün

Derdest (217/A ve gizliliğin ihlali)

İsmail Arı (gazeteci), ikinci dosya

21 Ekim 2026'dan itibaren

Sürüyor

İddianame kabul edildi (217/A ve hakaret; 2 yıl 2 ay 17 gün – 5 yıl 4 ay hapis istemi); ilk duruşma 19 Kasım 2026

Şaban Sevinç ve Mustafa Balcı (gazeteciler)

9 Ekim 2026'dan itibaren

Sürüyor

Soruşturma aşaması; Ekim 2026 sonu itibarıyla tahliyelerine ilişkin bilgiye ulaşılamadı

Kaynaklar: Aygül için Medyascope (2023) ve Expression Interrupted (2024); Şardan için Yetkin Report (2023) ve soL (2026c); Karabay ve Mahruki için MLSA (2026a) ve Medyascope (2025); Uludağ için 24 Saat (2026); Arı için Cumhuriyet (2026) ve Elips Haber (2026b); Sevinç ve Balcı için Evrensel (2026a).

Tablo üç örüntü gösteriyor.

1. Sonuçlanan dört dosyada 217/A'dan açıklanmış bir mahkûmiyet yok. Aygül, Şardan ve Karabay 217/A isnadından beraat etti; Mahruki hakkında HAGB kararı verildi. Bu dört kişi toplam 37 gün tutuklu kaldı. Dördü de tutuklu kaldıkları süre boyunca masumiyet karinesinden yararlanıyordu; üçü bakımından suçluluğun sabit olmadığı beraat kararıyla kesinleşti. Bu sonuç tek başına tutuklamaların hukuka aykırı olduğunu kanıtlamaz; ancak tutuklama anında öngörülen "kuvvetli suç şüphesi"nin, dosyayı inceleyen mahkemelerce paylaşılmadığını gösteriyor.

2. Tahliye gerekçeleri, tutuklama gerekçelerini sorgulatıyor. Şardan beş gün sonra "suçun niteliği ve tüm delillerin toplanmış olması" gerekçesiyle tahliye edildi; hukukçu Mehmet Gün'ün belirttiği gibi tek delil Şardan'ın yazısıydı (Yetkin Report, 2023). Uludağ 90 gün sonra mesleği, ikametgâhının belli olması, delillerin toplanmış olması ve kaçacağına dair somut bilgi bulunmaması gerekçesiyle (24 Saat, 2026); Arı ise 75 gün sonra delil karartma imkânının bulunmaması ve sabit ikametgâhı gerekçesiyle tahliye edildi (Cumhuriyet, 2026). Kamuoyuna yansıyan bu gerekçeler, tutuklama ile tahliye arasında ortaya çıkmış yeni bir olguya işaret etmiyor; meslek, adres ve yayımlanmış içerik tutuklama günü de biliniyordu. Bununla birlikte tutuklama ve tahliye kararlarının tam metinleri, o arada toplanan deliller ve şüphenin derecesindeki değişim bilinmeden, tutuklamanın baştan beri gereksiz olduğu kesin olarak söylenemez. Söylenebilecek olan şudur: Kamuya yansıyan bilgiler, bu dosyalarda tutuklama nedenlerinin karar anında somut olgularla gösterildiği izlenimini vermiyor.

3. Tutukluluk uzuyor ve tekrarlanıyor. 2022–2024 arasındaki dosyalarda tutukluluk bir ila iki hafta sürüyordu; 2026'da ise 75 ve 90 güne çıktı ve ilk duruşmaya kadar devam etti. İsmail Arı, ilk tutukluluğundan tahliye edildikten yaklaşık dört buçuk ay sonra, başka paylaşımlar nedeniyle ve yine 217/A isnadıyla ikinci kez tutuklandı. Aynı kişi hakkında aynı suç tipinden bir yıl içinde iki kez tutuklama kararı verilmesi, tedbirin geçici ve istisnai niteliğinin aşındığını gösteriyor. Sevinç ve Balcı dosyasında ise aynı soruşturmada hakkında işlem yapılan dört gazeteciden ikisi tutuklanırken ikisine adli kontrol uygulandı; bu farklılaştırma, adli kontrolün bu soruşturmada uygulanabilir bir seçenek olduğunu da gösteriyor.

