Devlet Kültü, Yüzen Mahkeme, Hâkim ve Savcı

I. Kürsü

Devlet Kültü, Yüzen Mahkeme ve Avukat başlıklı yazıda duruşma salonuna girmiş ve avukatın durduğu yere bakmıştık. Orada salonu bir tapınak mimarisine benzetmiştim: Kürsü sunaktı, savcı devlet adına konuşan rahipti, avukat ise ayine sonradan alınmış bir yabancıydı. Bu kez başımızı kaldıralım ve sunağın kendisine bakalım. Orada iki kişi oturur. Biri karar verecek olan hâkimdir. Diğeri, davanın tarafı olduğu halde hâkimle aynı yükseklikte, aynı kapıdan giren savcıdır.

Bu iki kişi çoğu zaman aynı fakülteden, aynı sınavdan, aynı stajın içinden gelir. Özlük işleri aynı kurulda görülür. Bir gün hâkim olan yarın savcı olabilir. Kanun onlara farklı görevler verir: biri iddia eder, öbürü karar verir. Ama aynı meslek bilinci, aynı kurum kültürü ve aynı kariyer kaygısı içinde yetişirler. O ortak bilincin merkezinde de çoğu zaman bir devlet tasavvuru durur.

Devlet kültü, devleti hukukun bir ürünü olarak değil, hukukun kaynağı ve ondan önce gelen bir varlık olarak görmektir. Avukat için bu inanç, kutsala karşı durmak anlamına geliyordu. Hâkim ve savcı için ise daha sinsi bir şey anlamına gelir: kutsalın görevlisi olmak. Bu bakışta ceza yargılamasının asıl müştekisi devlettir. Hâkim de savcı da kendini önce bu müştekinin memuru sayar.

Siyasi dava, devletin kendini taraf hissettiği davadır. Devlet kültü ise devletin her zaman taraf olduğuna inanan zihniyettir. İkisi bir araya geldiğinde kürsüdeki iki kişi arasındaki mesafe kapanır. Bu yazı, Cumhuriyet'in siyasi davalarında o mesafenin nasıl kapandığını ve mahkemenin zaman zaman karadan kopup nasıl yüzmeye başladığını anlatmayı deniyor.

II. Emanet

Devlet kültünün kökleri Cumhuriyet'ten eskidir. Osmanlı'nın "devlet-i ebed-müddet" idealinde devlet, ebedi olması istenen bir varlıktı. Cumhuriyet bu ideali devraldı ve ona yeni bir kaygı ekledi: kurucu devrimi korumak. Genç rejim, kendini her an yıkılabilecek bir yapı gibi hissediyordu. Bu his, yargıya devrimin emanetçisi rolünü yükledi.

İstiklal Mahkemelerinin avukata ne yaptığını başka bir yazıda anlattım. Kürsü açısından tek bir ayrıntı yeter: Bu mahkemelerde savcı da, hâkimler gibi, Meclis'in kendi içinden seçtiği bir mebustu. İddia ile hüküm aynı siyasi organın iki koluydu. Cumhuriyet'in siyasi yargısı işe, savcı ile hâkim arasında kurumsal hiçbir mesafe olmayan bir modelle başladı.

Olağan yargı da bu modelden çok uzakta değildi. 1924 Anayasası mahkemelerin bağımsızlığını ilan ediyordu. Ama hâkimin atanması, terfisi, tayini ve disiplini Adliye Vekâleti'nin elindeydi. Bağımsızlığın anayasada, bağımlılığın ise sicil dosyasında yazdığı bir düzende, hâkim için en güvenli tutum devletin beklentisini kanunun sözünden önce okumaktı. Devlet kültünün hâkime ilk öğrettiği şey budur: kimin adına oturduğunu unutmamak.

İstiklal Mahkemeleri 1927'de kapandı. Ama emanetçilik fikri kanunlara yerleşti. 1936'da Mussolini İtalyası'nın Rocco Kanunu'ndan alınan TCK 141 ve 142. maddeler, "cemiyet kurma" ve "propaganda" gibi fiilleri devlete karşı suç saydı. Bu maddeler yarım yüzyılı aşkın bir süre savcıların siyasi kovuşturmalardaki başlıca aracı oldu. Kanun koyucu korunan hukuki değeri tanımlarken bireyden değil devletten başlıyordu. Savcı da o değerin avukatı oldu.

Bu zihniyet en açık biçimde yine yargının içinden eleştirildi. 1999 adli yıl açılışında Yargıtay Birinci Başkanı Sami Selçuk, "devlet için birey" anlayışının yerine "birey için devlet" anlayışını koymak gerektiğini söyledi. Bu cümlenin bir yargı töreninde, kürsünün en tepesinden söylenmesi, devlet kültünün ne kadar derine işlemiş olduğunun da itirafıydı.

III. Yüzen mahkeme

Yüzen mahkemeyi, yani kanunun karasına demir atmamış, olağan yargının dışında kurulup görevi bitince çözülen mahkemeyi, avukat kıyıdan görür. Hâkim ve savcı ise onun güvertesindedir. Bu yazının sorusu da güverteyle ilgili: Mahkemeyi denize açan irade, güvertedekilere ne yapar?

