Next
Bu çalışma, ceza duruşmasını hukuki normların teknik uygulamasından ibaret bir süreç olarak değil, katılımcıların bedenlerini, dikkatlerini ve duygularını belirli bir düzene sokan bir etkileşim ritüeli olarak ele almaktadır. Kuramsal çerçeve, Erving Goffman'ın etkileşim düzeni kavramı ile Randall Collins'in etkileşim ritüeli zincirleri kuramına dayanmakta; çözümleme, Türkiye'de üretilmiş tez ve makalelerle, özellikle duruşma salonu kullanıcılarıyla yapılmış anket ve görüşmelerin, yargı mensuplarıyla yapılmış derinlemesine görüşmelerin ve adliye mimarisi üzerine yapılmış incelemelerin bulgularıyla desteklenmektedir. Collins'in ritüel modelinin dört bileşeni (bedensel bir araya geliş, dışarıya karşı sınır, ortak odak ve paylaşılan duygu durumu), Türk ceza duruşmasının mekânsal düzenine, zaman örgütlenmesine, sembolik donanımına ve söz dağılımına uygulanmaktadır. Çalışmanın temel iddiası şudur: Duruşma salonu ritüeli, hâkim ve savcı için yüksek "duygusal enerji" ve kurumsal aidiyet üretirken, sanık açısından çoğu zaman bir statü düşürme ritüeline dönüşmektedir. Bu asimetri, usul adaleti algısını ve yargının meşruiyetini doğrudan etkilemektedir. Çalışma son olarak SEGBİS ve elektronik duruşma uygulamalarının, bedensel bir arada bulunmayı ortadan kaldırarak ritüeli nasıl incelttiğini tartışmakta ve mekân, zaman, söz ve kayıt düzenine ilişkin reform önerileri sunmaktadır.
Türk hukuk yazınında duruşma, ağırlıklı olarak ceza muhakemesinin ilkeleri (alânilik, sözlülük, doğrudan doğruyalık, kesintisizlik) ve duruşma disiplinine ilişkin yetkiler üzerinden incelenmektedir. Bu dogmatik yaklaşım, duruşmada "ne yapılması gerektiğini" açıklar. Ancak duruşmada katılımcıların birbirleriyle fiilen nasıl karşılaştığını, kimin kime nasıl baktığını, kimin ne kadar konuştuğunu ve bu karşılaşmaların katılımcılarda hangi duyguları ürettiğini açıklamakta yetersiz kalır.
Oysa mahkeme salonu, toplumdaki en yoğun biçimde ritüelleşmiş kamusal mekânlardan biridir. Özel kıyafetler, katı bir söz alma sırası, yükseltilmiş bir kürsü ve tutanakla sabitlenen bir dil, hukuki kararın üretildiği sahneyi kurar. Akman'ın (2024) gösterdiği gibi yargılama ritüelleri, soyut hukuk normlarını somut uyuşmazlığa uygulayarak hukuku sıradan yurttaş için görünür ve hissedilir kılar. Son yıllarda Türkçe hukuk yazınında da duruşma salonunun oturma düzeni ve duruşma düzenine ilişkin sorunlar adil yargılanma hakkı bağlamında tartışılmaya başlanmıştır (Kurtoğlu, 2021; Yürekli, 2024; Köker, 2025). Mimarlık ve iç mimarlık alanındaki tezler adliye binalarını ve duruşma salonlarını kullanıcıları, güvenliği ve temsil ettikleri iktidar açısından incelemekte (Kaya, 2016; Buldaç, 2019; Emekli, 2020; Bilgin, 2023; Yazar, 2025), sosyoloji alanındaki yeni bir doktora tezi ise yargı mensuplarının kürsüye ve adliyeye özgü davranış kalıplarını nasıl edindiğini göstermektedir (Taşkıran, 2026). Ne var ki bu çalışmalar farklı disiplinlerde ve birbirinden bağımsız olarak yürütülmekte, onları birbirine bağlayan bütünlüklü bir kuramsal çerçeveden yoksun kalmaktadır.
Bu çalışma, söz konusu tartışmaları birbirine bağlamak için mevzuatın ve yargı kararlarının yanı sıra bu tez ve makalelerin ampirik bulgularına, adliyelerde asılan duyurulara ve meslek pratiğine ilişkin gözlemlere başvurmaktadır. Duruşma salonunun mimarisi, bedensel devinimler, ayağa kalkma kuralları, hitap biçimleri, tutanağın tutuluş biçimi ve salondaki semboller, bu gözlemlerin yoğunlaştığı alanlardır. Bu olgular yalnızca hukuk dogmatiğiyle değil, iletişim bilimi ve sosyolojinin araçlarıyla da incelenmeyi gerektirmektedir.
Bu çalışmanın amacı, söz konusu boşluğu etkileşim ritüeli kuramı aracılığıyla doldurmaktır. Çalışma üç soruya yanıt aramaktadır:
1. Türk ceza duruşması, Collins'in ritüel modelinin bileşenleri açısından nasıl bir yapı sergilemektedir?
2. Duruşma ritüeli, farklı katılımcılar (hâkim, savcı, müdafi, sanık, tanık, izleyici) için hangi duygusal ve sembolik çıktıları üretmektedir?
3. Ritüelin bu çıktıları, usul adaleti algısı ve yargısal meşruiyet açısından ne anlama gelmektedir?
Yöntem. Çalışma kuramsal-analitik bir çalışmadır. Mevzuat (özellikle 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun duruşmaya ilişkin hükümleri), yargı içtihadı ve duruşma izleme raporları (bkz. Arabacı, 2016) ikincil veri olarak kullanılmaktadır. Bunların yanında Türkiye'de yapılmış üç alan araştırmasının bulguları yeniden okunmaktadır: İstanbul, Bursa ve Eskişehir adliyelerinde ceza duruşma salonlarının gözlemlendiği, salon kullanıcılarıyla görüşmeler yapıldığı ve 129 kişiye anket uygulandığı bir sanatta yeterlik tezi (Buldaç, 2019, ss. 87–88); doğrudan soru yöneltme uygulamasını 10 hâkim, 6 Cumhuriyet savcısı ve 5 avukatla yapılan mülakatlarla inceleyen bir yüksek lisans tezi (Menengiç, 2015, s. 115); ve 23 stajyer ya da yeni hâkim ve savcıyla yarı yapılandırılmış görüşmelere dayanan bir doktora tezi (Taşkıran, 2026). Bu veriler, etkileşim ritüeli kuramının kavramları aracılığıyla yeniden okunmaktadır. Kuramsal çerçeve Goffman ve Collins'in eserleriyle sınırlı tutulmuş, bu çerçevenin Türk duruşma pratiğine uyarlanmasında ise yalnızca Türkiye'de üretilmiş tez ve makalelerden yararlanılmıştır.
2.1. Goffman: Ritüelin gündelik karşılaşmalara taşınması
Collins'in (2004, ss. 33–39) Durkheim'dan devralarak özetlediği klasik anlayışta ritüel, bir topluluğun kutsal saydığı nesneler etrafında bir araya gelerek kolektif bir coşku (effervescence) ürettiği ve bu yolla kendi birliğini yeniden kurduğu pratiklerdir. Goffman (2019), saygı ve tavır üzerine denemesinde gündelik ritüelleri açıkça Durkheim'ın olumlu ve olumsuz ayin ayrımına bağlayarak bu çözümlemeyi dinsel törenlerden gündelik karşılaşmalara taşır (Collins, 2004, s. 19). Ona göre modern toplumda kutsallık büyük ölçüde bireyin "yüz"üne (face) geçmiştir. Selamlaşma, özür dileme, sözü sırayla alma ve göz teması gibi küçük jestler, bu kutsal benliğe gösterilen saygı (deference) ve kişinin kendi tavır ve duruşu (demeanor) aracılığıyla işleyen ritüellerdir.
Goffman'ın dramaturjik yaklaşımı (Goffman, 2009) duruşma çözümlemesi için ayrıca verimlidir. "Ön bölge" ile "arka bölge" ayrımı, duruşma salonu ile adliye koridoru, hâkim odası ve kalem arasındaki ilişkiyi kavramsallaştırmaya olanak tanır. "Ekip" kavramı ise hâkim ile savcının ya da savunma avukatı ile sanığın ortak bir performans sergileme çabasını açıklar. Goffman'ın "total kurumlar" (Goffman, 2015) üzerine çalışması da tutuklu sanığın duruşmaya taşıdığı "benliğin aşındırılması" deneyimini anlamak açısından önemlidir.
Bu kavramların Türk yargı mensupları için ne kadar somut olduğunu Taşkıran'ın (2026) görüşmeleri açıkça göstermektedir. Stajyer hâkim ve savcılar için adliye koridorları, kalem odaları ve özellikle kürsü bir "ön bölge"dir (Taşkıran, 2026, s. 119). Katılımcılar, kürsüde şaşırdıklarını, kızdıklarını ya da üzüldüklerini belli etmemeleri gerektiğini, komik bir an karşısında bile gülmemek için kendilerini kastıklarını ve bu "mimiksiz" duruşun zamanla sivil hayatlarına da sirayet ettiğini anlatmaktadır. Bir katılımcı bu duruşu "adliyedeki yüzüm" diye adlandırmaktadır (ss. 120–121). Bir başkası, koridorda yürürken bile vatandaşa "bu savcı galiba" dedirtecek bir hava oluşturmak için konuşma hızını ve jestlerini denetlediğini belirtmektedir (s. 122). Bu anlatılar, Goffman'ın izlenim yönetimi ve ifade denetimi kavramlarının duruşma salonunda ve adliyede gündelik bir mesleki beceri olarak öğrenildiğini göstermektedir.
Goffman'ın kamusal alandaki davranışa ilişkin kavramları da duruşma çözümlemesi için elverişli araçlar sunar. Goffman (2018), yalnızca aynı ortamda bulunmaktan kaynaklanan "odaksız etkileşim" ile katılımcıların bir süre için tek bir bilişsel ve görsel odak üzerinde uzlaştığı "odaklı etkileşim" arasında ayrım yapar. Katılımcıların bir etkinliğe katılımı da "baskın" ve "ikincil" olarak ayrılır. Baskın katılım, toplumsal durumun bireyden her an tanımaya hazır olmasını beklediği katılımdır. İkincil katılıma ise ancak baskın katılım dikkat gerektirmediği ölçüde izin verilir. Duruşma salonu, baskın katılımın en katı biçimde tanımlandığı mekânlardan biridir.
Goffman, davranış kurallarını da ikili bir ayırımla sınıflandırır (Goffman, 2019). Simetrik kurallar, herkesin birbirine karşı üstlendiği ortak nezaket yükümlülüklerini ifade eder. Asimetrik kurallar ise katılımcıların birbirlerine farklı biçimde davranmasını öngörür. Saygıyı ileten törensel kurallar da iki türe ayrılır. "Kaçınma ritüelleri" neyin yapılmaması gerektiğini, örneğin birine ilk adıyla hitap edilip edilmeyeceğini belirler. "Sunum ritüelleri" ise selamlaşma gibi neyin yapılması gerektiğini belirler. Topcu Gülşen'in (2022) vurguladığı gibi her iki ritüel türü de katılımcıların toplumsal statüsüne göre biçimlenir. Öğretmen ile öğrenci arasındaki karşılaşma, iki öğretmen arasındakinden farklı kurallara tabidir. Aynı çalışma, etkileşim düzeninin kültüre özgü olduğunu ve zaman içinde değiştiğini de hatırlatır. Bu tespit, Türk ceza duruşmasının ritüel düzeninin başka hukuk sistemleri üzerine yapılmış çalışmalardan doğrudan çıkarılamayacağını, ayrıca incelenmesi gerektiğini gösterir.
