“Hâkim, gam ve gusse ve açlık ve galebe-i nevm gibi sıhhat-ı tefekküre mâni olabilecek bir ârıza ile zihni müşevveş olduğu halde hükme tasaddi etmemelidir.”

Günümüz Türkçesiyle: Hâkim; üzüntü, keder, açlık ve uyku bastırması gibi sağlıklı düşünmeye engel olabilecek bir durumla zihni karışık haldeyken hüküm vermeye kalkışmamalıdır.

— Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye, m. 1812

Öz. Türkiye’deki mahkemelerin çoğunda duruşmalar birer ikişer dakika arayla, gerçekçi olmayan bir takvime göre planlanıyor ve saatinde başlayan duruşma istisna sayılıyor. Uzun sürecek, tanık dinlenecek duruşmalar çoğu zaman oturumun sonuna bırakılıyor; Sabaha konan bir duruşmaya öğleden sonra girilmesi sıradan bir durum haline gelmiş bulunuyor. Sona kalan davalarda hâkimin daha sabırsız, öfkeli ve aceleci davrandığı gözleniyor. Bu makale söz konusu gözlemi dört mercekten okuyor: İsrail’deki şartlı tahliye kararları üzerine yapılan ve “kahvaltı etkisi” adıyla tanınan araştırma ile açlık ve öfke üzerine yapılan çalışmalar, Kahneman’ın hızlı düşünme ve gürültü kavramları, Posner’ın yargısal davranış kuramları ve mikro sosyoloji. Sahadan bir vaka, dört tanıklı bir duruşmanın yorgunluk nedeniyle yarıda kesilip dört ay ertelenmesini anlatırken, diyabetli bir hâkim üzerine kurulan varsayımsal bir vaka sorunu büyüteç altına alıyor. Mecelle’nin aç ya da uykusu bastırmış hâkimin hüküm vermemesini öğütleyen hükmü de bugünkü duruşma planlaması düzenlemeleriyle karşılaştırılıyor. Makalenin savunduğu tez, bu düzenin en fazla dikkat gerektiren dosyaları en yorgun ve en aç hâkimin önüne getirdiği ve sorunun hâkimin kan şekerinden çok, kan şekerini düşüren takvimde yattığıdır.

Giriş

Adliye koridorunda bir gün geçirmiş herkes bu sahneyi tanır. Sabah saatlerinde kısa duruşmalar art arda akıp giderken, öğleye doğru ve bazen öğleden sonra koridor tanıklarla, taraflarla ve avukatlarla dolmaya başlar. Duruşma salonunun kapısındaki listede yazan saatlerin çoktan geçtiğini herkes bilir, ama kimse bunu şaşırtıcı bulmaz. Günün son dosyalarına gelindiğinde ise salondaki herkes yorgundur ve bu yorgunluktan hâkim de payını almıştır.

Yargısal kararın yalnızca hukuk kuralı ve olgulardan çıktığı varsayımı, modern hukuk devletinin temel inançlarından biridir. Oysa hâkim de yorulan, acıkan, öfkelenen ve kendisine çizilmiş bir takvime göre çalışan bir insandır. “Kahvaltı etkisi” tartışması bu gerilimi akılda kalıcı bir imgeye dönüştürmüş ve hâkimin yemek molasının kararı etkileyip etkilemediğini sormuştu. Türkiye’deki duruşma pratiği ise daha sert bir soru soruyor: Mola hiç yoksa ya da -beş on dakikaya inmişse ne olur? Ve en ağır dosyalar, bu takvimin içinde bilerek en sona konuyorsa?

Bu makale ampirik bir ölçüm sunma iddiası taşımıyor. Amacı, bir saha gözlemini kuramsal bir çerçeveye yerleştirmek, bu gözlemin hukuki sonuçlarını tartışmak ve nasıl sistematik biçimde araştırılabileceğine dair bir öneri geliştirmektir. Bu amaçla önce gözlem ve onu somutlaştıran bir vaka anlatılacak, ardından İsrail araştırması ve ona yöneltilen eleştiriler ayrıntılı olarak ele alınacak, daha sonra sırasıyla açlık araştırmaları, Kahneman, Posner ve mikro sosyoloji merceklerine geçilecektir.

Gözlem: Türk Duruşma Salonunda Bir Gün

Türkiye’de mahkemelerin büyük bölümünde duruşma takvimi, gerçekte uyulması mümkün olmayan bir düzen üzerine kuruludur. Duruşmalar çoğu zaman birer ikişer dakika arayla planlanır; oysa en basit bir erteleme duruşması bile tarafların çağrılması, kimlik tespiti ve ara kararın tutanağa geçirilmesi nedeniyle bundan daha uzun sürer. Bu nedenle duruşmaların saatinde başlaması kural değil istisnadır ve gecikme gün içinde katlanarak birikir. Sabah için planlanmış bir duruşmaya öğleden sonra girilmesi, adliyelerde nadir rastlanan bir durum değildir. Bu sorun yeni de değildir: Türkiye Barolar Birliği, 2012 yılında Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu’na başvurarak mahkemelerin günün duruşmalarına aynı ya da çok yakın saatler verdiğini ve tarafların, avukatların, tanıkların ve bilirkişilerin saatlerce bekletildiğini bildirmişti (HSYK, 2012).

Böyle bir takvimde tipik bir gün üç evrede ilerler. Sabah evresinde ara karar, erteleme ya da bilirkişi raporu bekleme gibi kısa duruşmalar yapılır; bunlar birkaç dakika sürer ve sıra görece hızlı erir. Öğleye doğru ise ise mola ya hiç verilmez ya da on dakikayı geçmeyen kısa bir araya indirgenir, çünkü koridorda bekleyen dosyalar vardır ve sabahtan biriken gecikme kapatılmak istenmektedir. Öğleye doğru ve öğleden sonra ise tanık dinlenecek, tarafların uzun beyanda bulunacağı çekişmeli dosyalar ele alınır. Gözlemlere göre hâkim bu son evrede daha sabırsız, daha öfkeli ve daha aceleci davranır.

Bu düzenin hâkimin bakış açısından anlaşılır gerekçeleri vardır. Kısa dosyaları öne almak, çok sayıda kişinin saatlerce beklemesini önler; uzun bir tanık dinlemesini sabahın ilk saatlerine koymak ise arkasındaki bütün dosyaları kilitler. Mola vermemek de birikmiş gecikmeyi azaltmanın en kolay yolu gibi görünür. Kısacası pratik, bir kuyruk yönetimi mantığıyla tutarlıdır.

Ne var ki bu mantık önemli bir şeyi hesaba katmaz: Dosyaların dikkat ihtiyacı ile hâkimin dikkat kapasitesi gün boyunca ters yönde ilerler. Tanık dinleme, yargılamada en çok dikkat, sabır ve yorum gerektiren işlerden biridir; tanığın anlattıklarını izlemek, çelişkileri yakalamak, doğru soruyu doğru anda sormak ve bütün bunları tutanağa doğru biçimde geçirmek ciddi bir zihinsel emek ister. Gözlenen düzende bu emek, günün en aç ve en yorgun saatlerine kalmaktadır. Bu tablonun ne kadar yaygın olduğu, mahkeme türlerine ve illere göre nasıl değiştiği henüz sistematik olarak ölçülmemiştir; ancak aşağıdaki vaka, örüntünün nasıl işlediğini somut biçimde göstermektedir.

