Türk Medeni Kanunu Madde 505 uyarınca: ''Mirasçı olarak altsoyu, ana ve babası veya eşi bulunan miras bırakan, mirasının saklı paylar dışında kalan kısmında ölüme bağlı tasarrufta bulunabilir. Bu mirasçılardan hiç biri yoksa, mirasbırakan mirasının tamamında tasarruf edebilir. '' denmiştir. Madde 506' da saklı paylı mirasçılar ve pay oranları düzenlenmiştir.

1. Altsoy için yasal miras payının yarısı,

2. Ana ve babadan her biri için yasal miras payının dörtte biri,

3. Sağ kalan eş için, altsoy veya ana ve baba zümresiyle birlikte mirasçı olması hâlinde yasal miras payının tamamı, diğer hâllerde yasal miras payının dörtte üçü.

Kanunda belli kişilerin saklı paylı mirasçı olarak korunmasındaki esas amaç; yasal mirasçılar arasındaki belli kimselerin muhtemel miras haklarını asgari ölçüde korumak ve aile içerisindeki mal paylaşımı arasındaki dengeler arasında asgari adaleti tesis etmektir. Bilindiği üzere miras bırakan sağlığında her türlü tasarruf özgürlüğüne sahip olmakla birlikte; yapacağı gerek sağlararası işlemler gerekse de ölüme bağlı işlemler ile tasarruf özgürlüğünü yaşamakta; muhtemel mirasçıları ise murisin mal varlığı kapsamında yaptığı işlemlere karışamamaktadır. Bu tip durumların yaşanması her halde çok muhtemeldir. Gerçekten de miras bırakan sağlığında belli başlı işlemleri gerçekleştirmekte elbette özgürdür. Ancak miras bırakan tasarruflarıyla saklı payları ihlal etmemek zorundadır. Emredici kanun hükümleri ile korunan saklı payları ihlal eden tasarruflar geçersizdir. Ancak bu geçersizlik kendiliğinden ortaya çıkmamaktadır. Saklı paylı mirasçıların miras bırakanın tasarruflarının saklı payları ihlal ettiğini dava veya defi yoluyla ileri sürmesi gerekmektedir. Saklı paylı mirasçılar bunu ileri sürdüğünde, ilgili tasarruflar saklı payları ihlal ettiği ölçüde geçersizleşecektir. İşte bu ifade yani tasarrufların saklı payları ihlal ettikleri ölçüde geçersizleştirilmesi; azaltma ve eksiltme anlamına gelen tenkis ile ifade edilmektedir. Tenkis davasında ispat yükü kural olarak davacıdadır. Davacı, saklı paylı mirasçı olduğunu, mirasbırakanın tenkise tabi bir tasarrufta bulunduğunu ve bu tasarrufla saklı payının zedelendiğini ortaya koymalıdır.

TMK Madde 570 uyarınca: '' Tenkis, saklı pay tamamlanıncaya kadar, önce ölüme bağlı tasarruflardan; bu yetmezse, en yeni tarihlisinden en eskisine doğru geriye gidilmek üzere sağlararası kazandırmalardan yapılır. Kamu tüzel kişileri ile kamuya yararlı dernek ve vakıflara yapılan ölüme bağlı tasarruflar ve sağlararası kazandırmalar en son sırada tenkis edilir. '' diyerek tenkiste sıra belirlenmiştir.

Madde 571'de; Tenkis davası açma hakkı, mirasçıların saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinin üzerinden on yıl geçmekle düşer. Bir tasarrufun iptali bir öncekinin yürürlüğe girmesini sağlarsa, süreler iptal kararının kesinleşmesi tarihinde işlemeye başlar. Tenkis iddiası, def'i yoluyla her zaman ileri sürülebilir denmiştir. Bu durumda saklı payları ihlal edilen yasal mirasçıların dava yoluyla hak düşürücü süreler içerisinde tenkis davası açması son derece önemli olup; kanunen sürelerle sınırlandırılmıştır. Muhtemel miras hakları zedelenen saklı paylı mirasçıların işbu dava yolu ile miras payları en azından asgari surette korunacak ve miras konusunda toplumsal adalet bir nebze olsun sağlanmaya çalışılacaktır.

Şunu unutmamakta fayda vardır: tenkis miras bırakan tarafından geçerli olarak yapılan ancak saklı payı ihlal eden işlemlere karşı başlatılan hukuki mercidir. Muris muvazaasında ise devrin tamamen geçersizliği istenir ve saklı pay sahibi olma şartı aranmaz. Tenkiste ise geçerli bir tasarrufun yalnızca saklı payı aşan kısmının indirilmesi istenir ve davayı yalnızca saklı paylı mirasçılar açabilir. Bu nedenle miras hukuku açısından açılacak olan dava; işlemin konusuna, sebebine ve maksadına göre şekillenmekte olduğundan esasa uygun dava açmak oldukça önemlidir.

Av. Betül ZENGİN KÖKCE