Avukatlık Mesleğini İcra Suçu

Av. Fahrettin KAYHAN

12.11.2026 - 16:24 Yayınlanma

12.11.2026 - 16:25 Güncelleme

Hukuk literatüründe yer almayan ama meslek örgütlerinin ironiyle kullandığı “avukatlık mesleğini icra suçu” ifadesi, bir avukatın üstlendiği dava ya da temsil ettiği müvekkil nedeniyle suçlanmasını anlatır. Ceza kanunlarında böyle bir suç tipi yoktur; ancak tarih boyunca iktidarlar, savunmayı bastırmak için avukatı müvekkiliyle özdeşleştirmenin yolunu defalarca bulmuştur.

Sorunun özü basittir: Bir sanığı savunmak, onun eylemini benimsemek anlamına gelmez. Ceza yargılaması ancak suçlananın etkin biçimde savunulabildiği ölçüde adil olabilir. Savunma makamı korkutulduğunda, yalnızca avukat değil, yargılamanın kendisi de meşruiyetini yitirir.

Bu makale, avukatların meslek faaliyetleri yüzünden yargılandığı başlıca örnekleri tarihsel bir sırayla ele almaktadır: modern hukukun doğuşundan 20. yüzyılın otoriter rejimlerine, oradan da Türkiye’nin yakın dönemine ve bugünün dünyasına. Ardından bu davaların ortak örüntüleri ve uluslararası hukukun öngördüğü güvenceler incelenmektedir.

Tarihsel Kökler: Devrim Mahkemesinde Savunmanın Bedeli

Avukatı müvekkiliyle birlikte cezalandırmanın modern çağdaki en bilinen ilk örneği Fransız Devrimi’dir. Eski bakan ve yüksek yargıç Guillaume-Chrétien de Lamoignon de Malesherbes, Aralık 1792’de emeklilikten gönüllü olarak çıkıp Kral XVI. Louis’nin Konvansiyon önündeki savunmasını üstlendi. François Tronchet ve Raymond de Sèze ile birlikte kralın hayatı için savunma yaptı.

Kral idam edildikten bir yıl sonra sıra savunucusuna geldi. Malesherbes, Aralık 1793’te tutuklandı; kralı savunmak ve “vatana ihanet” iddiasıyla Devrim Mahkemesi’nde yargılandı. Nisan 1794’te kızı, damadı ve torunlarıyla birlikte giyotinle idam edildi.

Malesherbes örneğini çarpıcı kılan, kişisel geçmişidir. Bakanlığı sırasında kraliyet yönetimindeki yolsuzlukları raporlamış ve yargılanmadan hapsetmeyi kınamak, basın özgürlüğünü savunmakla tanınmıştı. Dönemin bir gözlemcisi onu, “krala karşı halkı, halka karşı kralı” savunan adam olarak tarif etmişti. Yani yargılanan, bir siyasi tavır değil, savunma işlevinin kendisiydi.

Bu ilk örnek, sonraki iki yüzyılda tekrar tekrar görülecek bir mantığı ortaya koyar: Olağanüstü dönemlerde iktidar, “düşman” ilan ettiği kişiyi savunanı da düşman safta sayar.

20. Yüzyıl: Otoriter Rejimler ve Savunmanın Tasfiyesi

Yirminci yüzyılda farklı ideolojilerdeki rejimler, savunma avukatlarını benzer yöntemlerle hedef aldı: hapis, meslekten men, sürgün ve kimi zaman fiziksel imha.

Nazi Almanyası: Hans Litten

Berlinli genç avukat Hans Litten, Mayıs 1931’de Nazi fırtına birliklerinin saldırısında yaralanan işçileri temsil ederken Adolf Hitler’i tanık olarak mahkemeye çağırttı. Üç saat süren sorgulamada Hitler’i çelişkiye düşürdü ve partinin şiddet stratejisini gün yüzüne çıkardı.

Hitler’in iktidara gelmesinden sonra Litten, 28 Şubat 1933’te Reichstag yangınının hemen ardından tutuklandı. Beş yıl boyunca toplama kamplarında işkenceye maruz kaldı ve 5 Şubat 1938’de Dachau’da hayatını kaybetti. Aynı dönemde Yahudi avukatlar, önce sokak şiddeti, ardından kararnamelerle meslekten tamamen tasfiye edildi.

Sovyetler Birliği: “Parti dışı savunma çizgisi”

Sovyet sisteminde avukatın yasal görevi hem müvekkili hem de “toplumun çıkarlarını” korumaktı; muhalifleri gerçekten savunan avukatlar bu yüzden kınanmaktaydı. En açık örnek Boris Zolotukhin’dir. 1968’de muhalif Aleksandr Ginzburg için beraat talep ettiği için “parti dışı ve Sovyet karşıtı savunma çizgisi” gerekçesiyle partiden ihraç edildi, Haziran 1968’de baroya kaydı silindi.