VI. Değerlendirme

A. Suç isnat edilerek masum kişilerin hürriyetinden yoksun bırakılması

217/A uygulamasında hürriyetten yoksun bırakmanın asıl kaynağı mahkûmiyet değil, kişiye suç isnat edilmesine dayanan tutuklamadır. İsnat edilen suç, yargılamanın sonunda çoğunlukla beraat, HAGB ya da infaz edilmeyecek kısa bir ceza ile sonuçlanıyor. Ancak bu sonuçlar geriye dönük işlemez. Tutuklu geçen günler beraat kararıyla geri verilmez; HAGB kararında da tutukluluk süresinin mahsup edileceği açıklanmış bir ceza yoktur.

Bu süre boyunca hürriyeti kısıtlanan kişiler, masumiyet karinesinin tam olarak koruduğu kişilerdir. Karinenin anlamı, suçluluğu sabit olmayan kişiye suçlu muamelesi yapılmamasıdır; tutuklamanın cezanın peşin infazına dönüşmemesi de bu anlamın bir parçasıdır. Bir suç tipinde kararların dörtte üçünden fazlasının beraat olması ve izlenebilen hiçbir mahkûmiyetin kanun yolunda kesinleşmemesi, bu suç tipinde tutuklamanın masumiyet karinesi altındaki kişilere, beklenen hükümle orantısız biçimde uygulandığına işaret ediyor. CMK m. 100/1'deki ölçülülük şartı tam olarak bu sonucu önlemek için konulmuştur.

B. Asıl ölçü: Karar anında tutuklama zorunlu muydu?

Bir gazetecinin hürriyetini beş, bir başkasınınkini doksan gün sonra iade etmek, o günlerin kişinin hayatından silindiği gerçeğini değiştirmez. Ancak bu kaybın hukuki değerlendirmesi, yargılamanın sonucuna değil tutuklama kararının kendisine bakılarak yapılmalıdır. Bu nedenle 217/A tartışmasının odağı beraat oranından çok tutuklama kararlarının gerekçesine çevrilmelidir. Hâkim şu soruları ayrı ayrı yanıtlamalıdır:

1. Paylaşım, özel saik ve elverişlilik dâhil hangi unsurlar bakımından suç oluşturuyor?

2. Kuvvetli şüpheyi, paylaşımın varlığı dışında hangi deliller destekliyor?

3. Hangi somut kaçma veya delil karartma tehlikesi bulunuyor?

4. Adli kontrol neden yeterli değil?

Bu soruların yerini suçun adının, "suçun niteliği" gibi kalıp ifadelerin veya içeriğin kamuoyunda uyandırdığı tepkinin alması, koruma tedbirini cezanın peşin infazına yaklaştırır.

Hukuki niteleme de bir hipotezdir. Bu dört sorunun ilki, tutuklama denetiminin hukuki nitelemeyi de kapsaması gerektiğini gösteriyor. Soruşturmanın başında olaya verilen suç adı, delillerle sınanması gereken geçici bir hipotezdir; ancak bir kez konulduğunda delil toplama ve tutuklama kararları nitelemeyi sınamaktan çok doğrulamaya yönelebilir. Sulh ceza hâkimi savcılığın nitelemesini onaylayan bir "ikinci savcı" değil, kuvvetli şüpheyi, tutuklama nedenini ve ölçülülüğü bağımsız olarak denetleyen bir yargı mercidir. Ağır bir suç adı delilin yerini tutmaz; suçun katalogda yer alması bile tutuklamayı kendiliğinden haklı kılmaz (Kayhan, 2026d). Niteleme denetimi 217/A dosyalarında ayrıca önemlidir, çünkü CMK m. 100/4'teki tutuklama yasağının uygulanıp uygulanmayacağı ve adli kontrolün yeterliliği doğrudan nitelemeye bağlıdır. İncelenen dosyalarda 217/A isnadı çoğu zaman hakaret, Cumhurbaşkanına hakaret veya yargı organlarını aşağılama gibi isnatlarla birlikte kurulmuştur. Bu durumda her isnat ayrı ayrı sınanmalıdır: Kuvvetli şüphe hangi suç bakımından vardır ve tutuklama nedeni ile ölçülülük, suçun adından bağımsız olarak hâlâ ayakta mıdır? Şüpheliye de CMK m. 147 uyarınca yalnızca suçun adı değil, hangi bilginin neden gerçeğe aykırı sayıldığı ve saikin hangi olgulara dayandırıldığı bildirilmelidir. Kendisine yöneltilen isnadın olgusal ve hukuki dayanağını bilmeyen şüpheli, tutuklama talebine karşı etkili bir savunma yapamaz. Aynı güvence, isnadın ilk kurulduğu ana da uzanır: Bir paylaşımın kaynağı hakkında bilgi sahibi olarak dinlenen kişiye yöneltilen sorular kendi sorumluluğuna yöneldiği anda kişi fiilen şüpheli konumuna geçer; susma hakkı ve müdafi yardımı, tutanağın başlığına bakılmaksızın bu andan itibaren tanınmalıdır (Kayhan, 2026e).