Sahadan Bir Vaka: Yarım Kalan Tanık Dinlemesi

Aşağıdaki vaka yazarın saha gözlemine dayanmaktadır; mahkeme ve taraf bilgileri anonimleştirilmiştir. Bir davada dört tanığın dinleneceği duruşma saat 11.45’e konmuştu. Programa göre bu, öğleden önceki son duruşmaydı; öğle arasından sonra, saat 14.00’te diğer davaların duruşmalarına devam edilecekti ve öğleden sonra için yedi duruşma daha planlanmıştı. Ancak sabahtan biriken gecikme nedeniyle duruşmaya ancak 12.30’da, yani planlanan saatten kırk beş dakika sonra girilebildi. Hâkim duruşmadan önce on dakikalık bir ara verdi. İki tanığın dinlenmesi yaklaşık bir saat sürdü ve saat 13.30’u buldu. Bu noktada hâkim, yorgunluktan ara kararını bile tam kurmadan duruşmayı sonlandırıp kürsüden ayrıldı. Kalan iki tanığın dinlenmesi dört ay sonraki celseye kaldı ve hâkimin öğle arası, 14.00’te başlayacak yedi duruşmalık öğleden sonra oturumundan önce yarım saate indi.

Vakanın ilk dikkat çekici yanı, planın baştan gerçekçi olmamasıdır. Duruşma için 11.45 ile 14.00 arasında, hâkimin kendi öğle arası da dahil olmak üzere yaklaşık iki saat on beş dakikalık bir süre ayrılmıştı. İki tanık yaklaşık altmış dakika sürdüğüne göre dört tanığın dinlenmesi iki saat kadar sürecekti. Duruşma saatinde başlasaydı bile hâkime öğle yemeği için çeyrek saat kalacaktı; kırk beş dakikalık gecikmeyle başladığında ise dört tanığın dinlenmesi, hâkim hiç yemek yemese bile öğleden sonraki yedi duruşmanın başlangıcını geciktirecekti. Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu’nun 2012’de mahkemelerden duruşma saatlerini “ifadelerine başvurulacak kişi sayısı” gibi etkenleri göz önüne alarak belirlemelerini istemesi, tam da bu tür durumları önlemeye yönelikti (HSYK, 2012).

Vakanın ikinci önemli yanı, öğle arasının işlevindeki dönüşümdür. Aşağıda ayrıntılı olarak ele alınacak İsrail araştırmasında yemek molası, hâkimin toparlandığı ve kararların yeniden olumluya döndüğü bir “sıfırlama” noktasıydı. Bu vakada ise öğle arası bir dinlenme anı olmaktan çıkıp duruşmayı kesen bir son tarihe dönüşmüştür. Duruşma uzadıkça öğle arası erimiş, 13.30’da hâkimin önünde yarım saatlik bir yemek arası ve ardından yedi duruşmalık yeni bir oturum kalmıştır. Bu koşullarda duruşmayı yarıda kesmek, hâkim açısından belki de kalan tek seçenekti.

Vakanın üçüncü yanı, yorgun hâkimin başvurduğu “kolay seçeneğin” yargılamayı uzatmasıdır. Kalan iki tanığın dinlenmesinin dört ay sonraya kalması, hız kazanmak için sıkıştırılmış bir programın yargılamaya en az bir celse ve dört ay eklediği anlamına gelir. Ara kararın tam kurulmadan duruşmanın sonlandırılması ise ayrı bir sorundur: Ara karar, bir sonraki adımları, kimin ne yapacağını ve yargılamanın nasıl süreceğini belirleyen bir kapanış işlemidir ve onun yarım kalması, salondakileri belirsizlik içinde bırakır.

Son olarak vaka, bedelin kimler tarafından ödendiğini açıkça gösterir. Dinlenemeyen iki tanık o gün adliyeye gelmiş, saatlerce beklemiş ve dinlenmeden evlerine gönderilmiştir. Aynı olay hakkındaki tanık beyanları artık dört ay arayla alınacaktır; bu sürede tanıkların hafızası zayıflayabilir, dinlenen tanıkların anlattıkları diğerlerine ulaşabilir ve dosyaya bakan hâkim değişebilir. İlk iki tanığı dinleyen hâkimin edindiği izlenim, son iki tanığı dinleyecek bir hâkime ancak tutanaktaki özet olarak ulaşabilecektir. Tek bir vaka elbette genelleme yapmak için yeterli değildir; ancak makalenin sonunda önerilen hipotezlerin neyi ölçmesi gerektiğini açık biçimde ortaya koymaktadır.

Kahvaltı Etkisi: İsrail Araştırması ve Eleştirileri

Bir Klişenin Sınanması

“Adalet, yargıcın kahvaltıda ne yediğine bağlıdır” sözü, yirminci yüzyılın başında Amerika Birleşik Devletleri’nde ortaya çıkan hukuki realizmin en bilinen karikatürüdür. Hukuki realistler, yargısal kararların yalnızca hukuk kurallarının mantıksal uygulamasıyla açıklanamayacağını, psikolojik, siyasal ve toplumsal etkenlerin de kararları şekillendirdiğini savunmuşlardı. Eleştirmenleri ise bu görüşü, hâkimin midesine indirgeyerek alaya almıştı. Shai Danziger, Jonathan Levav ve Liora Avnaim-Pesso, 2011 yılında Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS) dergisinde yayımladıkları makalede, bu karikatürü gerçek yargısal kararlar üzerinde sistematik olarak sınamayı amaçladılar. Makalenin dergideki editörü, karar psikolojisi alanının öncülerinden Daniel Kahneman’dı (Danziger vd., 2011).

Araştırmanın Tasarımı

Araştırmacılar, İsrail’de dört büyük cezaevine hizmet veren ve ülkedeki şartlı tahliye taleplerinin yaklaşık yüzde kırkını karara bağlayan iki şartlı tahliye kurulunun kararlarını incelediler. Veri seti, on aylık bir dönem içindeki elli günde, sekiz deneyimli hâkimin başkanlık ettiği kurullarca verilen 1.112 karardan oluşuyordu. Her kurulda bir hâkimin yanında bir kriminolog ve bir sosyal hizmet uzmanı yer alıyordu. Taleplerin yaklaşık yüzde yetmiş sekizi şartlı tahliye talebiydi; geri kalanı ise tahliye koşullarının ya da infaz koşullarının değiştirilmesine ilişkindi. Kurullar günde on dört ile otuz beş arasında, ortalama yirmi üç dosyaya bakıyor ve her dosyaya ortalama yalnızca altı dakika ayırıyordu. Taleplerin yaklaşık yüzde altmış dördü reddediliyordu; dolayısıyla kurulların “varsayılan” kararı ret idi (Danziger vd., 2011).

Araştırmanın kilit unsuru, hâkimlerin gün içindeki iki yemek molasıydı. Sabah 9.49 ile 10.27 arasında başlayan ve ortalama otuz sekiz dakika süren bir ara öğün (sandviç ve meyve) ile 12.46 ile 14.10 arasında başlayan ve ortalama elli yedi dakika süren bir öğle yemeği, günü üç ayrı “karar oturumuna” bölüyordu. Araştırmacılar her kararın oturum içindeki sırasını kaydettiler ve kararları; suçun ağırlığı, önceki mahkûmiyet sayısı, cezaevinde geçirilen süre, rehabilitasyon programına katılım olanağı, cinsiyet ve etnik köken gibi hukuken anlamlı olabilecek değişkenleri kontrol ederek, her hâkime özgü sabit etkiler içeren lojistik regresyon modelleriyle analiz ettiler (Danziger vd., 2011).

Araştırmacılara göre dosyaların sırası, mahkûmun avukatının adliyeye geliş sırasına göre belirleniyordu. Avukatlar ayrı bir odada bekliyor, duruşmaları göremiyor ve molaların ne zaman verileceğini bilemiyordu. Hâkime de dosyanın ayrıntıları önceden verilmiyor, ancak mahkûm ve avukatı salona geldiğinde kâtip tarafından sunuluyordu. Molaların zamanına ise hâkim kendisi karar veriyordu. Bu düzen, araştırmacıların gözünde dosya sırasının kararın içeriğinden bağımsız olduğunu, yani bir tür doğal deney oluşturduğunu gösteriyordu (Danziger vd., 2011).