Suç olarak görülen şey burada açıkça yazılmıştı: müvekkil için beraat istemek. Muhalifleri savunan Dina Kaminskaya da bu faaliyetleri nedeniyle 1977’de ülkeyi terk etmek zorunda kaldı.

Apartheid Güney Afrikası: Bram Fischer

Bram Fischer, 1963–1964 Rivonia Davası’nda Nelson Mandela’nın savunma ekibini yönetti. Savcılık idam istemişti; sekiz sanık ömür boyu hapis aldı ve bu sonuç büyük ölçüde savunma ekibinin çalışmasına bağlanır. Dava bittiğinde Fischer’in kendisi Komünizmi Bastırma Yasası kapsamında tutuklandı.

Fischer, Güney Afrika Komünist Partisi’nin üyesiydi ve kefaletle serbestken yeraltına geçti; yani dava salt mesleki faaliyetten ibaret değildi. Yine de savcı açılış konuşmasında Fischer ile Mandela arasında “kusurlu bir bağ” bulunduğunu ileri sürdü. Fischer 9 Mayıs 1966’da ömür boyu hapse mahkûm edildi ve 8 Mayıs 1975’te tutuklu olarak hayatını kaybetti.

Amerika Birleşik Devletleri: Smith Yasası avukatları

Soğuk Savaş’ın başında liberal demokrasiler de bu eğilimden muaf değildi. 1949’daki Foley Square davasında Komünist Parti’nin 11 lideri mahkûm edildi. Kararın hemen ardından Yargıç Harold Medina, savunma avukatları Harry Sacher, Richard Gladstein, George Crockett, Louis McCabe ve Abraham Isserman’ı mahkemeye saygısızlıktan 30 gün ile 6 ay arasında hapse mahkûm etti.

Yüksek Mahkeme, 1952’de Sacher v. United States kararında bu cezaları 5–3 oyla onadı. Mahkeme, cezaların avukatları mesleklerini ifa ederken korkutmaması gerektiğini yazdı; ancak avukatların hepsi cezaevine girdi, Isserman bir süre baro kaydını da kaybetti. Olay, avukatın savunma tarzının cezalandırılması ile duruşma düzeninin korunması arasındaki ince çizgiyi gösteren klasik bir örnek olarak hukuk eğitiminde hâlâ tartışılır.

Latin Amerika: Kaybedilen avukatlar

Arjantin’de 1976–1983 askeri yönetimi döneminde avukatların başlıca silahı habeas corpus başvurusuydu. Buenos Aires federal mahkemelerine bu dönemde 8.335 başvuru yapıldı ve yargıçlar hiçbir gizli gözaltı yerini denetlemedi. Bu başvuruları yapan avukatların kendileri de hedef oldu.

Katılımcı bir araştırma, 1970–1983 arasında Arjantin’de kaybedilen veya öldürülen 98 avukatın hayat hikâyesini belgelemiştir. Bunların en bilineni, Mar del Plata’da işçi davalarına bakan bir grup avukatın kaçırılıp işkence gördüğü 1977 tarihli “Kravatlar Gecesi” (La Noche de las Corbatas) olayıdır. Arjantin’in resmi hakikat raporu Nunca Más, “avukatların kaybedilmesi”ne ayrı bir bölüm ayırmıştır.

Türkiye’de Tarihsel Arka Plan: Sıkıyönetimden DGM’lere

Türkiye’de avukatların müvekkilleri nedeniyle hedef alınması yeni değildir; askeri darbe dönemlerinde ve olağanüstü hâl bölgelerinde yoğunlaşan bir geçmişi vardır.

27 Mayıs ve Yassıada: Barosu tarafından yalnız bırakılan savunma

1960 darbesinin ardından Demokrat Partililerin Yassıada’da Yüksek Adalet Divanı önünde yargılanmasında savunmaya yönelik baskı, sonraki dönemlerden farklı olarak büyük ölçüde meslek örgütünden geldi. İstanbul Barosu’nun “sabık iktidarın” mensuplarının vekâletinin alınmaması yönünde tutum belirlediği ve İstanbul avukatlarının çoğunun buna uyduğu aktarılır. Burhan Apaydın, bu yasağa rağmen kardeşi Orhan Apaydın ile birlikte Adnan Menderes’in savunmasını üstlendi.