Goffman'a göre toplumsal konumlar (rol, statü, sınıf), görev, giyim kuşam ve tavır gibi "statü emareleri" aracılığıyla simgeleşir. Bir konuma giren birey, o konuma atfedilen kişisel niteliklere uygun bir izlenim yaratmak zorundadır. Goffman'ın verdiği örneklerden biri doğrudan yargıçla ilgilidir: Hâkimden ihtiyatlı ve temkinli olması beklenir. Benlik, bireyin bir konuma girmesini adeta hazır bekler ve birey bu konumun baskısına uygun davranmak durumundadır (Özkurt, 2025). Goffman'ın damga üzerine çalışmasında ise prestij, güç ve saygınlık ileten "itibar sembolleri", kişinin kimliğini küçültücü imalarla parçalayan "damga sembollerinin" karşısında konumlanır (aktaran Özkurt, 2025). Bu ayırım duruşma salonuna kolayca uyarlanabilir. Cübbe ve kürsü itibar sembolleridir. Kelepçe, jandarma refakati ve sanık bölmesi ise aynı salonda, henüz hüküm verilmeden önce işleyen damga sembolleridir.
Goffman'ın "yüz" kavramı da bu çerçevede önem kazanır. Goffman (2019) yüzü, bireyin bir etkileşimde kendisi için fiilen talep ettiği ve toplumca onaylanmış niteliklerle tanımlanan olumlu toplumsal değer olarak tanımlar. Goffman'a göre yüz bireyin en değerli varlığı olsa da ona toplum tarafından ödünç verilmiş bir kredidir ve birey bu krediye layık davranmadığında geri alınabilir. Ceza duruşması, bu kredinin kurumsal olarak sorgulandığı bir sahnedir. Sanık, yüzünü korumak için gereken kaynaklara en az sahip olan katılımcı olarak bu sahneye çıkar.
2.2. Collins: Etkileşim ritüeli zincirleri
Collins (2004), Durkheim ve Goffman'ı birleştirerek genel bir etkileşim ritüeli kuramı geliştirir. Modelin girdileri dört bileşenden oluşur (Collins, 2004, s. 48):
1. Bedensel bir araya geliş: İki ya da daha fazla kişinin aynı mekânda bulunması ve birbirlerinin bedensel varlığından etkilenmesi.
2. Dışarıya karşı sınır: Katılımcıların kimin dahil olup kimin dışarıda kaldığını bilmesi.
3. Ortak odak: Katılımcıların dikkatlerini aynı nesneye ya da eyleme yöneltmesi ve bunun farkında olması.
4. Paylaşılan duygu durumu: Ortak bir ruh halinin ya da duygusal deneyimin paylaşılması.
Ortak odak ile paylaşılan duygu birbirini beslediğinde kolektif bir "ritmik eşgüdüm" ortaya çıkar. Bu eşgüdümün çıktıları da dört tanedir: grup dayanışması, bireyde "duygusal enerji" (özgüven, girişkenlik, coşku), grubu temsil eden semboller ve bu sembollere yönelik ahlaki duygular (doğruluk duygusu ve sembolleri ihlal edenlere karşı öfke) (Collins, 2004, s. 49).
Collins için kritik nokta, ritüellerin her zaman başarılı olmamasıdır. Katılımcıların ritüele gönülden katılıyormuş gibi görünmeye zorlandığı "zorlama ritüeller" (forced rituals), duygusal enerji üretmek bir yana onu tüketir (Collins, 2004, s. 53). Ayrıca ritüeller iktidar ve statü ilişkileri içerir. Emir veren taraf genellikle duygusal enerji kazanırken, ritüele yalnızca "ritüelistik" bir onayla katılmak zorunda kalan emir alan taraf duygusal enerji kaybeder (Collins, 2004, ss. 112–113). Bireyler, yaşamı boyunca katıldıkları ritüellerden biriktirdikleri duygusal enerji ve semboller aracılığıyla bir ritüelden diğerine geçerler. Kuramın adındaki "zincir" buradan gelir.
Collins'in kuramını Durkheim'dan ayıran en önemli unsur, ritüellerin toplumu bir arada tutarken bunu tabakalaşmış bir biçimde yaptığı tespitidir. Gültekin'in (2018) aktardığı gibi Collins, toplumsal farklılaşmanın ilk boyutunu "güç ritüelleri" olarak adlandırır. Toplumsal kesimler, emir verme ve emir alma derecelerine göre birbirinden ayrılır. Emir verenler, Goffman'cı anlamda sahnenin önünde yer alır. Ritüele sahip olmayanlar ise ön sahneden çekilerek kendi arka sahnelerine sığınır (Collins, 2004, ss. 112–113). Collins'e göre karşılıklı konuşma ritüelleri de eşitlikçi ya da eşitsiz olabilir, ama her iki durumda da tabakalaştırıcı sonuçlar doğurur. Eşitlikçi ritüel, içeridekileri kabul ederken dışarıdakileri dışlar. Konuşan ile dinleyen arasındaki eşitsiz ritüel ise kendi içinde tabakalaşmıştır (Collins, 1981). Bir konuşma ritüelinin başarısı, katılımcıların benzer kültürel kaynaklara sahip olmasına ve asgari düzeyde ortak bir ruh haline bağlıdır. Bu kaynaklar ve duygusal enerji, bireyin önceki etkileşim zincirlerinden devraldığı birikimlerdir. Duygusal enerjisi düşük olan birey, sahip olduğu kültürel kaynakları bile kullanamaz hale gelebilir, deyim yerindeyse dili tutulabilir (Gültekin, 2018).
Yargı mensupları açısından bu zincirin duruşmadan çok önce kurulmaya başladığı görülmektedir. Taşkıran (2026, s. 114), Türkiye Adalet Akademisi'ndeki kurgusal duruşmaların, adayların ilk duruşma heyecanlarını Yargıtay ve Hâkimler ve Savcılar Kurulu üyeleri önünde atlattıkları ve "kürsü vakarını" bedensel bir reflekse dönüştürdükleri provalar işlevi gördüğünü aktarmaktadır. Collins'in diliyle meslek mensupları duruşmaya, önceki ritüellerden biriktirilmiş yüksek bir duygusal enerji ve ortak bir sembol dağarcığıyla girer. Sanık ise bu zincirin dışından gelir.
2.3. Türkçe yazında yargılama, ritüel ve mekân
Yargılama ile ritüel arasındaki bağ, Türkçe yazında da farklı disiplinlerden gelen çalışmalarla giderek daha görünür hale gelmektedir:
• Akman (2024): Ritüel ve sembolleri, soyut normlardan oluşan hukuk düzenini sıradan yurttaşlar için görünür ve hissedilir kılan araçlar olarak ele alır. Yükseltilmiş kürsünün, cübbenin ve belirlenmiş davranış kurallarının hâkimi öteki katılımcılardan ayırarak otoritesini pekiştirdiğini, hukuk dilinin ise meslek dışındakiler için yabancı ve kapalı kaldığını vurgular.
• Ergüven (2021): Yargılama alanlarının törensel niteliğini, tiyatro ile paylaştığı ortak kökenler üzerinden inceler.
• Turan (2023): Yassıada davalarının duruşma tutanakları üzerinden mahkeme salonu söylemini, katılımcıların salondaki konumlarına göre biçimlenen kurumsal bir söylem olarak çözümler.
• Kaya (2016) ve Bilgin (2023): Türkiye'deki adliye binalarını, erkin ve ideolojinin mimariye yansıyan sembolik etkileri ile kentle kurdukları ilişki açısından inceler.
• Buldaç (2019): Ceza duruşma salonlarını kullanıcıların fiziksel ve ruhsal deneyimi açısından gözlem, görüşme ve anketle inceler ve Türkiye için yeni bir salon düzeni önerir.
• Emekli (2020) ve Yazar (2025): Adliye binalarının iç dolaşım düzenini ve kentteki konumlarını kullanıcı grupları ile kamuya açıklık açısından değerlendirir.
• Köker (2025): Asliye ceza mahkemelerindeki oturma düzeninin silahların eşitliği ilkesi ve mahkemenin tarafsız görünmesi üzerindeki etkisini tartışır.
• Menengiç (2015): Doğrudan soru yöneltme kurumunun uygulamada neden işletilemediğini hâkim, savcı ve avukatlarla yapılan mülakatlarla araştırır.
• Taşkıran (2026): Stajyer hâkim ve savcıların protokol kurallarını, hiyerarşik jestleri ve kürsüdeki duruşu nasıl içselleştirdiğini Goffman'ın dramaturjik yaklaşımına da başvurarak çözümler.
• Aladağ (2026): Elektronik duruşmanın, fiziksel salonun sağladığı ciddiyet ve meşruiyet duygusunu nasıl etkileyeceğini tartışır.
• Sarıbaş (2025): Adaletin kamusal görünürlüğe ve toplu tanıklığa dayanan "seyirleşmesini" Osmanlı uygulamalarından dijital medyaya uzanan bir çizgide ele alır.
Bu çalışma, Collins'in modelini çözümlemenin iskeleti olarak kullanmaktadır. Goffman'ın total kurumlarda benliğin aşındırılmasına ilişkin çözümlemesi (Goffman, 2015) ile Türkiye'de mahkemelere yönelik usul adaleti algısına ilişkin bulgular (Akboğa ve Şahin, 2022) ise ritüelin çıktılarını meşruiyet sorununa bağlamak için kullanılmaktadır.
3. Duruşma Salonunun Ritüel Bileşenleri
Collins'in dört girdisi, duruşma salonunda kurumsal olarak önceden tasarlanmış biçimde bulunur. Sıradan ritüellerde kendiliğinden oluşan odak ve sınır, burada mimari, mevzuat ve meslek kuralları tarafından sabitlenmiştir. Bu durum duruşmayı "yüksek oranda biçimselleşmiş" bir ritüel yapar. Aşağıdaki tablo, modelin bileşenlerinin duruşma salonundaki karşılıklarını özetlemektedir.
|
Collins'in bileşeni |
Duruşma salonundaki karşılığı |
Kurumsal dayanağı |
|
Bedensel bir araya geliş |
Sanığın, müdafinin ve tanıkların huzurda hazır bulunması; ayakta durma ve oturma kuralları |
Doğrudan doğruyalık ve sözlülük ilkeleri; duruşmada hazır bulunma zorunluluğu |
|
Dışarıya karşı sınır |
Bariyerler, kürsü, ayrı girişler ve asansörler, izleyici sıraları, kapalı duruşma |
Alânilik ilkesi ve istisnaları; adliye güvenlik düzenlemeleri |
|
Ortak odak |
Heyetin yönettiği tek bir konuşma kanalı; tutanağa geçirilen söz |
Mahkeme başkanının duruşmayı yönetme yetkisi (CMK m. 192) |
|
Paylaşılan duygu durumu |
Ciddiyet, sessizlik, saygı; sanık ve yakınları için kaygı |
Duruşma disiplini (CMK m. 203–204); meslek kuralları |
|
Semboller |
Cübbe, Adalet özdeyişi ("Adalet mülkün temelidir"), Atatürk portresi, bayrak, kürsü, tutanak |
Meslek kıyafeti düzenlemeleri; adliye mimari standartları |
Duruşma salonu, Goffman'ın deyişiyle bir "ön bölge"dir ve düzeni rastlantısal değildir. Türkiye'deki adliye yapıları üzerine yapılan bir tez, adliye mimarisinin tarih boyunca erkin ideolojisini sembolik olarak ifade eden biçimsel öğelerle şekillendiğini; ihale yoluyla yaptırılan adalet saraylarında güç, anıtsallık ve ihtişamın, simetrik cephelerin ve vurgulu girişlerin belirleyici olduğunu göstermektedir (Kaya, 2016, ss. 88–89). Akman (2024, s. 80) da mahkeme binalarının iç mimarisinin, heybetli oranları, yükseltilmiş kürsüsü ve pahalı malzemeleriyle hayranlık ve saygı uyandıracak bir ibadethane havası verecek biçimde tasarlandığını belirtir.
