Özet
Konut ve çatılı iş yeri kira sözleşmelerinde ekonomik dalgalanmaların ve yüksek enflasyonist eğilimlerin yol açtığı edimler arası dengesizliği gidermeyi amaçlayan kira tespit davaları, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) 344 ve 345. maddelerinde emredici hükümlerle düzenlenmiştir. Bu çalışmada; %25’lik geçici yasal artış sınırının sona ermesiyle yeniden yegâne tavan sınır haline gelen TÜFE on iki aylık ortalamaları, beş yıllık sürenin hesabında ilk sözleşme başlangıç tarihini esas alan güncel Yargıtay 3. Hukuk Dairesi içtihatları, yeni dönem başlamadan gerçekleşen tahliyelerde yargılama giderlerinin aidiyeti, bilirkişi inceleme kriterleri, hakkaniyet indirimi ve usul hukukuna özgü ıslah yasağı gibi kritik meseleler doktrin ve yüksek yargı kararları ışığında derinlemesine incelenmektedir.
I. Giriş ve Davanın Hukuki Niteliği
Konut ve çatılı iş yeri kira sözleşmeleri, niteliği gereği sürekli edimli (ani olmayan) borç ilişkileri doğurur. Sözleşmenin kurulduğu tarihte tarafların iradeleriyle oluşan edimler arası denge (sinallagmatik bağ), zaman içerisinde ekonomik konjonktürde meydana gelen olağanüstü dalgalanmalar ve yüksek enflasyon sebebiyle kiraya veren aleyhine ciddi biçimde bozulabilmektedir. Türk hukuk sisteminde bu dengesizliği sözleşme özgürlüğü ile sosyal devlet ilkesi arasındaki hassas çizgide gidermek amacıyla TBK m. 344 ve 345 hükümlerinde "kira bedelinin tespiti" kurumu ihdas edilmiştir.
Hukuki niteliği itibarıyla kira tespit davası, klasik anlamda ne salt bir tespit davası ne de doğrudan icra edilebilir bir eda davasıdır. Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulu’nun yerleşik kararlarında da vurgulandığı üzere kira tespit davaları; mevcut bir hukuki ilişkinin içeriğini (aylık kira bedelini) geleceğe etkili olarak belirleyen, kesinleşmesiyle birlikte taraflar arasında yeni bir hukuki durum yaratan ve bu yönüyle inşai (yenilik doğuran) nitelik taşıyan kendine özgü (sui generis) davalardır (Yargıtay İBK, T. 12.11.1979, E. 1979/1, K. 1979/3).
II. Maddi Hukuk Çerçevesi: TBK m. 344 ve TBK m. 345 Düzenlemeleri
Kira bedelinin belirlenmesine ilişkin yasal rejim, emredici nitelikteki TBK m. 344 hükmü ile güvence altına alınmış olup sözleşme süresine göre ikili bir ayrıma tabi tutulmuştur:
1. Beş Yıllık Süre Dolmadan Önceki Dönem (TBK m. 344/1-2)
Tarafların yenilenen kira dönemlerinde uygulanacak kira bedeline ilişkin anlaşmaları, bir önceki kira yılında tüketici fiyat endeksindeki (TÜFE) on iki aylık ortalamalara göre değişim oranını geçmemek koşuluyla geçerlidir. Bu kural, bir yıldan daha uzun süreli kira sözleşmelerinde de uygulanır.
7409 sayılı Kanun ile getirilen ve bilahare uzatılan %25 oranındaki geçici yasal artış sınırının sona ermesiyle birlikte, kanundaki genel kural olan TÜFE on iki aylık ortalamaları yeniden yegâne yasal tavan sınır haline gelmiştir. Nitekim Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) verileri doğrultusunda Kasım 2026 döneminde yenilenen konut ve çatılı iş yeri kira sözleşmeleri bakımından uygulanabilecek azami yasal artış oranı %31,23 olarak belirlenmiştir. Sözleşmede bu oranın üzerinde bir artış kararlaştırılmış olsa dahi, aşan kısım TBK m. 27/2 uyarınca kesin hükümsüzlük (kısmi butlan) yaptırımına tabidir.
2. Beş Yıllık Süre Sonrası Rayiç Bedel Tespiti (TBK m. 344/3)
Taraflarca bu konuda bir anlaşma yapılıp yapılmadığına bakılmaksızın, beş yıldan uzun süreli veya beş yıldan sonra yenilenen kira sözleşmelerinde ve bundan sonraki her beş yılın sonunda, yeni kira yılında uygulanacak kira bedeli hâkim tarafından belirlenir. Bu aşamada hâkim artık TÜFE tavanıyla bağlı değildir; TÜFE on iki aylık ortalamalarını, kiralananın fiziki ve konumsal durumunu ve serbest piyasadaki emsal kira bedellerini göz önünde tutarak hakkaniyete uygun bir bedel tayin eder.
3. Dava Açma Süresi ve Kararın Zaman Bakımından Etkisi (TBK m. 345)
Kira bedelinin tespiti davası her zaman ikame edilebilir. Ancak mahkemece belirlenecek kira bedelinin yeni kira döneminin başlangıcından itibaren geçerli olabilmesi kanunda öngörülen sıkı süre ve bildirim şartlarına bağlıdır:
* Dönem Başından 30 Gün Önce Dava Açılması: Dava, yeni kira döneminin başlangıcından en geç otuz gün önceki bir tarihte açılmış olmalıdır.
* Yazılı Bildirim (İhtarname) Yoluyla Sürenin Korunması: Kiraya veren tarafından yeni dönem başlangıcından en geç otuz gün önce kira bedelinin artırılacağına ilişkin kiracıya yazılı bildirimde bulunulmuş olması (ve bu bildirimin en geç 30 gün kala kiracıya tebliğ edilmiş olması) koşuluyla, dava izleyen yeni kira dönemi sonuna kadar açıldığı takdirde mahkemece belirlenecek bedel yeni dönem başından itibaren kiracıyı bağlar (Yargıtay 3. HD, T. 23.01.2019, E. 2017/5586, K. 2019/435).
* Sözleşmede Artış Şartı Bulunması Hali: Sözleşmede yeni kira döneminde kira bedelinin artırılacağına ilişkin bir hüküm mevcutsa, yeni kira döneminin sonuna kadar açılacak davada mahkemece belirlenecek bedel de ihtar şartı aranmaksızın yeni dönemin başlangıcından itibaren geçerli olur (Yargıtay 3. HD, T. 06.05.2026, E. 2026/1218, K. 2026/2846).
III. Güncel Yargıtay İçtihatları ve Uygulamadaki Gelişmeler
Yargıtay 3. Hukuk Dairesi’nin 2025 ve 2026 yıllarında verdiği kararlar, kanun metninin lafzını aşan uyuşmazlıklara dürüstlük kuralı (TMK m. 2) ve hakkaniyet ekseninde yön vermektedir:
1. Yenilenen Sözleşmelerde 5 Yıllık Sürenin Başlangıcı
Uygulamada tarafların mevcut kira ilişkisi devam ederken bedel güncellemesi veya şekli değişiklikler amacıyla yeni tarihli kira sözleşmeleri imzaladıkları sıkça görülmektedir. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi’nin Ekim 2026’da kamuoyuna yansıyan emsal niteliğindeki bozma kararında; mevcut kira bedelinin piyasa rayiçlerinin fahiş ölçüde altında kalması ve taraflar arasındaki kira ilişkisinin fiilen kesintisiz devam etmesi halinde, arada imzalanan yeni sözleşmenin hukuki anlamda tecdit (yenileme) niteliği taşımadığına ve 5 yıllık sürenin hesabında ilk kira sözleşmesinin başlangıç tarihinin esas alınması gerektiğine hükmedilmiştir. Daire, aradaki sözleşmede belirlenen bedelin imzalandığı tarih itibarıyla gerçek piyasa rayicini yansıtıp yansıtmadığının bilirkişi incelemesiyle araştırılması gerektiğini vurgulamıştır (Benzer yönde bkz. Yargıtay 6. HD, T. 27.01.2016, E. 2015/5957, K. 2016/478).
2. Yeni Dönem Öncesi Tahliye Halinde Yargılama Giderleri
TBK m. 345/2 uyarınca yeni kira dönemi başlamadan önce açılan kira tespit davalarında, henüz yeni dönem gelmeden kiracının kiralananı tahliye ederek anahtarı usulüne uygun teslim etmesi durumunda dava konusuz kalmaktadır. Bölge Adliye Mahkemeleri arasındaki uygulama farklılıklarını gideren Yargıtay 3. Hukuk Dairesi’nin Ekim 2026 tarihli uyuşmazlığın giderilmesi kararında; kiracının yasal süresi içinde sözleşmeyi sona erdirerek yeni dönem başlamadan tahliye hakkını kullanmasının kanuni bir hak olduğu, davanın açıldığı tarih itibarıyla henüz yeni döneme girilmemiş olması nedeniyle kiracının dava açılmasına sebebiyet vermediği belirtilmiş; bu halde Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) m. 331/1 uyarınca kiracının yargılama giderleri ve vekâlet ücretinden sorumlu tutulamayacağına hükmedilmiştir.