Mahkeme de savunmayı sınırladı. Avukatların savunma hazırlığı için istediği 15 günlük süre reddedildi; 231 sanık adına 97 avukatın ortaklaşa hazırladığı müdafaaname sunuldu. Bu toplu savunma metni sıkıyönetim denetiminde yalnızca 625 adet basıldı ve baskı kalıpları İstanbul Emniyet Müdürü’nün huzurunda imha edildi. Savunmanın kendisi bile adanın dışına çıkmasın diye denetlendi.

Apaydın son röportajında, Yassıada davalarını organize eden Orhan Erkanlı’nın kendisine, Menderes’i savunduğu için halkın tepkili olduğunu söyleyerek koruma için asker tahsis etmeyi önerdiğini anlattı. Bazı kaynaklar Apaydın’ın ve Menderes’in diğer avukatı Talat Asal’ın da tutuklandığını belirtir; ancak tutuklamanın tarihi ve resmi gerekçesi erişilebilen kaynaklarda net değildir.

12 Mart ve Bekir Berk: 163. maddenin avukatı, 163. maddeden sanık

1926 Ordu doğumlu avukat Bekir Berk, 1958’de Said Nursi’nin ve Nur talebelerinin fahri avukatlığını üstlendi ve 15 yıl boyunca onları savundu. Laikliğe aykırı cemiyet kurmayı cezalandıran eski TCK’nın 163. maddesi kapsamındaki davaların uzmanı olarak tanınıyor ve 1973’e kadar yaklaşık bin davaya girdiği aktarılıyordu.

12 Mart 1971 muhtırasının ardından ilan edilen sıkıyönetim döneminde Berk de bir baskında yakalandı. İzmir Sıkıyönetim Mahkemesi’nde, yıllarca müvekkillerini savunduğu 163. maddeye dayanılarak tutuklandı ve 1 yıl hapis cezasına çarptırıldı. Avukat, savunduğu insanlarla aynı maddeden ve aynı sırada yargılanmıştı.

Bir kaynakta, baro kaydının silinmesi kesinleşmek üzereyken Berk’in istifa ederek “Ben susuyorum, tarih beğendiği dille konuşsun” sözüyle meslekten ayrıldığı anlatılır. 1973’te cezaevinden çıktıktan bir süre sonra Suudi Arabistan’a yerleşti ve 1992’de İstanbul’da hayatını kaybetti. Bu konudaki kaynakların büyük bölümü Risale-i Nur çevresine yakın yayınlardır; ceza süresi ve baro sürecinin ayrıntıları bağımsız bir kaynakla doğrulanamamıştır.

12 Eylül ve sıkıyönetim mahkemeleri

12 Eylül 1980 darbesinin ardından avukatlar, müvekkillerini savundukları için gözaltına alındı, tutuklandı ve bazıları sıkıyönetim bölgesi dışına sürgün edildi. En ağır örnek, DİSK’in avukatı Hilmi Feyzioğlu’dur. Feyzioğlu, 2 Ekim 1980’de gözaltında tutulduğu Bursa Emniyeti’nin beşinci katından düşerek hayatını kaybetti; meslek örgütleri ve dava takipçileri onun atılarak öldürüldüğünü belirtir.

11 yıl süren DİSK davasında gözaltına alınanların sayısı 1.955’e, idam istenen sanık sayısı 78’e ulaştı. Dönemin avukatları, yüzlerce sanıklı dosyaları fotokopi imkânı olmadan elle çalıştıklarını anlatır. Bu da savunmanın açık baskının yanı sıra pratik koşullarla da kısıtlandığını gösterir.

1993 Diyarbakır operasyonu

Kasım-Aralık 1993’te Diyarbakır’da, çoğu Devlet Güvenlik Mahkemesi’nde siyasi davaları takip eden avukatlar gözaltına alındı. Aralarında Tahir Elçi, Meral Daniş Beştaş ve Mesut Beştaş’ın da bulunduğu avukatlara yöneltilen suçlama, PKK’lı bir “itirafçının” beyanlarına dayanıyordu.

Avukatların bu itirafçıyla teması da mesleki faaliyetten doğmuştu. Bazı avukatlar onu cezaevinde müvekkil görüşmelerinde, mahkûm temsilcisi sıfatıyla bulunduğu odada tanıdıklarını anlattı (IHRDA). Gözaltına alınan avukatlardan Vedat Erten’e jandarmada neden siyasi davalar üstlendiği soruldu; Erten bunun avukat olarak görevi olduğunu söyledi.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, 13 Kasım 2003’te Türk güvenlik güçlerinin 16 insan hakları avukatına işkence, kötü muamele ve hukuka aykırı tutmadan sorumlu olduğuna hükmetti. Karar, savunma avukatlarının mesleki faaliyetleri nedeniyle hedef alınmasına ilişkin AİHM içtihadının temel taşlarından biridir.

