ÖZET

Hazineye ait tarım arazilerinin kullanıcıları tarafından mülkiyet veya zilyetlik temelli hak talepleri, Türk idare ve mülkiyet hukukunun en karmaşık alanlarından birini oluşturmaktadır. Uygulamada taşınmaz kullanıcılarının yaptığı doğrudan kiralama ve doğrudan satın alma talepleri; idarelerce çoğunlukla 6292 sayılı Kanun, 4706 sayılı Kanun ve ilgili Genel Tebliğlerdeki (örneğin 382 sıra sayılı Millî Emlak Genel Tebliği) süre ve kullanım kayıtları gerekçe gösterilerek reddedilmektedir. Bu makalede; idarenin ret işlemlerinin hukuki niteliği, görevli yargı kolu, dava açma süresinin kaçırılması halinde İYUK m. 10 kapsamında yeni başvuru ile dava hakkının canlandırılması, 4706 sayılı Kanun Ek 6. madde uyarınca doğrudan kiralama şartları ile ispat araçları ve idari yargının yapacağı denetim kriterleri yargı kararları ışığında incelenmektedir.

GİRİŞ

Cumhuriyet döneminden bu yana Hazine mülkiyetinde bulunan tarım arazilerinin tarımsal üreticilere kazandırılması, zilyetliğin hukuki güvenceye kavuşturulması ve ecrimisilli işgalci statüsünün sözleşmeli/mülkiyetli yapıya dönüştürülmesi amacıyla çeşitli kanuni düzenlemeler yapılmıştır. Bu düzenlemelerin başında 6292 sayılı Kanun ile 4706 sayılı Kanun gelmektedir.

Ancak idare uygulamalarında, kullanıcıların doğrudan satış ve kiralama taleplerinin yürürlükteki mevzuat hükümlerinin dar veya hatalı yorumlanması suretiyle reddedildiği sıklıkla görülmektedir. Özellikle 6292 sayılı Kanun kapsamında aranan geçmişe dönük milat tarihler (31/12/2011 öncesi en az 3 yıl kullanım) gerekçe gösterilerek, 4706 sayılı Kanun’un tanıdığı güncel doğrudan kiralama haklarının göz ardı edilmesi yaygın bir idari işlem sakatlığıdır. Bu çalışmada, benzer uyuşmazlıklarda uygulanacak usuli ve esasa ilişkin yargısal ilkeler ele alınacaktır.

1. GÖREVLİ YARGI KOLU VE İDARİ İŞLEMİN NİTELİĞİ

Hazine taşınmazlarının kiralanması veya satışı talebiyle yapılan başvuruların idarece reddedilmesi, kamu gücüne dayanılarak tek yanlı tesis edilen icrai nitelikte bir idari işlemdir.

• İdari Yargının Görev Alanı: Uyuşmazlık Mahkemesi yerleşik kararlarında; Hazine taşınmazlarının satış ve kiralama koşullarına ilişkin değerlendirmelerin bir idari merci tarafından tek yanlı olarak tesis edildiğini ve davanın mülkiyet tespitinden ziyade idari kararın iptali niteliğinde olduğunu belirterek uyuşmazlığın çözümünde idari yargının (İdare Mahkemeleri) görevli olduğunu hükme bağlamıştır.

• Adli Yargıda Dava Açılamaması: Adli yargı mahkemelerinin, idari işlemin konusunu oluşturan hususlarda idareyi işlem yapmaya veya mülkiyet devrine zorlayıcı nitelikte tescil/ifa kararı verme yetkisi bulunmamaktadır. Dolayısıyla idarenin ret yazısına karşı adli yargıda tapu tescil davası açılamaz; tek

kanuni merci İdare Mahkemesidir.

2. DAVA AÇMA SÜRESİNİN GEÇİRİLMESİ HALİNDE İZLENMESİ GEREKEN USUL: İYUK m. 10 YOLU

İdarenin ret işlemlerine karşı İYUK uyarınca genel dava açma süresi 60 gündür . Bu sürenin tebliğ tarihinden itibaren geçirilmesi durumunda, eski işleme karşı doğrudan açılacak iptal davası süre aşımı (usulden ret) yaptırımı ile karşılaşacaktır.

Buna karşın hak arama yolu tamamen tükenmemektedir:

1. Yeni Başvuru İmkânı: Kullanıcı, İYUK m. 10 uyarınca idareye yeni bir talep dilekçesi vererek somut mevzuat hükümlerine (4706 sayılı Kanun Ek 6. madde) dayalı yeni bir idari işlem tesis edilmesini isteyebilir.

2. Zımni veya Açık Ret ile Sürenin Yeniden Başlaması: İdarenin bu yeni başvuruya 30 gün içinde cevap vermemesi halinde talep zımnen reddedilmiş sayılır. 30 günlük bekleme süresinin bittiği tarihten (veya idarenin vereceği açık ret cevabının tebliğinden) itibaren 60 gün içinde yetkili İdare Mahkemesinde yürütmenin durdurulması istemli iptal davası açılması suretiyle dava açma hakkı yeniden canlandırılır.

3. DOĞRUDAN KİRALAMA VE DOĞRUDAN SATIŞ REJİMLERİNİN FARKLARI

Uygulamada yapılan en büyük hatalardan biri, doğrudan satış rejimi ile doğrudan kiralama rejiminin birbirine karıştırılmasıdır.

3.1. 6292 Sayılı Kanun m. 12 Kapsamında Doğrudan Satış

6292 sayılı Kanun ve 382 sıra sayılı Millî Emlak Genel Tebliği uyarınca doğrudan satış hakkı, taşınmazı 31/12/2011 tarihi itibarıyla en az üç yıldan beri tarımsal amaçla kullanan/kiralayan ve kullanımı halen devam eden kişilere tanınmıştır. Kullanımı bu tarihten sonra (örneğin 2013 yılından itibaren) başlayan kişilerin m. 12 kapsamında doğrudan satın alma şartını sağlayamaması hukuka uygundur.