Bulgular ve Yorum

Bulgular çarpıcıydı. Her oturumun başında mahkûmların lehine karar verilme olasılığı yaklaşık yüzde altmış beşti; oturum ilerledikçe bu olasılık düzenli olarak düşüyor ve molaya yaklaşıldığında neredeyse sıfıra iniyordu. Moladan sonraki ilk dosyalarda ise oran yeniden yaklaşık yüzde altmış beşe çıkıyordu. Bu desen, kontrol değişkenleri modele eklendiğinde de ortadan kalkmıyordu (Danziger vd., 2011).

Yazarlar bu bulguyu “zihinsel tükenme” (mental depletion, ego depletion) kavramıyla açıklamayı önerdiler. Buna göre art arda karar veren bir hâkimin zihinsel kaynakları azalmakta ve hâkim, en az çaba gerektiren seçeneğe, yani mevcut durumu koruyan ret kararına yönelmektedir. Mola ise dinlenme, ruh halinin düzelmesi ya da kan şekerinin yükselmesi yoluyla bu kaynakları yenilemektedir; yazarlar bu üç mekanizmayı birbirinden ayıramadıklarını da kabul ediyorlardı. Makale, sonuçlarının “adalet, yargıcın kahvaltıda ne yediğidir” karikatürüyle uyumlu olduğunu belirterek kapanıyordu. Görüşülen avukatların ve kurul üyelerinin dosya sırasını kararı etkileyen bir unsur olarak görmemesi ise etkinin, karar verenlerin farkında olmadan işlediğini düşündürüyordu (Danziger vd., 2011).

Makale kısa sürede hukuk, psikoloji ve ekonomi literatüründe en çok atıf alan çalışmalardan biri haline geldi. Kahneman’ın 2011’de yayımlanan Hızlı ve Yavaş Düşünme kitabında bulguyu zihinsel tükenmenin en rahatsız edici örneklerinden biri olarak anlatması, onun geniş kitlelere ulaşmasını sağladı. Yargıda yapay zekâ kullanımını savunanlar da “insan hâkimin tutarsızlığı” için sıklıkla bu çalışmaya başvurdular.

Eleştiriler

Bulgunun gücü, aynı zamanda ona yöneltilen kuşkuların da kaynağı oldu. İlk ve en önemli eleştiri, İsrail Yüksek Mahkemesi araştırma biriminden Keren Weinshall-Margel ile John Shapard’dan geldi. Yazarlar, kurul üyeleri, avukatlar ve cezaevi personeliyle yaptıkları görüşmelere dayanarak dosya sırasının rastgele olmadığını ileri sürdüler. Örneğin avukatı olmayan mahkûmların dosyaları genellikle oturumun sonuna kalıyordu ve bu mahkûmların talepleri zaten daha düşük oranda kabul ediliyordu. Yazarlara göre mola sonrası olumlu karar artışı, molaların kararları etkilediğinin değil, dosya sıralamasının bir yan ürünüydü (Weinshall-Margel ve Shapard, 2011). Danziger ve arkadaşları bu eleştiriye verdikleri yanıtta yeni analizler sundular ve dosya sırası ile mola değişkenlerinin bu etkenler kontrol edildiğinde de anlamlı kaldığını savundular (Danziger vd., 2011b).

İkinci önemli eleştiri, Alman psikolog Andreas Glöckner’in 2016’da yayımladığı simülasyon çalışmasıdır. Glöckner, olumlu kararların yazılmasının olumsuz kararlardan daha uzun sürdüğü ve hâkimin, molaya az zaman kalmışken uzun sürecek bir dosyaya başlamaktan kaçındığı varsayımlarıyla, tamamen rasyonel davranan bir hâkimin de benzer büyüklükte bir desen üretebileceğini gösterdi. Ona göre gözlenen etki, en azından büyük ölçüde, istatistiksel bir yanılsamaydı (Glöckner, 2016). Psikolog Daniël Lakens ise daha genel bir noktaya dikkat çekti: Yüzde altmış beşten sıfıra inen bir etki, herhangi bir psikolojik mekanizmanın üretebileceğinden “imkânsız derecede” büyüktür. Nitekim zihinsel tükenme etkisinin kendisi de meta-analizlerde ve çok sayıda laboratuvarın katıldığı tekrar çalışmalarında küçük ya da sıfıra yakın çıkmıştı (Lakens, 2017; Glöckner, 2016).

Bu eleştiriler, hâkimlerin kararlarının dışsal etkenlerden hiç etkilenmediğini kanıtlamaz. Gösterdikleri şey, aynı grafiğin, rasyonel davranan hâkimlerin kurumsal prosedürlerle etkileşiminden de doğabileceğidir. Bu ayrım, bu makalenin yaklaşımı açısından belirleyicidir: Sorun hâkimin midesinde değilse bile, dosyaların hangi sırayla ve hangi koşullarda hâkimin önüne geldiğini belirleyen örgütsel düzende olabilir.

Türk Pratiğiyle Karşılaştırma

Türkiye’deki duruşma pratiği, İsrail tartışmasındaki iki rakip açıklamanın ikisini birden aynı güne yığmaktadır. Glöckner’in rasyonel hâkimi uzun bir dosyaya moladan hemen önce başlamaktan kaçınıyordu; Türkiye’de ise uzun dosyalar bilerek oturumun sonuna, yani molanın hemen önüne konmaktadır. İsrail’de yemek molası ortalama bir saate yakın sürüyor ve bir sıfırlama işlevi görüyordu; Türkiye’de ise mola ya hiç verilmemekte ya da vakada görüldüğü gibi yarım saate inmektedir. Aşağıdaki tablo bu farkları özetlemektedir.

İsrail şartlı tahliye kurulu

Türk duruşma pratiği (gözlem)

Kararı veren

Üç kişilik kurul (hâkim, kriminolog, sosyal hizmet uzmanı)

Çoğu ilk derece mahkemesinde tek hâkim

Dosya başına süre

Ortalama altı dakika

Birer ikişer dakika arayla planlanıyor, tanıklı dosyalarda saatler sürebiliyor

Yemek molası

Günde iki mola, öğle yemeği ortalama 57 dakika

Çoğu zaman yok ya da beş on dakika; sıkıştığında yarım saate iniyor

Uzun dosyaların yeri

Moladan hemen önce başlatılmıyor (Glöckner’in açıklaması)

Bilerek sona bırakılıyor

Dikkat gerektiren iş

Dosya incelemesi ve kısa görüşme

Tanık dinleme, çapraz soru, uzun beyanlar

Etkinin yönü

Oturum sonuna doğru olumlu karar azalıyor

Oturum sonuna doğru sabırsızlık, öfke ve acele artıyor

Yenilenme fırsatı

Molayla sıfırlanıyor

Sıfırlanmıyor, yorgunluk birikiyor

Tablonun son satırı, iki pratik arasındaki en kritik farkı göstermektedir. İsrail’de mola bir sıfırlama noktasıydı; gözlenen Türk pratiğinde ise böyle bir nokta bulunmamaktadır. Uzun dosyaların sona bırakılması, ilk bakışta Glöckner’in rasyonel planlama mantığına benzese de burada bu mantık molayı korumak için değil, molayı ortadan kaldırarak işlemektedir. Sonuçta hem sıralama etkisi hem de yorgunluk etkisi aynı dosyalarda, oturumun sonunda buluşmaktadır.

Kan Şekeri Ne Kadar Açıklar?

Başlıktaki “kan şekeri” ifadesi bir mecaz olarak okunmalıdır. Açlığın öfke ve huzursuzlukla ilişkili olduğuna dair kanıtlar güçlenirken, “öz denetimin yakıtı glikozdur” fikri büyük ölçüde çürütülmüştür.