1990’ların faili meçhul cinayetleri

Avukatların müvekkilleriyle özdeşleştirilmesinin en ağır sonucu, 1990’lardaki yargısız infazlardır. Avukat Yusuf Ekinci, 24 Şubat 1994’te Ankara’da öldürüldü; Ekinci, “PKK’ya yardım eden işadamları” listesinde adı geçen Behçet Cantürk’ün avukatlarındandı.

Cantürk’ün bir başka avukatı Medet Serhat da 12 Kasım 1994’te İstanbul’da arabasında kurşunlanarak öldürüldü. Ölümünden aylar önce bir dergi, fotoğrafını “Listede sıra kimde?” başlığıyla yayımlamıştı. Ekinci ve Serhat cinayetleri, 19 ölümü kapsayan Ankara JİTEM davasına dahil edildi; mahkeme 2019’da tüm sanıkları beraat ettirdi ve bu karar istinafta onandı.

Günümüz Türkiye: Kitlesel Kovuşturmalar Dönemi

2016 darbe girişiminin ardından avukatlara yönelik kovuşturmalar, Türkiye tarihinde görülmemiş bir ölçeğe ulaştı. Uluslararası Barolar Birliği İnsan Hakları Enstitüsü (IBAHRI) ile Tutuklu Avukatlar İnisiyatifi’nin (TALI) Şubat 2024 tarihli raporuna göre 1.700’den fazla avukat kovuşturuldu, 700’ü tutuklandı ve en az 553’ü toplam 3.380 yıl hapis cezası aldı.

Rapora göre gözaltı ve kovuşturmalar 81 ilin 77’sinde gerçekleşti ve çoğunlukla TCK 314. madde ile 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu’na dayandı. Suçlamalarda avukatların sıklıkla müvekkilleriyle özdeşleştirildiği tespit edildi.

Human Rights Watch’un 2019 raporu da aynı örüntüyü belgeledi: Savcılar avukatları meslek faaliyetleri nedeniyle suçlu saydı ve onları delil göstermeksizin müvekkillerine isnat edilen suçlarla ilişkilendirdi. Rapor ayrıca OHAL döneminde getirilip kalıcılaşan düzenlemeleri ele aldı: avukat-müvekkil görüşmelerinin izlenip kaydedilebilmesi ve terör davalarında bir sanık için duruşmada bulunabilecek müdafi sayısının üçle sınırlanması.

ÇHD davası: Selçuk Kozağaçlı ve Ebru Timtik

Çağdaş Hukukçular Derneği (ÇHD) ve Halkın Hukuk Bürosu’ndan avukatların yargılandığı dava, dönemin simge davası haline geldi. Soma maden faciası davasının avukatlarından olan ÇHD Genel Başkanı Selçuk Kozağaçlı, 13 Kasım 2017’de tutuklandı. Kozağaçlı’nın müvekkilleri arasında Soma’da hayatını kaybeden 301 madencinin aileleri ile ihraç edilen öğretmenler Nuriye Gülmen ve Semih Özakça da vardı.

Mart 2019’da 18 avukata toplam 159 yıl 1 ay 30 gün hapis cezası verildi. Hakkında 13 yıl 6 ay hapis cezası verilen avukat Ebru Timtik, adil yargılanma talebiyle başlattığı ölüm orucunun 238. gününde, 27 Ağustos 2020’de hayatını kaybetti. Anayasa Mahkemesi, ölümden yalnızca iki hafta önce Timtik ve Aytaç Ünsal’ın tahliye başvurusunu sağlıklarının tehlikede olmadığı gerekçesiyle reddetmişti.

Yargıtay’ın bozma kararı sonrası yeniden görülen davada, 11 Kasım 2022’de İstanbul 18. Ağır Ceza Mahkemesi yargılanan 22 avukattan hiçbirine beraat vermedi. Kozağaçlı örgüt üyeliğinden 12 yıl, Barkın Timtik 12 yıl, Oya Aslan 10 yıl 6 ay hapis cezası aldı.

Kozağaçlı Şubat 2025’te koşullu salıverilmeye hak kazandı. 16 Nisan 2025’te tahliye edildi, ancak savcılığın itirazı üzerine 24 saat dolmadan yeniden cezaevine gönderildi. 30 Aralık 2025’te cezaevi İdare ve Gözlem Kurulu, Kozağaçlı’nın “toplumla bütünleşecek durumda olmadığını” belirterek tahliyesini yeniden engelledi ve sonraki değerlendirmeyi Haziran 2026’ya bıraktı. Uluslararası hukuk örgütleri, Şubat 2026’da BM Keyfi Tutulma Çalışma Grubu’na ortak başvuruda bulundu.