İlk cevap şudur: Onları seçer. Olağan mahkemede hâkim, suç işlenmeden önce kanunla belirlenmiş bir mahkemede oturur. Sanık da iktidar da onun kim olduğunu önceden bilir. Yüzen mahkemede ise sıra tersinedir. Önce sanık belirlenir, sonra mahkeme kurulur, sonra da kürsüye oturacaklar seçilir. Tabii hâkim ilkesi, mahkemeyi karaya bağlayan asıl çapadır. Bu çapa kesildiğinde hâkimin bağımsızlığı kişisel bir erdeme indirgenir. Kurumsal bir güvence olmaktan çıkar.

Ama çapa tek başına yetmez. Mahkeme suçlamadan önce kurulmuş, kanunla görevlendirilmiş, adliye binasında oturan olağan bir mahkeme olabilir. Tabii hâkim ilkesi kâğıt üzerinde eksiksiz karşılanır. Ne var ki o mahkemenin heyeti, dava sürerken bir atama kararnamesiyle değiştirilebiliyorsa, gemi limanda demirli görünür ama zincirin öbür ucu karada değil, başka bir eldedir. Bu durumda mahkemeyi denize açmaya gerek kalmaz. Yalnızca mürettebatı değiştirmek yeter. Yüzen mahkemenin modern biçimi budur: Yeri sabit, kürsüsü hareketli bir mahkeme.

Güverte: Erkin'in hâkimleri ve savcısı

Avukat yazısında Erkin gemisine kıyıdan bakmıştık. Abdullah Köktürk'ün Donanma Davası üzerine yazdığı ayrıntılı çalışma, aynı gemiye güverteden bakma imkânı veriyor. Güvertede görülen şey, yüzen mahkemenin bir anatomisidir.

Mahkeme heyeti beş kişiydi. Bunlardan yalnızca biri hukukçuydu, diğerleri muharip sınıftan subaylardı. Hepsini Donanma Komutanlığı emrindeki subaylar arasından komutan atamıştı. Soruşturmayı, Donanma Komutanı Tümamiral Şükrü Okan'ın emriyle, Donanma Kurmay Başkanı yürütüyordu. Davanın arkasında ise ordu içindeki "komünist faaliyete" karşı genelgeler yayımlayan Genelkurmay Başkanı Mareşal Fevzi Çakmak vardı. Gemi Silivri açıklarındayken Başbakan Celal Bayar gelip soruşturmanın seyri hakkında bilgi aldı. Bunların hepsi yürürlükteki kanuna uygundu. Yüzen mahkemenin en rahatsız edici yanı da budur: Kanunun dışına çıkması gerekmez, çünkü kanun ona zaten denize açılma izni vermiştir.

Güvertedekilerin davadaki tutumları aynı değildi:

Kişi	Davadaki görevi	Tutumu ve sonrası
Binbaşı Şerif Budak	Askeri savcı (Harp Okulu davasının da savcısı)	Delil yokluğu itirazını reddetti. Sanıklardan vaat ve tehditle ifade almakla suçlandı.
Amiral Hüsnü Gökdenizer	Mahkeme başkanı	Ortada suç olmadığını söyleyerek görevden çekildi.
Amiral Ertuğrul Ertuğrul	Gökdenizer'in yerine atanan başkan	Yargılamayı sürdürdü ve hükmü kurdu.
Teğmen Haluk Şehsuvaroğlu	Askeri hâkim, ilk sorgular	Nâzım'ı kanun çerçevesinde korudu. Hukuksuzluğa tepki olarak davadan ve hâkimlik sınıfından ayrıldı. Sonra Deniz Müzesi Müdürü oldu.
Binbaşı Nazif Bey, Yüzbaşı Eyüp Bey	Mahkeme görevlileri	Sanıklara kanun çerçevesinde davrandılar.
Yarbay Ruhi Develioğlu	Yavuz ikinci komutanı; hâkim değildi ama sanıkları sorguladı	Sanıklar onu baskı ve işkenceyle suçladı, o reddetti. Sonradan Deniz Müsteşarlığı'na yükseldi.

Savcı. Şerif Budak aynı yıl Ankara'da Harp Okulu davasının da savcılığını yapmıştı. Nâzım Hikmet'i iki ayrı davada aynı savcı suçladı. Avukatlar, sanıkların okuduğu kitapların kitapçılarda serbestçe satıldığını ve iddianamede bir suç unsuru bulunmadığını söyledi. Budak'ın cevabı, aktarıldığına göre, şuydu: "Biz bu davada delil arayacak kadar saf değiliz." Kitapların yasak olup olmadığı Adalet Bakanlığı'na soruldu. Bakanlık, bunların her Türk vatandaşının okuması için yayımlanmış kitaplar olduğunu bildirdi. Sanıkların sonradan anlattığına göre savcı, bazılarına ödül ya da yurt dışında staj vaat ederek ifade almıştı. Duruşmada ifadesini geri alanlar daha ağır cezalarla karşılaştı.

