Ceza ve hukuk yargılamalarında taraflar çoğu zaman mahkemenin delilleri yanlış değerlendirdiğini, tanık beyanlarını hatalı yorumladığını veya hukuku yanlış uyguladığını düşünmektedir. Özellikle davanın kaybeden tarafı bakımından verilen kararın hatalı olduğu düşüncesi oldukça yaygındır. Ancak her hatalı olduğu ileri sürülen kararın Anayasa Mahkemesi önünde incelenmesi mümkün değildir. Çünkü bireysel başvuru yolu, istinaf veya temyiz incelemesinin devamı niteliğinde bir kanun yolu değildir.
Nitekim Anayasa Mahkemesi yerleşik içtihatlarında bireysel başvurunun bir “süper temyiz” mekanizması olmadığını sürekli olarak vurgulamaktadır. Mahkemenin görevi, derece mahkemelerinin yerine geçerek delilleri yeniden değerlendirmek veya hukuk kurallarını yeniden yorumlamak değil temel hak ve özgürlüklerin ihlal edilip edilmediğini denetlemektir.
Bununla birlikte bazı istisnai durumlarda derece mahkemelerinin değerlendirmeleri sıradan bir hukuk hatasının ötesine geçebilmekte, açık bir keyfîlik veya bariz takdir hatası niteliği kazanabilmektedir. İşte bu noktada Anayasa Mahkemesi devreye girmekte ve adil yargılanma hakkı kapsamında inceleme yapabilmektedir.
Anayasa Mahkemesi Delilleri Yeniden Değerlendirir Mi?
Anayasa’nın 148. maddesinin dördüncü fıkrasında, kanun yolunda gözetilmesi gereken hususlara ilişkin şikâyetlerin bireysel başvuru kapsamında incelenemeyeceği açıkça düzenlenmiştir.
Bu nedenle;
- Delillerin değerlendirilmesi,
- Tanık beyanlarının takdiri,
- Bilirkişi raporlarının değerlendirilmesi,
- Hukuk kurallarının yorumlanması,
- Maddi olayın tespiti,
- Mahkemelerin ulaştığı sonucun isabetli olup olmadığı,
gibi durumlar kural olarak Anayasa Mahkemesinin inceleme alanı dışındadır.
Başka bir ifadeyle Anayasa Mahkemesi, bir ceza veya hukuk davasında dosyayı baştan sona yeniden inceleyerek “bu tanığa inanılmalıydı”, “bu bilirkişi raporu esas alınmalıydı” ya da “mahkeme farklı bir sonuca ulaşmalıydı” şeklinde bir değerlendirme yapmaz.
Bu yaklaşımın temelinde yargısal görevlerin ayrılığı bulunmaktadır. Delilleri değerlendirmek ve maddi vakıayı belirlemek ilk derece mahkemelerinin görevidir. İstinaf ve temyiz mercileri ise bu değerlendirmelerin hukuka uygunluğunu denetler. Anayasa Mahkemesi ise temel hak ve özgürlüklerin korunmasını sağlar.
Ancak bu kural mutlak değildir. İstisnası açık ve bariz takdir hatasıdır.
Açık ve Bariz Takdir Hatası İstisnası
Anayasa Mahkemesine göre bazı durumlarda derece mahkemelerinin değerlendirmeleri basit bir hukuk hatası olmaktan çıkar ve açık bir keyfîlik veya bariz takdir hatası niteliği kazanır.
Mahkeme, özellikle açık keyfîlik nedeniyle yargılamanın hakkaniyetinin temelden sarsıldığı durumlarda bireysel başvuru incelemesi yapabileceğini kabul etmektedir. Başka bir ifadeyle Anayasa Mahkemesi, mahkemenin hangi sonuca ulaştığıyla değil, o sonuca ulaşırken kullandığı muhakemenin hukuk devleti ilkeleriyle bağdaşır olup olmadığıyla ilgilenmektedir. Bu nedenle bazı durumlarda görünüşte yargılamanın sonucuna ilişkin olan bir mesele aslında adil yargılanma hakkının ihlali niteliği kazanabilmektedir.
Örneğin mahkeme, dosyada bulunmayan bir olguyu var kabul etmişse, belirleyici bir delili hiçbir gerekçe göstermeden görmezden gelmişse veya mantık kurallarıyla bağdaşmayan bir çıkarım yapmışsa artık mesele yalnızca delil değerlendirmesi sorunu olmaktan çıkar.