Kürsünün yüksekliği, bakışın yönünü belirler: Heyet aşağıya, diğer herkes yukarıya bakar. Bu dikey eksen, otoritenin bedensel olarak deneyimlenmesini sağlar (Akman, 2024, ss. 78, 80–82). Buldaç'ın (2019, s. 116) duruşma salonu kullanıcılarıyla yaptığı görüşmelerde de hâkim kürsüsünün genel olarak zeminden çok yüksekte olduğu ve kotunun düşürülmesi gerektiği dile getirilmiştir. Yatay eksende ise kimin kime yakın oturduğu, ritüel içindeki "ekipleri" görünür kılar. Aynı çalışmanın Bursa Adalet Sarayı'ndaki bir ceza duruşma salonuna ilişkin çözümlemesi, hiyerarşinin malzemeye kadar indiğini göstermektedir: Hâkim, savcı, avukat ve kâtip için kumaş kaplı oturma elemanları tercih edilirken sanık ve izleyiciler için ahşap oturma elemanları kullanılmıştır (Buldaç, 2019, s. 82).
Mekânsal sınır salonun kapısında başlamaz. Adliye binası tasarımında güvenlik gerekçesiyle benimsenen "ön plan / arka plan" ayrımı (Emekli, 2020), Goffman'ın ön bölge ile arka bölge ayrımının mimarideki karşılığı olarak okunabilir. Emekli (2020, ss. 139, 141–142), yargı görevlilerinin halk dolaşımıyla hiç karşılaşmadan makam odalarına ulaşabilmesini, üst düzey yargı görevlileri için ayrı otopark ve vale girişi tasarlanmasını ve otoparkların farklı statüdeki kullanıcılar için ayrılmasını önermektedir. Taşkıran'ın (2026, ss. 142–143) görüştüğü stajyer hâkim ve savcılar için ise "protokol girişi", ayrı asansör ve ayrı yemekhane, mesleki statünün gündelik olarak hissedildiği deneyimlerdir. Bir katılımcı, personelin kendisi için kapıyı tuttuğunu fark ettiği anı "ben de o sahnenin bir parçasıyım" ve "ben de hâkimim galiba" diye anlatmaktadır. Collins'in diliyle, dışarıya karşı sınır yalnızca salonu kamudan ayırmaz; ritüelin profesyonel katılımcılarını daha binaya girerken öteki katılımcılardan ayırır.
Türk hukukunda salonun kendisinin nasıl olması gerektiği ise büyük ölçüde düzenlenmemiştir. CMK, duruşmanın nerede yapılacağını ya da salonun nasıl düzenleneceğini belirtmez. Kanun "duruşma salonu", "mahkeme salonu" ve "salon" terimlerini kullanır ve salona ilişkin hükümlerin önemli bir kısmı salondan çıkma ya da çıkarılma ile ilgilidir. Bu boşluk, salonun muhakeme ilkelerinden türetilecek asgari koşulları karşılaması gerektiği sonucunu doğurur. Bu koşullar şunlardır: katılımcıların birbirini görebilmesi ve duyabilmesi (yüzyüzelik), müdafiin sanığın yanında oturabilmesi, silahların eşitliği gereği taraflara okuma ve not alma için eşit alan tanınması ve alânilik için izleyicilere yeterli yer ayrılması. Uygulamada ise birçok salonun bu amaçla tasarlanmadığı, başka mekânlardan dönüştürüldüğü ya da salon sayısı yetersiz kaldığı için koridorların bölünmesiyle oluşturulduğu görülmektedir (Buldaç, 2019, ss. 135–136). Bazı salonlarda avukatlar sanığın ve tanığın sırtına hitap etmek zorunda kalır. Bu durum, ritüel kuramı açısından öğretici bir sonuca işaret eder: Hukuki argümanlar fiziksel engelleri aşamaz. Ritüelin bedensel koşulları, kanunun kendisinden önce işlemeye başlar.
Duruşma, katılımcıların bedenleri üzerinde yoğun bir düzenleme uygular. Heyet salona girdiğinde herkesin ayağa kalkması, sanığın ayakta ifade vermesi, tutuklu sanığın jandarma refakatinde ve kimi zaman kelepçeyle getirilmesi bu düzenlemenin örnekleridir. Bu pratikler, Goffman'ın saygı ritüelleri kavramıyla okunabilir. Ancak saygı tek yönlü akar: Sanık ve izleyici heyete saygı gösterir, heyetin sanığa yönelik saygı jestleri ise kurumsal olarak tanımlanmamıştır.
Beden düzenlemesi kürsünün öbür tarafında da işler, ama orada başka bir anlam taşır. Taşkıran'ın (2026, ss. 119–122) görüştüğü yargı mensuplarının "dik yürümek", "mimiksiz bir ifade takınmak" ve "ses tonunu otoriter bir tınıya oturtmak" olarak tarif ettiği bedensel disiplin, otoritenin sergilenmesine hizmet eder. Sanığın bedensel disiplini ise denetimin işaretidir. Buldaç'ın (2019, s. 116) gözlem ve anket bulgularına göre jandarmanın sanığın yanında oturması, kelepçeler çıkarılmış olsa bile sanık üzerinde "kelepçe etkisi" yaratmakta, savunmaya bir müdahale ve psikolojik bir baskı olarak algılanmaktadır. Yazar, tutuklu sanığın jandarmaların sıkı kontrolü altında tutulmasının, CMK m. 191/1'in öngördüğü "bağsız" bulunma koşulunun gerçek anlamda karşılanmadığını gösterdiğini belirtmektedir.
Bu düzenlemelerin önemli bir kısmının kanuni dayanağı yoktur. CMK, duruşmada yalnızca iki bedensel eylemi zorunlu tutar: herkesin hüküm fıkrası okunurken ve yemin edilirken ayağa kalkması. "Oturmak" fiilinden türeyen "oturum" sözcüğü bile duruşmanın asıl bedensel duruşunun oturmak olduğuna işaret eder. Buna karşın sanığın ve tanığın ayakta ifade vermesi, yaşlılar ve çocuklar dahil yaygın bir uygulamadır. Sanığın ayakta tutulmasının, not ve dosyasına erişiminin engellenmesinin ya da müdafiinden uzak tutulmasının, CMK m. 148/1'deki yasak sorgu yöntemleri kapsamında kötü muamele sayılabileceği de tartışılmalıdır. Ritüel kuramı açısından bu durum, bedensel düzenin hukuktan değil, kurumsal alışkanlıktan kaynaklanan bir ritüel kuralı olduğunu gösterir.
Collins'in modelinde ritüelin başarısı, ritmik eşgüdüme bağlıdır. Duruşmada zamanın kontrolü tamamen heyettedir. Kimin ne zaman konuşacağını, duruşmanın ne zaman başlayıp biteceğini heyet belirler. Duruşma saatinin bir randevu değil, bir "sıra" işlevi görmesi, beklemenin maliyetini tamamen sanığa, tanığa ve avukata yükler. Collins'in iktidar ritüellerinde, ritüelde inisiyatifin kimde olduğunu belirleyici sayması (Collins, 2004, s. 113) açısından, başkasını bekletebilmek iktidarın en yalın göstergelerinden biri olarak okunabilir.
Bekleme mekânı da eşitsizdir. Buldaç (2019, s. 115), Türkiye'deki adliyelerin pek çoğunda mağdur, sanık ve tanıkların aynı koridoru kullandığını, duruşma saatini aynı yerde birlikte beklemelerinin şiddet olaylarına ve tanıkların tanıklıktan vazgeçmesine yol açabildiğini aktarmaktadır. Buna karşılık yargı mensupları, ayrı girişler ve asansörler sayesinde beklemeden ve halkla karşılaşmadan dolaşabilmektedir (Taşkıran, 2026, s. 142). Aynı bina içinde iki farklı zaman rejimi işler: Profesyoneller için akan, sıradan katılımcılar için bekleyerek geçen bir zaman.
Cübbe, bireyi kişisel kimliğinden arındırarak bir kurumun temsilcisine dönüştürür (Akman, 2024, ss. 78, 82). Akman'a (2024, s. 77) göre cübbenin asıl işlevi, kurumsallaşmış davranışın bir göstergesi olarak yargılama mekânının adabını korumak ve yargısal süreci kutsallaştırarak sonuca itaati kolaylaştırmaktır. Böylece kararı veren bir kişi değil, "mahkeme" olur. Dil de benzer bir işlev görür. "Sanık", "müdafi", "huzur" ve "zapta geçirildi" gibi terimler gündelik dilden kopuk bir konuşma evreni kurar. Mahkemede söz sırası önceden tahsis edilmiştir: Bir katılımcının ne zaman ve nasıl konuşacağı, gündelik konuşmadaki gibi karşılıklı olarak değil, kurumsal olarak belirlenir. Yassıada davalarının tutanakları üzerine yapılan bir doktora tezi de mahkeme salonu söylemini, katılımcıların konumlarına göre biçimlenen kurumsal bir söylem olarak çözümler (Turan, 2023).
Türk uygulamasına özgü bir unsur ise hâkimin sanık ve tanık beyanlarını kendi cümleleriyle zabıt kâtibine dikte ettirmesidir. Bu pratik, katılımcının sözünü kurumsal dile "çevirerek" tutanağa geçirir. Dolayısıyla resmi kayıtta yer alan, kişinin kendi sözü değil, onun hâkim tarafından yapılan özetidir. Türkçe yazında da beyanların özetlenerek zabıt kâtibine dikte ettirildiği ve tutanakların kelimesi kelimesine tutulmadığı eleştirilmektedir (Özbalcı, 2019; Alagüney, 2023). Menengiç'in (2015, ss. 121–124) mülakatları, bu pratiğin söz düzeni üzerindeki etkisini açıkça göstermektedir: Ses kayıt sistemi bulunmayan mahkemelerde görev yapan hâkimler, avukatların doğrudan sorularına sanığın anında verdiği yanıtları "zapta geçirmenin" mümkün olmadığını, her şeyi tutanağa geçirme zorunluluğunun doğrudan soru yöneltmeyi fiilen engellediğini belirtmektedir. Tutanak, ritüelin yalnızca kaydı değil, ritminin de belirleyicisidir.
Türk duruşma salonunun sembolik donanımı bunlarla sınırlı değildir. Vatandaşın adaletle ilk karşılaşması adliye girişindeki güvenlik aramasıdır. Bunu büyük Themis heykelleri, bayraklar, Atatürk büst ve portreleri, kürsünün arkasındaki "Adalet mülkün temelidir" yazısı ve bazı salonlarda tutuklu sanıkları ayıran ahşap ya da metal bariyerler izler (Buldaç, 2019, ss. 80, 82). Aladağ (2026, s. 53), duruşma salonundaki sembolik imgelerin katılımcıların görevlerinin önemini ve konunun ciddiyetini kavramalarını sağladığını belirtir. Ancak bu sembollerin sabit bir duygusal etkisi yoktur. Anlamları, bakanın zihninde, onun geçmiş deneyimine ve salondaki rolüne göre tamamlanır. Aynı koridoru her gün kullanan avukat ile adliyeye ilk kez gelen vatandaş, aynı sembolden farklı anlamlar çıkarır. Goffman'ın dramaturjik yaklaşımı da sahne düzeninin ve görünümün anlamının izleyiciyle birlikte kurulduğunu vurgular.
Sembollerin çoğalmasının güveni kendiliğinden artırdığı da varsayılamaz. Bu durumu analitik bir metaforla "sembolik enflasyon" olarak adlandırmak mümkündür: Sembolün görünürlüğü arttıkça ayırt edici duygusal etkisi azalabilir. Sembolik enflasyon kanıtlanmış bir yasa değil, duruşma salonlarında sınanması gereken bir hipotezdir. Collins'in kuramı açısından ise bu hipotez anlamlıdır. Semboller, ancak onları üreten ritüellerde yeniden canlandırıldıkları ölçüde duygusal yük taşır (Collins, 2004, ss. 36–39). Başarısız ya da zorlama ritüellerle çevrili bir sembol ise ya boşalır ya da tam tersi bir duyguyu, öfkeyi veya yabancılaşmayı taşımaya başlar.