Devlet kültünün savcısını bundan daha açık anlatan bir cümle bilmiyorum. Delil aramak, sonucu bilmeyenlerin işidir. Sonucu önceden bilen savcı için delil bir formalitedir, hatta bir saflık belirtisidir.

Hâkimler. Güvertede başka sesler de vardı. Mahkeme Başkanı Amiral Hüsnü Gökdenizer, savcıyla avukatlar arasındaki tartışmanın ardından ortada hiçbir şey olmadığını, bu gençlere yazık edildiğini ve bunun donanmaya kötülük olduğunu söyleyerek görevinden çekildi. Yerine Amiral Ertuğrul Ertuğrul atandı. İlk sorguları yapan askeri hâkim Teğmen Haluk Şehsuvaroğlu ise Nâzım'ın kapatıldığı er tuvaletinden çıkarılmasını sağladı, ailesiyle haberleşmesine yardım etti. Nâzım'ın Atatürk'e yazdığı mektubu da o postaya verdi, öncesinde bir kopyasını aldı. Mektup Dolmabahçe'ye ulaştı ama İçişleri Bakanı Şükrü Kaya'da takıldı. Şehsuvaroğlu davanın ilerleyen safhasında hem davadan hem de hâkimlik sınıfından ayrıldı.

Bu iki istifa, avukat yazısındaki Sebük gibi, kürsüde de kuralın bozulabildiğini gösterir. Ama yüzen mahkemenin asıl dersini de verir: Amiral gitti, teğmen gitti, mahkeme yoluna devam etti. 29 Ağustos 1938'de hükümler açıklandı. Suçlama orduda komünizm propagandası üzerine kurulmuştu. Ama Askeri Ceza Kanunu'nda böyle bir suç yoktu. Ceza, "askeri şahısları âmire karşı tahrik" maddesine sığdırılarak verildi. Bu boşluğu dolduran kanun değişikliği ancak bir yıl sonra, 1939'da yapıldı. Kanunilik ilkesi de güverteden suya düşmüştü.

Güvertedekilerin sonraki hayatları da bir şey anlatır. Görevinden çekilen teğmen bir müzeye gitti. Hâkim olmadığı halde sanıkları sorgulayan yarbay ise donanmanın zirvesine yükseldi. Yüzen mahkemede bireysel vicdan istisnadır. Ödüllendirilen ise uyumdur.

Ada: Yassıada'nın kürsüsü

Yirmi iki yıl sonra mahkeme bir adaya demir attı. Ama bu kez yanı başında bir kara vardı. 1924 Anayasası'nın 61 ila 67. maddeleri, bakanların yargılanması için Divan-ı Âli adında bir mahkeme öngörüyordu. Bu divanın 21 üyesinden 11'ini Yargıtay, 10'unu Danıştay seçecekti. Yani önceden kurulmuş, üyelerini yargının kendisinin seçtiği bir liman hazırdı. 27 Mayıs yönetimi o limana girmedi. Şerif Demir'in arşiv belgelerine ve duruşma tutanaklarına dayanan "Salim Başol ve Yassıada Mahkemeleri" çalışması, bu adanın kürsüsünü yakından görmeyi sağlıyor.

Kararı veren yalnızca askerler de değildi. Haziran 1960'ta yargılama usulünü tartışan kurulda Adalet Bakanı Abdullah Gözübüyük ve Devlet Bakanı Amil Artus, yargılamanın 1924 Anayasası'na göre yapılmasını savundu. Ceza hukukçusu Prof. Tahir Taner de özel bir hukuka ve özel bir mahkemeye karşı çıktı. Karşı tarafta "ihtilal hukuku" kavramına dayanan hukuk profesörleri vardı. Muammer Aksoy ihtilalin bir meşru müdafaa hakkı olduğunu, Hüseyin Nail Kubalı ihtilale uygun yeni kanunlar yapılması gerektiğini, Naci Şensoy ihtilal rejimlerinin tabiatı gereği özel bir mahkemesi olacağını söyledi. MBK üyesi Numan Esin, hatıralarında komite içinde şiddet yanlısı çok az kişi olduğunu, hukukçu akademisyenlerin ise daha sert davrandığını yazar. Mahkemeyi denize açan rota, büyük ölçüde hukukçuların çizdiği rotadı.

Geçici Anayasa'nın 6. maddesi Yüksek Adalet Divanı'nı kurdu, üyelerini seçme yetkisini Milli Birlik Komitesi'ne verdi ve kararlara karşı temyiz yolunu tamamen kapattı. İdam kararlarının infazı da MBK'nın onayına bağlandı. Yüksek yargıdaki hâkimler tek tek güvenlik ve siyasi eğilim tahkikatından geçirildi. Heyete askeri yargıdan da üyeler alındı. Divan üyeleri dava boyunca Heybeliada'da, sıkı güvenlik altında bir otelde kaldı. Adaya, daha önce Cumhurbaşkanlığı'na tahsis edilmiş bir motorla geçiyorlardı. Hâkimler de toplumdan yalıtılmış, adanın bir parçası olmuştu.

