Bu yazımızda; 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.191/3-b’de[1] belirtilen iddianame yerine geçen belgenin iadesine karar verilip verilemeyeceği, güncel bir Yargıtay kararı üzerinden değerlendirilecektir.

1. İddianame

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu sistematiğine göre; şikayet, ihbar üzerine veya re’sen harekete geçerek soruşturmayı yürüten Cumhuriyet savcısı, tüm delilleri topladıktan sonra, CMK m.170 uyarınca, suçun işlendiğine dair yeterli şüpheye ulaştığında iddianame düzenleyerek, kamu davasının açılması bakımından görevini yerine getirmelidir. İddianame bir itham, yani suçlama belgesidir. Cumhuriyet savcısı tarafından hazırlanan, ceza kanunlarına göre suç olan ve karşılığında ceza gösterilen bir fiilin kim tarafından işlendiğini delilleri ile birlikte gösteren ve davayı açan belgeye iddianame denir. İddianame ve aşağıda açıklayacağımız iddianame yerine geçen belgeler, gönderildikleri mahkemece kabul edilmeleri kaydıyla “davayı açan belge” olarak nitelendirilir.

Kovuşturmanın yol haritası olan iddianamede, CMK m.170’e göre; şüphelinin kimliği, müdafii, maktul, mağdur veya suçtan zarar görenin kimliği, mağdurun veya suçtan zarar görenin vekili veya kanuni temsilcisi, açıklanmasında sakınca bulunmaması halinde ihbarda bulunan kişinin kimliği, şikayette bulunan kişinin kimliği, şikayetin yapıldığı tarih, yüklenen suç ve uygulanması gereken kanun maddeleri, yüklenen suçun işlendiği yer, tarih ve zaman dilimi, suçun delilleri, şüphelinin tutuklu olup olmadığı, tutuklanmışsa, gözaltına alma ve tutuklama tarihleri ile bunların süreleri yer almalıdır. Yine iddianamede; yüklenen suçu oluşturan olaylar, mevcut delillerle ilişkilendirilerek açıklanır.

CMK m.174 uyarınca iddianamenin iadesi; iddianamenin 170 ve 174. maddelere aykırı düzenlendiği, yani yukarıda yer verdiğimiz hususların eksik olduğu, suçun ispatına doğrudan etkisi olacak delilin toplanmadığı gibi nedenlerle mümkündür. İddianamenin Mahkeme tarafından 15 gün içerisinde iade edilmediği durumda, iddianame kabul edilmiş sayılır. Suçun hukuki nitelendirmesi sebebiyle iddianame iade edilemeyeceği gibi, ilk iade kararında belirtilmeyen sebeplerle de yeniden iddianame iadesi yoluna gidilemez.

2. İddianame Yerine Geçen Belgeler[2]

Genel kuralın; savcılık makamı tarafından yürütülen soruşturmanın sonucunda düzenlenen iddianamenin, ilgili mahkeme tarafından kabul edilmesi üzerine kovuşturma aşamasına geçilmesi olup, kamu davasının dayanağının esas olarak iddianame olduğu belirtilmelidir. Buna karşılık; CMK m.191/3-b’de iddianame yerine geçen belge[3], savcılık makamı dışında soruşturmacılar tarafından düzenlenen, yargılamaya esas teşkil eden belgedir. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nda bu hüküm dışında, iddianame yerine geçen belgeye ilişkin bir düzenleme yoktur.

İddianame yerine geçen belgeler doktrinde; yetkili makamca yürütülen soruşturma sonrasında düzenlenmekte ve ardından ilgili yargılama makamına tevdi edilerek, kabul edilmek kaydıyla doğrudan kamu davasını başlatmayı mümkün kılan belge olarak tanımlanmıştır[4].