C. Tutukluluğun devamı ve müdafiin yokluğu

Tutuklama kararının gerekçesi kadar tutukluluğun devamına ilişkin incelemeler de önemlidir. CMK m. 108 uyarınca soruşturma evresinde tutukluluk en geç otuzar günlük sürelerle şüpheli veya müdafii dinlenerek incelenir. Uygulamada müdafiye inceleme tarihi bildirilmeyebilmekte, şüpheli SEGBİS ile cezaevinden bağlanırken müdafi incelemenin yapıldığından habersiz kalabilmektedir. "Veya" bağlacı da şüpheli ile müdafiin birlikte dinlenmesini engelleyecek biçimde okunabilmektedir (Kayhan, 2026c). Oysa SEGBİS bağlantısı şüphelinin kişisel durumunu anlatmasına imkân verse de kuvvetli şüphe, tutuklama nedeni, ölçülülük ve adli kontrol hakkında hukuki savunma yapmak müdafiin görevidir. Anayasa Mahkemesi de müdafi ile birlikte dinlenme talebinin reddini kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı kapsamında değerlendirmiştir (Erdal Korkmaz ve diğerleri, B. No: 2013/2653, 18.11.2015). Bu karar, talebin reddedildiği bir olaya ilişkindir; müdafiin hiç haberdar edilmediği durumları doğrudan çözmez, ancak müdafiin katılımının bir rastlantıya bırakılamayacağına işaret eder.

Her otuz günlük inceleme, tutukluluğun dosyanın o anki aşamasında neden hâlâ zorunlu olduğunu göstermelidir; eski gerekçeleri yeni bir tarihle tekrarlamak CMK m. 101/2'nin aradığı somut gerekçe değildir. "Delillerin henüz toplanmamış olması" gerekçesi, serbest bırakılacak kişinin bu delilleri nasıl etkileyebileceği açıklanmadan kullanılamaz. Uludağ'ın 90 ve Arı'nın 75 günlük tutukluluğu, her birinin en az iki periyodik incelemeden geçtiği anlamına gelir. Yayımlanmış içeriğe dayanan bir dosyada bu incelemelerde hangi yeni olgunun tutukluluğun devamını zorunlu kıldığı, kamuya yansıyan bilgilerden anlaşılamıyor. Tekrarlanan uygulamanın zamanla yazılı olmayan bir kurala dönüşmesi, "bizde uygulama böyle" yaklaşımının kanun metninin önüne geçmesi tehlikesini de beraberinde getirir (Kayhan, 2026c).

D. Kanun yolu güvencesinin sınırı

AYM, 217/A'nın orantılı olduğu sonucuna varırken istinaf ve temyiz yollarının açık olmasına dayanmıştı (Gören, 2025, s. 35). IV.C'deki kararlar bu güvencenin hükümler bakımından sonunda işlediğini gösteriyor. Ancak istinaf denetimi tutarsızdır ve iki dosyada mahkûmiyet ancak Yargıtay aşamasında, ilk derece hükmünden 12 ve 23 ay sonra bozulabildi. Kanun yolu denetimi hükmü düzeltebilir, fakat tutukluluğu düzeltemez. Tutuklama kararını dosyayı en kısa sürede ve en sınırlı incelemeyle gören sulh ceza hâkimliği veriyor; isnat edilen suçun unsurlarının oluşmadığını ise dosyayı en ayrıntılı inceleyen merciler aylar ya da yıllar sonra tespit ediyor. Bu nedenle AYM'nin dayandığı güvence, normun en ağır etkisini doğuran aşamaya ulaşmıyor.