Açlık ile öfke arasındaki ilişkiye dair en güncel kanıtlardan biri, Viren Swami ve arkadaşlarının 2022’de yayımladığı saha çalışmasıdır. Araştırmacılar Orta Avrupa’dan altmış dört katılımcıyı yirmi bir gün boyunca, günde beş kez cep telefonu uygulaması aracılığıyla izlemiş ve toplam 9.142 yanıt toplamışlardır. Katılımcıların kendi bildirdikleri açlık düzeyi arttıkça öfke ve huzursuzluk artmakta, keyif ise azalmaktaydı; bu ilişki yaş, cinsiyet, beden kitle indeksi, beslenme alışkanlıkları ve kişilik özelliklerinden bağımsız olarak gözlenmiştir. Yazarlar, tek soruluk ölçümleri ve öz bildirime dayanmayı çalışmanın sınırlılıkları olarak belirtmektedir (Swami vd., 2022).

Kan şekerinin doğrudan irade gücünü belirlediği fikri ise farklı bir yazgıya sahip olmuştur. Matthew Gailliot, Roy Baumeister ve arkadaşları 2007’de öz denetim gerektiren görevlerin kan şekerini tükettiğini ve şekerli bir içeceğin iradeyi yenilediğini ileri sürmüşlerdi (Gailliot vd., 2007). Bu model sonraki yıllarda hem kavramsal hem de ampirik açıdan yoğun eleştirilere uğradı: Öz denetimin kan şekerini düşürdüğüne dair kanıt bulunamadı ve glikoz içeceklerinin beklenen etkiyi yeniden üretemediği görüldü (Lange ve Kurzban, 2014). Modelin dayandığı daha geniş “ego tükenmesi” kuramı da büyük ölçekli tekrar çalışmalarında sıfıra yakın etkiler vermiştir.

Bu durumda hâkimin öğleden sonraki sabırsızlığını mekanik bir “yakıt bitti” süreciyle açıklamak zayıf bir dayanak olur. Buna karşılık açlığın, yorgunluğun ve uzun süre aralıksız oturmanın öfkeyi ve huzursuzluğu artırması hem gündelik deneyimle hem de saha araştırmalarıyla uyumludur. Bu nedenle makalenin geri kalanında “kan şekeri” ifadesi, açlık, yorgunluk ve gün boyunca birikmiş gerilimin toplamını anlatan bir mecaz olarak kullanılacaktır.

Kahneman’ın Merceği: Hızlı Düşünce ve Gürültü

Daniel Kahneman bu tartışmanın hem içinde hem de çözümünde yer alır. İsrail araştırmasının dergideki editörü olmuş, bulguyu Hızlı ve Yavaş Düşünme (2011) kitabıyla geniş kitlelere taşımış, on yıl sonra Olivier Sibony ve Cass Sunstein ile birlikte yazdığı Gürültü (2021) kitabında ise bu makale için daha sağlam bir çerçeve önermiştir.

Sistem 1, Sistem 2 ve Yorgun Hâkim

Kahneman zihnin işleyişini iki sistem üzerinden anlatır. Sistem 1 hızlı, otomatik ve sezgisel çalışır; Sistem 2 ise yavaş, dikkatli ve çaba isteyen düşünmeyi temsil eder ve Sistem 1’in önerilerini denetleme görevini üstlenir. Yorgunluk, dikkat dağınıklığı ya da zihinsel tembellik durumlarında insanlar Sistem 2’nin denetimini gevşetir ve Sistem 1’in hazır cevabına geri döner (Kahneman, 2011). Kahneman İsrail bulgusunu tam da bu çerçeveyle yorumlamış, yorgun ve aç hâkimlerin varsayılan kolay seçeneğe, yani tahliye talebini reddetmeye yöneldiğini söylemiş; bir radyo söyleşisinde ise insanların beyindeki glikoz düzeyinden güçlü biçimde etkilendiğini eklemiştir (NPR, 2011). Yukarıda görüldüğü gibi glikoz açıklaması sonradan büyük ölçüde zayıflamıştır; ancak “yorulan zihin varsayılana kayar” fikri gündelik deneyimle uyumlu olmayı sürdürmektedir.

Bu noktada Türk duruşma salonu için önemli bir soru doğar: Burada varsayılan seçenek nedir? İsrail’de varsayılan, ret kararıydı. Oturumun sonundaki tanıklı bir duruşmada ise varsayılan çoğu zaman bir karar değil, bir kısayoldur. Tanığın sözünü kesmek ve beyanını hızla özetlemek, avukatın ek sorularını “dava ile ilgisiz” diyerek reddetmek ya da dosyayı ertelemek ve yükü bir sonraki duruşmaya devretmek bu kısayolların başlıcalarıdır. Bunlardan sonuncusu özellikle dikkat çekicidir, çünkü yorgun hâkimin “kolay seçeneği” yargılamayı uzatmaktadır. Sahadan aktarılan vakada olan da tam olarak budur: Hız kazanmak için sıkıştırılmış bir program, sonunda yargılamaya dört ay eklemiştir.

Gürültü: Mekanizma Gerektirmeyen Bir Çerçeve

Kahneman, Sibony ve Sunstein Gürültü kitabında yargı hatalarını iki türe ayırır: yanlılık ve gürültü. Yanlılık, kararların sistematik olarak belirli bir yöne kaymasıdır; gürültü ise aynı olması gereken yargılarda ortaya çıkan istenmeyen dağılımdır. Yazarların tanımladığı üç gürültü türünden biri olan “durum gürültüsü” (occasion noise), aynı kişinin farklı zamanlarda aynı olaya farklı karar vermesini anlatır (Kahneman, Sibony ve Sunstein, 2021).

Bu çerçeve, bu makale için iki nedenle önemlidir. Birincisi, mekanizma tartışmasını aşmayı mümkün kılar. Sunstein’ın ifadesiyle gürültü nedensel değil, istatistiksel bir kavramdır (University of Chicago, 2021). Dolayısıyla sorunun kan şekerinden mi, yorgunluktan mı, yoksa öfkeden mi kaynaklandığını kesin olarak bilmek gerekmez; aynı dosyanın sabah ve akşam farklı işlem görmesi, kendi başına bir adalet sorunudur. İkincisi, bu çerçeve hâkimin duygu durumunun kararlara yansıdığını gösteren ampirik çalışmalara dayanır. Bunların en çarpıcılarından biri, Ozkan Eren ve Naci Mocan’ın Louisiana’daki çocuk mahkemelerinin 1996–2012 arasındaki kararlarını inceleyen çalışmasıdır. Yazarlar, Louisiana State University futbol takımının beklenmedik yenilgilerinin ardından gelen haftada hâkimlerin daha uzun cezalar verdiğini ve bu etkinin bedelini orantısız biçimde siyah sanıkların ödediğini bulmuşlardır (Eren ve Mocan, 2018). Bir futbol maçının yarattığı duygusal sarsıntı kararlara yansıyabiliyorsa, saatlerce aralıksız süren bir duruşma gününün yansımaması için bir neden görünmemektedir.

Kahneman’ın Önerileri Duruşma Salonunda

Gürültü kitabında önerilen “karar hijyeni” ilkeleri, Türk duruşma pratiğine şu şekilde çevrilebilir:

Kahneman’ın önerisi

Duruşma salonundaki karşılığı

Sezgiyi ertele, önce unsurları ayrı ayrı değerlendir

Tanık dinlemesini önceden belirlenmiş sorular ve başlıklar üzerinden yapılandırmak

Kararı farklı bir zamanda yeniden gözden geçir

Tanık dinlenen gün hüküm kurmayıp kararı başka bir güne bırakmak

Birden çok bağımsız yargıyı bir araya getir

Heyetli mahkemelerde üyelerin görüşlerini müzakereden önce bağımsız olarak oluşturması

Gürültüyü denetle (noise audit)

Aynı tür dosyalarda saat dilimine göre duruşma süresini ve karar dağılımını UYAP verisiyle izlemek

Kahneman’ın merceği makalenin ana tezini güçlendirmekle birlikte ona önemli bir düzeltme de getirir. Sorun, hâkimin zihninin yorulmasından çok, kurumun bu yorgunluğu ölçmeyen ve hesaba katmayan bir takvimle çalışmasıdır. Gürültü, ölçülmediği sürece görünmez kalır.