AYM'nin Ayşe Kazanhan ve Mehmet Emin Kazanhan Kararı: Maddi Olguların Açıkça Keyfî Biçimde Nitelendirilmesi
Anayasa Mahkemesinin 25.05.2022 tarihli Ayşe Kazanhan ve Mehmet Emin Kazanhan kararı (B. No: 2019/33136), konunun somut bir olay üzerinden anlaşılması bakımından oldukça önemlidir.
Karara konu olayda 12 yaşındaki bir çocuk, kolluk görevlisinin silahından çıkan mermi sonucunda yaşamını yitirmiştir.
Olayla ilgili ceza yargılamasında ateş eden kolluk görevlisi hakkında mahkûmiyet hükmü kurulmuş, ancak olayın meydana geldiği koşullar değerlendirilerek sanık lehine haksız tahrik indirimi uygulanmıştır.
Derece mahkemesi, olayın yaşandığı bölgede kolluk görevlilerine yönelik taşlı saldırıların bulunduğu genel ortamı ve olayın gelişimini haksız tahrik değerlendirmesinde dikkate almıştır.
Başvurucular ise çocuğun ölümüne neden olan eylem bakımından haksız tahrik indiriminin uygulanmasının hukuka aykırı olduğunu ileri sürmüşlerdir.
Anayasa Mahkemesi kararın 100. paragrafında, önüne gelen başvuruda kastın türüne ve ceza sorumluluğunun derecesine ilişkin değerlendirmelerin esasen derece mahkemelerine ait olduğunu belirtmiştir.
Bununla birlikte Mahkeme, çok önemli bir istisnaya da işaret etmiştir: Maddi olguların mahkeme tarafından açıkça keyfî biçimde nitelendirilmesi hâlinde, Anayasa Mahkemesi bu değerlendirmeyi inceleyebilir.
Kararın bu bölümünde AYM, olay ve olguların uygunluğunu, bunlardan çıkarılan sonuçları ve hukuki nitelendirmeleri denetleme görevinin kural olarak kendi görevi olmadığını açıklamakta; ancak açık keyfîliğin söz konusu olduğu durumları bunun dışında tutmaktadır. Buna göre mahkemenin yaptığı değerlendirmeye yalnızca "delillerin takdiri" denilmesi, o değerlendirmeyi her durumda anayasal denetimin dışında bırakmamaktadır.
Bir mahkeme, maddi olguları belirlerken ve bunları hukuken nitelendirirken elbette takdir yetkisine sahiptir. Ancak bu yetki, dosyadaki olguların anlamını açıkça değiştirecek veya olayla makul bir bağlantısı bulunmayan sonuçlara ulaşacak biçimde kullanılamaz.
Haksız Tahrik İndirimi Neden İhlal Konusu Oldu?
Kararın devamında Anayasa Mahkemesi, haksız tahrik kurumunun ceza hukukundaki yerini ve uygulanma koşullarını ayrıntılı biçimde değerlendirmiştir.
AYM, haksız tahrik değerlendirmesinin kural olarak derece mahkemelerinin görevi olduğunu kabul etmekle birlikte, bu değerlendirmenin yaşam hakkı bakımından devletin etkili ve caydırıcı cezalandırma yükümlülüğünü ortadan kaldıracak biçimde yapılamayacağını vurgulamıştır.
Somut olayda ağır ceza mahkemesinin, olay bölgesinde daha önce yaşanan toplumsal olayları ve kolluğa yönelik saldırıları dikkate alarak haksız tahrik indirimi uyguladığı anlaşılmaktadır. Ancak AYM, yaşamını yitiren çocuğun veya olay sırasında yanında bulunan kişilerin, sanığa yönelik haksız bir fiil gerçekleştirdiğinin ortaya konulmadığına dikkat çekmiştir.
Özellikle kararın 113-121. paragraflarında, genel güvenlik koşullarından hareketle somut olayın mağduruna yönelik ölümcül güç kullanılmasının haksız tahrik kapsamında değerlendirilmesi ele alınmıştır.
AYM, mahkemenin haksız tahrik gerekçesinin somut olayla yeterli bağlantı taşımadığını ve yapılan ceza indiriminin yaşam hakkı bakımından gerekli caydırıcılığı zayıflattığını değerlendirmiştir.
Sonuçta Anayasa'nın 17. maddesinde güvence altına alınan yaşam hakkının ihlal edildiğine karar verilmiştir.
Burada bir hususu özellikle belirtmek gerekir: AYM bu kararda adil yargılanma hakkının değil, yaşam hakkının ihlal edildiğine hükmetmiştir. Dolayısıyla kararın 100. paragrafındaki açık keyfîlik değerlendirmesi, yaşam hakkının korunması ve devletin etkili cezalandırma yükümlülüğü bağlamında ele alınmalıdır.
Bununla birlikte karar, maddi olguların hukuki nitelendirilmesinin hangi koşullarda anayasal denetime konu olabileceğini göstermesi bakımından daha geniş bir öneme sahiptir.
Anayasa Mahkemesine Göre Açık ve Bariz Takdir Hatasının Görünümleri
Anayasa Mahkemesi kararlarında açık ve bariz takdir hatasının ortaya çıkabileceği bazı durumlar örnek olarak sıralanmıştır.
1. Hukuk Kurallarının Kabul Edilebilir Bir Yoruma Dayanmaması
Bir mahkeme kararının hukuka aykırı olması ile açık takdir hatası içermesi aynı şey değildir. Ancak uygulanan hukuk kuralı, kabul edilebilir herhangi bir yoruma dayanmıyorsa ve mahkeme hukuk kuralını olağan anlamının dışına çıkararak uyguluyorsa açık takdir hatasından söz edilebilir; çünkü böyle bir durumda artık hukuk kurallarının yorumlanmasından değil, hukuk güvenliğini zedeleyen bir keyfîlikten bahsedilir.
2. Delil ile Sonuç Arasında Mantık Dışı Bir Bağ Kurulması
Anayasa Mahkemesinin en çok üzerinde durduğu konulardan biri budur.
Bir delilin, ispat etmeye elverişli olmadığı bir vakıanın ispat aracı olarak kullanılması veya delilden mantık kurallarına aykırı sonuçlar çıkarılması açık takdir hatası oluşturabilir. Örneğin bir kişinin başka bir kişiyle telefon görüşmesi yapmış olmasından hareketle, görüşmenin içeriğine ilişkin hiçbir veri bulunmaksızın suç ortaklığı sonucuna ulaşılması ciddi bir değerlendirme sorunu oluşturabilir.
Yine yalnızca aynı baz istasyonundan sinyal alınmış olmasından hareketle kişilerin birlikte hareket ettiğinin kabul edilmesi de somut olayın özelliklerine göre tartışmalı hâle gelebilir.
3. Açıkça Yanlış Olayların Hükme Esas Alınması
Dosyada mevcut delillerle açıkça çelişen bir olgunun hükme esas alınması da Anayasa Mahkemesinin müdahalesine neden olabilir.
Mahkemenin yanlış değerlendirme yapması başka bir şeydir, dosyada bulunmayan bir olguyu var kabul etmesi ise başka bir şeydir.
Özellikle dosya kapsamıyla açıkça çelişen olgulara dayanılması hâlinde yargılamanın hakkaniyetinin zedelendiği kabul edilebilir.
4. Somut Olayın Belirleyici Özelliklerinin Göz Ardı Edilmesi
Bazen sorun yanlış değerlendirme yapılmasından değil, belirleyici öneme sahip hususların hiç değerlendirilmemesinden kaynaklanır. Örneğin sanığın savunmasını doğrulayan bir kamera kaydı, HTS raporu veya bilirkişi incelemesi dosyada bulunmasına rağmen mahkeme kararında bunlardan hiç söz edilmemesi adil yargılanma hakkı açısından sorun yaratabilir.
Mahkemelerin her iddiaya cevap verme yükümlülüğü bulunmasa da davanın sonucunu etkileyebilecek nitelikteki iddia ve savunmaları değerlendirmeleri gerekir.
5. Belirleyici Delillerin Keyfî Şekilde Dikkate Alınmaması
Bir delilin neden dikkate alınmadığının açıklanması gerekir.
Özellikle davanın sonucunu değiştirebilecek güçteki bir delilin hiçbir gerekçe gösterilmeksizin göz ardı edilmesi, Anayasa Mahkemesinin denetim alanına girebilir.
Bu durum çoğu zaman gerekçeli karar hakkıyla da bağlantılıdır; çünkü taraflar, sundukları önemli delillerin neden dikkate alınmadığını öğrenme hakkına sahiptir.
6. Savunmayı Anlamsız Kılan Varsayımlara Dayanılması
Ceza muhakemesinde mahkûmiyet kararları varsayımlara değil, kesin ve inandırıcı delillere dayanmalıdır. Aksi ispat edilemeyecek varsayımlar üzerine kurulan kararlar savunma hakkını anlamsız hâle getirebilir.
Özellikle ceza davalarında “öyle olmalı”, “başka türlü açıklanamaz”, “muhtemelen biliyordu” şeklindeki varsayımlarla hüküm kurulması ciddi hak ihlallerine yol açabilir; çünkü ceza yargılamasında ihtimal yeterli değildir. Mahkûmiyet için her türlü makul şüpheden uzak bir ispat aranır.
Her Hatalı Karar Adil Yargılanma Hakkını İhlal Eder Mi?
Anayasa Mahkemesi her hukuk hatasını veya her isabetsiz değerlendirmeyi adil yargılanma hakkı ihlali olarak kabul etmemektedir.
Mahkemenin müdahale edebilmesi için iki şartın birlikte gerçekleşmesi gerekir:
Birincisi, açık ve bariz bir takdir hatasının veya keyfîliğin bulunmasıdır.
İkincisi ise bu hatanın yargılamanın bütününe etki ederek hakkaniyeti zedelemesidir.
Dolayısıyla her yanlış karar bireysel başvuru konusu olamaz. Hatanın aynı zamanda temel hak ve özgürlükler üzerinde etkili olması gerekir.
Ceza Davaları Açısından Önemi
Açık ve bariz takdir hatası kavramı özellikle ceza davalarında büyük önem taşımaktadır; çünkü ceza yargılamasında kişinin özgürlüğü söz konusudur. Mahkûmiyet kararı, bireyin yalnızca özgürlüğünü değil; sosyal hayatını, aile ilişkilerini ve geleceğini de doğrudan etkilemektedir.
Bu nedenle ceza davalarında delillerin değerlendirilmesinde yapılacak açık keyfîlikler ve bariz takdir hataları yalnızca bir hukuk hatası olarak görülemez.
Örneğin;
- HTS kayıtlarının yanlış yorumlanması,
- Çelişkili tanık beyanlarının göz ardı edilmesi,
- Bilirkişi raporlarının eksik değerlendirilmesi,
- Savunmayı doğrulayan delillerin dikkate alınmaması,
gibi durumlar bazı hâllerde açık keyfilik veya bariz takdir hatası bağlamında adil yargılanma hakkı bakımından önem kazanabilmektedir.
Bu nedenle Anayasa Mahkemesi, ceza davalarında delilleri yeniden değerlendirmek amacıyla değil; delil değerlendirmesinin hukuk devleti ve adil yargılanma ilkeleriyle bağdaşır olup olmadığını denetlemek amacıyla müdahalede bulunmaktadır.
Sonuç
Anayasa Mahkemesi, bireysel başvuruyu yeni bir istinaf veya temyiz yolu hâline getirmemek için derece mahkemelerinin delil değerlendirmelerine büyük ölçüde saygı göstermektedir.
Bununla birlikte Mahkeme, açık keyfîlik veya bariz takdir hatası içeren değerlendirmelerin adil yargılanma hakkını ihlal edebileceğini kabul etmektedir.
Mantık dışı çıkarımlar, kabul edilemez hukuk yorumları, belirleyici delillerin göz ardı edilmesi, açıkça yanlış olgulara dayanılması veya savunmayı anlamsız kılan varsayımlar gibi durumlarda bireysel başvuru incelemesi gündeme gelebilmektedir.
Sonuç olarak açık ve bariz takdir hatası kavramı, bireysel başvurunun kanun yolu yasağı ile temel hak ve özgürlüklerin korunması arasındaki hassas dengeyi sağlayan en önemli hukuki araçlardan biri olarak karşımıza çıkmaktadır.
İlgili Anayasa Mahkemesi Kararları
- Kenan Özteriş, B. No: 2012/989, 19/12/2013.
- Medeni Batur, B. No: 2014/19704, 15/6/2016.
- Askeri Karakaş, B. No: 2014/19705, 30/6/2016.
- Süleyman Bargın, B. No: 2014/6096, 12/7/2016.
- Mehmet Sıddık Güneşoğlu, B. No: 2014/7571, 12/7/2016.
Next