3. Bilirkişi İncelemesi Kriterleri ve Hakkaniyet İndirimi
Yargıtay’ın yerleşik uygulamasına göre, 5. yılın sonunda açılan davalarda taşınmazın boş olarak kiraya verilmesi halinde getirebileceği "serbest piyasa emsal rayiç bedeli", mahallinde icra edilecek keşif ve konusunda uzman bilirkişi heyeti marifetiyle saptanır (Yargıtay 3. HD, T. 22.01.2019, E. 2017/7428, K. 2019/396). Dairenin T. 25.06.2025, E. 2025/145, K. 2025/3545 sayılı kararında bilirkişi heyetinin dikkate alacağı unsurlar; "taşınmazın bulunduğu semt ve mevki, ulaşım ve altyapı durumu, genel ekonomik koşullar, civardaki yapılaşma, imar durumu, kullanım alan ve fonksiyonları, yapısal özellik ve nitelikleri ile yörede oluşan rayiç ve emsaller" şeklinde somutlaştırılmıştır.
Hâkim, davalının eski kiracı olması olgusunu gözeterek denetime elverişli bilirkişi raporuyla tespit edilen bu brüt rayiç bedel üzerinden, somut olayın özelliklerine göre genellikle %10 ile %20 oranında hakkaniyet indirimi uygulayarak nihai kira bedelini hüküm altına alır (Yargıtay 3. HD, T. 13.01.2026, E. 2025/3054, K. 2026/57; Yargıtay 3. HD, T. 21.01.2026, E. 2025/3291, K. 2026/290).
4. Sözleşmenin Tarafı Olmayan Malikin Dava Açma Hakkı
Kira sözleşmesi kural olarak nispi etkiye sahip olmakla birlikte Yargıtay, taşınmazı sonradan iktisap eden veya kira sözleşmesinde kiraya veren sıfatı bulunmayan malikin de mülkiyet hakkına dayanarak kira tespit davası açabileceğini kabul etmektedir. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi T. 05.05.2026, E. 2025/5052, K. 2026/2764 sayılı kararında, maliklerin mülkiyet haklarına dayanarak kira tespit davası açma ehliyetini teyit etmiş; paylı mülkiyette ise her paydaşın kendi payı oranında kira bedelinin tespitini isteyebileceğini vurgulamıştır (Ayrıca bkz. Yargıtay 3. HD, T. 14.11.2018, E. 2017/4441, K. 2018/11488).
IV. Usul Hukuku Boyutu: Arabuluculuk, Harç, Görev ve İspat
Kira tespit davalarında maddi hukuk şartlarının yanı sıra usul hukukuna ilişkin katı kuralların eksiksiz yerine getirilmesi davanın akıbeti açısından belirleyicidir:
* Dava Şartı Arabuluculuk: 7445 sayılı Kanun ile 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu’na eklenen 18/B maddesi uyarınca, kira ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklarda (İİK m. 269 vd. uyarınca ilamsız icra yoluyla tahliye hariç) dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması zorunlu dava şartıdır. HMK m. 114/2 ve m. 115 uyarınca arabuluculuk son tutanağı eklenmeksizin açılan davalar, dava şartı yokluğu nedeniyle usulden reddedilir.
* Görev, Yetki ve Nispi Harç Hesabı: HMK m. 4/1-a hükmü gereğince kira ilişkisinden doğan tüm uyuşmazlıklarda değer ve tutarına bakılmaksızın Sulh Hukuk Mahkemesi görevlidir. Yetkili mahkeme ise HMK m. 6 ve m. 10 uyarınca davalının yerleşim yeri veya sözleşmenin ifa edileceği yer mahkemesidir. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi’nin T. 21.01.2026, E. 2025/3291, K. 2026/290 sayılı kararında da belirtildiği üzere, kira tespit davalarında dava değeri ve nispi karar/ilam harcı aylık kira farkı (tespiti istenen aylık kira bedeli ile mevcut aylık kira bedeli arasındaki fark) üzerinden hesaplanır.