Posner’ın Merceği: Hâkim de Bir Çalışandır

Richard Posner, How Judges Think (2008) adlı kitabını uzun yıllar Amerika Birleşik Devletleri’nde federal istinaf hâkimi olarak çalıştıktan sonra yazmıştır. Posner’a göre hâkimler rutin davalarda hukuk kurallarını bildik biçimde uygular; kuralların yetmediği davalarda ise deneyime, duyguya ve çoğu zaman bilinçdışı inançlara başvururlar. Bu süreci açıklamak için yargısal davranışın dokuz kuramını tartışır: tutumsal, stratejik, sosyolojik, psikolojik, ekonomik, örgütsel, pragmatik, fenomenolojik ve legalist kuramlar (Posner, 2008, s. 19). Bu kuramlardan dördü molasız duruşma gününü yeni bir açıdan görmeyi sağlar.

Bunlardan ilki, ekonomik kuramın vurguladığı boş zaman tercihidir. Posner’a göre hâkim de bir çalışandır ve onun “fayda fonksiyonunda” gelir, prestij ve itibarın yanında boş zaman da yer alır. Posner, boş zaman tercihinin hâkimlerin “yargısal ekonomi”ye verdiği önemi, tarafları sulhe zorlama eğilimini ve işlerin yardımcılara aşırı ölçüde devredilmesini açıklayabileceğini ileri sürer (s. 36). Bu görüş, molasız gün için rahatsız edici ama sınanması gereken alternatif bir hipotez doğurur: Öğle molasını atlamak yalnızca koridorda bekleyenler için değil, günü erken bitirmek için de yapılıyor olabilir. Posner ayrıca ABD’deki hâkimlerin iş yükü şikâyetlerine kuşkuyla bakar (s. 60). Ancak birer ikişer dakika arayla duruşma konan bir sistemde bu kuşkunun ne ölçüde geçerli olduğu, Türkiye’deki dosya yükü, iyi bir hakimin fizyolojik ve mental kapasitesinin çok üstünde olduğu bir gerçektir.

İkincisi ve bu makale için belki de en değerlisi, Posner’ın duyguların bilgi işleme üzerindeki etkisine ilişkin gözlemidir (s. 106–107). Bazı duygular, özellikle öfke, kişinin kendinden emin olma duygusunu artırır; kendinden emin olan kişi ise sistematik ve zahmetli analizden kaçınır, başka bir deyişle analizin yerine duyguyu koyar. Posner bu görüşünü Larissa Tiedens ve Susan Linton’ın deneysel bulgularına dayandırır (Tiedens ve Linton, 2001). Bu açıdan bakıldığında oturumun sonundaki öfkeli hâkim yalnızca sabırsız değildir; tanık dinlemenin en çok sistematik analiz gerektirdiği anda, kendinden en emin olduğu durumdadır.

Üçüncüsü, Posner’ın aynı bağlamda çekişmeli yargılama düzenine yüklediği işlevdir. Ona göre bu düzen, hâkimi kendi sezgisine itiraz edecek birini dinlemeye zorlar (s. 107). Molasız günün sonunda zayıflayan şey tam olarak bu güvencedir: Yorgun ve öfkeli hâkim avukatın ek sorularını keser ve tanığın anlatısını kısaltır, yani kendi sezgisine itiraz edebilecek sesi kısar.

Dördüncüsü, Posner’ın sezgiye bakışıdır. Posner sezgiyi bir tür “kısaltılmış düşünme”, yani deneyimle biriken ve büyük ölçüde unutulmuş bilginin hızla kullanılması olarak tanımlar ve bilgi işlemenin maliyeti yüksek olduğunda sezgiye güvenmenin rasyonel olabileceğini kabul eder (s. 37, 107). Bu, Glöckner’in rasyonel hâkim modeline yakın bir düzeltmedir: Yorgun hâkimin sezgiye dönmesi kendi başına bir hata değildir. Sorun, sezginin kalitesinin deneyime bağlı olmasıdır. Bayır Oğuz’un (2023) görüştüğü hâkimlerin, genç meslektaşlarının cinsel saldırı dosyalarının ayrıntılarını kavramakta zorlandığını anlatmaları bu nedenle önemlidir; molasız günün bedeli deneyimsiz hâkim için daha yüksek olabilir.

Posner’ın kitabının bu makale açısından bir kör noktası da vardır. Kitap büyük ölçüde istinaf hâkimleri üzerinedir ve Posner’ın “sosyolojik kuram” dediği yaklaşım bile üç kişilik heyetlerdeki küçük grup dinamiklerine odaklanır (s. 31–33). Ne var ki Posner bir yan cümlesinde bu makale için kilit önemde bir saptama yapar: İstinaf hâkimi yardımcılarının arkasına saklanabilirken, ilk derece hâkimi duruşmaları açık mahkemede yönetmek zorunda olduğu için bunu o kadar kolay yapamaz (s. 38). Mikro sosyolojinin doldurabileceği boşluk tam olarak budur. İlk derece hâkiminin yorgunluğu bir dosyanın metnine değil, yüz yüze bir etkileşime yansır; Goffman’ın diliyle bu hâkim, gün boyu ön sahnededir.

Son olarak bağlam farkının altını çizmek gerekir. Posner’ın modeli ömür boyu görevde kalan, maaşı düşürülemeyen ve terfi kaygısı sınırlı olan ABD federal hâkimleri için kurulmuştur (s. 37). Türkiye’de ise hâkimler terfi, not sistemi ve atama gibi kariyer teşviklerine çok daha açıktır; Dede’nin (2017) görüşmelerinde öne çıkan “yargı içi iktidar” ve not kaygısı bunu açıkça göstermektedir. Posner’ın kendi çerçevesi bu farkla birlikte okunduğunda, Türk hâkiminin davranışında stratejik ve kariyerle ilgili kaygıların daha ağır basması beklenir. Birer ikişer dakika arayla duruşma koymanın, bir iş yükü göstergesi olarak denetim mekanizmalarına nasıl yansıdığı da bu açıdan ayrıca araştırılmaya değer bir sorudur.

Mikro Sosyolojik Okuma: Oturumun Sonunda Salonda Ne Oluyor?

Hâkimin sabırsızlığı yalnızca onun bedeninde olup biten bir şey değildir. Aynı günü koridorda geçirmiş taraflar, tanıklar ve avukatlarla birlikte salonda karşılıklı olarak üretilen bir etkileşim durumudur. Mikro sosyoloji, bakışı bireyin zihninden bu etkileşim düzenine çevirerek altı noktayı görünür kılar.

Birincisi, bekleme bir iktidar ilişkisidir. Barry Schwartz (1974), kimin kimi beklediğinin toplumsal gücün dağılımını yansıttığını göstermiştir; Javier Auyero (2012) da devlet kapısında beklemenin yoksullara “sabırlı vatandaş” olmayı öğrettiğini anlatır. Birer ikişer dakika arayla duruşma konan bir sistemde bekleme, istisnai bir aksaklık değil, sistemin olağan işleyişidir. Sona kalan dosyanın tarafları ve tanıkları salona saatlerce bekledikten sonra girerler ve onlar da en az hâkim kadar aç, yorgun ve gergindir.

İkincisi, öfke bulaşıcıdır. Randall Collins’in (2004) etkileşim ritüelleri kuramına göre duygusal enerji, karşılıklı etkileşim içinde artar ya da azalır. Sabırsız bir hâkim sözü keser; avukat sorularını kısaltır, tanık daha az anlatır, taraf dinlenmediğini hisseder ve gerginleşir. Bu gerginlik ise hâkimin sabırsızlığını daha da artırır. Böylece oturumun sonunda salon, kendini besleyen bir gerilim döngüsüne girebilir.

Üçüncüsü, tanık beyanı etkileşim içinde üretilir. Mahkeme salonundaki konuşmaları inceleyen konuşma analizi çalışmaları, tanıklığın soru ve cevap düzeni içinde şekillendiğini göstermiştir (Atkinson ve Drew, 1979). Kapalı sorular, söz kesmeler ve “kısa anlat” uyarıları tanığın söyleyebileceklerinin sınırlarını daraltır. Dolayısıyla acele yalnızca dinlemenin süresini değil, beyanın içeriğini de değiştirir.