Kişi	Görevi	Tutumu ve sonrası
Salim Başol	Yargıtay 1. Ceza Dairesi Başkanı; Divan başkanı	Usul kanununu hazırlayan heyette de vardı. Duruşmaları sert yönetti. 1962'de Anayasa Mahkemesi'nin kurucu üyesi oldu.
Ömer Altay Egesel	Başsavcı	Göreve kendisi talip oldu. Tanıkları önceden dinledi. MBK üyeleri sonradan yanlış seçim yaptıklarını düşündü.
Adı geçmeyen iki savcı	Başsavcılık teklif edilen soruşturma kurulu üyeleri	Teklifi kibarca reddettiler.
Recai Seçkin	Yargıtay Başkanı; ilk seçilen Divan başkanı	Bir hafta sonra mazeret bildirip çekildi.
Prof. Tahir Taner	Usul tartışmasını yürüten heyetin başkanı	Özel hukuk ve özel mahkemeye karşı çıktı.
Abdullah Gözübüyük, Amil Artus	Adalet Bakanı, Devlet Bakanı	1924 Anayasası'na göre yargılama istediler, itirazları dikkate alınmadı.

Hâkim. Salim Başol ilk duruşmayı 14 Ekim 1960'ta, Divan'ın Türk Milleti adına yargı hakkını kullanmaya yetkili olduğunu söyleyerek açtı. Aynı gün bir avukat, Başol'un Divan'ın usul kanununu hazırlayan heyette yer aldığını hatırlatarak reddi hâkim talebinde bulundu. Heyet talebi oy birliğiyle reddetti. Kuralı yazan, o kurala göre hüküm verecek kişiydi.

Duruşma tutanaklarına geçen sözler, önceki yazılarda "aktarıldığına göre" diye anılan sahneleri belgeye dönüştürür. Bebek Davası'nda Başol, Menderes'e kesmesini söylediğinde kesmezse kestirmesini bileceğini söyleyerek açıkça tehditte bulundu. Samet Ağaoğlu, DP'den istifa edip CHP'ye geçen Fethi Çelikbaş'ın neden yargılanmadığını sorduğunda ise şu cevabı verdi: "Sizi alıp Yassıada'ya tıkan kudret böyle istemiş, onu biz bilemeyiz." Başol yıllar sonra bu sözle mahkemeyi değil, davayı açan savcılığı kastettiğini söyledi. Ama her iki okuma da aynı kapıya çıkar: Kimin yargılanacağına hukuk değil, adaya taşıyan kudret karar vermişti.

Menderes'in avukatı müvekkiliyle görüşme imkânı istediğinde Başol'un cevabı, bu yazının imgesini kendi ağzından söyler gibidir: Mahkeme Yassıada'da olduğuna göre, karada olduğu gibi olmaz.

Savcı. MBK başsavcılığı önce iki savcıya teklif etti. İkisi de reddetti. Egesel ise göreve talipti ve bunu doğrudan MBK'ya bildirdi. Komite üyeleri kısa sürede onun bu makam için doğru bir isim olmadığını anladı. Ama yargılama sürerken başsavcıyı değiştirmenin mahkemenin meşruiyetine gölge düşüreceğinden korktular. Başsavcı, tanıklık yapacakları önceden dinliyor, ne söyleyeceklerini önceden konuşuyordu. Savunmanın gösterdiği tanıkların dinlenmesine ise gerek görülmedi.

Erkin'de olduğu gibi Yassıada'da da reddeden sesler vardı: çekilen ilk başkan, teklifi geri çeviren iki savcı, özel mahkemeye karşı çıkan profesör, itiraz eden iki bakan. Hiçbiri mahkemeyi durdurmadı. Yüzen mahkeme, görevi reddedenlerin yerine göreve talip olanları bulur.

Divan 15 Eylül 1961'de 15 ölüm cezasına hükmetti. Adnan Menderes, Fatin Rüştü Zorlu ve Hasan Polatkan'ın cezaları infaz edildi. Ada Komutanı Tarık Güryay'a dayanan bir aktarıma göre, iki MBK üyesi Başol'a altmıştan az idam kararının komiteyi gayrimeşru kılacağını söyledi. Başol böyle bir telkini kabul etmediğini, yapılsaydı da dikkate almayacağını söyledi. 1986'da verdiği bir mülâkatta aynı olaylar bugün önüne gelse aynı cezaları vereceğini söyledi ve ömür boyu adil bir yargılama yaptığı kanaatini korudu.

MBK ise Başol'dan memnundu. Henüz kurulmamış Anayasa Mahkemesi'nin başkanlığı kendisine teklif edildi. 1962'de mahkeme kurulduğunda Başol kurucu üyesi oldu ve 1970'te yaş haddinden emekli olana kadar orada kaldı. Erkin'de sonuçsuz istifa eden amiral gibi Yassıada'da da çekilenler unutuldu. Yüzen mahkemenin başkanı ise karaya çıktığında anayasanın bekçilerinden biri oldu.