E. Haksız tutuklama tazminatı

CMK m. 141, haksız tutuklama nedeniyle tazminat yolunu düzenler. Beraat veya kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilen kişiler bu yoldan yararlanabilir; ancak tazminat, kaybedilen hürriyeti geri vermez, yalnızca parasal bir telafi sağlar. HAGB kararı verilen kişiler bakımından durum daha karmaşıktır: Tazminat yollarının uygulanabilirliği karar türüne ve tutuklamanın somut dayanağına göre ayrıca incelenmelidir; örneğin kanuna aykırı tutuklama hâlleri bakımından ayrı bir yol söz konusu olabilir. Bu nedenle HAGB hâlinde hiçbir yolun bulunmadığı kategorik olarak söylenemez. Allen kararının ilkesi uyarınca beraat eden kişinin tazminat yargılamasında masumiyeti yeniden tartışma konusu yapılamaz.

F. Fiilî ceza olarak yargılama ve caydırıcı etki

Beraat oranı yüksek bir suç tipinde tutuklamanın yaygınlaşması, "lawfare" kavramıyla anlatılan olguya yaklaşır. Kavram, Charles J. Dunlap Jr.'a dayanır ve hukukun stratejik bir araç olarak kullanılmasını ifade eder. Kayhan, kavramı iç hukuktaki ceza muhakemesine taşıyarak lawfare'in ayırt edici özelliğini şöyle tanımlar: Hukuki biçim korunur, fakat içerik amacından saptırılır. Böyle bir süreçte hedef çoğu zaman mahkûmiyet değil, yıpratma ve damgalamadır. Yazar bu işleyişin beş görünümünü sayar: isnadın, usul araçlarının (tutuklama, el koyma, uzayan yargılama), anlatı ve medyanın, kurumsal meşruiyetin araçsallaştırılması ve nihayet sürecin kendisinin cezaya dönüşmesi. Bu son görünümde beraat kararı dahi tutukluluğun, iş kaybının, itibar zedelenmesinin ve uzun süren belirsizliğin doğurduğu zararı gidermez (Kayhan, 2026a).

217/A uygulaması bu çerçeveye birçok noktada temas ediyor. "Dezenformasyon" nitelemesi, yargılama başlamadan şüpheliye ahlaki bir kimlik yükler; DMM açıklamalarının soruşturmayla eş zamanlı yapılması (bkz. III.1) isnadın kamuoyu önünde kurulmasına yol açar. Tutuklama, kanun yolunda çöken mahkûmiyetlerle birlikte düşünüldüğünde, nihai hükmün göremediği cezalandırma işlevini fiilen üstlenir. Bu tespit, her 217/A tutuklamasının kasıtlı bir araçsallaştırma olduğu anlamına gelmez; sonuçları açısından ise tutuklamanın, hükmün yerine geçen bir yaptırım gibi işlediğini gösterir. Masumiyet karinesinin özü, tam da bu ikamenin önlenmesidir.

Sürecin cezaya dönüşmesi yalnızca tutukluluğun süresiyle de ölçülmez. Yargılama yalnızca hükmüyle değil, yaşanan bir süreç olarak da değerlendirilmelidir; beraat kararı yargılama sırasında uğranılan kayıpları tek başına telafi etmez (Kayhan, 2026b). Tutuklu sanık bakımından cezaevinden sevk, araçta ve nezarethanede bekleme ve temel ihtiyaçlara erişim güçlükleri, duruşmaya girmeden önce yorgunluk biriktirir. AİHM'in Razvozzhayev/Rusya ve Ukrayna ile Udaltsov/Rusya kararlarında kabul edildiği gibi birikimli yorgunluk, sanığın yargılamaya etkili katılımını zayıflatabilir (Kayhan, 2026b'den aktarma). Tutukluluğun ilk duruşmaya kadar sürdüğü 2026 dosyalarında sanık, kendisine isnat edilen suça karşı savunmasını bu koşullarda yapmak zorunda kalmıştır. Hukuki sonuç ile sürecin insani niteliği bu nedenle ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