Dördüncüsü, tutanak yorgun hâkimin özetidir. Türk pratiğinde tanık beyanı çoğu zaman hâkimin zapta yazdırdığı özet olarak tutanağa geçer ve üst mahkemenin gördüğü şey salonda söylenen değil, bu özettir. Harold Garfinkel’in (1967) “kötü kayıtların iyi kurumsal nedenleri” diye adlandırdığı durum burada da işler: Yorgunluk ve acele kaydın kendisine yerleşir ve yargılamanın sonraki bütün aşamalarına taşınır.

Beşincisi, molasız gün arka sahnesi olmayan bir gündür. Erving Goffman (1959) için arka sahne, kişinin rol performansını bırakıp toparlandığı alandır ve öğle molası hâkim için tam olarak böyle bir alandır. Mola verilmediğinde ya da birkaç dakikaya indiğinde hâkim gün boyu ön sahnede kalır. Arlie Hochschild’in (1983) duygu emeği kavramıyla söylenirse, tarafsız, sakin ve saygılı bir yüz sunmak sürekli bir emek gerektirir ve bu emek molasız bir günde giderek aşınır. Sahadan aktarılan vakada hâkimin ara kararını tam kurmadan kürsüden ayrılması, bu açıdan performansın sahnenin ortasında kesilmesi; Collins’in diliyle ise başarısız bir etkileşim ritüeli olarak okunabilir, çünkü salondakiler duygusal enerjiyle değil, belirsizlik ve hayal kırıklığıyla ayrılmışlardır.

Altıncısı, hâkimler de bu durumu kendi sözleriyle anlatmaktadır. Bayır Oğuz’un (2023) görüştüğü hâkimlerden biri iş yükünün çokluğu nedeniyle yorgun olduğunu ve bunun hayatının her alanını etkilediğini söylerken, bir başkası bu durumu “mekanikleşiyorsunuz, ruhunuzu kaybediyorsunuz” sözleriyle ifade etmekte, bir diğeri de öfkeli ya da üzgün bir hâkimin bu duyguları davaya taşıdığını kabul etmektedir.

Varsayımsal Vaka: Hâkim Diyabet Hastasıysa

Diyabetli bir hâkim için kan şekeri artık bir mecaz değildir. İnsülin ya da bazı ağızdan ilaçlar kullanan bir hâkim için atlanan ya da yarım saate sıkışan bir öğle yemeği, basit bir rahatsızlık değil, tıbbi bir risktir. Bu varsayım, molasız günün herkes için var olan bedelini büyüteç altına koymaktadır.

Senaryo şöyledir: Kırk sekiz yaşındaki hâkim tip 2 diyabet hastasıdır. Sabah ilacını alıp kahvaltı eder ve dokuzda duruşmalara başlar. Duruşmalar birer ikişer dakika arayla planlanmıştır ve kısa süre içinde gecikme birikir. Öğle molası verilmez; saat on beşte üç tanıklı, çekişmeli bir dosyanın duruşmasına girildiğinde hâkim altı saattir bir şey yememiştir.

Tıbbi Çerçeve

İnsülin ya da sülfonilüre grubu ilaçlar kullanan kişilerde bir öğünü atlamak veya geciktirmek, kan şekerinin düşmesine yol açabilir (American Diabetes Association, aktaran Walgreens Health, t.y.). Düşük kan şekerinin belirtileri arasında huzursuzluk, ani duygu değişimleri, konsantrasyon güçlüğü ve zihin bulanıklığı yer alır (Diabetesnet, t.y.). Başka bir deyişle, gözlenen “sabırsız, öfkeli ve aceleci hâkim” tablosu hipogliseminin bilinen belirtileriyle örtüşmektedir. Deneysel bir çalışma, akut hipogliseminin düşünceleri düzenleme, öncelik belirleme ve zaman yönetimi gibi yürütücü işlevleri büyük etki büyüklükleriyle bozduğunu göstermiştir (Graveling vd., 2013). Bu işlevler, tanık dinlerken soru seçmek, çelişkileri yakalamak ve beyanı tutanağa özetlemek için gerekenlerin ta kendisidir. Sürüş simülatörüyle yapılan araştırmalar ise hafif hipoglisemide bile performansın belirgin biçimde bozulduğunu, katılımcıların bunun farkında olmalarına rağmen düzeltici bir adım atmakta tereddüt ettiklerini ortaya koymuştur (Cox vd., 2000). Duruşma salonundaki karşılığı şudur: Hâkim kendini iyi hissetmediğinin farkında olabilir, ama yine de duruşmayı durdurmaz.

Ne Kadar Olası?

Bu varsayım uç bir senaryo değildir. TURDEP-II çalışmasına göre Türkiye’de yetişkinlerde diyabet sıklığı yüzde 13,7’ye ulaşmıştır ve kırk–kırk dört yaş grubundan itibaren nüfusun en az yüzde onu diyabetlidir. Üstelik diyabetlilerin yarısından fazlası hastalığının farkında değildir: Bilinen diyabet oranı yüzde kırk beş, yeni tanı alanların oranı yüzde elli beştir (Satman vd., 2013). Hâkimlere özgü bir veri bulunmamakla birlikte, orta yaşın üzerindeki hâkimler arasında diyabetin nadir olmadığı ve bir kısmının henüz tanı almamış olabileceği tahmin edilebilir.

Gizlenebilir Bir Hastalık ve Kürsü

Goffman (1963), dışarıdan görünmeyen bir özelliği taşıyan kişiyi “gözden düşebilir” (discreditable) olarak tanımlar; böyle bir kişinin sürekli işi, kimin neyi bileceğini yönetmektir. Diyabetli bir hâkim için duruşmayı durdurup yemek yemek, kürsüde kan şekeri ölçmek ya da şeker almak, hastalığını herkesin önünde görünür kılmak anlamına gelir. Kürsünün vakar normları hâkimin duruşma sırasında yemek yemesini neredeyse düşünülemez kıldığından, molasız bir takvimde hâkimin önünde iki seçenek kalır: ya rolünü korumak için bedenini riske atacak ya da bedenini korumak için rolünün kesintisizliğini bozacaktır. Takvim, böylece yönetilebilir bir hastalığı bir rol çatışmasına dönüştürür.

Bu çatışmanın bir de salona yansıyan yüzü vardır. Taraflar hâkimin kan şekerini bilmezler; gördükleri, sözü kesen ve sert konuşan bir hâkimdir. Bu davranışı çoğu zaman önyargı, küçümseme ya da “kararını önceden vermiş olmak” olarak yorumlarlar. Fizyolojik bir durum böylece salonda bir taraflılık algısına dönüşür ve yargıya duyulan güveni zedeler.

Hukuki Boyut

Sağlık verileri, Kişisel Verilerin Korunması Kanunu kapsamında özel nitelikli kişisel veri sayılır ve hâkimin hastalığını taraflara ya da meslektaşlarına açıklama yükümlülüğü yoktur. Bu durum, çözümün bireysel bir açıklamaya değil, kurumsal bir düzenlemeye dayanması gerektiğini gösterir. Engelli hakları hukukundaki “makul düzenleme” fikri burada esinlendirici olabilir; diyabetin her durumda bu kapsamda sayılıp sayılmayacağı ayrı bir hukuki tartışmanın konusudur, ama sabit bir öğle molası diyabetli hâkime tanınmış bir ayrıcalık değil, herkes için iyi bir uygulama olur. Hipoglisemi sırasında yürütülen bir tanık dinlemesinin hukuki dinlenilme hakkı açısından sorun yaratıp yaratmadığı ise açık bir sorudur; tutanakta iz bırakmadığı için kanıtlanması neredeyse imkânsızdır ve bu da sorunun bireysel itirazla değil, ancak duruşma planlamasıyla önlenebileceğini gösterir.