Paradoks bununla bitmez. Aynı darbe yönetiminin hazırlattığı 1961 Anayasası, tabii hâkim ilkesini anayasal güvenceye kavuşturdu, hâkimlerin özlük işlerini Yüksek Hâkimler Kurulu'na bıraktı ve Anayasa Mahkemesi'ni kurdu. Çapa, mahkeme yüzdükten sonra döküldü. Üstelik yüzen mahkemenin başkanı o çapanın bekçisi yapıldı.

IV. Üniforma

12 Mart ve 12 Eylül'de yüzen mahkeme yeni bir kıyafet giydi. Siyasi davaların büyük bölümü sıkıyönetim askeri mahkemelerinde görüldü. Kürsüdeki hâkim de, yanındaki savcı da üniformalıydı.

Üniforma bir kıyafetten fazlasıdır. Askeri hâkim bir rütbe taşır. Sicili, terfisi ve tayini komuta zincirinden geçer. Bağımsızlık ilkesi kâğıt üzerinde dursa da, hâkimin asıl bağlı olduğu hiyerarşi kuralların değil, komutanındır. Devlet kültü burada soyut bir inanç olmaktan çıkar, bir emir-komuta ilişkisine dönüşür. Deniz Gezmiş ve arkadaşlarının davasından 12 Eylül'ün yüzlerce sanıklı toplu davalarına kadar, bu dönemin siyasi hükümleri o hiyerarşinin içinde kuruldu.

Sıkıyönetim kalktığında üniforma kürsüden tamamen inmedi. Devlet Güvenlik Mahkemeleri ilk kez 1973'te kuruldu, Anayasa Mahkemesi'nin iptal kararıyla 1976'da kaldırıldı. 1982 Anayasası onları yeniden kurdu ve DGM'ler 1984'ten 2004'e kadar çalıştı. Heyetlerinde bir askeri hâkim vardı. Sivil bir gazeteci, sivil bir siyasetçi, sivil bir yazar, kürsüde bir subayın da oturduğu bir mahkemede yargılanıyordu.

DGM savcıları ise devlet kültünün belki en verimli memurları oldu. "Devletin bütünlüğü", "bölücülük" ve "terör" kavramlarının geniş tanımları, bir sözü, bir makaleyi ya da bir konuşmayı kolayca devlete yönelmiş bir saldırıya dönüştürebiliyordu. Bu davaların çok büyük bir kısmı Strasbourg'da ifade özgürlüğü ve adil yargılanma hakkı ihlaliyle sonuçlandı.

Üniformayı kürsüden indiren de yine Strasbourg oldu. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi 1998'de İncal v. Türkiye kararında, sivillerin yargılandığı bir DGM heyetinde askeri hâkimin bulunmasının mahkemenin bağımsızlığı ve tarafsızlığı konusunda meşru bir şüphe yarattığına hükmetti. Ertesi yıl askeri üye DGM'lerden çıkarıldı. 2004'te AB uyum süreci içinde DGM'ler tamamen kaldırıldı. Avukat için Salduz neyse, hâkim için İncal odur: Bizim istisnamızın Avrupa'da bir ilkeye dönüşmesi.

V. Özel yetki

DGM'ler kaldırıldığında yüzen mahkemenin de batığı sanıldı. Oysa yalnızca bayrak değiştirdi. Yerlerini CMK'nın 250. maddesiyle kurulan özel yetkili ağır ceza mahkemeleri ve özel yetkili savcılıklar aldı. Kürsüde artık üniforma yoktu. Mahkemeler kanunla kurulmuştu, heyetler meslekten sivil hâkimlerden oluşuyordu. Ama "özel" sıfatı, olağan yargının içinde ayrı bir deniz açıyordu.

Bu denizin kaptanı savcıydı. Özel yetkili savcılar, olağan savcılık teşkilatından görece bağımsız ve çok geniş yetkilerle çalıştı: yıllar süren tutukluluk talepleri, kapsamlı iletişim tespitleri, gizli tanıklar ve binlerce sayfalık iddianameler. Ergenekon, Balyoz, Askeri Casusluk ve OdaTV davalarında yüzlerce subay, gazeteci ve akademisyen yargılandı. Balyoz'da 365 sanık, Silivri Cezaevi yerleşkesinde kurulan salonda savunma yaptı. Mahkeme yine kentin dışına, bir cezaevinin duvarları arasına demir atmıştı.

Hâkime gelince, bu dönemin eleştirisi onun görünmezliği üzerinedir. Tutuklama talepleri büyük ölçüde kabul edildi. Balyoz'daki dijital belgelerin tarihleriyle ilgili bilirkişi itirazları yeterince incelenmedi. Hâkim, savcının kurduğu anlatıyı süzen bir filtre olmaktan çok, o anlatıya mühür basan bir makam gibi çalıştı.