Sembollerin yönü de önemlidir. Bayrak ve portre genellikle kürsünün arkasında yer alır. Hâkim ve savcı bu sembollerin önünde oturur, sanık ve müdafi ise onlara bakar. Bu yerleşim, bir taraftaki devlet otoritesi ile öbür taraftaki sanık arasında örtük bir "sembolik cepheleşme" duygusu yaratabilir. Bu bir kastı kanıtlamaz, ancak algı üzerindeki etkisi araştırılmaya değerdir. Collins'in Durkheim'dan devraldığı "kutsal nesneler" kavramıyla (Collins, 2004, s. 49) söylenirse, bu nesnelerin hemen önünde oturanlar ritüelin rahipleri konumuna yerleşir. Resmî törenlerde büst ve anıtların önüne bırakılan çelenkler de bu okumaya uygun bir "seküler sunak" görünümü sunar.
4. Türk Ceza Duruşmasında Ritüelin İşleyişi
Türk ceza duruşmasında ritüelin dört bileşeni de mevcuttur. Ancak bu bileşenler katılımcılar arasında eşit dağılmaz. Aşağıdaki altı görüngü, bu eşitsiz dağılımın en belirgin olduğu alanlardır.
4.1. Oturma düzeni: "Ekip" sınırlarının mekânsallaşması
Türk duruşma salonlarının büyük çoğunluğunda Cumhuriyet savcısı, mahkeme heyetiyle aynı yükseltilmiş kürsüde oturur. Müdafi ve katılan vekili ise aşağıda, kürsüye dönük masalarda yer alır (Buldaç, 2019, ss. 80–81). Bu düzen yazında özellikle silahların eşitliği ilkesi ve "adaletin görünmesi" ölçütü açısından uzun süredir eleştirilmektedir (Kurtoğlu, 2021; Köker, 2025). Buldaç'ın (2019, s. 116) salonun sürekli kullanıcıları olan hâkim ve avukatlarla yaptığı görüşmeler ve anket sonuçları da tarafsızlık ilkesi gereği savcı ile hâkimin aynı kotta yer almaması gerektiği sonucuna ulaşmıştır. Etkileşim ritüeli kuramı bu eleştiriye bir boyut ekler. Goffman'ın terimleriyle mekân, savcıyı hâkimle aynı "ekibin" üyesi olarak sahneler. Sanık açısından ritüelin sınırı, iddia ile yargı arasından değil, kürsü ile salonun geri kalanı arasından geçer.
Sanığın konumu da bu çerçevede önemlidir. Sanığın müdafiinden ayrı, salonun ortasında ya da bir bariyerin arkasında oturtulması, onu savunma ekibinin üyesi olmaktan çıkarıp ritüelin nesnesine dönüştürür. Buldaç (2019, s. 80), Türkiye'deki salonlarda sanığın "kafes izlenimi yaratan", ortada konumlandırılmış bir alanda yer aldığını tespit etmektedir. Köker (2025, s. 1046) de sanığın salonun ortasında ve müdafiinden ayrı konumlandırılmasının suçluluk algısını güçlendirebileceğini ve masumiyet karinesinin görünen yönünü zedeleyebileceğini ileri sürer. Sanık ile müdafi arasındaki iletişimin kopması da savunmanın bütünlüğünü zedeler ve sanığın yargılamaya etkin katılımını engeller (Köker, 2025, ss. 1037, 1058–1059). Buldaç'ın (2019, s. 115) bulguları bu tespitin sanık açısından nasıl yaşandığını da gösterir: Sanık, kendisine ayrılan alanda not alamamakta, avukatıyla iletişim kuramamakta ve kendisini birçok insanın bakışları arasında savunmak zorunda kalmaktadır. Yazara göre bu durum hem sanığı küçümseyen hem de üzerindeki baskıyı artıran bir durumdur. Görüşmeler ve anket yanıtları da sanık ile müdafiin bir arada oturması gerektiğini desteklemektedir (ss. 115–116).
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi de Svinarenko ve Slyadnev - Rusya kararında (Büyük Daire, 17 Temmuz 2014) sanıkların duruşma sırasında metal kafeslerde tutulmasını Sözleşme'nin 3. maddesindeki aşağılayıcı muamele yasağının ihlali saymıştır. Mahkeme, kafeste kamuya teşhir edilmenin aşağılanma, çaresizlik, korku ve aşağılık duyguları uyandırabileceğini belirtmiştir. Bu karar, Goffman'ın (2015) total kurumlara kabul sürecinde betimlediği, benliği aşındıran küçük düşürme pratiklerinin insan hakları hukukundaki karşılığı olarak okunabilir.
Bu mekânsal düzen bir tapınak mimarisine benzetilebilir. Yükseltilmiş kürsü bir sunak, onun yanında aynı yükseklikte oturan savcı devletin rahibi, uzaktaki küçük masasında oturan avukat ise ayine yabancı biridir. Bu düzenin hukuki bir dayanağı yoktur, ancak alışkanlıkla görünmez hale gelmiştir. Bu çalışma, benzetmenin arkasındaki anlayışı "devlet kültü" olarak adlandırmaktadır. Devlet kültü, devleti hukukun bir ürünü olarak değil, hukukun kaynağı ve ondan önce gelen bir varlık olarak gören anlayıştır. Bu anlayışta haklar devletin bir lütfu, devletin bekası ise hukukun üzerinde bir değer olarak görülür. Kavram, Türk siyasal geleneğinde devletin merkezi konumuna ve "devlet aklı"na ilişkin çözümlemelerle ilişkilendirilebilir (Durdu, 2025). Türkiye'de mahkemelerin usul açısından adil olmadığını düşünme eğiliminin devletle daha az özdeşleşen kesimlerde daha yüksek olduğunu gösteren bulgular da (Akboğa ve Şahin, 2022) bu kavramın ampirik bir karşılığına işaret eder. Collins'in ritüel kuramı açısından devlet kültü, duruşma ritüelinin kutsal nesnesinin adalet ya da hukuk değil, devletin kendisi olması anlamına gelir. Bu durumda devlete karşı savunma yapan avukat, ritüelin kutsalına karşı duran biri olarak algılanmaya başlar.
4.2. Söz alma: Ortak odağın kimde toplandığı
CMK, duruşmanın yönetimini mahkeme başkanına bırakır (m. 192). Bu yönetim yetkisi, Collins'in modelinde ortak odağın tek bir merkezde toplanması anlamına gelir. Uygulamada müdafiin ne zaman ve nasıl söz alacağı duruşmadan duruşmaya değişmekte, söz kesme ve sözün sınırlandırılması sık görülmektedir. Kuralların belirsizliği, katılımcıların ritüele kendiliklerinden uyum sağlamasını zorlaştırır. Bu durumda eşgüdüm, kendiliğinden oluşan bir ritimden değil, heyetin müdahalelerinden kaynaklanır. Collins'in ölçütlerine göre bu, zorlama ritüelin tipik bir görünümüdür.
Söz düzeninin merkezileşmesi en açık biçimde soru sorma usulünde görülür. CMK m. 201, Cumhuriyet savcısına ve müdafie tanık, bilirkişi ve sanığa doğrudan soru yöneltme imkânı tanımıştır. Ancak Menengiç'in (2015, s. 124) mülakat yaptığı 21 hâkim, savcı ve avukattan 16'sı bu usulü uygulayamadığını belirtmiştir. Mülakatlarda öne çıkan gerekçeler ritüel kuramı açısından öğreticidir. Bir hâkim, "Halkın, hâkime bakış açısı daha farklı. Onda bile biz bazen zorlanıyoruz disiplini sağlamak açısından" diyerek tarafları "kendi hallerine" bırakmaktan duyduğu kaygıyı dile getirmiştir (s. 119). Bir avukat ise doğrudan sorunun en büyük yararını sanıkla yüz yüze gelmek ve yanıt verirken gözlerinin içine bakabilmek olarak tanımlamış; soru önce mahkeme başkanına iletilip başkan tarafından tekrarlandığında sanığın yanıtını toparlamaya zaman bulduğunu vurgulamıştır (s. 117). Bu tanıklıklar, ortak odağın başkanda toplanmasının yalnızca bir yönetim tercihi değil, salondaki karşılıklı bakışın ve dolayısıyla Goffman'cı anlamda odaklı etkileşimin de başkan aracılığıyla düzenlenmesi anlamına geldiğini göstermektedir. Söz, katılımcılar arasında değil, kürsünün içinden geçerek dolaşır.
4.3. Bekletme: Zamanın statü dağılımı
Duruşma saatlerinin sıklıkla gecikmesi ve katılımcıların saatlerce adliye koridorlarında beklemesi, Türk ceza adaletinin yaygın bir görünümüdür. Bu bekleyişte süreç, hükümden önce işleyen örtük bir yaptırıma dönüşür. Ritüel açısından baktığımızda koridor, Goffman'ın "arka bölge"sine karşılık gelir. Ancak bu arka bölge, profesyoneller için bir dinlenme alanı olurken sanık için ritüele girmeden önce duygusal enerjinin tükendiği bir alan işlevi görür. Mağdur, sanık ve tanıkların aynı koridorda birlikte beklediği adliyelerde (Buldaç, 2019, s. 115) bu tükenişe gerginlik ve güvensizlik de eklenir. Sanık, salona çoğu zaman yorgun, kaygılı ve düşük duygusal enerjiyle girer.
Koridordaki bekleyiş, Goffman'ın "katılım kalkanları" (involvement shields) kavramıyla da okunabilir. Goffman (2018), yalnız kalan bireyin gazete ya da dergi gibi "taşınabilir katılım kaynakları" aracılığıyla meşgul göründüğünü ve böylece kendini çevresindekilerden koruduğunu belirtir. Topcu Gülşen (2022), günümüzde bu işlevi büyük ölçüde akıllı telefon ekranının üstlendiğini gösterir. Çalışmaya göre sosyal medya, bireylerin ön sahneye dönmek için uygun anı kollarken sığındıkları bir tür "bekleme odası" işlevi görmektedir. Yazarın verdiği örnek de duruşma koridoruna oldukça yakındır: Katılımcılar, doktor muayenehanesinde adının okunmasını bekleyenler gibi bir yandan ekranla meşgul olurken bir yandan kapıyı ve çağrıyı izler. Adliye koridorunda sanık ve tanıklar da benzer bir ikili dikkat halindedir. Ancak bu bekleme, adlarının ne zaman okunacağını bilmeden, kaygı içinde ve çoğu zaman saatlerce sürer. Ekran bu bekleyişi katlanılır kılsa da onun yarattığı duygusal enerji kaybını gidermez.
4.4. Cübbe ve hitap: Sembollerin kime ait olduğu
Hâkim, savcı ve avukat cübbe giyer. Sanık, tanık ve izleyici ise gündelik kıyafetleriyle salondadır. Bu ayrım, ritüelin sembollerinin yalnızca profesyonellere ait olduğunu görünür kılar. Collins'e göre semboller, ritüelin ürettiği grup aidiyetini taşır. Bu yüzden duruşma, profesyoneller arasında bir grup dayanışması üretirken sıradan katılımcıları bu grubun dışında tutar. Akman'ın (2024, ss. 78, 83) hukuk dilinin meslek dışındakiler için yabancı ve kapalı kaldığı yönündeki tespiti, burada bedensel ve görsel bir biçim alır: Ritüelin dışarıya karşı sınırı, profesyonelleri sıradan katılımcılardan ayırır. Hitap biçimleri de aynı asimetriyi yansıtır. Avukat hâkime "Sayın Başkan" diye hitap ederken sanığa çoğunlukla adıyla ya da "sanık" sıfatıyla seslenilir.
Bu asimetri, Goffman'ın simetrik ve asimetrik davranış kuralları ayrımıyla açıklanabilir. Duruşma salonunda kaçınma ritüelleri yalnızca bir yönde işler. Kimse hâkime adıyla seslenmez. Ancak sanığa adıyla seslenmek olağan kabul edilir. Sunum ritüelleri de aynı biçimde tek yönlüdür. Topcu Gülşen'in (2022) öğretmen ile öğrenci örneğinde gösterdiği statü farkı, duruşmada çok daha keskin biçimde ortaya çıkar. Çünkü sanığın statüsü, tam da duruşmanın sonucunda belirlenecek olan şeydir.
