Küreselleşen dünya ile teknolojideki baş döndürücü gelişmeler, üretimin ve rekabetin büyük ölçüde artması, çalışanların sağlığına ve iş güvenliğine yönelik tehlikeleri de beraberinde getirmektedir.

Tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de iş kazaları ciddi bir sorun oluşturmaktadır. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Meclisi’nin verilerine göre, İzmir Aliağa’daki patlamayla (09/11/2026) birlikte 2026’da iş kazalarında hayatını kaybeden işçi sayısı (en az) 1947’ye ulaşmıştır. Aynı kayıtlara göre 2016’dan bu yana toplam 21.956 işçi yaşamını yitirmiştir. İş kazaları sonucu yaşanan işçi ölümlerinin ve yaralanmalarının sayıca çok fazla olması, iş güvenliği ve çalışma koşullarını yeniden tartışmaya açmış; alınan önlemlerin yetersizliğini ve sorumluların cezalandırılması gerektiğini gündeme taşımıştır. İş kazaları sonucu işçi ölümlerinin giderek artması durumu, işyerinde işverenin yükümlülüklerini de gündeme getirmiştir. Bu yazımızda, İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu bağlamında işverenin yükümlülükleri ele alınacaktır. İşverenin, yükümlülüklerini yerine getirmesi durumunda iş kazalarının ne denli önlenebilir olacağı değerlendirilecektir.

İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu

6331 sayılı İSGK 2012 yılında yürürlüğe girmiştir. Kanunun 1. Maddesi “Bu Kanunun amacı; işyerlerinde iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması ve mevcut sağlık ve güvenlik şartlarının iyileştirilmesi için işveren ve çalışanların görev, yetki, sorumluluk, hak ve yükümlülüklerini düzenlemektir.” şeklinde olup kanunun var oluş amacını belirtir. Kanunun genelinin işverenin yükümlülüklerinden oluştuğu görülmektedir. Bu Kanun Avrupa Birliği yönergelerine göre oluşturulan bir Kanun olup çağdaş bir anlayışla hazırlanmıştır. Kanun, iş sağlığı ve güvenliği konusunda sürekli gelişmeleri takip eden, koşulları iyileştiren, geliştiren ve denetleyen bir yaklaşımı benimsemiştir.

İş Sağlığı ve Güvenliği Kavramı ve Önemi

İş sağlığı ve güvenliği, çalışanların çalışma koşullarından, yaptıkları işten ve kullanılan araç ve gereçlerden doğabilecek tehlikelere karşı, çalışanların yaşamının ve sağlığının etkin olarak korunmasını sağlamayı amaçlar. Buna ek olarak çalışanların, güvenli ve sağlıklı bir şekilde çalışabileceği ortamın sağlanmasını ve iyileştirilmesini ifade eder. İş sağlığı ve güvenliği, işin yapılma sürecinde işyerindeki fiziki çevre şartlarından dolayı çalışanların maruz kaldıkları sağlık sorunları ve mesleki risklerin ortadan kaldırılması veya azaltılması ile ilgilenir. Bu sayede çalışanlar, iş kazaları ve meslek hastalıklarından korunacak, işçilerin yaşamları ve beden bütünlükleri sağlanacak, daha sağlıklı ve güvenilir bir çalışma ortamı oluşturulacaktır. İş sağlığı ve güvenliği kavramının birçok açıdan önemi bulunmaktadır. İş sağlığı ve güvenliği önlemlerinin ilk amacı, işçinin sağlığının korunmasıdır. İlk iş kanunları da işçilerin iş sağlığı ve güvenliğini sağlamak amacıyla ortaya çıkmıştır. İş hukuku, 18.yy sonlarında başlayan Sanayi Devrimi ile fabrika üretiminin ve işçi sınıfının ortaya çıkması sonucunda ayrı bir alan olarak görülmeye başlanmıştır. Türkiye’de kapsamlı ilk İş Kanunu ise 1937 yılında yürürlüğe girmiştir. Sağlıklı ve güvenli bir şekilde tehlikelerden uzak, riskin bulunmadığı bir iş ortamında çalışmak, her çalışanın hakkıdır. İş ortamının sağlıklı ve güvenli koşullarda olması, işçilerin fiziksel ve zihinsel bakımdan iyi olmalarını, huzurlu bir şekilde çalışmalarını sağlayıp, gelişmelerine de yardımcı olur. İşyerinde çalışanların psikolojik ve beden bütünlükleri korunmadıkça, bunun olumsuz sonuçları, işletmeleri uzun vadede maddi ve manevi olarak etkileyip, verimin düşmesine sebep olacaktır.