Tahir Elçi: Cezasız kalan bir baro başkanı cinayeti

1993’te işkence gören avukatlardan biri olan Tahir Elçi, Diyarbakır Barosu Başkanı olarak 28 Kasım 2015’te Sur’daki Dört Ayaklı Minare önünde basın açıklaması yaparken öldürüldü. Diyarbakır 10. Ağır Ceza Mahkemesi, 12 Haziran 2024’te yargılanan üç polisi beraat ettirdi. İstinaf mahkemesi Ocak 2025’te kararı onadı; dava Anayasa Mahkemesi’ne taşındı.

ÖHD avukatları: Müvekkil ziyareti “delil”

2016’da başlayan ve yaklaşık on yıl süren bir davada, İstanbul 14. Ağır Ceza Mahkemesi 28 Ocak 2026’da Özgürlük için Hukukçular Derneği (ÖHD) üyesi 12 avukattan 10’unu mahkûm etti. Ramazan Demir 11 yıl 3 ay hapis cezası aldı. Uluslararası Hukukçular Komisyonu’na göre suçlamalar; cezaevi ziyaretleri, müvekkil görüşmeleri, hukuki yazışmalar, duruşma takibi ve uluslararası koruma mekanizmalarına başvuru gibi savunma faaliyetinin ta kendisi olan eylemlere dayanıyordu.

Ömer Kavili: “Kavilizm”den akıl sağlığı sevkine

İstanbul avukatı Ömer Kavili’nin on altı yıla yayılan dosyası, bu makaledeki yöntemlerin pek çoğunu tek bir avukatın hayatında gösterir.

“Kavilizm” soruşturması (2010–2014). 26 Eylül 2010’da Sultanbeyli’de gözaltına alınan bir şüpheli için barodan atanan avukat, nöbetçi savcı Uğur Gökkoyun tarafından müvekkiliyle görüştürülmedi. Baro Avukat Hakları Merkezi adına adliyeye giden Kavili, tutuklamaya sevk edilen şüphelinin savcının eşi olan nöbetçi hakimin önüne çıkarılmasına itiraz etti. Savcının şikayeti üzerine Adalet Bakanlığı, Kavili, barodan atanan avukat ve şüphelinin kendi avukatı hakkında “yargı görevini yapanı etkileme” iddiasıyla soruşturma izni verdi. Şikayet dilekçesinde Kavili’nin, kendilerine “Kavilist” diyen avukatlar arasında “Kavilizm” adı altında fikir ve eylem birliği sağlamaya çalıştığı ileri sürüldü. Bu etiketin dayanağı, bir hukuk forumunda meslektaşlarının yaptığı “biz de Kavilistiz” esprisiydi. “Kavilizm” iddianameye girmedi, ancak dava bu adla anıldı; İstanbul Barosu ise disiplin soruşturması açmadı. Davanın sonucuna erişilebilen kaynaklarda ulaşılamamıştır.

“Davayı sulandırmak” gerekçesiyle tutuklama (2018). Ekim 2018’de Silivri’de Grup Yorum üyelerinin yargılandığı davada mahkeme başkanıyla tartışan Kavili, duruşmadan çıkarıldı ve ertesi gün “kamu görevlisine direnme” iddiasıyla gözaltına alındı. Tutuklama gerekçesinde, Kavili’nin eyleminin müdafisi olduğu davayı “sulandırmaya” yönelik olduğu yazılıydı. Kavili bir günden kısa süre sonra serbest bırakıldı; Hakimler ve Savcılar Kurulu, tutuklamaya sevk eden savcı ile tutuklama kararı veren hakim hakkında inceleme başlattı.

Akıl sağlığı tespiti için sevk (2026). Kavili, 2021’de dönemin Jandarma Genel Komutanı Arif Çetin hakkındaki bir haberi paylaştığı için Ankara 61. Asliye Ceza Mahkemesi’nde “kamu görevlisine hakaret” suçlamasıyla yargılanıyor. 25 Şubat 2026’daki ilk duruşmada reddi hakim talebini reddeden hakim, Kavili’nin cezai ehliyetinden şüphe ettiğini belirterek akıl hastalığı bulunup bulunmadığının tespiti için devlet hastanesine sevkine karar verdi. Bu dava müvekkil temsilinden değil bir sosyal medya paylaşımından doğmaktadır; ancak hakimi reddeden bir avukatın ceza ehliyetinin sorgulanması, savunmanın itiraz hakkının nasıl karşılandığını göstermesi bakımından dikkat çekicidir. Davanın Temmuz 2026’daki duruşmasının sonucuna ulaşılamamıştır.