Hukuki niteliği itibariyle bir suçlama belgesi olan ve iddianame yerine geçen belgeler, iddianameden farklı olarak bazı özelliklere sahiptir. Bir belgenin iddianame yerine geçen belge olarak kabul edilebilmesi için doktrinde; ilk olarak yargı makamı tarafından kabulüne dair bir karar verilemeden doğrudan kamu davasını açabilmesi, savcılık makamınca düzenlenen bir iddianamenin bulunmaması ve son olarak savcılık makamı dışında yürütülen bir soruşturma sonucunda suçun işlendiği yönünde yeterli şüphenin yetkili makama ait soruşturmacılar tarafından ortaya koyulması gerektiği belirtilmiştir[5].

Belirtmeliyiz ki; iddianame yerine geçen belgelere ilişkin düzenlemeler kanun koyucu tarafından oldukça dağınık ve karmaşık olarak düzenlenmiş olup, suçlama belgesi olan bu belgeler, hem Anayasa ve hem de özel statüdeki bazı kanuni düzenlemelerle bazı kişilerin işlemiş olduğu özel nitelikteki bazı suçların soruşturmasını yürütmek, soruşturma sonunda suç işlendiği yönünde yeterli şüphe bulunduğu kanısına varılması halinde, elde edilen delillerin CMK m.225’e uygun olarak isnat edilen suçun iddianame sistemine uygun şekilde yetkili makam tarafından yargılama makamının önüne taşımaktadır.

İddianame yerine geçen belgelere örnek olarak;

· Cumhurbaşkanının (Anayasa m.105), Cumhurbaşkanı Yardımcılarının, Bakanların (Anayasa m.106), TBMM Başkanının (Anayasa m.148/6), Genel Kurmay Başkanı ile Kuvvet Komutanlarının (353 sayılı Kanun m.15/A), Anayasa Mahkemesi üyelerinin (6216 sayılı Kanun m.16) ve Sayıştay Başkanı, Daire Başkanları ile üyelerinin (6085 sayılı Kanun m.66/1) görevleri sebebiyle işlediği suçlara ilişkin Anayasa Mahkemesi’nde yargılanmaları hususunda düzenlenen Yüce Divan’a sevk belgesi,

· 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu m.53/c uyarınca; Yükseköğretim Kurulu ve Üniversitelerarası Kurulu başkanları ve üyeleri, genel sekreterleri, Devlet ve vakıf yükseköğretim kurumları rektörleri, rektör yardımcıları, üniversite, fakülte, enstitü ve yüksekokul yönetim kurulu üyeleri, fakülte dekanları ve dekan yardımcıları, enstitü ve yüksekokul müdürleri ve yardımcıları ile genel sekreterlerinin görevleri dolayısıyla ya da görevlerini yaptıkları sırada işledikleri ileri sürülen suçlara ilişkin yürütülen soruşturma sonrasında düzenlenen lüzum-u muhakeme kararı,

· Yargıtay Birinci Başkanı, birinci başkanvekilleri, daire başkanları, üyeleri, Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı ve Yargıtay Cumhuriyet Başsavcıvekili (2797 sayılı Kanun m.46), Danıştay Başkanı, Danıştay Başsavcısı, başkanvekilleri, daire başkanları ve üyeleri (2575 sayılı Kanun m.76 ve 82), hakimler ve savcılar (2802 sayılı Kanun m.89, 93), avukatlar (1136 sayılı Kanun m.59) hakkında görevlerinden doğan ve görevleri sırasında işlemiş oldukları suçlardan dolayı son soruşturma kararı,

· 6132 sayılı At Yarışları Hakkında Kanun m.7/1’de[6] belirtilen fiilleri işleyen kişiler hakkında düzenlenen tutanak ile Karayolları Trafik Kanunu m.114’de düzenlenen trafik suçlarına ilişkin suç tutanağı,

· İcra İflas Kanunu m.334 ila m.345’de düzenlenen ve icraya veya iflasa ilişkin yaptırım gerektiren fiil ve işlemlere ilişkin icra ceza mahkemelerine verilen şikayet dilekçesi,

· Savcılık makamı tarafından düzenlenen iddianamenin; görevli olduğunu düşündüğü mahkemeye sunması sonrasında, görevli olmadığını düşünen mahkeme tarafından verilen görevsizlik kararı,

Gösterilebilir.

Sonuç olarak; bir suçlama belgesi vasfını haiz olan iddianame yerine geçen belgeler, genel soruşturma kurallarından farklı olarak, savcılık makamı tarafından yürütülen bir soruşturma olmaksızın, yetkili mercii tarafından yürütülen bir soruşturma sonucunda suçun işlendiği yönünde yeterli şüphenin elde edilmesi ile düzenlenen sanığı suçlayıcı belgenin yargılama makama gönderilmesi sonucunda, yargılamanın yapılmasını mümkün kılan belgelerdir.

CMK m.174’ün başlığı “İddianamenin iadesi” olup, bu madde içinde iddianame yerine geçen belgelerden bahsedilmediğinden bahisle iddianame dışında kalan davaya açmayı mümkün kılan diğer belgelerin iade edilemeyeceği düşünülse de, bu düşünceye katılmadığımızı, bir hukukçu olan ve soruşturma konusunda uzman Cumhuriyet savcısı tarafından hazırlanan iddianamenin iadesini CMK m.174’de mümkün kılan kanun koyucunun, iddianame yerine geçen belgelerin eksik ve hatalı olmaları, yani CMK m.170’e ve m.174’e aykırı düzenlenmeleri halinde iade edilmeyeceğini düşündüğünü savunmak mümkün değildir.

Bunun yanında; CMK m.170’de iddianamede bulunması gereken hususlar açıkça belirtilmekle birlikte, iddianame yerine geçen belgeler bakımından böyle bir düzenleme bulunmamaktadır. Bu durumda, iddianame yerine geçen belgenin iadesinin mümkün olup olmadığı tartışma konusudur.

İddianame yerine geçen belgelerin yargılama makamına intikali ile doğrudan kovuşturma aşamasına geçilmesi, sanığın bu belgenin içeriği hakkında yeterli bilgiye sahip olmaması, bu belgelerin düzenlenmesinde hukukçu olan kimselerin soruşturma makamı olarak bulunmaması ve bu kişiler tarafından da etkin bir soruşturmanın yürütülmemesi gibi hususlar gözönüne alındığında, adil/dürüst yargılanma hakkı ve silahların eşitliği ilkesine aykırı olacak şekilde bazı sorunlar ortaya çıkabilmektedir. İddianame yerine geçen belgelerin Ceza Muhakemesi Kanunu hükümleri dışındaki usullerle oluşturulduğu düşünüldüğünde; kişi lehine delillerin toplanmaması, eksik araştırma yapılması gibi sorunlarla karşılaşılması pek muhtemeldir.

Belirtmeliyiz ki; iddianame yerine geçen belgelerin, üst düzey kamu yöneticileri ve kamu görevlileri hakkında soruşturma yürütülmesi, görevsizlik kararı, trafik ve at yarışlarında düzenlenen suç tutanağı ve icra ceza mahkemelerine yapılan şikayet gibi özel ve istisnai nitelik taşıyan belgeler olduğu tartışmasızdır. Bununla birlikte; sanığı suçlayıcı belge olan iddianame yerine geçen belgenin, savcılık makamı tarafından yürütülen bir soruşturma olmaksızın, hukuki bilgisi bulunmayan yetkili makam tarafından suçun işlendiği yönünde yeterli şüphenin elde edilmesi ile düzenlenen ve iddianamenin taşıması gereken unsurları barındırmayan belgelerle doğrudan kamu davası açılması ve bir ara muhakeme evresi denetimi olmadan, yani iddianame yerine geçen belgenin hukuka uygun olup olmadığının değerlendirilmesine imkan tanınmaması kabul edilebilir değildir. Bu sebeple, iddianame yerine geçen belgelerde de, CMK m.170’de iddianamede bulunması gereken şartların yer alması gerekir. Bu yorum, temel hak ve özgürlükler lehine olup, iddianame için aranan şartlar kıyasen iddianame yerine geçen belgelerde de aranmalıdır.

Ceza Muhakemesi Kanunu’nda iddianame yerine geçen belgelere ilişkin sadece m.191/3-b’de düzenlemeye yer verilmesi, bu madde dışında herhangi bir yerde düzenleme bulunmaması sebebiyle kanun koyucu tarafından bu konuda yeni düzenleme yapılması gerektiğini düşünmekteyiz.

3. İddianame Yerine Geçen Belge Bakımından Güncel Yargıtay Kararı

Yargıtay 11. Ceza Dairesi’nin 13.07.2026 tarihli, 2026/4 E. ve 2026/5 K. sayılı kararında; “İddianamenin (iddianame yerine geçen belgelerin) iadesini düzenleyen CMK’nın 174 maddesinin ilgili fıkraları aşağıdaki gibidir. ‘Madde 174 - (1) Mahkeme tarafından, iddianamenin ve soruşturma evrakının verildiği tarihten itibaren on beş gün içinde soruşturma evresine ilişkin bütün belgeler incelendikten sonra, eksik veya hatalı noktalar belirtilmek suretiyle; a) 170 inci maddeye aykırı olarak düzenlenen, b) (Değişik:17/10/2019-7188/20 md.) Suçun sübutuna doğrudan etki edecek mevcut bir delil toplanmadan düzenlenen, İddianamenin ... iadesine karar verilir.’ Buna göre; Sayıştay Uzman Denetçisi … hakkındaki iddianame yerine geçen belgedeki (T.C. Sayıştay Başkanlığı Yüksek Disiplin Kurulunun … tarih, … Kr. sayılı kararı) eksiklikler aşağıdaki şekilde belirlenerek iadesine karar verilmiştir:

1-Hakkında soruşturma izni verilen şüpheli Sayıştay Uzman Denetçisi…’ın; a)Sayıştay Başkanlığı nezdindeki statüsü ve konumunu belirleyen görev belgesinin bulunmadığı, b)Şüphelinin ayrıntılı kimlik ve adres bilgileri ve TC kimlik numarasının belirtilmediği, c)Şüphelinin geçici görevlendirildiği kurumu ve tarihlerini gösterir geçici görevlendirme yazısının aslı veya onaylı sureti dosya arasına alınmadığı gibi kararda da belirtilmediği, d) Şüpheli hakkındaki soruşturmanın başlangıcını teşkil eden ihbarın yapıldığı tarihin ne olduğu, e)Şüphelinin geçici görevde iken yurt dışına gittiği ve tekrar yurda giriş yaptığı tarihlerin ve buna ilişkin kayıtların (örneğin hava limanı giriş çıkış kayıt bilgileri, pasaport belgesindeki giriş çıkış kayıt ve mühürleri gibi...) belirtilmediği, dolayısıyla şüpheliye atılı suç tarihleri ve suç yerinin kararda gösterilmediği, f)Şüphelinin geçici görev harcırah beyannamesinin denetime elverişli aslı veya onaylı sureti dosya arasına alınmadığı gibi tarih ve sayısı ile kim veya kimler tarafından düzenlendiğinin de belirtilmediği, g)Şüpheli tarafından harcırah beyannamesinin sunulması üzerine kurumca bir ödeme yapılıp yapılmadığı yapıldıysa, ne kadar ödeme yapıldığı; şüpheli geçici görevdeyken yurt dışında geçirdiği sürelere tekabül eden ödeme miktarının ne olduğu, ödeme yapıldıysa soruşturma evresinde kuruma iade yapılıp yapılmadığı konusunda belirleme olmadığı,

2-İddianame yerine geçen belgede şüpheliye yüklenen suç veya suçları oluşturan olayların neler olduğu belirtilip mevcut delillerle ilişkilendirilerek açıklanmadığı,

3-Şüpheliye yüklenen suç veya suçların ne olduğu (örneğin görevi kötüye kullanma, resmi belgede sahtecilik, dolandırıcılık vs.) ve bu suçlara uygulanması gereken kanun maddelerinin belirtilmediği anlaşılmakla,

Yukarıda açıklanan eksiklikler giderilerek sonucuna göre işlem yapılması için dosyanın CMK’nın 174. maddesi uyarınca T.C. Sayıştay Başkanlığı Yüksek Disiplin Kuruluna iadesine,” karar verilmiştir.

Görüldüğü üzere; Daire kararında, iddianame yerine geçen belgede, iddianamede bulunması gereken ve CMK m.170’de ve m.174’de belirtilen unsurların bulunmaması, yargılamaya konu olaya ilişkin önemli delillerin toplanmaması isabetli olarak iade sebebi olarak belirtilmiştir.

Sonuç olarak; itham belgesi olan iddianamenin ve iddianame yerine geçen belgenin, kovuşturmaya başlanmadan önce kanaatimizce Cumhuriyet savcılıkları tarafından incelenmesinin uygun olacağı, soruşturmanın eksik yürütüldüğü durumda, bu konunun hukuki uzmanlığı olan mercii tarafından denetlenerek, varsa eksik ve hataların giderilebileceği, bunun yanında Ceza Muhakemesi Kanunu’nda iddianame yerine geçen belgenin kapsamının açıkça düzenlenmesi gerektiği, ancak böyle bir düzenlemenin bulunmadığı mevcut durumda, iddianame yerine geçen belgeyi inceleyen merciin iddianamede bulunması zorunlu olan unsurların iddianame yerine geçen belgede olmadığını tespit ettiğinde bu belgeyi iade edeceği, iddianame yerine geçen belgenin iddianamenin incelenmesi usulüne tabi olacağı, belirtilen eksikliklerin giderilmesi ile düzenlenen ve CMK m.170’de yer alan unsurları içeren iddianame yerine geçen belgenin yargılamaya konu edilebileceği izahtan varestedir.

Prof. Dr. Ersan Şen

Av. Alperen Gözükan

(Bu makale, sayın Prof. Dr. Ersan ŞEN tarafından www.hukukihaber.net sitesinde yayınlanması için kaleme alınmıştır. Kaynak gösterilse dahi makalenin tamamı özel izin alınmadan kullanılamaz. Ancak alıntılanan makalenin bir bölümü, aktif link verilerek kullanılabilir. Yazarı ve kaynağı gösterilmeden kısmen ya da tamamen yayınlanması şahsi haklara ve fikri haklara aykırılık teşkil eder.)

-----------

[1] Ceza Muhakemesi Kanunu m.191/3-b; “İddianame veya iddianame yerine geçen belgede yer alan suçlamanın dayanağını oluşturan eylemler ve deliller ile suçlamanın hukuki nitelendirmesi anlatılır”.

[2] Bu bölüm, 28.03.2025 tarihinde https://www.hukukihaber.net/ sitesinde yayımlanan “İddianamenin ve İddianame Yerine Geçen Belgenin Kabulü” başlıklı yazımızdan alınmıştır (https://www.hukukihaber.net/iddianamenin-ve-iddianame-yerine-gecen-belgenin-kabulu).

[3] “Duruşmanın başlaması” başlıklı CMK m.191’in 2. fıkrasının (b) bendine göre; “İddianame veya iddianame yerine geçen belgede yer alan suçlamanın dayanağını oluşturan eylemler ve deliller ile suçlamanın hukuki nitelendirilmesi anlatılır,”

[4] Burak Taş, İddianame Yerine Geçen Belge, Yetkin Basımevi, Ankara, 2024, s.27

[5] Burak Taş, a.g.e. s.41.

[6] At Yarışları Hakkında Kanun Madde 7/1: Bu Kanun hükümlerine aykırı olarak her şekil ve surette müşterek bahisler veya yarış piyangosu tertip ve tanzim edenler ve bunlara ait her türlü evrakı matbaa, teksir, daktilo, fotokopi ve sair suretlerde düzenleyenler ve düzenletenler, satanlar, dağıtanlar, sattıranlar veya dağıttıranlar, üç aydan iki yıla kadar hapis ve beşbin güne kadar adlî para cezasıyla cezalandırılır. Bu suçun bir tüzel kişinin faaliyeti çerçevesinde işlenmesi hâlinde ayrıca tüzel kişilere özgü güvenlik tedbirlerine hükmolunur.