Vakanın asıl dersi, diyabetli hâkimin bir istisna değil, bir büyüteç olduğudur. Onun için tıbbi risk olan şey, diğer hâkimler için daha hafif ama aynı yönde işleyen bir bedeldir. Takvim yalnızca en sağlıklı hâkime göre tasarlandığında, adaletin kalitesi hâkimin bedenine bağımlı hale gelir.

Hukuki Sonuçlar: Hız ile Dinlenilme Arasında

Molasız duruşma günü, hukuk düzeninin iki temel ilkesi arasındaki gerilimin gündelik bir çözümü gibi işlemektedir. Bir yanda davaların mümkün olan süratle sonuçlandırılması ilkesi (Anayasa m. 141), öbür yanda tarafların gerçekten dinlenmesini güvence altına alan hukuki dinlenilme hakkı (HMK m. 27; Anayasa m. 36; AİHS m. 6) vardır. Gözlenen pratik hızı öne almakta ve bunun bedelini oturumun son dosyalarına ödetmektedir. Üstelik sahadan aktarılan vakanın gösterdiği gibi, bu hız çoğu zaman yalnızca görünüştedir: Yarım kalan bir tanık dinlemesi yargılamaya aylar ekleyebilir.

Bu durumda dinlenilme hakkı biçimsel olarak yerine getirilmiş, ama özü bakımından karşılanmamış olabilir. Tanık salona girmiş, sorular sorulmuş ve tutanak imzalanmış olabilir; ancak sabırsız bir hâkimin önünde, sözü kesilerek ve özetlenerek yapılan bir dinleme hakkın özünü karşılamayabilir. Bu, aynı zamanda bir eşitsizlik sorunudur: Aynı gün aynı mahkemede sabah dinlenen bir tarafla öğleden sonra dinlenen bir taraf, aynı kalitede bir yargılama görmeyebilir.

Mevcut düzenlemeler bu soruna kısmen değinmekle birlikte hâkimin bedenini görmemektedir. Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu 2012’de mahkemelerden günün bütün dosyalarına aynı ya da çok yakın saatler vermemelerini, saatleri duruşmaya katılmak zorunda olanların iş, okul, sağlık ve ulaşım durumlarını gözeterek belirlemelerini ve bu saatlere uymaya özen göstermelerini istemişti. Aynı yazıda, UYAP üzerinden duruşma saatlerinin beşer dakika arayla verilebildiği ve saatlere uyulmamasının kullanıcı kaynaklı olduğu da belirtiliyordu (HSYK, 2012). Hâkimler ve Savcılar Kurulu’nun 11 Mart 2026 tarihli “Duruşma Planlaması ve İcrası” duyurusu ise duruşmaların mümkün olduğunca belirlenen saatlerde yapılmasını, makul olmayan beklemelerin önlenmesini, aynı güne konan iki duruşma arasında uygun bir süre bırakılmasını, duruşmalara dosyanın içeriğine vakıf olarak çıkılmasını ve etkin dinleme yapılmasını istemektedir (HSK, 2026). Ne var ki iki metin de öğle molasından ya da hâkimin dinlenmesinden söz etmemektedir; odak, vatandaşın ve avukatın zamanıdır. On dört yıl arayla yapılan bu iki uyarının birbirine bu kadar benzemesi, birer ikişer dakika arayla duruşma koyma pratiğinin genel yazılarla değişmediğini de düşündürmektedir.

Burada bir ironi de göze çarpar. 2026 duyurusunun istediği “etkin dinleme”, tam da molasız bir oturumun sonunda en zor sağlanan şeydir. Buna karşılık duruşmalar arasında uygun süre bırakılması önerisi, dolaylı olarak hâkime de nefes alacak bir aralık açabilir.

Bu noktada Mecelle’nin baktığı yer öğreticidir. Mecelle’nin 1812. maddesi hâkimin bedenine ve zihnine bakıyor ve üzüntülü, aç ya da uykusu bastırmış bir hâkimin hüküm vermeye kalkışmamasını öğütlüyordu. Bugünkü HSK metinleri ise vatandaşın ve avukatın zamanına bakmakta, hâkimin durumundan söz etmemektedir. Bir yüzyılı aşkın süre önce kanunlaşmış bir uyarı, çağdaş duruşma planlaması düzenlemelerinde karşılık bulmamaktadır. Hükmün dili de bu makalenin sorusuna şaşırtıcı biçimde denk düşer. Madde açlığı tek başına değil, “sıhhat-ı tefekküre mâni olabilecek”, yani sağlıklı düşünmeyi engelleyebilecek durumlardan biri olarak sayar; odaklandığı şey kan şekeri gibi bir mekanizma değil, zihnin “müşevveş”, yani karışık olmasıdır. Bu bakış, Kahneman’ın durum gürültüsü kavramına oldukça yakındır. Bununla birlikte Mecelle sorumluluğu hâkime yüklemekte ve hüküm vermekten kaçınmayı onun bireysel erdemine bırakmaktadır. Birer ikişer dakika arayla duruşma konan ve molanın yarım saate indiği bir takvimde hâkimin bu öğüde uyması neredeyse imkânsızdır. Bu nedenle Mecelle’nin bireysel bir erdem olarak tanımladığı şey, bugün ancak kurumsal bir planlamayla sağlanabilir.

Nasıl Araştırılır?

Bu makalenin dayandığı gözlem, beş sınanabilir hipoteze çevrilebilir. Her hipotez farklı bir veri kaynağı ve yöntem gerektirmektedir.

Hipotez

Veri

Yöntem

H1: Tanıklı ve uzun duruşmalar sistematik olarak oturumun son saatlerine konuyor.

UYAP duruşma saatleri, dosya türü, dinlenen kişi sayısı

Duruşma saati ile dosya özelliklerinin istatistiksel analizi

H2: Oturumun sonuna kalan duruşmalarda tanık başına süre ve soru sayısı azalıyor, erteleme oranı artıyor.

Duruşma süreleri, tutanaklardaki soru–cevap sayısı, ara kararlar

Tutanak içerik analizi

H3: Oturumun sonunda söz kesme, uyarı ve sert üslup artıyor.

Duruşma salonu gözlem notları

Etnografik gözlem ve saat dilimlerine göre kodlama

H4: Mola verilen günlerde bu farklar küçülüyor.

Molalı ve molasız günler, farklı mahkeme ve hâkimler

Karşılaştırmalı gözlem

H5: Öğle molası verilmeyen günlerde duruşmalar daha erken bitiyor (Posner’ın boş zaman tercihi hipotezi).

UYAP’ta son duruşmanın bitiş saati, molalı ve molasız günler

Gün sonu saatlerinin karşılaştırılması, hâkimlerle görüşme

Bu araştırmalarda en önemli yöntemsel sorun, karıştırıcı etkenlerdir. Sona kalan dosyalar zaten daha çekişmeli olduğundan, hâkimin sertliği yorgunluktan değil dosyanın doğasından da kaynaklanabilir. Bu nedenle karşılaştırmaların aynı türdeki dosyalar arasında, günün farklı saatlerinde yapılması gerekir. İsrail tartışmasının en önemli dersi de burada yatmaktadır: Sıralama rastgele değilse, saatin etkisi sıralamanın etkisiyle karışır (Weinshall-Margel ve Shapard, 2011). Ayrıca planlanan saat ile gerçek başlama saati arasındaki farkın da ölçülmesi gerekir; birer ikişer dakika arayla duruşma konan bir sistemde UYAP’taki planlanan saat, duruşmanın gerçekte ne zaman yapıldığı hakkında çok az bilgi verir.

Erişim ve etik açısından ise duruşmaların kural olarak açık olması gözlemi mümkün kılar; ancak hâkimlerin, tarafların ve tanıkların kimliklerinin gizlenmesi gerekir. Tutanaklar ve UYAP verileri için kurumsal izin alınmalıdır. Avukat olarak sahada bulunan bir araştırmacı ise gözlemci rolünü mesleki rolünden açıkça ayırmalıdır.