İBB davası: Müvekkilinin dosyasında sanık olan avukat

En güncel ve en çok tartışılan örnek, Ekrem İmamoğlu’nun avukatı Mehmet Pehlivan’dır. Pehlivan, 19 Haziran 2025’te ifadeye çağrıldığı adliyede “suç örgütüne üye olma” iddiasıyla tutuklandı . Başsavcılık açısından suçlama, itirafçı beyanlarına dayanan bir yolsuzluk soruşturmasının parçasıdır. Pehlivan’ın avukatı Tora Pekin ise mahkemede suçlamanın tek gerçek nedeninin İmamoğlu’nun avukatlığını üstlenmesi olduğunu savundu (Medyascope).

Pehlivan, müvekkiliyle aynı dosyada, 414 sanıklı İBB davasında tutuklu sanık olarak yargılanıyor ve Ekim 2026’da gece saatlerinde Kandıra F Tipi Cezaevi’ne sevk edildi. Human Rights Watch’un 2026 Dünya Raporu, 2025’te siyasi saiklı davalarda müvekkil temsil eden avukatların artan yargısal tacize uğradığını kaydetti. Dava sürmekte olduğundan iddialar hakkında yargısal bir hüküm henüz kurulmamıştır.

Dünyadan Güncel Örnekler

Türkiye’deki tablo, 21. yüzyılda farklı rejimlerde görülen küresel bir eğilimin parçasıdır.

Çin: “709” baskını

9 Temmuz 2015’te Çin polisi ve ulusal güvenlik birimleri, ülke çapında yaklaşık 250 insan hakları avukatı ve hukuk aktivistini hedef aldı. Bu tarihten adını alan “709 baskını”nda Wang Yu ilk tutuklanan avukattı, Wang Quanzhang ise en son mahkûm edilen. Wang Quanzhang, “devleti yıkmaya teşebbüs” suçlamasıyla 4,5 yıl hapis cezası aldı ve Nisan 2020’de serbest bırakıldı.

Baskının ayırt edici yönü, savunucuların savunucularının da hedef alınmasıydı. Wang Quanzhang’ın avukatı Yu Wensheng ve Wang Yu’nun avukatı da daha sonra gözaltına alındı; serbest bırakılan pek çok avukatın ruhsatı iptal edildi ya da askıya alındı.

Rusya: Navalny’nin avukatları

Rusya’da 17 Ocak 2025’te Peşutki mahkemesi, Aleksey Navalny’nin avukatları Vadim Kobzev, Aleksey Liptser ve İgor Sergunin’i “aşırıcı bir örgütün faaliyetlerine katılmaktan” mahkûm etti. Kobzev 5,5 yıl, Liptser 5 yıl, Sergunin 3,5 yıl hapis cezası aldı; üçüne de tahliyeden sonra üç yıl avukatlık yasağı getirildi.

Suçlamaya konu eylem, avukatların cezaevindeki müvekkillerinden mesaj taşımasıydı; oysa Rus cezaevlerinde avukatlar aracılığıyla mektup ve mesaj iletilmesi olağan bir uygulamadır. Kobzev son savunmasında, Navalny’nin düşüncelerini başkalarına aktardıkları için yargılandıklarını söyledi. Kennan Enstitüsü’ne göre Sovyet sonrası dönemde bir avukata yönelik ilk yüksek profilli kovuşturma 2007’de başlamış, Ukrayna’nın işgalinden sonra durum daha da kötüleşmiştir.

İran: Nasrin Sotoudeh

İran’ın en tanınmış insan hakları avukatı Nasrin Sotoudeh, Mart 2019’da iki ayrı davada toplam 38 yıl hapis ve 148 kırbaç cezasına çarptırıldı. Sotoudeh, zorunlu baş örtüsü yasasını protesto ettikleri için tutuklanan kadınları savunuyordu. Uluslararası Af Örgütü’ne göre aleyhindeki delillerin bir kısmı, müvekkilleriyle görüşmek gibi avukat sıfatıyla yaptığı işlerden oluşuyordu.

Sotoudeh cezaevinden yazdığı açık mektupta, amacın siyasi tutukluları savunmayı zorlaştırıp imkânsız hale getirmek olduğunu ve suçlamaların müvekkillerini savunmasından kaynaklandığını yazdı. Bu cümle, makalenin konusunu tek başına özetler niteliktedir.

Hukuki Çerçeve: Avukatı Koruyan Normlar

Uluslararası hukuk, avukatın müvekkiliyle özdeşleştirilmesini açıkça yasaklar; sorun normun yokluğu değil, uygulanmamasıdır.