Meslek içinde ise sunum ritüelleri yoğun ve karşılıklıdır. Taşkıran'ın (2026, ss. 115–118) görüşmeleri, stajyer hâkim ve savcıların üst makamla çay içerken üst makam başlamadan bardağa dokunmamayı, onunla aynı hızda içmeyi ve "o yarısına geldiyse sen de yarısına geldin" kuralına uymayı öğrendiklerini göstermektedir. Yazar bu pratiği "senkronize hürmet" olarak adlandırmaktadır. Aynı katılımcılar, kıdemli bir hâkimin kendilerini odasında ayağa kalkarak karşılamasını ve kapıya kadar uğurlamasını yoğun bir gurur ve mesleki kabul anı olarak anlatmaktadır. Başsavcı odaya girdiğinde makam koltuğundan kalkmayan bir meslektaş ise uyarılmıştır. Collins'in modeli açısından bu, meslek içinde ritmik eşgüdümün, karşılıklı saygı jestlerinin ve yüksek duygusal enerjinin başarıyla üretildiği bir ritüel zinciridir. Aynı kişiler duruşma salonunda sanık karşısında ise bu jestlerin hiçbirini sergilemekle yükümlü değildir. Saygı ritüelleri meslek içinde yatay olarak dolaşırken salonun geri kalanına yalnızca aşağıdan yukarıya doğru akar.
Hitap tartışması bu açıdan öğreticidir. Duruşmada yaygın olarak kullanılan "Başkanım" ya da "Hâkimim" hitapları, "müdürüm", "komutanım" ve "kaymakamım" gibi kamu hiyerarşisinin kalıplarıyla aynı yapıdadır. İyelik eki, konuşanı muhatabının makamına ait bir basamağa yerleştirir. Taşkıran (2026, s. 114), Türkiye Adalet Akademisi'nde adayların bütün eğiticilere unvanlarından bağımsız olarak "Başkanım" diye hitap etmesinin beklendiğini aktarmakta ve bunu hiyerarşik mesafenin dil düzeyinde kuruluşu olarak yorumlamaktadır. "Sayın Hâkim", "Sayın Başkan" ya da "Sayın Mahkeme" hitapları ise saygıyı korurken bu hiyerarşik bağı kurmaz. Aynı mesafe yazılı dilde de görülür. 2020 tarihli Resmî Yazışmalarda Uygulanacak Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik, kurumlar arası yazışmaların üst ve aynı düzeydeki makamlara "Arz ederim", alt makamlara ise "Rica ederim" ibaresiyle bitirilmesini öngörür. Kural kurumlar arasında konmuştur. Ancak kurumların diliyle dilekçe yazan vatandaş da kendini bu hiyerarşinin bir basamağına yerleştirir. Duruşma salonundaki kürsü yüksekliği, burada iki fiil arasındaki mesafeye dönüşür. Yine de bir uyarı gereklidir: Bağımsızlık bir sözcük sınavına indirgenemez. "Efendim" diyerek de en sert itirazlar yapılabilir, "arz ederim" diye biten bir dilekçe de bir hakkı bütün ağırlığıyla talep edebilir. Goffman'ın terimleriyle hitap kalıbı, ancak karşılıksız kaldığında, yani saygı yalnızca aşağıdan yukarıya aktarıldığında tabiiyet ritüeline dönüşür.
Asimetri bedensel disiplinde de görülür. Uygulamada hâkimlerin avukatların hareketlerini sınırladığı, onlara ayakta konuşmayı emrettiği ve buna uymayanları CMK m. 203'e dayanarak salondan çıkardığı görülmektedir. Aynı duruşmalarda bazı hâkimler kürsüde dolaşabilmekte, telefonla konuşabilmekte, çay içebilmekte ya da cübbesiz oturabilmektedir. Savcı ve hâkim izin almadan salondan ayrılabilirken, avukatın ayrılması duruşmayı terk olarak değerlendirilebilmektedir. Meslek pratiğinden aktarılan bir örnekte, duruşmada sigara içen savcıya bir şey denmezken aynı şeyi yapan avukat uyarılmıştır. Bu durum, ironik biçimde "sigaraların eşitliği"nin ihlali olarak adlandırılabilir. Bu pratikler, hukuki değil, iktidara ilişkin bir mesele olarak görünmektedir. Bu gözlem Collins'in iktidar ritüelleri çözümlemesiyle örtüşür. Collins'e göre iktidar ritüellerinde inisiyatifi elinde tutan taraf duygusal enerji kazanır, ritüele yalnızca biçimsel bir onayla katılmak zorunda kalan taraf ise kaybeder (Collins, 2004, ss. 112–113). Ritüel kurallarının kimin için esneyip kimin için katılaştığı, ritüel içindeki statü hiyerarşisinin en açık göstergesidir.
4.5. Ayağa kalkmak ya da oturmak: Ritüel kuralının kaynağı
Ayağa kalkma meselesi, duruşma ritüelinin kurallarının nereden kaynaklandığını gösteren en çarpıcı örneği sunar. Diyarbakır'da görülen bir ceza davasında verilen ara kararda mahkeme, karar okunurken ayağa kalkmayan müdafiin bu tutumunu mahkemenin yüceliğine saygısızlık olarak nitelendirmiş ve tutanağa geçirmiştir (2018/223 E., 14.02.2019 tarihli oturum). Oysa kanun ayağa kalkmayı yalnızca yemin sırasında ve hüküm fıkrası okunurken zorunlu tutar. Kanun koyucunun bu iki anı seçmesinin gerekçesi de ritüel kuramı açısından anlamlıdır: CMK m. 55'in gerekçesinde yemin, toplumbilim açısından bir tür "sosyal tören" olarak nitelendirilmiş ve herkesin ayağa kalkması tanığın yeminin önemini kavraması için uygun görülmüştür (Aladağ, 2026, s. 329). Kanun, törensel bedensel jesti bilinçli olarak sınırlı anlara bağlamıştır. Mahkemenin dayandığı "kökleşen usul" ise ceza muhakemesinde bir hukuk kaynağı değildir. Örf ve adet, özel hukukta Türk Medeni Kanunu ve Türk Ticaret Kanunu aracılığıyla tamamlayıcı bir kaynak olarak tanınır, ancak CMK'da böyle bir gönderme yoktur. Ayrıca ayağa kalkmamak yorgunluk, hastalık, dikkat dağınıklığı ya da görme güçlüğü gibi masum nedenlerden kaynaklanabilir. Aynı davranış, bilinçli bir protestonun ya da sanığın mahkemenin meşruiyetini reddederek onu ve iddia makamını hedef aldığı "kopuş savunması" stratejisinin parçası da olabilir (Vergès'in yaklaşımı için bkz. Bayar, 2025).
İkinci örnek ise tam tersi yöndedir. Bir iş mahkemesinin kapısına asılan ve sosyal medyada paylaşılan duyuruda, karar okunması ve yemin dışında ayağa kalkılmasının yasal olmadığı ve hâkimin onayına bağlı olduğu bildirilmektedir. Duyuru ayağa kalkmayı yasaklarken gürültü ya da telefon kullanımı gibi duruşmayı gerçekten aksatan davranışları anmaz. Meslek pratiğinden aktarılan bir başka gözlemde, salondaki avukatlar rahat ve gelişigüzel bir duruşla otururken beyanını ayakta vermek isteyen bir avukat, oturarak konuşması için hâkim tarafından uyarılmıştır. Bu durum, duruşma düzeninden çok bir "emredilmiş laubalilik" olarak nitelendirilebilir.
Bu iki örnek yan yana konduğunda aynı bedensel davranışın, yani ayağa kalkmanın, bir salonda saygı koşulu, ötekinde ise düzen ihlali olarak yaptırıma bağlanabildiği görülür. Goffman'ın terimleriyle bu, törensel kuralların esasa ilişkin kuralların yerine geçmesidir. Ritüel kuralı kanundan değil, her salonda hâkimin kişisel tercihinden doğar. "Duruşma düzeni" kavramı da bu nedenle hâkimden hâkime değişen ve neredeyse her usul kuralının ihlalini meşrulaştırmak için kullanılabilen belirsiz bir kavrama dönüşmektedir. Bu yaklaşım, duruşma hukukunu yalnızca emir ve yasaklardan ibaret görmekte, ne emredilmiş ne yasaklanmış davranışlardan oluşan "ibahe" alanını tanımamaktadır. Ayağa kalkma meselesi yazında Altunel (2014) tarafından da ele alınmıştır.
Collins'in kuramı açısından belirsizliğin kendisi bir iktidar kaynağıdır. Kuralları önceden bilinemeyen bir ritüelde katılımcılar kendiliklerinden eşgüdüm sağlayamaz. Her biri, kuralı tanımlama yetkisini elinde tutan kişinin işaretlerini beklemek zorunda kalır. Kopuş savunması ise ritüele katılmayı bilinçli olarak reddederek ritüelin meşruiyetini sorgulayan bir karşı-ritüel olarak okunabilir. Ne var ki hem ritüele uyum sağlayan "uslu" avukatlık hem de onu reddeden kopuş stratejisi, çerçevesi kurum tarafından çizilmiş bir sahnede oynanır. Biri ritüelin kurallarını kabul eder, öteki onları tersine çevirir, ama ikisi de ritüelin tanımladığı rollerin dışına çıkamaz. Mahkemelerin ayağa kalkmama gibi küçük bir jesti tutanağa geçirecek kadar ciddiye alması da Collins'in ritüel sembollerinin ihlaline karşı duyulan ahlaki öfke tespitini doğrular (Collins, 2004, s. 49).
Goffman'ın total kurumlar çözümlemesi bu noktada açıklayıcıdır. Goffman'a göre sivil hayatta benliğini aşağılayan durumlara maruz kalan birey, itibarını kurtarmak için somurtkanlık, olağan saygı gösterilerini sunmama ya da ironi gibi tepkilere başvurabilir. Total kurumlarda ise kendini savunmaya yönelik bu tepkiler cezalandırılır (Goffman, 2015; Özkurt, 2025). Duruşma salonu bir total kurum değildir. Ancak ayağa kalkmamak gibi bir saygı gösterisini sunmamanın tutanağa geçirilmesi ve yaptırıma bağlanması, salonun bu özellikte total kurum mantığına yaklaştığını gösterir.
4.6. Sanığın konumu: Statü düşürme töreni mi?
Yukarıdaki görüngüler bir araya getirildiğinde, duruşma ritüelinin katılımcılar için farklı sonuçlar ürettiği görülür. Profesyoneller için duruşma, ortak odak, ortak dil ve ortak semboller üzerinden yüksek duygusal enerji ve kurumsal aidiyet üreten başarılı bir ritüeldir. Bu ritüel, akademideki kurgusal duruşmalardan protokol girişlerine ve çay masasındaki "senkronize hürmete" kadar uzanan bir zincirin halkasıdır (Taşkıran, 2026). Sanık için ise aynı duruşma, odak dışında tutulduğu, dilini anlamadığı, sembollerine sahip olmadığı ve zamanını kontrol edemediği bir zorlama ritüele dönüşür. Bu yönüyle duruşma, hüküm henüz verilmeden önce bile Goffman'ın (2015) total kurumlara kabul sürecinde betimlediği, benliği aşındıran küçük düşürme ritüellerine yaklaşır. Bu tespit, masumiyet karinesi açısından önemli bir gerilime işaret eder. Hukuken suçsuz sayılan kişi, ritüel olarak zaten düşürülmüş bir statüde konumlanmaktadır.
Collins'in duygusal enerji kavramı, sanığın bu konumunun savunma üzerindeki etkisini de açıklar. Bekletmeyle, damga sembolleriyle ve anlaşılmaz bir kurumsal dille düşük duygusal enerjiye itilen sanık, kendini anlatmak için sahip olduğu kültürel kaynakları bile kullanamayabilir (Collins, 1981; Gültekin, 2018). Duruşmada "dili tutulan" sanığın sessizliği ya da dağınık anlatımı ise yargısal kanaat açısından aleyhine yorumlanabilir. Bu, ritüelin ürettiği duygusal sonucun doğrudan hukuki sonuca dönüşebildiği kritik bir noktadır. Kürsüdeki "mimiksiz" duruş (Taşkıran, 2026, ss. 120–121) bu tabloyu derinleştirebilir: Yargı mensubu açısından tarafsızlığın ve vakarın gereği olan tepkisizlik, sanık açısından dinlenmediği ya da çoktan yargılandığı izlenimine dönüşebilir. Müdafiin ritüeldeki işlevlerinden biri de bu nedenle sanığın duygusal enerjisini desteklemek ve onun anlatısını ritüelin diline çevirmektir.