Sonuç

Molasız duruşma günü, tek tek bakıldığında rasyonel görünen küçük kararların toplamda irrasyonel bir sonuç ürettiği bir düzendir. Duruşmaları birer ikişer dakika arayla planlamak takvimi dolu gösterir, kısa dosyaları öne almak beklemeyi azaltır ve mola vermemek gecikmeyi kapatır gibi görünür. Ancak bunlar bir araya geldiğinde, yargılamada en çok dikkat isteyen iş oturumun en zayıf anına kalır ve sahadan aktarılan vakanın gösterdiği gibi, kazanıldığı sanılan zaman çoğu zaman aylarca süren bir ertelemeyle geri ödenir.

Farklı mercekler aynı noktada buluşmaktadır. Kahneman’ın diliyle bu düzen bir durum gürültüsü kaynağıdır, çünkü aynı dosya sabah ve akşam farklı işlem görür. Posner’ın diliyle öfkeli hâkim, kendinden en emin olduğu anda analizden en çok uzaklaşır ve kendi sezgisine itiraz edebilecek sesi kısar. Mikro sosyolojinin diliyle oturumun sonu, bekleyen tarafların ve yorgun hâkimin gerginliğinin birbirini beslediği bir etkileşim düzenidir. Mecelle’nin diliyle ise bu hâkim, zihni müşevveş iken hükme tasaddi etmektedir.

Bu nedenle “hâkimin kan şekeri” bireysel bir biyoloji sorunu değil, bir örgütlenme sorunudur ve çözümü de hâkimin çantasına kraker koymakta değil, duruşma gününü yeniden düzenlemektedir. Tanıklı duruşmaların günün erken saatlerine ya da ayrı günlere alınması, duruşma saatlerinin dosyanın gerektirdiği gerçek süreye göre verilmesi, öğle molasının duruşma planlamasının sabit bir parçası haline getirilmesi, günlük duruşma sayısının dosya yoğunluğuna göre sınırlandırılması ve HSK’nın “etkin dinleme” ile “duruşmalar arası süre” ilkelerinin hâkimin dinlenmesini de kapsayacak biçimde yorumlanması bu düzenlemenin başlıca unsurları olabilir.

Mikro sosyolojinin bu tartışmaya katkısı, adaletin yalnızca kanunda ve kararda değil, saatte, koridorda ve salondaki bir bakışta da üretildiğini görünür kılmasıdır. Oturumun son dosyasının tarafı da, ilk dosyanın tarafı kadar dinlenmeyi hak eder.Bağlantı

Not: Makalenin hazırlanmasında yapay zekadan yararlanılmıştır.

Kaynakça

Mevzuat ve Kurumsal Metinler

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi, m. 6.

HSK Genel Sekreterliği (2026). Duruşma Planlaması ve İcrası (11.03.2026, E.87742275-010.10-0019-2026-169/22119). https://www.hsk.gov.tr/Eklentiler/120320261939sosyal-medya-duyurupdf.pdf

HSYK (2012). Duruşma saatleri (26.01.2012, B.03.1.HSK.0.70.12.04-659-265-2011/104/5549). https://www.hukukihaber.net/hsykdan-durusma-saatleri-duyurusu

Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye, m. 1812.

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, m. 36 ve 141.

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, m. 27.

6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu, m. 6.

Tezler

Bayır Oğuz, A. B. (2023). Sociological Factors Affecting the Judicial Decision Making of Judges in Contentious Cases in Turkey. Yüksek lisans tezi, Yeditepe Üniversitesi.

Dede, S. (2017). Toplumsal Faktörlerin Hâkimlerin Kararları Üzerindeki Etkisi. Yüksek lisans tezi, Ankara Üniversitesi.

Kitap ve Makaleler

Atkinson, J. M. ve Drew, P. (1979). Order in Court. Macmillan.

Auyero, J. (2012). Patients of the State. Duke University Press.

Collins, R. (2004). Interaction Ritual Chains. Princeton University Press.

Cox, D. J., Gonder-Frederick, L. A., Kovatchev, B. P., Julian, D. M. ve Clarke, W. L. (2000). Progressive hypoglycemia’s impact on driving simulation performance. Diabetes Care, 23(2), 163–170.

Danziger, S., Levav, J. ve Avnaim-Pesso, L. (2011). Extraneous factors in judicial decisions. PNAS, 108(17), 6889–6892.

Danziger, S., Levav, J. ve Avnaim-Pesso, L. (2011b). Reply to Weinshall-Margel and Shapard: Extraneous factors in judicial decisions persist. PNAS, 108(42), E834.

Eren, O. ve Mocan, N. (2018). Emotional judges and unlucky juveniles. American Economic Journal: Applied Economics, 10(3), 171–205.

Gailliot, M. T., Baumeister, R. F. vd. (2007). Self-control relies on glucose as a limited energy source. Journal of Personality and Social Psychology, 92(2), 325–336.

Garfinkel, H. (1967). Studies in Ethnomethodology. Prentice-Hall.

Glöckner, A. (2016). The irrational hungry judge effect revisited. Judgment and Decision Making, 11(6), 601–610.

Goffman, E. (1959). The Presentation of Self in Everyday Life. Doubleday.

Goffman, E. (1963). Stigma: Notes on the Management of Spoiled Identity. Prentice-Hall.

Graveling, A. J. vd. (2013). Acute hypoglycemia impairs executive cognitive function in adults with and without type 1 diabetes. Diabetes Care.

Hochschild, A. R. (1983). The Managed Heart. University of California Press.

Kahneman, D. (2011). Thinking, Fast and Slow. Farrar, Straus and Giroux. (Türkçesi: Hızlı ve Yavaş Düşünme.)

Kahneman, D., Sibony, O. ve Sunstein, C. R. (2021). Noise: A Flaw in Human Judgment. Little, Brown Spark. (Türkçesi: Gürültü.)

Lange, F. ve Kurzban, R. (2014). Sugar levels relate to aggression in couples without supporting the glucose model of self-control. Frontiers in Psychology, 5, 572.

Posner, R. A. (2008). How Judges Think. Harvard University Press. (Yararlanılan baskı: Universal Law Publishing, Yeni Delhi, 2011.)

Satman, İ. vd. (2013). Twelve-year trends in the prevalence and risk factors of diabetes and prediabetes in Turkish adults (TURDEP-II). European Journal of Epidemiology, 28(2), 169–180.

Schwartz, B. (1974). Waiting, exchange, and power. American Journal of Sociology, 79(4), 841–870.

Swami, V., Hochstöger, S., Kargl, E. ve Stieger, S. (2022). Hangry in the field. PLOS ONE, 17(7), e0269629.

Tiedens, L. Z. ve Linton, S. (2001). Judgment under emotional certainty and uncertainty. Journal of Personality and Social Psychology, 81(6), 973–988.

Weinshall-Margel, K. ve Shapard, J. (2011). Overlooked factors in the analysis of parole decisions. PNAS, 108(42), E833.

Çevrimiçi Kaynaklar

Diabetesnet (t.y.). Hypoglycemia symptoms. https://www.diabetesnet.com/diabetes-control/low-blood-sugars/symptoms

Lakens, D. (2017). Impossibly hungry judges. The 20% Statistician (blog).

NPR (2011). “Fast and Slow”: Pondering the speed of thought. https://www.kuer.org/2011-10-19/fast-and-slow-pondering-the-speed-of-thought

University of Chicago (2021). Big Brains podcast: Noise, with Cass Sunstein. https://news.uchicago.edu/big-brains-podcast-noise-judgment-cass-sunstein-kahneman-sibony

Walgreens Health (t.y.). Hypoglycemia (low blood sugar) in diabetes [American Diabetes Association bilgilerine dayanarak]. https://www.walgreens.com/health/p2/a/500001/hypoglycemia-low-blood-sugar-for-diabetics/2447950