Eski bir söz var: “Et-tekrâru ahsen, velev kâne yüz seksen.” Tekrar güzeldir, yüz seksen kere de olsa.

Bazı sözleri tekrar etmekten yoruluyoruz. “Bunu zaten herkes biliyor” diyoruz. Oysa bilmekle uygulamak arasında, bazen bir insanın hayatını altüst edecek kadar büyük bir mesafe var.

Masumiyet karinesi de böyle bir ilke.

Suçluluğu kesinleşmiş bir hükümle sabit olmadıkça kimse suçlu sayılamaz.

Bu cümleyi hepimiz biliyoruz. Ancak bir soruşturma başladığında, bir isim manşete taşındığında veya öfke duyduğumuz biri gözaltına alındığında, bildiğimiz kuralı kolayca unutabiliyoruz.

“Bir şey yapmasa almazlardı.”

“Bu kadar insan boşuna mı suçluyor?”

“Yargılansın, masumsa ortaya çıkar.”

Bu sözleri söylemek kolay. Peki, o insan masumiyetinin anlaşılmasını beklerken ne yaşayacak?

İşini kaybettiğinde, çocuğu okulda sorularla karşılaştığında, dostları telefonuna cevap vermediğinde ne olacak? Yıllar sonra gelen beraat kararı, kaybettiği yılları ve dağılan hayatını geri getirebilecek mi?

Masumiyet karinesine, bütün bunlar yaşanmadan önce ihtiyacımız var.

Bu kadar ısrar etmemizin bir nedeni var

Masumiyet karinesi, hukukçuların hayatı zorlaştırmak için bulduğu bir usul kuralı değil. Devletin suçlama gücü karşısında insanı korumak için yüzyıllardır üzerinde düşünülen bir güvence.

Cesare Beccaria, 1764’te yayımlanan Suçlar ve Cezalar Hakkında adlı eserinde, hakim hükmünü vermeden bir insanın suçlu kabul edilemeyeceğini savunuyordu. İşkenceye karşı çıkarken de aynı soruyu soruyordu: Suçluluğu henüz belirlenmemiş bir insana hangi hakla acı çektirilebilir?

Bu düşüncenin bugün de hatırlamamız gereken bir anlamı var: Bir insanın suçlanması, onu hukukun korumasından çıkarmaz. Devlet, hakkındaki iddiayı araştırırken de o insanın haklarını gözetmek zorundadır.

Bizim hukuk geleneğimizdeki “Beraat-i zimmet asıldır” kaidesi de kişinin sorumlu veya borçlu olduğunun peşinen kabul edilemeyeceğini hatırlatır. “Beyyine müddeî içindir” sözü, iddiasını ispatlama yükünün iddia edene ait olduğunu anlatır. “Yakîn, şek ile zâil olmaz” ise kesin olarak bilinenin yalnızca şüpheyle ortadan kaldırılamayacağını söyler. Bugünkü ceza muhakemesiyle aynı kapsamda olmasalar da bu kaidelerde ortak bir ihtiyat vardır: İnsan hakkında hüküm vermek, kuşkudan ve kanaatten fazlasını gerektirir.

1789 İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi de suçluluğu ortaya konulana kadar herkesin masum sayılacağını ilan ederken önemli bir ayrıntıyı ekliyordu: Bir kişinin yakalanması zorunlu görülse bile, onu gözetim altında tutmak için gerekli olmayan sertlik önlenmeliydi.

Demek ki mesele yalnızca sonunda doğru kararın verilmesi değil. O karara ulaşılana kadar insana nasıl davranıldığı da adaletin bir parçası.

Yüzyıllar önce dile getirilen bu düşünceleri bugün hala tekrar ediyorsak, nedeni söz bulamamamız değil. Suçlamanın kolayca hüküm yerine geçtiğini, şüphenin insanın bütün hayatına yayıldığını görmemiz.

İnsan yanılabilir. Millet adına karar veren hakimler de yanılabilir. Adil bir sistem, bu ihtimali kabul eder; kimsenin hayatını bir makamın yanılmazlığına duyulan güvene teslim etmez.

Suçlamayı araştırmak, suçlu ilan etmek değildir

Masumiyet karinesi, suç iddialarının araştırılmasını engellemez. Mağdurun dinlenmesine, delillerin toplanmasına veya sorumluların bulunmasına karşı değildir.