Sonra akıntı tersine döndü. 2014'te özel yetkili mahkemeler kaldırıldı ve buralarda görev yapan 271 hâkim ve savcının yeri değiştirildi. Anayasa Mahkemesi'nin hak ihlali kararları ve yeniden yargılamalarla Balyoz sanıkları beraat etti. Ergenekon davası da Yargıtay'ın bozma kararıyla çöktü. 15 Temmuz 2016'dan sonra ise bu davaların savcı ve hâkimleri FETÖ üyeliği ve darbe suçlamalarıyla sanık sırasına oturdu. Resmi tez, bu davaların örgütün orduda ve yargıda yer açmak için kurguladığı "kumpaslar" olduğudur. Ergenekon, Balyoz ve Poyrazköy davalarının savcılarından Ercan Şafak 9 yıl 4 ay hapis aldı. Balyoz soruşturması ve davasında görev alan 50 eski hâkim ve savcının Yargıtay'daki yargılaması hâlâ sürüyor.

Burada devlet kültüne dair rahatsız edici bir ders var. Kült, kürsüdekilere şüpheden muafiyet tanır. Ama bu muafiyet kişiye değil, göreve verilir. Devletin kimlikteştiği çevre değiştiğinde dünün rahibi bugünün sapkını olur. Yüzen mahkemenin hâkimi, yarın başka bir yüzen mahkemenin sanığıdır. Bu döngü ne hâkimi korur ne de yargıyı. Yalnızca şu soruyu sorulmadan bırakır: Mahkemeyi denize açan yapı kapatıldı mı, yoksa sadece mürettebatı mı değişti?

VI. Kurul

Hâkimin bağımsızlığının gerçek adresi duruşma salonu değil, onu atayan, terfi ettiren, yerini değiştiren ve disipline sevk eden kuruldur. Kurulun tarihi, kürsünün tarihidir.

1961 Anayasası hâkimlerin özlük işlerini Adalet Bakanlığı'ndan alıp Yüksek Hâkimler Kurulu'na verdi. 1982 Anayasası Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu'nu kurdu, başına da Adalet Bakanı'nı oturttu. 2010 referandumu kurulu genişletti ve üyelerin bir kısmını hâkim ve savcıların seçimine bıraktı. Bu seçimlerin yargı içindeki örgütlü grupların eline geçtiği, sonradan resmi tezin de bir parçası oldu. 2014'te kurul yeniden düzenlendi. 2017 anayasa değişikliğiyle de bugünkü Hâkimler ve Savcılar Kurulu doğdu: 13 üye, başkanı Adalet Bakanı, tabii üyelerinden biri Bakan Yardımcısı, dört üyeyi Cumhurbaşkanı, yedi üyeyi TBMM seçiyor.

Yarım yüzyılda kurul beş kez biçim değiştirdi. Her değişiklik bir öncekinin yargıyı bir gruba teslim ettiği gerekçesiyle yapıldı. Bu gerekçelerin her biri kendi döneminde ciddi bir sorunu işaret ediyordu. Ama toplamına bakıldığında bir örüntü görülür: Kurul, yargıyı siyasetten korumak için değil, yargıyı kimin yöneteceği mücadelesinin ödülü olarak yeniden kuruldu. Devlet kültünde değişen şey kültün kendisi değil, rahipleri atayan elin kime ait olduğudur.

2014'te kurulan sulh ceza hâkimlikleri bu tabloya yeni bir halka ekledi. Soruşturma aşamasında tutuklama, arama, el koyma ve erişim engeli kararları artık bu hâkimliklerde veriliyor. Kararlara itiraz ise yine aynı düzeydeki başka bir sulh ceza hâkimliğine gidiyor. Baro ve akademi çevreleri bu "yatay itiraz" sisteminin gerçek bir denetim sağlamadığını uzun süredir söylüyor. Siyasi bir soruşturmada sanığın ilk karşılaştığı hâkim, artık çoğu zaman davanın esasına bakmayacak, ama onu yıllarca cezaevinde tutabilecek bir hâkimdir.

Heyet

Kurulun yetkisi yalnızca kariyerleri değil, tek tek davaları da etkileyebilir. Bir mahkemenin heyeti ya da üyelerinin görev yeri, dava sürerken kurul kararnamesiyle değiştirilebilir. Bu, tabii hâkim ilkesini biçimsel olarak ihlal etmez. Mahkeme aynı mahkemedir, yalnızca kürsüde oturanlar değişmiştir. Ama sanık açısından sonuç, mahkemenin kendisinin değişmesinden pek farklı olmayabilir.

Son on yılın siyasi davaları bu mekanizmanın örnekleriyle doludur. Gezi davasında, tahliye yönünde oy kullanan hâkimlerin bulunduğu İstanbul 30. Ağır Ceza Mahkemesi heyeti, bir üyesi dışında bir yetki kararnamesiyle dağıtıldı. Mahkeme 18 Şubat 2020'de sanıkları beraat ettirdi. Aynı gün kurul, beraat kararı veren üç hâkim hakkında inceleme ve soruşturma izni verdi. Kurul müfettişlerinin raporu sonradan hâkimlerin baskı altında karar vermediği sonucuna vardı. Ama mesaj çoktan verilmişti. 2022 yaz kararnamesinde, Osman Kavala'nın tutukluluğuna "ölçülü değil" diye şerh düşen hâkim İstanbul'dan Turhal'a atandı. 2025'te Ayşe Barım hakkında tahliye kararı veren hâkim hakkında soruşturma açıldı. İzmir'deki İZBETON soruşturmasında tahliye kararı veren hâkimlerin de görev yerleri değiştirildi.

