Ceza muhakemesi en basit tanımıyla, kişinin kanunlarda tanımlanan suçlardan birini işlediğine ilişkin şüphenin aydınlatılmasına ve gerçeğin ortaya çıkarılmasına ilişkin adli makamlarca yürütülen süreçtir. Ceza muhakemesinin ilk evresi soruşturma evresidir. Soruşturma evresi suç şüphesinin yetkili makamlarca öğrenilmesiyle başlar. Soruşturma evresindeki işlemleri Cumhuriyet Savcısı, emrindeki kolluk personeli marifeti ile gerçekleştirir. Bu evrede müdafi, suç şüphesi altındaki kişinin avukatıdır. Müdafiin soruşturma evresindeki hukuki yardımı azami öneme sahiptir. Zira şüphelinin ilk ifadesi bu evrede alınmaktadır.

Şüphelinin kollukta veya savcılıkta alınan ilk ifadesi bütün soruşturmayı ve kovuşturmayı şekillendirmektedir. Burada söylenecek bir cümle, kararda şüphelinin aleyhine kullanabileceği gibi lehine sonuç doğmasına da sebep olabilir. Şüphelinin tutuklama ve hapis cezası ile karşı karşıya kalabileceği suçlamalarda risk çok ciddidir ve kişinin aylarca, belki yıllarca cezaevinde kalmasına yol açabilir. Bu sebeple ifade verilmeden önce, müdafiin dosyadaki olaylara, kişilere, şüphelinin lehine ve aleyhine olabilecek bütün delillere mutlaka vakıf olması gerekmektedir. Uygulamada ise bunun önünde ciddi engeller bulunmaktadır. Kanun, müdafiin dosyayı inceleme yetkisini çok açık ve uygulamada şüpheye yer bırakmayacak şekilde düzenlemiştir. 5271 s. Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 153. Maddesinin birinci fıkrasına göre müdafi dosyanın içeriğinin tamamını herhangi bir sınırlama olmadan inceleyebilir. Ancak uygulamada bir avukat ifadeye iştirak etmek için karakola, emniyete, adliyeye gittiğinde ve dosyayı incelemek istediğinde, oradaki personel tarafından kanuni dayanağı olmayan bir talepte bulunuyormuş gibi muamele görmektedir. Kanun hükmü çok açık olmasına rağmen müdafiin dosya incelemek için dahi uğraşması, bu hakkı ısrarla talep etmesi gerekmektedir. Özellikle kolluk personeli, bazı dosyalarda CMK m.153/II uyarınca kısıtlılık kararı olduğunu söylemekte, müdafi kısıtlılık kararını talep edince henüz kararın yazılmadığını ifade etmektedir. Ortada mevcut bir karar olmamasına rağmen inceleme yetkisi müdafiye kullandırılmamaktadır. CMK m.153/II hususuna da mutlaka değinmek gerekir. Artık ilgili maddede sayılan katalog suçlardan yürütülen soruşturmaların birçoğunda soruşturmanın amacını tehlikeye atmamasına rağmen kısıtlılık kararı alınmaktadır. Burada uygulamadaki sorun ise, kısıtlılık kararının alınması ile birlikte müdafii olunan şüpheli ifadesi hariç bütün evrakların gizlenmesidir. Bazı dosyalarda ifade tutanağı dahi müdafiin incelemesine açılmamaktadır. Oysa ki kanun, kısıtlılık kararı olsa dahi müdafiin inceleyebileceği evrakları açıkça düzenlemiştir: şüpheli ifadesi, bilirkişi raporları ve şüpheli ile müdafiin hazır bulunmaya yetkili olduğu adli işlem tutanakları. Şüphelinin ifadesi ile bilirkişi raporları konusunda aksine örnekler bulunsa da ısrarla talep edildiğinde bu evraklar müdafiin incelemesine açılmaktadır. Ancak gözaltı ve yakalama tutanakları gibi şüphelinin hazır bulunduğu adli işlem tutanakları uygulamada neredeyse hiçbir zaman incelenememektedir. Bu işlemlerin usulüne uygun yapılıp yapılmadığı hukuki denetime muhtaçtır. Usulsüzlüğü tespit edecek ve hakimin yahut mahkemenin önüne koyacak en önemli kişi müdafidir. Anlatılan gibi uygulama engelleri soruşturma evresinde müdafiyi etkisiz kılmakta, şüphelinin adil yargılanma hakkını ihlal etmektedir. Silahların eşitliği ilkesi, müdafiin yetkilerini kullanamaması sebebiyle güncel durumda askıya alınmıştır. Şüpheli, soruşturma evresinde süje olması gerekirken tam anlamıyla bir objeye dönüşmüştür. Hakkındaki suçlamayı tam olarak öğrenememekte, dosya içeriğini görememektedir. Üstüne üstlük bir de tutuklu yargılanmakta ise hareketsiz bir nesne olarak ceza muhakemesinin konusu haline gelmektedir.

Anayasa ve kanunun insanlara temin etmeye çalıştığı hakların uygulama sebebiyle fiilen kullanılamaması hukuk devleti olabilmenin önündeki en büyük engellerden biridir. Hukukun üstünlüğü ilkesi her alanda mutlak şekilde uygulanmalıdır. Aksi takdirde keyfi uygulamalar ve hak ihlalleri kaçınılmaz hale gelmektedir. Ceza muhakemesinin soruşturma evresinde bu durum özellikle ayyuka çıkmıştır. Çözüm ise çok basittir: Anayasa ve kanun hükümlerine itibar edilmelidir. Özellikle kolluğun bu konuda mutlaka özel bir eğitim görmesi gerekmektedir.

Av. Hasan Berkay HÜYÜKLÜ