5. Zorlama Ritüeller, Meşruiyet ve Dijitalleşen Duruşma
Usul adaleti, hukuk makamlarının halkla etkileşimlerinde izledikleri süreçlerin adil olup olmadığıyla ilgilidir ve bu makamlara ilişkin genel değerlendirmelerin önemli belirleyicilerinden biridir. Türkiye'yi temsil eden bir örneklemle yapılan anket çalışması, mahkemelerin usul açısından adil olmadığını düşünme eğiliminin devletle daha az özdeşleşen kesimlerde belirgin biçimde yüksek olduğunu göstermiştir (Akboğa ve Şahin, 2022). Türk muhakeme hukuku yazını da benzer ölçütleri kendi kavramlarıyla dile getirir: kendini ifade edebilme, hâkimin yalnızca tarafsız olması değil kurum olarak tarafsız görünmesi (Turay, 2025) ve duruşmanın açıklığı yoluyla toplumun hükmün adil olduğuna duyduğu inancın korunması (Yürekli, 2024, s. 38). Bu ölçütlerin her biri etkileşim ritüelinin bir boyutuna karşılık gelir. Söz alma düzeni ifade imkânını, oturma düzeni tarafsızlığın görünürlüğünü, hitap ve beden düzenlemeleri ise saygılı muameleyi belirler.
Bu eşleşme önemli bir sonuca işaret eder. Ritüel, meşruiyetin yalnızca dış ambalajı değil, onun üretildiği mekanizmadır. Türkçe yazında öznel ve nesnel tarafsızlık arasında yapılan ayrım (Turay, 2025) da bu bağlamda okunabilir. Goffman'ın terimleriyle tarafsızlık, yalnızca hâkimin iç tutumu değil, duruşmada bedensel ve sözel olarak sergilenmesi gereken bir performanstır. Collins'in diliyle sanığı dışlayan bir zorlama ritüel, hüküm hukuken doğru olsa bile sanık ve yakınları nezdinde ahlaki bir bağlılık üretmez. Tersine, Collins'in öngördüğü gibi kurumun sembollerine yönelik bir yabancılaşma ve öfke üretebilir.
5.2. Başarılı ritüel mümkün mü?
Onarıcı adalet anlayışı, ceza adaleti bağlamında da katılımcıları kapsayan başarılı ritüellerin mümkün olabileceğine işaret eder. Bu anlayışta fail ile mağdurun aynı düzlemde bir araya getirilerek diyalog ve anlaşma yoluyla uzlaştırılması esastır (Algan Tezcan, 2023). Collins'in modeli açısından bu düzen, bedensel bir araya gelişi, ortak odağı ve paylaşılan duyguyu aynı anda mümkün kılan bir ritüel tasarımıdır. Bu koşulların çekişmeli bir ceza duruşmasına doğrudan taşınması mümkün değildir. Ancak bu karşılaştırma, duruşma ritüelinin dışlayıcı niteliğinin yargılamanın doğasından değil, bir dizi tasarım tercihinden kaynaklandığını düşündürmektedir. Buldaç'ın (2019, ss. 118–137) Türkiye için önerdiği salon düzeni de bu yönde bir örnektir: Öneri, savcıyı hâkimle aynı kottan ayırmakta, sanığı müdafiinin yanına yerleştirmekte, jandarmayı sanığın arkasına almakta ve salonun mevcut hiyerarşik düzenini kullanıcıların fiziksel ve ruhsal ihtiyaçlarına göre yeniden kurmaktadır.
5.3. SEGBİS, elektronik duruşma ve bedensiz duruşma
CMK'nın sistemi içinde sanığın duruşmada bizzat hazır bulunması kural, hazır bulunmaması ise istisnadır. CMK m. 196/4, 694 sayılı KHK ve 7078 sayılı Kanun ile yapılan değişikliklerden sonra, sanığın sorgusunun ve duruşmaya katılımının SEGBİS ile gerçekleştirilmesini ancak "hâkim veya mahkemenin zorunlu gördüğü durumlarda" mümkün kılar. Anayasa Mahkemesi de Şehrivan Çoban [GK] ve Emrah Yayla [GK] kararlarında, sesli ve görüntülü katılımın fiziksel olarak hazır bulunmayla eşdeğer sayılamayacağını, bu nedenle kısıtlamanın istisnai olması ve gerekçelendirilmesi gerektiğini belirtmiştir. Gökhan Gündüz (4) kararında ise sanığın huzurda bulunma talebinin, somut gerekçe gösterilmeksizin yalnızca SEGBİS'in kanuni olmasına dayanılarak reddedilmesini ihlal saymıştır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi de Marcello Viola - İtalya kararında uzaktan katılımı ancak mafya bağlantılı sanıkların yargılandığı bir davada güvenlik gibi meşru bir gerekçeye ve sanığın müdafiiyle gizli görüşebilmesine bağlı olarak kabul etmiştir.
Ne var ki doktrinde, SEGBİS'in uygulamada istisna olmaktan çıkıp asıl yöntem haline geldiği, sanığa esas mahkemesinde bizzat bulunma hakkının her zaman açıkça anlatılmadığı ve rızasının sorulmadığı vurgulanmaktadır (Ateş, 2022). SEGBİS'in yüzyüzeliği tam anlamıyla sağlayamadığı, bu yüzden yalnızca zorunlu hallerde ya da sanığın rızasıyla kullanılabileceği de ileri sürülmektedir (Azak, 2025). Anayasa Mahkemesi'nin S.Ö. [GK] kararı ise bu tartışmada bir dönüm noktası olarak görülmektedir. Mahkeme çoğunluğu, SEGBİS'e itiraz etmeyen ve huzurda bulunmayı talep etmeyen sanığın bu haktan örtülü olarak feragat ettiğini kabul ederek ihlal bulunmadığına karar vermiştir. Şen ve Duymaz, bu yaklaşımın ispat yükünü sanığa yüklediğini, mahkemeleri gerekçe gösterme yükümlülüğünden kurtardığını ve SEGBİS'i fiilen kurala dönüştürdüğünü eleştirmektedir. Anayasa Mahkemesi'nin daha önceki Ansar Onat kararında ise örtülü feragatin geçerli olabilmesi için kişinin davranışının sonuçlarını makul olarak öngörebilmesi gerektiği vurgulanmıştı.
Türkiye'de Ses ve Görüntü Bilişim Sistemi (SEGBİS), tutuklu sanıkların sorgusunda ve tanık dinlenmesinde yaygın biçimde kullanılmaktadır. Collins'in modelinde bedensel bir araya geliş, ritüelin vazgeçilmez ön koşuludur. Collins, ses ve görüntünün birlikte aktarıldığı uzaktan bağlantıların bile, ne kadar canlı olursa olsun, bedensel bir arada bulunmanın ürettiği dayanışmanın ancak zayıf bir ikamesi olarak kalacağını öngörür (Collins, 2004, s. 62). Ceza muhakemesinde elektronik duruşma üzerine yapılan bir doktora tezi de bu öngörüyle örtüşen tespitler içermektedir. Aladağ (2026, s. 63), video konferans yönteminde katılımcıların birlikte olma hissinin azalabildiğini ve fiziksel ayrılığın iletişim sorunlarına yol açabildiğini; salonda fiziksel olarak bulunmayan sanık ve tanıkların davanın ciddiyetini tam olarak kavrayamayabileceğini ya da sürece ilgisiz kalabileceğini aktarmaktadır. Sözsüz iletişimin en önemli unsuru olan göz teması da kamera ile ekranın aynı hizada olmaması nedeniyle çoğu zaman kurulamamakta, kimin kime konuştuğu bile belirsizleşebilmektedir (Aladağ, 2026, ss. 63–64). Bu öngörü ve tespitler SEGBİS açısından iki yönlü bir sonuç doğurur:
• Ritüelin incelmesi: Ekranın öbür ucundaki sanık, salondaki ortak odağın tamamen dışında kalır. Bakışının kime yöneldiği, sözünün ne zaman bittiği ve salonda neler olduğu belirsizleşir. Müdafiiyle anlık ve gizli iletişim kurma imkânı büyük ölçüde ortadan kalkar. Bu nedenle yazında, uzaktan katılan sanığın salonda hazır bulunanları görebilmesi, söylenenleri duyabilmesi ve müdafiiyle üçüncü kişilerce dinlenmeden görüşebilmesi gerektiği vurgulanmaktadır (Taner ve Yıldırım, 2021). Bu durum, sanığın ritüeldeki konumunu fiziksel olarak da "dışarıya" taşır.
• Düşürücü öğelerin azalması: Öte yandan SEGBİS, uzun nakil süreçlerini, kelepçeli bir şekilde salona getirilmeyi ve koridorda bekletilmeyi de ortadan kaldırabilir. Aladağ (2026, s. 63) da video konferansın fiziksel mahkeme deneyiminin getirdiği korku, endişe ve utanma duygularını azaltabileceğini belirtir. Bu yönüyle uzaktan katılım bazı statü düşürme unsurlarını azaltabilir.
Dijital araçların yüz yüze etkileşime etkisi üzerine yapılan bir doktora tezi bu tartışmaya yararlı bir kavram kazandırır. Topcu Gülşen (2022), karşılaşmaya ekran aracılığıyla katılan ama orada bulunanlar tarafından görülmeyen kişileri "hayalet etkileşimciler" olarak adlandırır. Topcu Gülşen'e göre bu kişiler, etkileşimin sınırlarını belirsizleştirir ve katılımcıların ön sahne ile arka sahne arasında sürekli gidip gelmesine yol açar.
Bu kavram SEGBİS duruşmasına uyarlandığında tablo tersine döner. Kamusal alanda hayalet etkileşimci, karşılaşmaya ekrandan sızan görünmez bir üçüncü kişidir. SEGBİS duruşmasında ise ritüelin asıl nesnesi olan sanık, salondakiler açısından ekrandaki bir görüntüye indirgenir. Ceza infaz kurumundaki odada kendisiyle birlikte kimlerin bulunduğu, kameranın neyi gösterip neyi göstermediği salondakiler için belirsizdir. Duruşma salonunda da ekrana bakan profesyonellerin bilgisayar ve telefon kullanımı, Goffman'ın terimleriyle baskın katılımın yanında sürdürülen ikincil bir katılımdır. Bu kullanım, sanık açısından dinlenmediği izlenimini pekiştirebilir.
Bu hukuki tartışma, etkileşim ritüeli kuramı açısından iki noktada özellikle anlamlıdır. Birincisi, doktrinde sanığın duruşmada bulunmasının gerekçelerinden biri olarak, kişiliğinin anlaşılması için mahkemede bir izlenim bırakmasının sanığın menfaatine olduğu belirtilmektedir (Ateş, 2022). Bu, Goffman'ın izlenim yönetimi kavramının hukuki dildeki karşılığıdır. Ekran, sanığın ön sahnesini daraltır. Beden dili, bakış ve duruş gibi izlenim yönetiminin araçları ya kaybolur ya da kameranın açısına ve bağlantının kalitesine bağlı hale gelir. Ateş'in (2022), SEGBİS zorunlu olarak kullanılıyorsa sanığın salondaymış gibi sesleri duyabilmesi ve duruşmaya katılan herkesi takip edebilmesi gerektiği yönündeki tespiti de Collins'in ortak odak koşulunun teknik bir ifadesidir. Yazar ayrıca uygulamada müdafi ile sanığın görüşebilmesi için heyetin salondan çıktığını, ancak fiziki yapı nedeniyle bu görüşmelerin duyulma ihtimalinin sanığı rahatsız ettiğini aktarmaktadır. Goffman'ın terimleriyle savunmanın arka sahnesi, ön sahneden yeterince ayrılamamaktadır.
İkincisi, örtülü feragat yaklaşımı, sanığın ritüeldeki sessizliğini bir rıza beyanı olarak okumaktadır. Oysa Collins'in kuramı, düşük duygusal enerjiye itilmiş bir katılımcının sessizliğinin rızadan çok bir "dili tutulma" hali olabileceğini gösterir (Gültekin, 2018). Ceza infaz kurumundaki bir odadan, kameraya bakarak, salonda neler olduğunu tam olarak izleyemeden duruşmaya katılan sanığın itiraz etmemesi, özgür bir tercihin değil, ritüelin dışında kalmış olmanın sonucu olabilir. Bu nedenle ritüel kuramı, örtülü feragatin kabulünde Anayasa Mahkemesi'nin Ansar Onat kararında öngördüğü sonuçları öngörebilme ölçütünün özenle uygulanması gerektiğini destekler.
Türkçe yazında da duruşmaya video konferans yöntemiyle uzaktan katılmanın etkili katılım hakkı açısından doğurduğu sorunlar ayrıntılı biçimde tartışılmaktadır (Taner ve Yıldırım, 2021). Aladağ (2026, ss. 53–54) ise elektronik duruşmanın, sembolik imgeleri ve ambiyansıyla katılımcılara davranışsal ipuçları veren fiziksel salonun yerini alacağını; bu nedenle elektronik duruşma ara yüzünün katılımcıya "mahkemeye giden yolun" duygusunu verecek ve ritüelleri önemsizleştirmeyecek biçimde tasarlanması gerektiğini savunur. Yazar, yemin sırasında ayağa kalkmanın kamera açısı nedeniyle elektronik duruşmada işlevini yitireceğini, bu sosyal törenin yerine başka sembolik hareketlerin düşünülebileceğini de önerir (s. 329). Bu tartışma, sanal duruşmanın fiziksel duruşmanın eksik bir kopyası olarak değil, kendi ritüel kuralları bilinçli olarak tasarlanması gereken yeni bir ritüel biçimi olarak ele alınması gerektiğini göstermektedir.
5.4. Salonun uzaklaşması: Alânilik, izleyici sırası ve kent
Collins'in modelindeki "dışarıya karşı sınır" bileşeni, duruşma salonunda en açık biçimde izleyici sıralarında görülür. Hüküm "Türk Milleti adına" verilir. Yani hüküm, salonun en arkasında, çoğu zaman bir korkuluğun ardında oturan ya da kapıda bekletilen insanlar adına verilir. Milletin adı karardadır, kendisi ise çoğu zaman kapıdadır. Anayasa'nın 141. maddesi duruşmaların herkese açık olduğunu hükme bağlar. Ritüel kuramı açısından alânilik, izleyiciye yalnızca seyretme izni vermez, ona ritüelin tanığı olma rolünü verir. Ne yapıldığını gören bir kamunun varlığı, ritüelin kurallarına uyulmasının da güvencesidir. Buldaç (2019, s. 115) da toplu görülen bazı ceza davalarında sanıkların en yakın akrabalarının bile salona alınmadığının gözlemlenebildiğini ve aleni bir duruşmanın yargısal memnuniyet açısından önemli bir rol oynadığını belirtir.
Sınır, salonun ötesinde binanın ve kentin ölçeğinde de kurulur. Bilgin (2023, ss. 161–165), 2000'li yıllarda Türkiye'de inşa edilen adliye binalarının Avrupa'daki örneklerin aksine çoğunlukla kent merkezlerinden uzak, kent çeperlerine yakın konumlarda yer aldığını; çevreleri bir sınır öğesiyle çitlenerek kamusal mekândan koparıldığını ve ayrım, yönlendirme ve gözetleme pratiklerinin bu binalarda belirleyici olduğunu göstermektedir. Emekli (2020, s. 141) de adliyelerin arsa maliyeti nedeniyle genellikle yerleşim merkezlerinin dışında konumlandırıldığını belirtir. Ankara örneğinde ise adliye birimlerinin amacına uygun olarak tasarlanmamış ek hizmet binalarına dağıtılması, yüksek ve çitle çevrili binalar ile kapasite sorunları nedeniyle duruşma salonlarına kentten erişimi güçleştirmekte ve toplu taşıma imkânlarının sınırlılığıyla birlikte adalete erişimin zor olduğu algısını üretmektedir (Yazar, 2025, ss. 153–155). Yazar'a göre görünürlüğü, tanınabilirliği ve erişilebilirliği zayıflamış bu binalardaki yargılama faaliyeti kamunun katılımıyla güçlendirilemediği için meşruiyetini tam olarak gerçekleştirememektedir (s. 155).
Türk yargı tarihi, bu sınırın mekânsal olarak genişletildiği örneklerle doludur. 1938'deki Donanma davası Erkin gemisinde, 1960–1961'deki Yüksek Adalet Divanı yargılamaları Yassıada'da görülmüştür (bu yargılamaların duruşma söylemi için bkz. Turan, 2023). Son yıllarda da çok sanıklı davalar ceza infaz kurumu yerleşkelerindeki salonlarda, spor salonlarında ya da kongre merkezlerinde görülebilmektedir. Bu çalışma, olağan yargı düzeninin dışında kurulan, usulünü büyük ölçüde kendisi belirleyen ve işi bitince çözülen yargı yerlerini mecazi olarak "yüzen mahkeme" diye adlandırmaktadır. Yüzen mahkemenin ortak özelliği, salonu vatandaşın gündelik hayatından uzaklaştırmasıdır. Bu uzaklık izleyiciye örtük bir mesaj verir: Bu salon senin değil. Mesafe, alâniyetin sessiz inkârına dönüşür. Anayasa'nın 37. maddesindeki kanuni hâkim güvencesi ve olağanüstü merci yasağı, bu eğilime karşı konmuş en açık hükümdür.
Adaletin "seyirleşmesi" üzerine yapılan çalışmalar bu tartışmaya önemli bir boyut ekler. Sarıbaş (2025), adaletin tarihsel olarak kamusal görünürlüğe ve toplu tanıklığa dayandığını, Türkiye'de ise medyatik kamuoyunun yargı kurumları üzerinde sembolik bir baskı oluşturduğunu ileri sürer. Collins de televizyonla izlenen törenlerin uzaktaki kitleye ortak duygu ve dayanışma duygusu verebildiğini belirtir (Collins, 2004, s. 55). Collins'in diliyle bu tür yargılamalarda ritüelin duygusal enerjisi salondaki katılımcılardan çok dışarıdaki kitleye yönelir. Kitlenin onayını kazanmaya yönelik bu yönelim, hukuki gerekçelendirmenin yerini alabilir. Böylece ortaya çifte bir sınır çıkar: Salon fiziksel olarak kentten uzaklaşırken yargılama, ekranlar aracılığıyla salonda bulunmayan bir kitleye sahnelenir. Belirleyici olan, mekânın olağanüstülüğü değil, mekânın savunmaya ve kamuya ne kadar yer açtığıdır.
Bu çalışma, Türk ceza duruşmasının Collins'in tanımladığı anlamda yüksek oranda biçimselleşmiş bir etkileşim ritüeli olduğunu ve bu ritüelin katılımcılar arasında asimetrik sonuçlar ürettiğini ileri sürmüştür. Profesyoneller açısından duruşma, ortak semboller, ortak dil ve meslek içinde karşılıklı saygı jestleri üzerinden kurumsal dayanışma üreten başarılı bir ritüel zincirinin halkasıdır. Sanık açısından ise aynı duruşma, odağın, zamanın ve sembollerin dışında kaldığı bir zorlama ritüele, kimi zaman da hükümden önce işleyen bir statü düşürme törenine dönüşmektedir. Türkiye'de yapılmış alan araştırmaları bu asimetrinin somut izlerini göstermektedir: oturma elemanlarının malzemesinden (Buldaç, 2019) protokol girişlerine (Taşkıran, 2026), sanığın jandarmayla yan yana oturmasının yarattığı "kelepçe etkisinden" (Buldaç, 2019) doğrudan soru yöneltmenin tutanak düzeni nedeniyle işletilememesine (Menengiç, 2015) kadar.
Çalışmanın kuramsal katkısı üç noktada toplanabilir. Birincisi, yazında birbirinden bağımsız olarak ve farklı disiplinlerde tartışılan oturma düzeni, bekletme, söz alma, tutanak, adliye mimarisi ve mesleki sosyalleşme sorunları, tek bir kuramsal çerçeve içinde aynı ritüelin bileşenleri olarak birbirine bağlanmıştır. İkincisi, ritüelin yargısal meşruiyetin dışında kalan bir ambalaj değil, meşruiyetin üretildiği mekanizma olduğu gösterilmiştir. Üçüncüsü, dijitalleşmenin ritüel üzerindeki etkisi, teknik bir verimlilik sorunu olarak değil, bedensel bir arada bulunmanın kaybı ve ritüelin yeniden tasarlanması sorunu olarak kavramsallaştırılmıştır.
Ritüelin dışlayıcı niteliği tasarım tercihlerinden kaynaklandığına göre, bu tercihler değiştirilebilir. Bu çerçevede şu öneriler getirilebilir:
1. Mekân: İddia ve savunma makamları aynı yükseklikte ve kürsüye eşit uzaklıkta konumlandırılmalı, kürsünün kotu düşürülmelidir. Sanık, müdafiiyle gizli ve anlık iletişim kurabileceği ve not alabileceği biçimde onun yanında oturtulmalı; güvenlik görevlileri sanığın yanına değil arkasına yerleştirilmelidir. Salon donanımında katılımcılar arasında statü farkı yaratan malzeme ve mobilya ayrımlarından kaçınılmalıdır.
2. Zaman ve bekleme: Duruşmalar dar zaman dilimleriyle planlanmalı, gecikmeler katılımcılara anlık olarak bildirilmelidir. Mağdur, sanık ve tanıkların dolaşım ve bekleme alanları birbirinden ayrılmalı, bekleme alanları insan onuruna uygun biçimde düzenlenmelidir.
3. Söz ve kayıt: Müdafiin söz alma usulü açık kurallara bağlanmalıdır. Beyanların hâkim tarafından özetlenerek zapta geçirilmesi yerine bütün duruşmalarda ses ve görüntü kaydı sistematik biçimde kullanılmalı, böylece CMK m. 201'deki doğrudan soru yöneltme imkânı uygulamada işler hale getirilmelidir.
4. Saygı jestleri: Heyetin duruşma başında kendini ve süreci sanığa açıklaması, hükmün gerekçesini anlaşılır bir dille özetlemesi gibi saygıyı iki yönlü hale getiren uygulamalar benimsenmelidir.
5. SEGBİS ve elektronik duruşma: Uzaktan katılımda sanığın salonun tamamını görebilmesi, müdafiiyle özel bir kanaldan görüşebilmesi ve söz alma talebini iletebilmesi teknik olarak güvence altına alınmalıdır. SEGBİS'e başvurulmasını gerektiren zorunluluk her somut olayda kararda gerekçelendirilmeli, sanığın sessizliği kendiliğinden rıza olarak yorumlanmamalı ve ceza infaz kurumlarında müdafi ile gizli görüşmeye elverişli ayrı görüşme odaları oluşturulmalıdır. Elektronik duruşmanın ara yüzü ve törensel anları (örneğin yemin) da ritüelin anlamını koruyacak biçimde bilinçli olarak tasarlanmalıdır.
6. Eğitim: Hâkim ve savcı adaylarının meslek öncesi eğitiminde usul adaleti ve duruşma iletişimi ayrı bir modül olarak yer almalıdır. Akademide ve stajda edinilen "mimiksiz" otorite duruşunun sanık açısından nasıl algılanabileceği de bu eğitimin konusu olmalıdır.