Siyasi davalarda elverişli bir araç. Bu işleyiş, yargının bir mücadele aracı olarak kullanıldığı davalarda ve siyasi davalarda en belirgin hâlini alır. Lawfare'in ayırt edici özelliği hukuki biçimin korunmasıdır; 217/A'nın müphem kavramları ise bir siyasi açıklamanın "gerçeğe aykırı", "kamu düzeni"ne ilişkin ve "kamu barışını bozmaya elverişli" sayılması için uygulayıcıya geniş bir takdir alanı bırakarak bu biçimi kolayca sağlar. Uygulamada 217/A isnadı CHP Genel Başkanı Özgür Özel (Mayıs 2026), İYİ Parti Grup Başkanvekili Turhan Çömez (Ağustos 2026) ve tutuklu İBB Başkanı Ekrem İmamoğlu'nun mesajlarını yayımlayan hesap (Mart 2026) hakkında resen başlatılan soruşturmalarda kullanıldı. Sendikacı Başaran Aksu, Akbelen direnişine ilişkin paylaşımları nedeniyle 217/A ve TCK m. 216 isnatlarıyla Nisan 2026'da tutuklandı. İstanbul Barosu yönetimi ise bir açıklaması nedeniyle terör propagandası ve 217/A isnatlarıyla yaklaşık bir yıl yargılandıktan sonra beraat etti; beraat, Ekim 2026'da istinafta kesinleşti (Rudaw, 2026; Gazete Oksijen, 2026; soL, 2026a; soL, 2026b; Evrensel, 2026b). Bu örneklerde 217/A isnadı çoğu zaman başka isnatlarla birlikte kuruluyor ve soruşturmalar açıklamanın hemen ardından resen başlatılıyor. Bir soruşturmanın açılması tek başına araçsallaştırmanın kanıtı değildir ve bazı soruşturmaların sonucu bilinmiyor. Ancak normun siyasi rakiplere ve meslek örgütlerine karşı kullanılmaya elverişli olması, tutuklama gibi en ağır tedbirin de bu elverişlilikten pay alması anlamına gelir. Masumiyet karinesi altındaki bir siyasetçinin, sendikacının veya baro yöneticisinin hürriyetine yapılan müdahale, kişiyle birlikte temsil ettiği kamusal tartışmayı da cezalandırır.

Bu etki kişiyle de sınırlı kalmaz. Bir gazetecinin haberi nedeniyle tutuklanması, diğer gazetecilere benzer haberlerin bedelinin hürriyet olabileceğini gösterir; bu etki sonradan verilen beraat kararıyla ortadan kalkmaz. TGS, soruşturma ve kovuşturma süreçlerinin cezalandırmaya dönüştüğünü tespit ediyor (TGS, 2026); MLSA da yargılama sürecinin bizzat ceza işlevi gördüğünü vurguluyor (MLSA, 2026a). Kayhan'ın savunma modeli de bu nedenle savunmanın yalnızca isnada cevap vermekle yetinmemesini, sürecin araçsallaştırılmasını tespit edip kayda geçirmesini ve gerektiğinde Anayasa Mahkemesi ve AİHM denetimine taşınacak bir ihlal örüntüsü oluşturmasını öngörür (Kayhan, 2026a). 217/A dosyalarında tutuklama gerekçelerinin somut olgulardan yoksunluğunun her aşamada itiraz ve tutanaklarla belgelenmesi, bireysel başvuru yolunun etkili kullanılması için de zorunludur.

VII. Öneriler

Yasal düzenleme:

1. Suça özgü açık bir tutuklama yasağı. En açık ve güvenli çözüm, CMK m. 100/4'e veya 217/A'ya bu suç bakımından tutuklama kararı verilemeyeceğine ilişkin açık bir hüküm eklenmesidir.

2. Üst sınırın yeniden değerlendirilmesi. Temel hâlin üst sınırının iki yıla indirilmesi de bir seçenektir. Ancak bu değişikliğin nitelikli hâller ve TCK m. 218'deki basın-yayın artırımıyla etkileşimi ayrıca hesaplanmalıdır; artırımlı hâllerde üst sınır iki yılı aşabileceğinden, bu yol tek başına her olayda tutuklamayı önlemeyebilir. Bu nedenle birinci öneri daha güvenlidir.

3. Seçenekli adli para cezası ve m. 218. Kanunlara uymamaya tahrik suçunda (TCK m. 217) olduğu gibi hapis cezasına seçenek olarak adli para cezası öngörülmeli; m. 218'deki artırımın bu suç bakımından uygulanmayacağı belirtilmelidir.

Uygulama:

4. Gerekçe denetimi. Sulh ceza hâkimliği, 217/A'nın özel saik ve elverişlilik unsurlarını somutlaştırmalı, ifade özgürlüğü güvencelerini doğrudan ele almalı ve VI.B'deki dört soruyu ayrı ayrı yanıtlamalıdır. DMM açıklaması tek başına gerçeğe aykırılığın delili sayılmamalıdır.