Kurul bu kararları yargının olağan işleyişinin, ihtiyaç planlamasının ve hâkimlerin mesleki denetiminin bir parçası olarak savunur. Her biri tek başına bu çerçevede açıklanabilir de. Ama bir hâkimin önündeki dosyaya bakarken aklından geçen soru tek tek kararlarla değil, toplamıyla şekillenir: Tahliye edersem, beraat ettirirsem, şerh düşersem bana ne olur? Bu sorunun cevabı belirsiz kaldıkça, önceden kurulmuş mahkeme de önceden belli bir hâkim garantisi vermez. Devlet kültünün bu dönemdeki en etkili aracı özel mahkeme değil, olağan mahkemenin heyetini her an yeniden kurabilme imkânıdır. 2014'te özel yetkili mahkemelerin 271 hâkim ve savcısının bir kararnameyle yerinden edilmesi de, aynı aracın o gün ters yönde kullanılmasıydı.

Devletin argümanı

Bu eleştirilerin karşısında devletin de ciddiye alınması gereken bir argümanı vardır. Devlet, varlığına yönelen silahlı örgütlere, darbe girişimlerine ve organize suça karşı kendini savunmak zorundadır. 15 Temmuz, yargı içinde örgütlenmiş bir yapının ne kadar yıkıcı olabileceğini gösterdi. Bu açıdan bakıldığında güçlü bir savcılık ve hızlı işleyen bir tutuklama mekanizması, hukuk devletinin değil, onun ayakta kalmasının bir koşulu sayılabilir. Sorun yine ilkede değil, sınırdadır: Devletin kendini savunma hakkı ile iktidarın kendini savunma isteği arasındaki çizgiyi kim çizecek? Bu çizgiyi çizmesi gereken makam, tam da bu yazının konusu olan kürsüdür.

Silivri

Bugün bu çizginin en görünür olduğu yer, Mart 2025'te tutuklanan İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı ve CHP'nin cumhurbaşkanı adayı Ekrem İmamoğlu hakkındaki davalardır. İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığı'nın 402 sanıklı iddianamesi Kasım 2025'te İstanbul 40. Ağır Ceza Mahkemesi'nce kabul edildi. İmamoğlu için 2.352 yıla varan hapis istendi. Mahkeme azami yargılama süresini 4.600 gün olarak belirledi. Duruşmalar Mart 2026'da, Silivri'deki Marmara Ceza İnfaz Kurumu yerleşkesinde başladı. Aynı isim "siyasal casusluk" davasında İstanbul 25. Ağır Ceza Mahkemesi'nde, diploma davasında ise başka bir mahkemede yargılanıyor.

Savcılık ve iktidar, dosyaların tanık beyanlarına, mali incelemelere ve dijital delillere dayanan olağan bir yolsuzluk ve suç örgütü soruşturması olduğunu, siyasetçilerin de kanun önünde eşit olduğunu savunuyor. Muhalefet ve savunma ise uzun tutukluluğa, iddianamenin hacmine, savunma için tanınan süreye ve davanın zamanlamasına dikkat çekerek yargının siyasi rekabette kullanıldığını ileri sürüyor. Dava sürdüğü için esas hakkında hüküm kurmayacağım. Ama yazının imgesi açısından bir tespit yapmak gerekir: Ergenekon ile Balyoz'un, şimdi de İBB davasının aynı cezaevi yerleşkesinde görülmesi, siyasi yargının hangi iktidar döneminde olursa olsun kentin merkezindeki adliyeden uzaklaşmayı tercih ettiğini gösteriyor. Ada artık denizde değil, kentin kenarında, yüksek duvarların ardında.

VII. Kimin adına

Türkiye'de her ceza hükmü aynı cümleyle açılır: "Türk Milleti adına." Anayasa da yargı yetkisinin Türk Milleti adına bağımsız mahkemelerce kullanılacağını söyler. Cümlede devlet geçmez. Hükmü kuran hâkim, kural olarak devletin değil milletin, yani yargılanan sanığı da kapsayan bir topluluğun adına konuşur. Savcı da "kamu" adına hareket eder. Kamu, devletin çıkarı değil, hukukun herkes için işlemesindeki ortak çıkardır. Bu yüzden ceza muhakemesi savcıdan yalnızca aleyhe değil, lehe delilleri de toplamasını ister.

Devlet kültü bu cümleyi sessizce değiştirir. "Türk Milleti adına" yazılır, "devlet adına" okunur. Bu yazıda ele aldığım her dönem, bu okuma değişikliğinin bir biçimiydi. İstiklal Mahkemesi'nde hâkim mebustu. Yassıada'da darbe yönetiminin atadığı bir meslek mensubuydu. Sıkıyönetimde rütbeliydi. DGM'de yanında bir subay oturuyordu. Özel yetkili mahkemede bir örgütün kadrosunda olmakla suçlandı. Her seferinde mahkeme denize açıldı ve her seferinde kürsüdekiler kendilerini oraya taşıyan iradenin adına konuştu.