3.2. 4706 Sayılı Kanun Ek Madde 6 Kapsamında Doğrudan Kiralama ve Müteakip Satış

Kullanımı 2011 sonrasına dayanan tarımsal üreticiler için asıl hukuki dayanak 4706 sayılı Kanun Ek 6. madde hükmüdür:

• Kullanım Kriteri: İmar planı bulunmayan veya tarımsal amaca ayrılan Hazine tarım arazilerinin; 31/12/2019 tarihinden önce en az üç yıldan beri (en geç 31/12/2016’dan bu yana) tarımsal amaçla kullanan ve kullanımları süren kişilere, cari yıl ecrimisil bedelinin yarısı üzerinden 10 yıla kadar doğrudan kiralanması yasal zorunluluktur.

• Nihai Mülkiyet (Satış) İmkânı: 4706 sayılı Kanun Ek 6. maddesinin 2. fıkrası uyarınca, kira süresi sonunda yükümlülüklerini yerine getiren kiracılara bu araziler 10 yıllık kullanımı müteakip doğrudan satılabilmektedir .

Dolayısıyla, talep dilekçesinde kiralama talebi de yer almasına rağmen idarenin yalnızca 382 sayılı Tebliğ’deki satış şartlarına dayanarak talebi tümüyle reddetmesi açık bir hukuka aykırılık oluşturmaktadır.

3.3. 2/B Alanları (6292 m. 6) ile Hazine Tarım Arazilerinin Ayrımı

2/B arazilerinin satışı 6292 sayılı Kanun kapsamında güncelleme listeleri ve tapu kütüğünün beyanlar hanesindeki kullanıcı şerhlerine tabidir. Aynı bölgede başka bir parselin (örneğin komşu 6 no.lu parselin) 2/B kapsamında satın alınmış olması, talep konusu Hazine arazisi (18 no.lu parsel) üzerinde doğrudan hak sahipliği doğurmaz. Ancak bu husus, kullanıcının o bölgede sürekli bir tarımsal işletme yürüttüğünü ve çiftçi vasfını ispatlayan güçlü bir fiilî karine teşkil eder.

4. İDARİ YARGILAMA USULÜNDE İSPAT HUKUKU VE MAHKEMENİN DENETİM ALANI

İdare Mahkemesinde açılacak iptal davasında mahkemenin yürüteceği yargısal denetim ve ilgililerin sunması gereken deliller şu başlıklarda toplanmaktadır:

1. Kullanımın Resmî Kayıtlarla İspatı: Danıştay içtihatları uyarınca tarımsal kullanım iddiası soyut beyanlarla kanıtlanamaz; Millî Emlak veya Muhakemat birimlerinin tutanakları, geriye dönük tahakkuk etmiş ve ödenmiş ecrimisil ihbarnameleri ve tahsilat makbuzları ile desteklenmelidir.

2. Tarımsal Belgeler: Çiftçi Kayıt Sistemi (ÇKS) kayıtları, Ziraat Odası üyelikleri, sulama birliği makbuzları ve tarımsal elektrik abonelikleri kullanımın tarımsal niteliğini doğrular.

3. Mahallinde Keşif ve Bilirkişi İncelemesi: Mahkemece ziraat ve kadastro bilirkişileriyle yapılacak keşifte; arazideki ağaç yaşları, tarımsal muhdesat ve geçmiş yıllara ait hava fotoğrafları incelenerek 31/12/2019 öncesi asgari 3 yıllık kullanım fiilen teyit edilir.

4. İmar ve Konum Kısıtlamaları: Taşınmazın kamu hizmetine ayrılmamış olması, imar planında tarım dışı kalmaması ve kıyı kenar çizgisi mesafe şartlarını (denize 5.000 m mesafe) ihlal etmemesi denetlenir.

5. İPTAL KARARININ HUKUKİ SONUCU

İdari yargıda verilecek bir iptal kararı, mülkiyetin veya kira sözleşmesinin mahkeme eliyle kurulması sonucunu doğurmaz. Danıştay kararlarında vurgulandığı üzere, ret işleminin iptali ile birlikte davalı idare, ilgilinin başvurusunu 4706 sayılı Kanun Ek 6. madde çerçevesinde hukuka uygun kriterlerle yeniden değerlendirmek ve şartları taşıyan kullanıcı ile doğrudan kiralama işlemlerini başlatmakla yükümlü hale gelir.

SONUÇ VE ÖNERİLER

1. Hazineye ait tarım arazilerinde 2011 sonrası (ancak 31/12/2016 öncesi) başlayan tarımsal zilyetliklerde doğrudan satış taleplerinin reddi halinde, uyuşmazlık 4706 sayılı Kanun Ek 6. madde kapsamındaki doğrudan kiralama hakkı üzerine inşa edilmelidir.

2. Eski ret kararına karşı dava süresi kaçırılmışsa, İYUK m. 10 uyarınca doğrudan kiralama talepli yeni bir idari başvuru yapılarak ret/zımni ret üzerinden yasal 60 günlük dava süresi yeniden başlatılmalıdır.

3. Açılacak iptal davasında ecrimisil makbuzları, ÇKS belgeleri ve komşu parsel mülkiyeti mahkemeye sunulmalı; mahallinde keşif icra ettirilerek 4706 sayılı Kanun Ek 6. madde şartlarının gerçekleştiği ispatlanmalıdır.

Av. Esra ŞİMŞEK

İstanbul Barosu