5. Adli kontrolün önceliği. Yurt dışına çıkış yasağı veya imza yükümlülüğü gibi daha hafif tedbirlerin neden yetersiz kalacağı gösterilmeden tutuklamaya başvurulmamalıdır. Konutu terk etmeme tedbirinin de fiilî yoğunluğuna göre hürriyetten yoksun bırakma oluşturabileceği gözetilmelidir.

6. Hukuki nitelemenin ayrı denetimi. Tutuklama kararında kuvvetli şüphenin hangi suç bakımından bulunduğu ayrıca gösterilmeli; birden fazla isnat varsa her biri ayrı ayrı sınanmalı ve 217/A isnadının tutuklama yasağı eşiğine etkisi gerekçede tartışılmalıdır. Şüpheliye CMK m. 147 uyarınca isnadın olgusal ve hukuki dayanağı somut olarak bildirilmelidir.

7. Tutukluluk incelemesinde müdafiin katılımı. CMK m. 108 incelemelerinin tarihi müdafiye makul süre önce bildirilmeli, müdafi talep ederse şüpheliyle birlikte dinlenmeli ve her inceleme tutukluluğun o anki aşamada neden hâlâ zorunlu olduğunu somut olgularla göstermelidir.

8. İddianamenin kabulünde gerçek inceleme. İddianamenin kabulüyle birlikte tutukluluk, kalıp ifadelerle değil, somut olgulara dayalı ve gerekçeli bir incelemeye tabi tutulmalıdır.

9. İstinaf denetiminin derinleştirilmesi. İstinaf mahkemeleri, 217/A mahkûmiyetlerinde özel saik ile açık ve yakın tehlike unsurlarını resen ve gerekçeli olarak incelemelidir.

Şeffaflık:

10. Eşleştirilebilir resmî istatistik. Adalet Bakanlığı, 217/A için yıllara ve dosya evrelerine göre düzenli ve kişi düzeyinde eşleştirilebilir istatistik yayımlamalıdır: tekil şüpheli, tekil tutuklanan kişi, tutukluluk süresi, adli kontrol, kovuşturmaya yer olmadığı kararı, iddianame, beraat, mahkûmiyet, HAGB ile istinaf ve temyiz sonuçları. Tutuklanan kişilerin hangi nihai hükümle karşılaştığı bilinmedikçe, tutuklama ile hüküm arasındaki ilişki hakkında güvenilir bir oran hesaplanamaz.

VIII. Sonuç

TBMM tutanağındaki veriler, TCK m. 217/A'nın ilk iki yılında 4.590 şüpheli, 33 tutuklama ve 192 ilk derece kararından 149 beraat ortaya koyuyor. İzlenebilen hiçbir mahkûmiyet kanun yolunda kesinleşmedi; gazeteciler bakımından kesinleşmiş bir mahkûmiyet bulunmuyor. Buna karşılık 2026'da tutuklamalar sürdü, süreleri uzadı ve aynı kişi hakkında tekrarlandı. 2025 ve 2026'yı kapsayan resmî bir toplamın bulunmaması ise başlı başına bir hesap verebilirlik sorunudur.

Bu veriler, farklı kümeler birbirine bölünerek "tutuklananların şu kadarı masum çıktı" biçiminde okunamaz. Fakat böyle bir hesaba ihtiyaç da yoktur. Tutuklanan her kişi, tutuklandığı gün hukuken masumdur. Mesele, masum sayılan bu kişilerin hürriyetinin hangi gerekçeyle ve hangi ölçüde kısıtlandığıdır. Beraat kararlarının ağırlığı ve kanun yolunda çöken mahkûmiyetler, bu kısıtlamaların beklenen hükümle orantısız olduğuna güçlü biçimde işaret ediyor.

Bu denetimin üç halkası vardır. İlki, soruşturmanın başında konulan suç adının bir hüküm değil, delillerle sınanması gereken bir hipotez olarak ele alınmasıdır. İkincisi, tutukluluğun her periyodik incelemesinde müdafiin gerçekten dinlenmesi ve tedbirin o günkü zorunluluğunun somut olgularla gösterilmesidir. Üçüncüsü, yargılama sürecinin kendisinin, hükmün göremediği bir cezalandırma işlevi üstlenmesinin önlenmesidir. Bu halkalardan biri koptuğunda tutuklama, masumiyet karinesi altındaki kişiye peşin uygulanan bir yaptırıma dönüşür.

Suç isnadı mahkûmiyet değildir; tutuklama ise isnadın doğal sonucu hiç değildir. Ceza muhakemesinin meşruiyeti, yıllar sonra verilen hükümden önce, kişinin hürriyetine müdahale edildiği gün hâkimin neyi ve hangi delille gerekçelendirdiğinde sınanır. Bu denetim yapılmadığında, nihai karar beraat olsa bile kaybedilen hürriyet geri getirilemez. Bu nedenle suça özgü bir tutuklama yasağı getirilmesi, ölçülülük ilkesinin ve masumiyet karinesinin kanun düzeyinde güvence altına alınması anlamına gelir.

Kaynakça

Tezler ve akademik çalışmalar

• Akın, Mehmet. Düşünceyi Açıklama Özgürlüğü Bağlamında Halkı Yanıltıcı Bilgiyi Alenen Yayma Suçu. Yüksek Lisans Tezi, Yaşar Üniversitesi, İzmir, 2024.

• Aktaş, Berke Celil. Karşılaştırmalı Hukuk Düzenlemeleri Işığında İnternet Üzerinden Gerçekleştirilen Dezenformasyon Fiillerinin Ceza Hukuku Açısından Değerlendirilmesi. Yüksek Lisans Tezi, Bahçeşehir Üniversitesi, İstanbul, 2023.

• Bowell, Tracy / Kemp, Gary. Eleştirel Düşünme Kılavuzu (Critical Thinking: A Concise Guide, 4. bs.), çev. Bilge Tanrıseven, TÜBİTAK Popüler Bilim Kitapları, 2. basım, 2020.

• Gören, Gönül. Halkı Yanıltıcı Bilgiyi Alenen Yayma Suçu (TCK 217/A). Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Bilgi Üniversitesi, İstanbul, 2025.

• Gürlek, Fatih Necmettin. Halkı Yanıltıcı Bilgiyi Alenen Yayma Suçu (TCK m. 217/A). Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, İstanbul, 2025.

• Komaz, Berat. Halkı Yanıltıcı Bilgiyi Alenen Yayma Suçu (TCK m. 217/A). Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, İstanbul, 2025.

• Kayhan, Fahrettin (2026a). "Hibrit Kopuş Savunması Perspektifinden Lawfare: Bir Fiili Ceza Türü Olarak Yargılama". Hukuki Haber, 25.04.2026.

• Kayhan, Fahrettin (2026b). "Yargılama Bir Cezaya Dönüştüğünde: Ceza Muhakemesinde Mekânsal, Zamansal ve Psikolojik Tahakküm ve Anti-Terapötik Yargılama". Hukuki Haber, 14.10.2026.

• Kayhan, Fahrettin (2026c). "Tutukluluk İncelenirken Müdafi Nerede?". Hukuki Haber, 20.10.2026.

• Kayhan, Fahrettin (2026d). "Soruşturma Evresinde Hukuki Niteleme". Hukuki Haber, 28.10.2026.

• Kayhan, Fahrettin (2026e). "Ceza Soruşturmasında Sıfat Değişikliği". Hukuki Haber, 29.10.2026.

• Kurnaz, Işıl. "Halkı Yanıltıcı Bilgiyi Alenen Yayma". Birikim Haftalık, 20.04.2026.

Resmî kaynaklar, mevzuat ve yargı kararları

• TBMM Adalet Komisyonu, 28. Dönem, 23.10.2024 tarihli toplantı tutanağı, Nurettin Alan'ın konuşması (TBMM).

• 1982 Anayasası, m. 19, 26, 38/4; Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi, m. 5, 6/2, 10.

• 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu, m. 100, 101, 108, 109, 141, 147, 223.

• 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu, m. 217/A, 218.

• AYM, E. 2022/129, K. 2023/189, 08.11.2023.

• AYM, Erdal Korkmaz ve Diğerleri, B. No: 2013/2653, 18.11.2015.

• AYM, Şahin Alpay, B. No: 2016/16092, 11.01.2018; Mehmet Hasan Altan (2), B. No: 2016/23672, 11.01.2018.

• Yargıtay 8. Ceza Dairesi, E. 2023/4112, K. 2024/1966, 29.02.2024.

• Yargıtay 8. Ceza Dairesi, E. 2025/2906, K. 2025/10621, 15.12.2025 (Hukuki Haber).