BM Avukatların Rolüne İlişkin Temel İlkeler (1990)

Avukatlık mesleğinin korunmasına dair en yetkin uluslararası metin, 27 Ağustos – 7 Eylül 1990 tarihleri arasında Havana’da toplanan Sekizinci BM Suçun Önlenmesi Kongresi’nde kabul edilen Temel İlkeler’dir. Makalenin konusu bakımından dört ilke belirleyicidir:

• İlke 16: Devletler, avukatların mesleki işlevlerini yıldırma, engelleme, taciz veya uygunsuz müdahale olmaksızın yerine getirebilmesini ve tanınmış mesleki görevleri nedeniyle kovuşturma veya idari, ekonomik ya da başka yaptırımlarla tehdit edilmemesini sağlamalıdır.

• İlke 17: Avukatların güvenliği görevleri nedeniyle tehdit altındaysa, yetkililer onları yeterince korumalıdır.

• İlke 18: Avukatlar, görevlerini yerine getirmeleri nedeniyle müvekkilleri veya müvekkillerinin davalarıyla özdeşleştirilemez.

• İlke 20: Avukatlar, iyi niyetle yaptıkları yazılı veya sözlü savunma beyanları nedeniyle hukuki ve cezai bağışıklıktan yararlanır.

BM Yargıçların ve Avukatların Bağımsızlığı Özel Raportörü, avukatları müvekkilleriyle özdeşleştirmenin İlke 16’nın yasakladığı yıldırma ve tacizin ta kendisi olduğunu belirtmiştir. Temel İlkeler bağlayıcı bir antlaşma değil, “yumuşak hukuk” niteliğinde bir belgedir; ancak AİHM ve BM organları karar ve görüşlerinde bu ilkelere sıklıkla atıf yapar.

Avrupa: AİHM içtihadı ve Lüksemburg Sözleşmesi

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin adil yargılanma (md. 6) ve özel hayata saygı (md. 8) hükümleri, savunma hakkını ve avukat-müvekkil gizliliğini korur. Yukarıda anılan Elçi ve Diğerleri / Türkiye (2003) kararı, savunma avukatlarına yönelik gözaltı ve işkence nedeniyle ihlal tespit eden temel kararlardandır.

Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi, 12 Mart 2025’te avukatlık mesleğini korumaya yönelik ilk bağlayıcı uluslararası antlaşmayı, Avukatlık Mesleğinin Korunmasına İlişkin Sözleşme’yi (Lüksemburg Sözleşmesi, CETS 226) kabul etti. Sözleşme 13 Mayıs 2025’te imzaya açıldı; Avrupa Konseyi üyesi olmayan devletlere de açıktır ve yürürlüğe girmesi için altısı üye devlet olmak üzere en az sekiz ülkenin onayı gerekir. Uygulamasını GRAVO adlı bir uzmanlar grubu denetleyecektir.

Türk hukuku: Avukatlık Kanunu md. 58

1136 sayılı Avukatlık Kanunu’nun 58. maddesine göre, avukatların avukatlık görevinden doğan veya görev sırasında işledikleri suçlar hakkında soruşturma ancak Adalet Bakanlığı’nın izniyle yapılabilir. Kişisel suçlar ve ağır cezalık suçüstü halleri ise genel hükümlere tabidir.

Uygulamada asıl sorun bu ayırımda yaşanır. Örgüt üyeliği gibi suçlamalar kişisel suç olarak nitelendirildiğinde, müvekkil görüşmesi veya duruşma takibi gibi mesleki eylemler delil olarak kullanılsa bile 58. maddenin güvencesi devreye girmez. Pehlivan’ın savunması da hakkında soruşturma izni alınmadan işlem yapıldığını ileri sürmüştür.

Ortak Örüntüler: Savunma Nasıl Suça Dönüştürülür?

Farklı çağlar ve rejimler arasında kullanılan yöntemler şaşırtıcı ölçüde benzerdir. Aşağıdaki tablo, bu makalede anılan örneklerden derlenmiştir.