Bu önerilere iki öneri daha eklenebilir. Birincisi, sanık ve tanıkların, özellikle yaşlıların ve çocukların, oturarak ifade verebilmeleri güvence altına alınmalıdır. Avukatlara da savunmanın gerektirdiği ölçüde oturma, kalkma ve müvekkillerine yaklaşma serbestisi tanınmalıdır. "Duruşma düzeni" kavramı da hâkimin takdirine bırakılmayacak ölçüde somutlaştırılmalıdır. İkincisi, duruşma salonlarının ve adliye binalarının tasarımı, muhakeme ilkelerini esas alan bağlayıcı mimari standartlara kavuşturulmalı; adliyelerin kentteki konumu, erişilebilirliği ve kamuya açıklığı bu standartların parçası sayılmalıdır. Bu standartlar, hukukçuların, iletişim bilimcilerin, sosyologların, mimarların ve iç mimarların katılımıyla belirlenmelidir. Duruşma ritüellerinin bu biçimde yeniden düzenlenmesi, gerçek bir hukuk reformunun parçası olarak görülmelidir.
6.2. Çalışmanın sınırlılıkları ve gelecek araştırmalar
Bu çalışma kuramsal-analitik bir çerçeve önermekte ve başka araştırmacıların farklı amaçlarla topladığı verileri ikincil olarak yeniden okumaktadır. Yararlanılan alan araştırmalarının örneklemleri sınırlıdır ve her biri farklı bir soruya yanıt aramaktadır. Ortaya konan iddiaların, doğrudan bu amaçla tasarlanmış duruşma gözlemleri, katılımcı görüşmeleri ve mümkünse duruşma kayıtlarının konuşma çözümlemesi yöntemiyle incelenmesi yoluyla sınanması gerekmektedir. Bu tür bir gözlemde oturma düzeni ve bakış yönlerini gösteren davranış haritaları ile söz süreleri, söz kesmeler, bekleme süreleri ve hitap biçimleri gibi ölçümler kullanılabilir. Gelecekteki araştırmalar ayrıca asliye ve ağır ceza mahkemeleri, büyükşehir ve taşra adliyeleri ile fiziksel ve SEGBİS aracılığıyla yürütülen duruşmalar arasında karşılaştırmalar yapabilir. Yargı mensuplarının mesleki sosyalleşmesi üzerine yapılan çalışmalar yaygınlaşırken sanıkların duruşma deneyimine ilişkin anlatılar Türk yazınında henüz neredeyse hiç çalışılmamış bir alandır.
Akboğa, S. ve Şahin, O. (2022). Identity and perceptions of procedural justice in the courts in Turkey: Ethnic and political factors. İnsan & Toplum, 12(1), 37–60. https://doi.org/10.12658/M0644
Akman, Ş. T. (2024). Hukuk ve ritüel: Tarihsel, toplumsal ve politik perspektiflerden hukukun ritüel ve semboller üzerinden anlamlandırılması. Hacettepe Hukuk Fakültesi Dergisi, 14(2), 58–88. https://doi.org/10.32957/hacettepehdf.1558376
Aladağ, A. E. (2026). Ceza muhakemesi hukukunda elektronik duruşma [Doktora tezi, Anadolu Üniversitesi].
Alagüney, A. H. (2023). Ceza yargısı duruşmalarında ses ve görüntü kaydı alınmasının aleniyet ilkesi çerçevesinde değerlendirilmesi. Eskişehir Barosu Dergisi, 8(1), 89–105.
Algan Tezcan, D. (2023). İnsan hakları ihlallerinin incelenmesinde hakikat komisyonlarının işlevi ve gerekliliği. Fenerbahçe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 3(1), 146–163. https://doi.org/10.58620/fbujoss.1287992
Altunel, M. (2014). Duruşma esnasında ayağa kalkma meselesi. Türkiye Barolar Birliği Dergisi, (110), 399–402. http://tbbdergisi.barobirlik.org.tr/m2014-110-1354
Arabacı, M. (2016). Adliye ve duruşma inceleme raporlarının önemi üzerine ve örnek duruşma izleme rapor formatı. Hukuk Kuramı, 3(1), 32–35.
Ateş, B. (2022). Adil yargılanma hakkı kapsamında sanığın duruşmada hazır bulunma hakkı ve SEGBİS sistemi. Türkiye Adalet Akademisi Dergisi, 13(51), 443–482. https://doi.org/10.54049/taad.1093105
Azak, E. (2025). Ceza muhakemesinde istinabe ve SEGBİS uygulaması. Eskişehir Barosu Dergisi, (27), 1–22.
Bayar, E. (2025). Jacques Vergès, Savunma saldırıyor [Kitap incelemesi]. İstanbul Yeni Yüzyıl Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 3(1), 97–104. https://doi.org/10.66012/iyyuhfd.2026.36
Bilgin, C. (2023). 2000'li yıllarda inşa etme kültürü bağlamında ideoloji: Türkiye'deki ve uluslararası platformdaki adliye binaları üzerinden karşılaştırmalı bir değerlendirme [Yüksek lisans tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi].
Buldaç, M. (2019). Ceza yargılamalarında duruşma salonlarının fiziksel ve ruhsal değerler açısından irdelenmesi ve Türkiye için bir tasarım önerisi [Sanatta yeterlik tezi, Anadolu Üniversitesi].
Collins, R. (1981). On the microfoundations of macrosociology. American Journal of Sociology, 86(5), 984–1014.
Collins, R. (2004). Interaction ritual chains. Princeton University Press.
Durdu, Z. (2025). Türkiye'de devlet aklının tarihsel ve sosyolojik görünümleri. İmgelem, (17), 1–34. https://doi.org/10.53791/imgelem.1765995
Emekli, M. D. (2020). Adliye binaları tasarımı ve Konya Adliye Binası mekânsal analizi [Yüksek lisans tezi, Konya Teknik Üniversitesi].
Ergüven, M. (2021). Tiyatro ve yargılama alanlarında törensellik. Nişantaşı Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 9(1), 46–55.
Goffman, E. (2009). Günlük yaşamda benliğin sunumu (B. Cezar, Çev.). Metis Yayınları. (Orijinal eser 1959'da yayımlandı)
Goffman, E. (2015). Tımarhaneler: Akıl hastalarının ve kapatılmış diğer kişilerin toplumsal durumu üzerine denemeler (E. Arıcan, Çev.). Heretik Yayıncılık. (Orijinal eser 1961'de yayımlandı)
Goffman, E. (2018). Toplum içinde davranmak: Etkileşimlerin sosyal düzenine dair açıklamalar (A. Bölükbaşı, Çev.). Heretik Yayıncılık. (Orijinal eser 1963'te yayımlandı)
Goffman, E. (2019). Etkileşim ritüelleri: Yüz yüze davranış üzerine denemeler (A. Bölükbaşı, Çev.; 2. bs.). Heretik Yayıncılık. (Orijinal eser 1967'de yayımlandı)
Gültekin, M. (2018). Randall Collins'in radikal mikrososyolojisi ve etkileşim ritüeli zincirleri yaklaşımı. A. Esgin ve G. Çeğin (Ed.), Gündelik hayat sosyolojisi: Temalar, sorunsallar ve güzergâhlar içinde (ss. 431–466). Phoenix Yayınevi.
Kaya, A. (2016). İdeoloji, erk ve sembolizm: Tarihsel süreçte Türkiye adliye yapıları [Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi].
Köker, M. (2025). Asliye ceza mahkemelerinde duruşma salonundaki oturma düzeninin adil yargılanma hakkına etkileri üzerine değerlendirmeler. Necmettin Erbakan Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 8(3), 1036–1068.
Kurtoğlu, T. (2021). Ceza yargılamasında duruşmada hazır bulunması gereken kişiler ve duruşma düzeni. Namık Kemal Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 2(2), 453–484. https://doi.org/10.51562/nkuhukuk.2021225
Menengiç, E. (2015). Adil yargılanma hakkı boyutu ile çapraz sorgunun Türk hukukunda uygulanması [Yüksek lisans tezi, Polis Akademisi Güvenlik Bilimleri Enstitüsü].
Özbalcı, Y. Y. (2019). Ceza muhakemesi hukukunda içerik ve denetim bağlamında duruşma tutanakları. Suç ve Ceza, 12(2), 123 vd.
Özkurt, C. (2025). Sosyal etkileşimin Goffmancı analitik incelemesi: İletişimin toplumsal karakteri, düşünümsel anlamlandırma ve etkileşim düzeninde diyalektik çatallanmalar. İçtimaiyat, 9(1), 1–14. https://doi.org/10.33709/ictimaiyat.1462596
Sarıbaş, S. (2025). Medyatik yargılama ve adaletin seyirleşmesi: Amerika Birleşik Devletleri ile Türkiye bağlamlarında jüri etkisi ve medyatik kamuoyu modellerinin karşılaştırmalı incelemesi. Uluslararası İnsan Çalışmaları Dergisi, 8(15), 38–62. https://doi.org/10.35235/uicd.1801016
Şen, E. ve Duymaz, E. (t.y.). SEGBİS'in genel uygulamaya dönüşmesi sorunu ve AYM'nin tutumu. https://www.hukukihaber.net/segbisin-genel-uygulamaya-donusmesi-sorunu-ve-aymnin-tutumu
Taner, F. G. ve Yıldırım, A. (2021). Suç isnadına veya medeni hak ve yükümlülüklere ilişkin uyuşmazlıklarda duruşmaya video konferans yöntemiyle uzaktan katılma. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 70(1), 229–293.
Taşkıran, M. S. (2026). Stajyer hâkim ve savcıların sosyal hareketlilik sürecinde mesleki habitusun şekillenmesi [Doktora tezi, Anadolu Üniversitesi].
Topcu Gülşen, Z. T. (2022). Revisiting Goffman's "interaction ritual": The role of social media use in face-to-face communication in public spaces [Doktora tezi, İstanbul Bilgi Üniversitesi].
Turan, E. D. (2023). Dava metinlerine söylem çözümlemesi bağlamında bir yaklaşım denemesi: Yassıada davaları örneği [Doktora tezi, Karadeniz Teknik Üniversitesi].
Turay, A. (2025). Mahkemenin tarafsızlığı ve hakimin aynı dosyada farklı görevler alması. Akdeniz Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 15(1), 179–224. https://doi.org/10.54704/akdhfd.1672512
Yazar, G. (2025). Law, architecture and city: Courthouses of Ankara in 2000s [Yüksek lisans tezi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi].
Yürekli, S. (2024). Ceza muhakemesinde duruşma: Kavram, hakim olan ilkeler ve düzen ve disiplinin sağlanması. Selçuk Üniversitesi Adalet Meslek Yüksekokulu Dergisi, 7(1), 35–62.
Mevzuat
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası. (1982). Resmî Gazete, 17863 (Mükerrer), 9 Kasım 1982.
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu. (2004). Resmî Gazete, 25673, 17 Aralık 2004.
Ceza Muhakemesinde Ses ve Görüntü Bilişim Sisteminin Kullanılması Hakkında Yönetmelik. (2011). Resmî Gazete, 28060, 20 Eylül 2011.
Resmî Yazışmalarda Uygulanacak Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik. (2020). Resmî Gazete, 31151, 10 Haziran 2020.
Yargı kararları
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (Büyük Daire). Svinarenko ve Slyadnev - Rusya, Başvuru No. 32541/08 ve 43441/08, 17 Temmuz 2014.
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi. Marcello Viola - İtalya, Başvuru No. 45106/04, 5 Ekim 2006.
Anayasa Mahkemesi (Genel Kurul). Şehrivan Çoban, B. No. 2017/22672, 6 Şubat 2020.
Anayasa Mahkemesi (Genel Kurul). Emrah Yayla, B. No. 2017/38732, 6 Şubat 2020.
Anayasa Mahkemesi. Gökhan Gündüz (4), B. No. 2018/13782, 10 Mart 2021.
Anayasa Mahkemesi. Ansar Onat, B. No. 2019/14515, 15 Haziran 2022.
Anayasa Mahkemesi (Genel Kurul). S.Ö., B. No. 2020/38783, 4 Temmuz 2024.
Diyarbakır … Ceza Mahkemesi, 2018/223 E., 14.02.2019 tarihli duruşma ara kararı.