• İzmir BAM 25. CD, E. 2023/2402, K. 2023/3413, 29.12.2023; E. 2023/1556, K. 2023/2674, 22.11.2023. Ankara BAM 4. CD, E. 2024/128, K. 2024/1037, 02.12.2024; E. 2024/174, K. 2024/1066, 03.12.2024 (Komaz, 2025 ve Hukuki Haber, 2026'dan aktarma).

• AİHM, Allen/Birleşik Krallık [BD], no. 25424/09, 12.07.2013.

• AİHM, Nedim Şener/Türkiye, no. 38270/11, 08.07.2014.

• AİHM, Sabuncu ve Diğerleri/Türkiye, no. 23199/17, 10.11.2020.

• AİHM, Şık/Türkiye (No. 2), no. 36493/17, 24.11.2020.

• AİHM, Ahmet Hüsrev Altan/Türkiye, no. 13252/17, 13.04.2021.

Raporlar

• MLSA (2024a). "‘Sansür yasası’ nedeniyle iki yılda 4590 kişi hakkında soruşturma açıldı, 33 kişi tutuklandı", 20.11.2024 (ikincil aktarım; 2023 dava sayısı yönünden tutanakla farklıdır).

• MLSA (2024b). "Yargıtay'dan ilk Sansür Yasası kararı: Gazeteci Aygül'e verilen ceza bozuldu", 2024.

• MLSA (2026a). Sansür Yasası Davaları: Halkı Yanıltıcı Bilgiyi Alenen Yayma Suçu (217/A) ve İfade Özgürlüğüne Etkisi 2024–2026, Mart 2026.

• MLSA (2026b). "Eylül 2026 – MLSA Adil Yargılama İzleme Raporu", 2026.

• TGS. 2025–2026 Basın Özgürlüğü Raporu, 02.05.2026 (Bianet özeti; soL özeti).

• ECPMF ve diğerleri. "Turkey: International groups condemn arrest of journalist Tolga Şardan", 02.11.2023.

• Ekren, Özer Alişan. "Haberin Yanlış Çıkması Mahkumiyet İçin Yeterli Midir?", Hukuki Haber, 2026.

Dosyalara ilişkin haberler

• Bianet. "İsmail Arı'ya 5 yıl 4 aya kadar hapis istemi", 30.10.2026.

• Medyascope. "Dezenformasyon yasasından ilk ceza gazeteci Sinan Aygül'e mi?", 03.11.2023.

• Expression Interrupted. "Sinan Aygül yeniden yargılandığı ‘yanıltıcı bilgiyi yayma’ davasında beraat etti", 2024.

• Yetkin Report. "Tolga Şardan'ın tahliyesi, sansür yasası, Dilan Polat ve Ali Yerlikaya", 07.11.2023.

• soL (2026c). "Gazeteci Tolga Şardan'a beş ay hapis cezası", 30.04.2026.

• Medyascope. "Tutuklu gazeteci Furkan Karabay bir davadan beraat etti", 02.10.2025.

• 24 Saat. "Alican Uludağ'a ilk duruşmasında tahliye kararı verildi", 21.05.2026.

• Cumhuriyet. "Gazeteci İsmail Arı için tahliye kararı", 05.06.2026.

• Elips Haber (2026a). "İstinaf, savcılığın itirazını reddetti: İstanbul Barosu'na beraat kararı", 21.10.2026.

• Elips Haber (2026b). "Tutuklu gazeteci İsmail Arı için istenen ceza belli oldu", Ekim 2026.

• Evrensel (2026a). "Fon vurgununda gazeteciler hedefte: Şaban Sevinç ve Mustafa Balcı tutuklandı", 09.10.2026.

• Evrensel (2026b). "İstanbul Barosu davasında verilen beraat kararına savcılığın itirazını istinaf reddetti", 21.10.2026.

• Gazete Oksijen. "İYİ Parti Grup Başkanvekili Çömez hakkında soruşturma", 09.08.2026.

• Rudaw. "Özgür Özel hakkında resen soruşturma", 09.05.2026.

• soL (2026a). "İmamoğlu'nun sosyal medya hesabına soruşturma başlatıldı", 11.03.2026.

• soL (2026b). "Gazeteciler, yazarlar, sendikacılar: AKP iktidarının kin ve yanıltıcı bilgi sopası nasıl işliyor", 2026.