Yöntem	Nasıl işler	Örnekler
Müvekkille özdeşleştirme	Avukat, müvekkiline isnat edilen örgüt veya davanın parçası sayılır	Malesherbes (1793), Fischer (1966), ÇHD ve ÖHD davaları
Mesleki eylemin delile dönüştürülmesi	Cezaevi ziyareti, mesaj iletme, duruşma takibi, uluslararası başvuru “suç delili” olur	ÖHD davası (2026), Navalny’nin avukatları (2025), Sotoudeh (2019)
İtirafçı ve gizli tanık beyanları	Dosyadaki tek ya da temel delil, çapraz sorguya kapalı tanık ifadesidir	Diyarbakır 1993, ÇHD davası, İBB davası
Savunma tarzının cezalandırılması	Beraat istemek veya mahkemeye itiraz etmek disiplin ya da saygısızlık cezasına yol açar	Zolotukhin (1968), Smith Yasası avukatları (1949)
Meslekten men ve baro baskısı	Baro kaydı silinir, ruhsat iptal edilir, yasak getirilir ya da baro savunmayı yasaklar	Nazi Almanyası (1933), Yassıada (1960), Çin (709 sonrası), Rusya (2025)
Savunucunun savunucusunu hedef alma	Tutuklu avukatın avukatı da gözaltına alınır	Çin (Yu Wensheng)
Fiziksel şiddet ve cezasızlık	Avukat öldürülür, failler yargılanmaz ya da beraat eder	Litten (1938), Feyzioğlu (1980), Ekinci ve Serhat (1994), Elçi (2015)
İnfazın keyfi uzatılması	Koşullu salıverilme idari kurul kararlarıyla engellenir	Kozağaçlı (2025–2026)

Bu yöntemlerin ortak etkisi caydırıcılıktır. HRW’nin 2019 raporu, 2016 sonrasında avukatların bir kısmının kendileri de yargılanma korkusuyla belirli davaları almaktan kaçındığını ve bu kaygıların yersiz olmadığını tespit etti. Bir avukat cezalandırıldığında, asıl etkilenen, bir sonraki sanığın avukat bulabilme imkânıdır.

Karşı bir tartışmayı da kaydetmek gerekir. Bazı hukukçular, Temel İlkeler’in koruma alanının meslek faaliyetiyle sınırlı olduğunu, avukatın müvekkilinin davasını kamuoyu önünde kendi davası olarak sahiplenmesinin bu çizgiyi bulanıklaştırabileceğini savunur. Devletler de kovuşturulan avukatların mesleki faaliyetle değil, mesleğin sınırlarını aşan örgütsel eylemlerle suçlandığını ileri sürer. Ancak bu ayırımı yapacak olan, bağımsız bir yargının somut delillere dayalı değerlendirmesidir; mesleki eylemin kendisi delil sayıldığında ayırım ortadan kalkar.

Sonuç: Savunma Susturulduğunda

Malesherbes’in giyotine gönderilmesinden Mehmet Pehlivan’ın gece yarısı sevkine uzanan iki yüz otuz yıllık tarih, tek bir dersi tekrarlar: Avukatı müvekkiliyle birlikte yargılayan bir sistem, aslında savunma hakkını yargılamaktadır. Olağanüstü dönemler, “düşman” kategorisini genişletir ve bu kategori er ya da geç o düşmanı savunanları da içine alır.

Tarihsel örneklerin bir kısmı sonradan iade-i itibarla sonuçlanmıştır. Hans Litten’in adı bugün Alman avukatların verdiği bir insan hakları ödülünde yaşar; Bram Fischer, Mandela’nın “özgürlük mücadelesinin en cesur dostlarından biri” diye andığı bir figüre dönüştü. Ancak bu iade-i itibarlar, hayatını kaybeden avukatlara ve savunmasız kalan sanıklara bir şey kazandırmaz.

Bugün uluslararası hukukun elinde açık normlar vardır: BM Temel İlkeleri’nin 18. ilkesi ve yürürlüğe girmeyi bekleyen Lüksemburg Sözleşmesi. Türk hukukunda da Avukatlık Kanunu’nun 58. maddesi bir güvence öngörür. Bu normların işlemesi, mesleki faaliyetin suç delili sayılmamasına, avukat-müvekkil gizliliğinin korunmasına ve avukatlara yönelik şiddetin etkin biçimde soruşturulmasına bağlıdır.

“Avukatlık mesleğini icra suçu” ifadesinin bir ironi olmaktan çıkıp gerçek bir suçlama biçimine dönüştüğü her yerde, yalnızca avukatlar değil, adil yargılanma hakkına muhtaç herkes korumasız kalır.

Kaynakça

Tarihsel örnekler

• Britannica – Malesherbes

• Encyclopedia.com – Malesherbes

• Buchenwald Anıtı – Hans Litten

• Irish Legal News – The lawyer who put Hitler in the dock

• Chronicle of Current Events – 1968 yargı dışı baskılar (Zolotukhin)

• The Conversation – Mandela’s lawyer Bram Fischer

• Yale Law School – United States v. Sacher

• Lex Social – Arjantin’de kaybedilen avukatlar (1970–1983)

Türkiye

• Hukuki Haber – Devlet kültü, yüzen mahkeme ve avukat