Masumiyet karinesinin istediği şey, sonucun baştan belirlenmemesidir. Önce bir insanı suçlu kabul edip sonra bu kabulü destekleyen deliller aranmamasıdır. Aleyhindeki bilgiler kadar lehindekilerin de incelenmesidir. Savunmasının, dosyada bulunması gereken bir evrak gibi görülmemesi; gerçekten dinlenmesidir.

İspat yükü iddia makamındadır. Sanıktan masumiyetini kanıtlaması beklenemez. Mahkumiyet için giderilmesi gereken şüpheler, “Biz böyle olduğuna inanıyoruz” denilerek aşılamaz.

Tutuklama da suçluluğun kanıtı değildir. Kanuni koşulları varsa uygulanabilecek bir tedbirdir ve yargılama bitmeden ceza çektirmenin yolu olamaz.

Hepimizin sorumluluğu var

Bir insanı daha yargılama başlamadan suçlu ilan etmenin sonuçları, mahkeme salonuyla sınırlı kalmaz. Bu yüzden masumiyet karinesini korumak konusunda hepimize sorumluluk düşüyor.

Gazetecilere, hukukçulara, haber paylaşanlara, bir suçlama hakkında yorum yapanlara… Kullandığımız dil, henüz ne yaşandığını bilmediğimiz bir insanın hayatını etkileyebilir.

Bir gözaltı haberini mahkumiyet haberi gibi paylaşmak, bir fotoğrafın altına kesin suçlamalar yazmak veya “Bir şey yapmasa almazlardı” demek, araştırılması gereken iddiayı peşinen doğru kabul etmektir.

Elbette haber yapılacak, sorular sorulacak, iddialar tartışılacak. Ancak “Hakkında böyle bir suçlama var” demekle “Bu suçu işledi” demek aynı değildir. Hukukçular olarak bizlerin de bu ayrımı anlatma ve kendi dilimizde koruma sorumluluğumuz var.

Her paylaşımda kendimize sormalıyız: Bildiğimiz bir gerçeği mi aktarıyoruz, yoksa henüz kesinliği bilinmeyen bir suçlamayı mı yayıyoruz?

Çünkü suçlama hızla yayılır. Düzeltme ve beraat ise aynı ilgiyi görmez. İnsanların hafızasında ilk haber, ilk fotoğraf, ilk yakıştırma, ilk itham kalır.

Sonradan “Masummuş” demek, verilen zararı gidermez. O nedenle özeni, işin en başında göstermeliyiz.

En çok kimin için savunmalıyız?

Sevdiğimiz bir insan suçlandığında delil soruyoruz. Savunmasının dinlenmesini istiyoruz. Hakkındaki haberlerde kullanılan kesin ifadelerden rahatsız oluyoruz.

Aynı özeni sevmediğimiz biri için gösterebiliyor muyuz?

Siyasi rakibimiz, düşüncelerine karşı çıktığımız gazeteci veya öfke duyduğumuz bir sanık için de “Önce delillere bakalım” diyebiliyor muyuz?

Bir ilkeye bağlılığımız, onu savunmanın zorlaştığı yerde anlaşılır.

Masumiyet karinesini savunmak, suçlanan kişinin bütün düşünce ve davranışlarını onaylamak değildir. Onun yerine karar vermemek, suçlamanın adil biçimde değerlendirmesini istemektir.

Bunun için kendimizi veya yakınımızı aynı durumda hayal etmemiz bile gerekmemeli. Karşımızdakinin insan olması yeterli olmalı.

Yüz seksen kere daha

Hukuk, öfkelendiğimizde de ihtiyacımız olan bir güvencedir. Özellikle suçlamanın ağır, kamuoyunun tepkisinin güçlü olduğu zamanlarda.

Masumiyet karinesini bir kenara bırakmak gerçeğe ulaşmayı kolaylaştırmaz. Yanlış kişiye yönelen bir soruşturma, gerçek sorumlunun bulunmasını da engelleyebilir. Böylece hem suçlanan insan hem de adalet bekleyen mağdur zarar görür.

Bu yüzden tekrar tekrar söyleyelim:

İddia, hüküm değildir. Gözaltı, suçluluğun kanıtı değildir. Tutuklama, mahkumiyet değildir. Savunma, formalite değildir.

Bir insanın hayatını, henüz doğruluğu kesinleşmemiş bir suçlamaya teslim edemeyiz.

“Herkes zaten biliyor” diye söylememezlik yapamayız. Bildiğimiz kurallar insanların hayatında karşılık bulana kadar anlatmalıyız.

Yüz seksen kere de olsa.