İşverenin Yükümlülükleri

İşverenin iş sağlığı ve güvenliği önlemlerini alma yükümlülüğü, kazaların önlenmesinde önemli rol oynar. İSGK 4. maddesi işverenin genel yükümlülüklerini belirtir. Bu hüküm uyarınca, işveren, çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlü olup mesleki risklerin önlenmesi, eğitim ve bilgi verilmesi dahil, her türlü tedbirin alınması, organizasyonun yapılması, gerekli araç ve gereçlerin sağlanması, sağlık ve güvenlik tedbirlerinin değişen şartlara uygun hale getirilmesi ve mevcut durumun ve koşulların iyileştirilmesi için çalışmalar yapacaktır. İşverenler hiçbir sınırlamaya ve bahaneye yer verilmeksizin, iş sağlığı ve güvenliğini sağlamak zorundadırlar. Bunun için gerekli olan ne ise yapacak ve doğabilecek her türlü mesleki riske karşı bunları önleyecek önlemleri eksiksiz alacaktır. Örneğin işveren iş yerini yeni açtım mali durumum elverişli değil ya da bu durum uzmanlık alanımıza girmiyor gibi söylemleri ileri sürerek yükümlülüklerinden kurtulamaz.

*İşveren, işyerinde alınan iş sağlığı ve güvenliği önlemlerine uyulup uyulmadığını izler, denetler ve aksaklık varsa giderilmesini sağlar. İşveren, bu önlemlerin kâğıt üzerinde kalmayıp, uygulanmasını sağlar.

*Bir işte çalışacak kişi görevlendirilirken, çalışanın işe uygun olup olmadığı göz önünde bulundurulur. Çalışana görev verilirken sağlık ve güvenlik yönünden o işe uygunluğu temel kriter olmalıdır. Çalışanın özel bir durumu ya da sağlık sorunu varsa bu durumlar, çalışanı görevlendirirken göz ardı edilmemelidir.

*İşverenin risk değerlendirmesi yapması veya yaptırması yükümlülüğü vardır. Bu maddeye dayanarak Kanun’un önleme siyasetine ağırlık verdiği söylenebilir. Kaza olmadan önlem almak; kazadan sonra yaşanabilecek zarar ve kaybın tazmininden çok daha kolay ve maliyetsiz olur. Bu nedenle iş kazası yaşanmadan önlem alınması hem çalışan hem de işveren açısından risk faktörlerinin azaltılmasını sağlar.

*İşveren, yeterli bilgi ve talimat verilenler dışındaki çalışanların hayati ve özel tehlike bulunan yerlere girmemesi için gerekli önlemleri alır.

*Çalışanların iş sağlığı ve güvenliği alanındaki yükümlülükleri, işverenin sorumluluklarını etkilemez.

*İşveren, iş sağlığı ve güvenliği önlemlerinin maliyetini çalışanlara yansıtamaz.

İSGK 4. maddesinde de görüldüğü gibi iş sağlığı ve güvenliği alanında başlıca sorumluluk, işverenlere aittir. İşverenin çalışanları için önlem alma ve koruma görevi aynı zamanda devlete karşı da ödevidir. İşverenin, işle ilgili, araç ve gereçleri eksiksiz olarak işyerinde bulunduruyor olması, işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Süreçte bunların bakımının yapılıyor olması, kullanımlarının doğru bir şekilde yapıldığının denetlenmesi gerekir. Çalışanların işle ilgili eğitim yükümlülüğünün yerine getirilerek, yaptıkları işte donanımlı olmaları sağlanır; çalışanlar, değişen ve gelişen konularda bilgilendirirler.