O halde bir yargı sisteminin yüzen mahkemelere ne kadar açık olduğunu anlamak için kürsüye bakılmalı. Mahkeme suçtan önce mi kuruldu, yoksa sanıktan sonra mı? Önce kurulduysa, heyeti dava sürerken değişti mi? Bu hâkimin bir sonraki tayinini kim belirleyecek? Savcı lehe delili topladı mı, yoksa yalnızca iddianameye yarayanı mı? Hâkim siyasi bir davada tutuklama talebini reddedebiliyor mu ve reddettiğinde ona ne oluyor? Duruşma adliyede mi, cezaevinin duvarları ardında mı?

Bu soruların cevabı bireysel hâkim ve savcıların cesaretiyle verilemez. Cesaret bir istisnadır. Hukuk devleti ise istisnaya değil kurala yaslanmak zorundadır. Kürsüyü karaya bağlayan şeyler sıradan ve sıkıcı kurumlardır: önceden kurulmuş mahkeme, güvenceli bir özlük rejimi, yürütmeden bağımsız bir kurul, gerçek bir itiraz yolu ve herkesin girebildiği bir salon.

Devlet kültü hâkime şüpheden muafiyet, savcıya da kutsalın sözcülüğünü vaat eder. Ama tarih bu vaadin kimseyi korumadığını gösteriyor. Yassıada'nın hükmü bugün bir utanç olarak anılıyor. DGM'lerin kararları Strasbourg'da birer birer ihlal sayıldı. Özel yetkili mahkemelerin hâkimleri kendi kurdukları salonlarda sanık oldu. Yüzen mahkemenin kürsüsüne oturan, er ya da geç karaya çıkar. Karada ise onu, oraya taşıyan irade değil, yalnızca kurallar korur.

Kaynaklar

· Fahrettin Kayhan, "Devlet Kültü, Yüzen Mahkeme ve Avukat", 2026 https://www.hukukihaber.net/devlet-kultu-yuzen-mahkeme-ve-avukat

· Fahrettin Kayhan, "Avukatlık Kimliği ve Avukatın Yargı Sistemi İçindeki Yeri", Ankara Barosu Dergisi, 68, 2010/3, s. 275-287.

· Hüseyin Şık, "1921, 1924 Anayasalarında Yargı Erki ve İstiklal Mahkemeleri".

· "Üçüncü Dönem İstiklal Mahkemeleri ve Erken Cumhuriyet Döneminde Erkler Arası İlişkiler", Altınbaş Üniversitesi.

· Gencay Gürsoy, "Yassıada mahkemesi", T24.

· Nazlı Ilıcak, "Yassıada'da hukuk katliamı", Sabah, 23 Nisan 2013 (Yassıada hâkim ve savcılarının sonraki görevleri).

· "Yassıada'da savunmaya süre yok", Yeni Asır, 16 Eylül 2026.

· "Yassıada ve Silivri", Karar.

· Atilla Yayla, "Yassıada ile Silivri'yi karıştırmak", Türkiye.

· "Devlet Güvenlik Mahkemeleri", Küre Ansiklopedi.

· AİHM, İncal v. Türkiye, no. 22678/93, 9.6.1998. (HUDOC'tan teyit edilmeli)

· "Balyoz sanığı 7 kişinin beraatı bozuldu", CNN Türk.

· "ÖYM'ler kalktı, HSYK 271 hâkim ve savcının görev yerleri değişti", Diken.

· "Ergenekon savcısı Ercan Şafak'a FETÖ üyeliğinden 9 yıl 4 ay hapis", CNN Türk.

· "Balyoz davası hâkim ve savcıları sanık sandalyesinde", Aydınlık, Ağustos 2026.

· "İmamoğlu davası 9 Mart'ta Silivri'de başlıyor", Serbestiyet.

· "İmamoğlu İBB davasında savunma yapacak: İşte bilmeniz gerekenler", Medyascope, Ekim 2026.

· "Casusluk davasında ilk duruşma", Cumhuriyet, Mayıs 2026.

· Abdullah Köktürk, “Donanma Davası ve Nâzım Hikmet”, Devrimci Marksizm, Nisan 2014 (Kemal Sülker, Memet Fuat ve Kerim Korcan'ın aktarımlarına dayanır).

· Şerif Demir, "Salim Başol ve Yassıada Mahkemeleri", VASAD, Haziran 2026, s. 43-55 (BCA duruşma tutanakları, Resmî Gazete ve hatıratlara dayanır).

· "Gezi davasında tahliye yönünde oy kullanan hakimlere görev değişikliği", Diken.

· "HSK'dan, Gezi davasında beraat veren hakimlere soruşturma izni", Diken.

· Barış Terkoğlu'nun HSK müfettiş raporuna ilişkin yazısı, Halk TV.

· "Gezi davasına şerh düşen hakim Tokat'a atandı", Yetkin Report, Haziran 2022.

· "Ayşe Barım hakkında tahliye kararı veren hakim hakkında soruşturma başlatıldı", Medyascope, Şubat 2025.

· "HSK'dan gece atamaları", BirGün.