* Islah Yasağı ve Taleple Bağlılık İlkesi: Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulu’nun kararları uyarınca, kira tespit davalarında ıslah yoluyla talep sonucunun artırılması mümkün değildir (Yargıtay İBK, T. 21.11.1966, E. 1966/19, K. 1966/10). Davacının, dava dilekçesinde tespitini istediği aylık kira bedelini açık ve net bir şekilde (konutlarda net, iş yerlerinde brüt veya net ayrımını belirterek) ifade etmesi zorunludur. Bilirkişi raporunda dava dilekçesindeki talepten daha yüksek bir rayiç bedel tespit edilse dahi hâkim, HMK m. 26’daki taleple bağlılık ilkesi gereğince talep edilen miktarı aşamaz. Aynı şekilde kira tespit davaları kısmi dava veya belirsiz alacak davası olarak da ikame edilemez.
* Dijital Sözleşmelerin Delil Değeri: Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından devreye alınan e-Devlet Kapısı Kira Sözleşmesi İşlemleri modülü üzerinden oluşturulan zaman damgalı ve barkodlu sözleşmeler ile 15. günden sonra sistem üzerinden akdedilen kira bedeli güncelleme protokolleri, HMK m. 199 anlamında belge ve kesin delil niteliğini haiz olup ispat hukuku bakımından yargılamaya hız kazandırmaktadır.
* Kararın İcrası, Kesinleşme ve Faiz Başlangıcı: Kira tespit ilamları, tespit hükmü içermeleri ve kira farklarının ancak kararın kesinleşmesiyle muaccel hale gelmesi nedeniyle kesinleşmeden icraya konulamaz (Yargıtay İBK, T. 12.11.1979, E. 1979/1, K. 1979/3). Karar kesinleştikten sonra birikmiş kira farkları için ilamlı veya ilamsız icra takibi başlatılabilir; temerrüt faizi ise kararın kesinleşme tarihinden itibaren işlemeye başlar.
V. Sonuç ve Değerlendirme
Kira tespit davaları; maddi hukuk bakımından TBK’nın emredici sınırlamaları ile Yargıtay’ın hakkaniyet odaklı içtihatlarının, usul hukuku bakımından ise kesin süreler, dava şartı arabuluculuk, belirsiz alacak/kısmi dava yasağı ve ıslah yasağı gibi katı şekil şartlarının iç içe geçtiği teknik bir yargılama sürecidir. Hak kayıplarının ve telafisi güç zararların önlenmesi adına; ihtarname tebliğ sürelerinin posta gecikmeleri de gözetilerek titizlikle takip edilmesi, dava dilekçesinde talep sonucunun sağlıklı bir piyasa araştırması ışığında doğru kurgulanması ve yüksek yargının güncel içtihatlarının somut olaya uygun şekilde tatbik edilmesi elzemdir.

Av. Beyza ALTUNCU
Kaynakça
* Eren, Fikret: Borçlar Hukuku Özel Hükümler, Yetkin Yayınları, Ankara.
* İnceoğlu, M. Murat: Kira Hukuku, Cilt 2, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul.
* Kuru, Baki: İstinaf Sistemine Göre Yazılmış Medeni Usul Hukuku, Legal Yayıncılık, İstanbul.
* Yavuz, Cevdet / Acar, Faruk / Özen, Burak: Türk Borçlar Hukuku Özel Hükümler, Beta Yayıncılık, İstanbul.
* 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, Resmî Gazete, Tarih: 04.02.2011, Sayı: 27836.
* 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, Resmî Gazete, Tarih: 04.02.2011, Sayı: 27836.
* 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu, Resmî Gazete, Tarih: 22.06.2012, Sayı: 28331.
* Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulu Kararları: T. 21.11.1966, E. 1966/19, K. 1966/10; T. 12.11.1979, E. 1979/1, K. 1979/3.
* Yargıtay 3. Hukuk Dairesi Kararları: T. 22.01.2019, E. 2017/7428, K. 2019/396; T. 23.01.2019, E. 2017/5586, K. 2019/435; T. 14.11.2018, E. 2017/4441, K. 2018/11488; T. 25.06.2025, E. 2025/145, K. 2025/3545; T. 13.01.2026, E. 2025/3054, K. 2026/57; T. 21.01.2026, E. 2025/3291, K. 2026/290; T. 05.05.2026, E. 2025/5052, K. 2026/2764; T. 06.05.2026, E. 2026/1218, K. 2026/2846; Ekim 2026 tarihli 5 yıllık süre başlangıcı ve uyuşmazlığın giderilmesi kararları.
* Yargıtay 6. Hukuk Dairesi Kararı: T. 27.01.2016, E. 2015/5957, K. 2016/478.
* Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK): Kasım 2026 Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE) On İki Aylık Ortalamalar Verisi.
Next