İşverenin, iş sağlığı ve güvenliği konusundaki sorumluluğu, sadece işçinin fiilen çalıştığı yerde değil; işyerinin giriş kısımlarında, merdiven, acil çıkış yerleri, asansör, duş, dinlenme, tuvalet ve mutfak gibi yerlerde de bulunmaktadır. Bu maddenin ilk fıkrasında, işverenin çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlü olduğu açıkça ifade edilmiştir. Türk Borçlar Kanunu m. 417’de ‘işçinin kişiliğinin korunması’ başlığı altında işverenin sorumluluğu düzenlenmiştir. Bu maddeye göre “İşveren, hizmet ilişkisinde işçinin kişiliğini korumak ve saygı göstermek ve işyerinde dürüstlük ilkelerine uygun bir düzeni sağlamakla, özellikle işçilerin psikolojik ve cinsel tacize uğramamaları ve bu tür tacizlere uğramış olanların daha fazla zarar görmemeleri için gerekli önlemleri almakla yükümlüdür.” Ayrıca maddenin ikinci fıkrası da “İşveren, işyerinde iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması için gerekli her türlü önlemi almak, araç ve gereçleri noksansız bulundurmak; işçiler de iş sağlığı ve güvenliği konusunda alınan her türlü önleme uymakla yükümlüdür.” şeklindedir.

Sonuç

İş sağlığı ve güvenliği, toplumdaki tüm bireyleri ve kurumlarını yakından ilgilendiren bir konudur. İş sağlığı ve güvenliğinin korunmasında, kanunun lafzından da anlaşıldığı gibi, en fazla yükümlülükler işverene düşmekle birlikte, işverenin olduğu kadar çalışanların ve devletin de birtakım yükümlülükleri bulunmaktadır. Alınan önlemlerin ve uygulamaların kâğıt üzerinde ya da lafta kalmaması için iş sağlığı ve güvenliği bilincinin oluşması gerekir; uygulanmasında herkesin katkısı olacaktır. İşverenlerin en temel yükümlülükleri hiç şüphe yok ki, işyerinde sağlıklı ve güvenli bir çalışma ortamı tesis etmektir. Bu amaçla işverenlerin her türlü önlemi almakla yükümlü oldukları belirtilmiş, bu konuda bir sınırlamaya gidilmemiştir. İşverenin çalışma ortamında aldığı önlemler ve yerine getirdiği yükümlülükler sayesinde iş kazasından kaynaklanan ölüm ve yaralanmaların önüne geçilip, meslek hastalığına yakalanma oranı azaltılmaya çalışılacaktır. Kanunda sayılan tüm bu yükümlülükler, Kanun’un önleme ve korumaya dayalı sisteme dayandığını göstermektedir.

Ülkemizde yaşanan iş kazalarındaki ölüm ve yaralanmaların sayıca çok fazla olması gerçeği, iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili uygulama ve denetleme noktasında eksiklikler olduğunu göstermektedir. Bu eksikliklerin nedeni tespit edilip, gerekli önlemler alınmalıdır. Her şeyden önce, bir toplumda gerçek anlamda iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanabilmesi ‘iş sağlığı ve güvenliği bilincinin’ oluşması ile mümkün olacaktır. Yeni Kanunlarla istediğimiz kadar hukuki güvence mekanizmaları getirelim ve düzenleyelim, yine de bu güvenceleri korumak ve işletmek konusunda yeterli bir bilince sahip olamazsak, uygulama ve denetleme aşamalarında eksikliler olursa, Kanun’un amacını gerçekleştirebileceğinden söz edemeyiz. İş sağlığı ve güvenliği kanununda belirtilen yükümlülükler ilgilileri tarafından layıkıyla yerine getirilirse, kazalar sonucunda yaşanan ölüm ve yaralanmalar en aza indirilebilir.

Kaynakça

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu