Stoacı yaklaşımın temel hareket noktası şudur: İnsan, dış dünyada meydana gelen olayları her zaman kontrol edemez; ancak bu olaylara ilişkin yargılarını ve vereceği tepkileri yönetebilir. İç huzurunun önemli ölçüde bu ayrımı kavrayabilmesine bağlı olduğunu unutmamalıdır.

Bu çerçevede avukatlar için meslek pratiğine aktarılabilecek ilkeleri şöyle sıralayabiliriz:

I. Zihinsel dayanıklılık ve stres yönetimi

1. Kontrol edebildiklerinle edemediklerini ayır.

– Dava sonucunu, hâkimin kanaatini, karşı tarafın tutumunu ve yargılamanın süresini kontrol edemezsin.

– Hukuki hazırlığını, delillerini, savunma stratejini, mesleki özenini ve duruşmadaki tutumunu kontrol edebilirsin.

– Enerjini sonuç üzerinde değil, kendi sorumluluk alanındaki faaliyetler üzerinde yoğunlaştır.

2. Sonuca değil, çabaya ve özen yükümlülüğüne odaklan.

– Her davayı kazanmak mümkün değildir.

– Başarıyı yalnızca kazanılan davalarla ölçmek, avukatı sürekli kaygı ve hayal kırıklığına mahkûm eder.

– Başarı ölçütün, hukuki imkânları doğru değerlendirmek ve elinden geleni en iyi şekilde yapmak olmalıdır.

3. Olaylarla olaylara ilişkin yorumlarını birbirinden ayır.

– Müvekkilin eleştirisi, karşı tarafın saldırganlığı veya duruşmadaki olumsuz bir gelişme, tek başına kişisel değersizliğinin göstergesi değildir.

– Önce olguyu tespit et, ardından ona yüklediğin anlamı sorgula.

– Duygusal tepki vermeden önce kendine şu soruyu sor: Bu gerçekten bir sorun mu, yoksa benim ona ilişkin yorumum mu?

4. İlk tepkinin esiri olma.

– Öfke, kaygı ve hayal kırıklığı insani tepkilerdir.

– Ancak ilk tepkinin ardından nasıl davranacağını seçmek senin sorumluluğundadır.

– Özellikle duruşmada, müvekkille görüşmede ve meslektaşlar arasındaki anlaşmazlıklarda tepki vermeden önce durakla.

5. En kötü ihtimali düşün, fakat onun gerçekleşeceğine inanma.

– Davanın kaybedilmesi, delillerin reddedilmesi, müvekkilin memnuniyetsizliği veya ekonomik kayıp ihtimalini önceden değerlendir.

– Bu ihtimallere karşı hazırlık yap.

– Ancak henüz gerçekleşmemiş bir olumsuzluğu zihninde gerçekleşmiş gibi yaşayarak bugünün huzurunu tüketme.

6. Her mücadeleye girme zorunluluğun olmadığını kabul et.

– Her provokasyona cevap vermek, her tartışmayı kazanmak ve her haksızlığa aynı anda müdahale etmek zorunda değilsin.

– Gereksiz çatışmalardan uzak durmak korkaklık değil, enerjiyi doğru kullanma becerisidir.

– Sessiz kalmanın stratejik bir tercih olabileceğini unutma.

7. Duygularını bastırma, yönet.

– Stoacılık duygusuzluk değildir.

– Öfkeyi, korkuyu ve üzüntüyü tanımak; bu duyguların davranışlarını yönetmesine izin vermemek gerekir.

– Duygusal denge, mesleki muhakemenin korunması için önemlidir.

II. Mesleki tutum ve avukatlık pratiği

8. Müvekkilin beklentileriyle hukuki gerçekleri birbirinden ayır.

– Müvekkilin istediği sonucu değil, hukukun izin verdiği ve somut olayın desteklediği sonucu esas al.

– Gerçekçi olmayan beklentileri karşılamak adına hukuki kanaatinden ödün verme.

– Müvekkile hoşuna gidecek olanı değil, bilmesi gerekeni söyle.

9. Müvekkilin sorununu kendi kişisel sorunun hâline getirme.

– Müvekkilin yaşadığı haksızlığı anlamak ve ona yardımcı olmak mesleki sorumluluktur.

– Ancak onun öfkesini, kaygısını ve çatışmalarını kendi hayatına taşımak zorunda değilsin.

– Empati kur; ancak müvekkilinin yaşadığı duygusal sürecin seni de etkisi altına almasına izin verme. Onun sorununu anlayabilmek için kendi duygusal dengeni kaybetmen gerekmez.

– Olayların dışında kal.

10. Karşı tarafı düşman değil, hukuki sürecin diğer tarafı olarak gör.

– Avukatlık bir mücadele mesleğidir; ancak kişisel husumet mesleğin parçası değildir.

– Karşı tarafın sert üslubuna aynı sertlikle karşılık vermek zorunda değilsin.

– Kişiyi değil, iddiayı ve hukuki argümanı hedef al.

11. Hâkimle ve meslektaşlarınla ilişkilerinde kişiselleştirmeden uzak dur.

– Olumsuz bir ara karar, eleştiri veya farklı hukuki değerlendirme kişisel bir saldırı olarak görülmemelidir.

– Mesleki saygınlığını sesinin yüksekliğiyle değil, hukuki donanımın, tutarlılığın ve davranışlarınla koru.

– Gerektiğinde kararlı ol; ancak nezaketi ve ölçülülüğü kaybetme.

12. Her davaya aynı duygusal yatırımı yapma.

– Her dosyanın gerektirdiği özen gösterilmelidir; ancak her dosyanın yarattığı duygusal yük aynı olmak zorunda değildir.

– Bir davanın kaybedilmesi, mesleki kimliğinin veya kişisel değerinin kaybedilmesi anlamına gelmez.

– Dosyayı mesai bitiminde zihinsel olarak da kapatabilmeyi öğren. Zihinsel duş almayı unutma.

13. Mesleki başarını başkalarının başarılarıyla ölçme.

– Başka bir avukatın kazandığı dava, senin başarısızlığın değildir.

– Mesleki rekabeti kıskançlık ve huzursuzluk kaynağına dönüştürme.

– Kendi gelişimini önceki bilgi ve performansınla karşılaştır.

14. Mesleki özgüvenini başkalarının takdirine bağlama.

– Müvekkilin memnuniyeti, takdiri veya teşekkür etmesi mesleki başarının tek ölçütü değildir.

– Doğru olanı yapmak ile takdir edilmek her zaman aynı şey değildir.

– Mesleki tatminini başkalarının beklentilerini karşılamaktan değil, mesleki sorumluluğunu gereği gibi yerine getirmekten elde et.

15. Bilmediğini kabul etmekten çekinme.

– Her hukuk dalına, her mevzuat değişikliğine ve her içtihada hâkim olmak mümkün değildir.

– Bilmediğini kabul etmek zayıflık değil, entelektüel dürüstlüktür.

– Araştır, öğren, danış ve gerektiğinde uzman desteği al.

16. Mesleki itibarını kısa vadeli kazançların üzerinde tut.

– Her dosya kabul edilmek zorunda değildir.

– Her müvekkilin talebi yerine getirilmek zorunda değildir.

– Mesleki bağımsızlığını, dürüstlüğünü ve etik ilkelerini korumak, kısa vadeli maddi kazançtan daha değerlidir.

III. Zaman yönetimi ve çalışma disiplini

17. Acil olanla önemli olanı birbirinden ayır.

– Her telefon, mesaj ve müvekkil talebi acil değildir.

– Günlük işlerini önem ve süre bakımından önceliklendir.

– Sürekli başkalarının taleplerine cevap vererek kendi çalışma düzenini kaybetme.

18. Ertelemeyi azalt, zihinsel yükü hafiflet.

– Tamamlanmamış işler zihinde sürekli bir yük oluşturur.

– Büyük işleri küçük ve yönetilebilir aşamalara böl.

– Bir işi bitirmeye yönelik somut adım atmak, belirsizlikten kaynaklanan kaygıyı azaltır.

19. Dinlenmeyi mesleki disiplinin bir parçası olarak gör.

– Sürekli çalışmak, verimli çalışmak anlamına gelmez.

– Zihinsel yorgunluk dikkat, muhakeme ve karar verme kalitesini düşürebilir.

– Uykuya, fiziksel aktiviteye, aileye ve sosyal yaşama zaman ayır.

20. Hayatını yalnızca mesleğe indirgeme; zamanın sınırlı olduğunu unutma.

– Mesleki sorumluluklar hayatın tamamını işgal etmemelidir.

– Sürekli daha fazla çalışmayı, daha başarılı ve daha verimli yaşamakla karıştırma.

– Seneca'nın da vurguladığı gibi sorun çoğu zaman zamanın azlığı değil, zamanın nasıl kullanıldığıdır.

– Mesleğine ayırdığın zaman kadar ailene, dostluklarına ve yaşamın diğer değerlerine de zaman ayır.

21. Kendine ait bir yaşam alanı oluştur.

– Mesleki kimliğin bütün kişiliğin değildir.

– Meslek dışında da ilgi alanların, uğraşların ve seni besleyen ilişkilerin olmalıdır.

– Mesai sona erdiğinde zihinsel olarak da işten uzaklaşabilmeyi öğren.

– Kendini yalnızca mesleki başarıların ve başarısızlıkların üzerinden değerlendirme.

22. Günün sonunda kendini sorgula, fakat kendini yargılama.

– Bugün neyi doğru yaptım?

– Nerede daha iyi davranabilirdim?

– Hangi konuda gereksiz yere öfkelendim veya kaygılandım?

– Yarın neyi farklı yapabilirim?

Bu sorularla günü değerlendir; ancak geçmişteki hatalarını sürekli zihninde tekrar ederek kendini cezalandırma.

IV. Mesleki etik, karakter ve erdem

23. Adalet arayışını kazanma arzusunun üzerinde tut.

– Avukatın görevi yalnızca müvekkilinin istediği sonucu elde etmek değildir.

– Hukuka, gerçeğe ve meslek etiğine bağlı kalmak mesleğin temelidir.

– Haklı çıkmak uğruna doğru olandan uzaklaşma.

24. Gücü değil, karakteri önemse.

– Bilgi, hitabet, tecrübe ve mesleki çevre önemli avantajlardır.

– Ancak bunların hiçbiri karakterin yerini tutmaz.

– Gerçek mesleki güç, imkânların elverdiği her şeyi yapmak değil, yapılmaması gerekeni yapmamaktır.

25. Haksızlık karşısında mücadele et, fakat haksızlığın seni değiştirmesine izin verme.

– Hukuksuzluğa karşı çıkmak mesleki ve vicdani bir sorumluluktur.

– Ancak mücadele ettiğin davranışların benzerlerini sergilemeye başlarsan kendi değerlerinden uzaklaşırsın.

– Adaletsizlikle mücadele ederken adalet duygunu kaybetme.

26. İç özgürlüğünü ve mesleki bağımsızlığını koru.

– Mesleki tutumunu müvekkilin baskısına, karşı tarafın davranışlarına veya çevrenin beklentilerine göre belirleme.

– Mesleki baskılar karşısında muhakemeni, iradeni ve davranışlarını yönetebilmek senin elindedir.

– Gerçek mesleki özgürlük, her istediğini yapabilmek değil; dış baskılara rağmen kendi değerlerine uygun davranabilmektir.

27. Eleştiri karşısında savunmaya geçmeden önce düşün.

– Her eleştiri doğru değildir; ancak her eleştiri üzerinde düşünmeye değebilir.

– Haklı eleştiriden yararlan, haksız eleştiriyi ise kişisel bir meseleye dönüştürme.

– Eleştiriyi kişiliğine yöneltilmiş bir saldırı olarak değil, gerektiğinde mesleki gelişimine katkı sağlayabilecek bir değerlendirme olarak gör.

28. Mesleki gücünü ölçülülükle birleştir.

– Her zaman konuşmak, her tartışmada son sözü söylemek ve her iddiaya cevap vermek zorunda değilsin.

– Gerektiğinde susmak, gerektiğinde geri çekilmek ve gerektiğinde kararlılıkla itiraz etmek olgunluğun göstergesidir.

– Güçlü olmakla sert olmayı birbirine karıştırma.

V. Stoacı düşüncenin günlük meslek pratiğine aktarılması

Stoacı filozofların düşüncelerinden hareketle avukatlar günlük yaşamlarında şu beş alışkanlığı geliştirebilir:

Sabah – Marcus Aurelius

Güne başlamadan önce karşılaşabileceğin zorlukları düşün. Kaba, sabırsız, haksız veya anlayışsız insanlarla karşılaşabileceğini kabul et. Bunların davranışlarının senin karakterini belirlemesine izin verme. Duruşma öncesi – Epiktetos

Kendine sor: Bugün kontrolümde olan nedir? Hazırlığım, savunmam, tutumum ve mesleki özenim. Sonuç değil, bunlar benim sorumluluğumda.

Öfke anında – Seneca

Tepki vermeden önce bekle. Öfkenin ilk etkisi geçmeden karar verme, mesaj gönderme veya tartışmayı büyütme.

Başarısızlık karşısında – Epiktetos

Kaybettiğin davayı kişisel yenilgiye dönüştürme. Olayı değerlendir, hatanı bul, dersini çıkar ve yoluna devam et.

Günün sonunda – Marcus Aurelius

Gününü gözden geçir. Doğru yaptıklarını, eksiklerini ve yarın geliştirebileceklerini değerlendir. Sonra işi zihninde bırak ve yaşamına dön.

VI. Avukatlar için Stoacı felsefenin 10 temel ilkesi

1. Kontrol edemediğin sonuçlar için kendini tüketme.

2. Elinden gelenin en iyisini yap; sonucu kabullenmeyi öğren.

3. Müvekkilinin öfkesini kendi öfken hâline getirme.

4. Her tartışmaya girme, her mücadeleyi üstlenme.

5. Karşı tarafın davranışlarının karakterini belirlemesine izin verme.

6. Başarısızlıktan ders çıkar; onu kişisel yenilgiye dönüştürme.

7. Haklı olmak kadar ölçülü olmak da önemlidir.

8. Mesleki itibarını ve dürüstlüğünü kısa vadeli kazançların üzerinde tut.

9. Adalet için mücadele ederken kendi adalet duygunu kaybetme.

10. Mesleğini hayatının önemli bir parçası yap; tamamı hâline getirme.

Stoacı felsefenin avukatlara verebileceği en önemli bilgi şudur:

Avukat, adaletin gerçekleşmesi için mücadele etmekle yükümlüdür; ancak adaletin her zaman kendi istediği biçimde gerçekleşmesini sağlayamaz. Müvekkilinin yaşadığı olaylardan, karşı tarafın davranışlarından, hâkimin kanaatinden veya yargılamanın sonucundan bağımsız olarak kendi karakterini, mesleki dürüstlüğünü, muhakemesini ve davranışlarını yönetebilir.

Mesleki olgunluk, her davayı kazanmakta değil; kaybedilen davadan sonra da mesleki onuru koruyabilmekte, haksızlık karşısında öfkenin esiri olmadan mücadeleyi sürdürebilmekte ve bütün bunları yaparken kendi iç dengesini kaybetmemektedir.

Çünkü avukatın görevi adalet için mücadele etmektir; bütün dünyanın adaletsizliğini tek başına omuzlamak değil.

Stoacılık, avukata mücadeleden vazgeçmeyi değil, mücadele ederken kendini kaybetmemeyi, kendinden vazgeçmemeyi öğretir.

Kenan ARSLANBOĞAN

Hakim

Dipnot: Stoacı felsefeye ilişkin değerlendirmelerde Epiktetos'un El Kitabı, Marcus Aurelius'un Kendime Düşünceler ve Seneca'nın Öfke Üzerine, Yaşamın Kısalığı Üzerine ve Lucilius'a Ahlak Mektupları adlı eserlerinden yararlanılmıştır.