Ceza infaz kurumlarındaki aşırı kalabalıklaşma ve bunun mahpuslar üzerindeki yansımaları, gerek AİHM gerekse AYM kararlarında kötü muamele yasağı kapsamında incelenmektedir.

Kötü muamele yasağının anayasal dayanağı ise Anayasa’nın 17/3. maddesidir. İlgili maddeye göre:“Kimseye işkence ve eziyet yapılamaz; kimse insan haysiyetiyle bağdaşmayan bir cezaya veya muameleye tabi tutulamaz.”

Ceza infaz kurumlarında kalabalık odada tutulma ve buna bağlı olarak hijyen koşullarının elverişsizliği açıkça bir anayasal hak ihlalidir.

İnceleme yapılırken Anayasa Mahkemesi tarafından; başvurucunun hangi koğuşta, kaç kişi ile ve ne kadar süre kaldığı yönünden infaz kurumundan bilgi istenilmesi gereklidir. Bu bilgiler üzerinden başvurucuya tahsis edilen kişisel alan hesaplanmalı; bu alan hesaplanırken banyo ve tuvalet kısımları ile havalandırma bahçesinin yüzey alanları hesaplamaya dâhil edilmemelidir.

Başvurucunun tutulma koşulları, kişisel yaşam alanı gözetilerek iki başlık hâlinde incelenmelidir. İnfaz kurumunda kişisel alan eksikliğine ilişkin şikâyetler incelenirken Levent Cantekin ([GK], B. No: 2019/34408) kararındaki temel ilkelere göre inceleme yapılması gereklidir.

3 M²’DEN DAHA AZ KİŞİSEL ALAN BULUNMASI

Bu ilkelere göre tutuklu ve hükümlünün tutulduğu çok kişilik koğuşlarda bir kişi için olması gereken yüzey alanı en az 3 m²dir. Bu hesaplamaya banyo ve tuvalet gibi sıhhi tesis bölümleri ile havalandırma bahçesi dâhil edilmese de mobilyaların kapladığı alan dâhil edilir.

Mahpus başına düşen yüzey alanı 3 m²den az ise bu durum, kötü muamele yasağının ihlal edildiği yönünde güçlü bir karinedir.

3 M² İLE 4 M² ARASINDA KİŞİSEL ALAN BULUNMASI

3 m² ile 4 m² arası kişisel alana sahip olunması hâlinde ise tutulma koşullarının yeterliliği yönünden değerlendirme yapılması gereklidir. Tutulma koşullarının diğer yönleri arasında temel sıhhi ve hijyen gereklerine uygunluk, tuvalet ve banyonun mahrem kullanılması, açık hava egzersizine, doğal ışık veya havaya erişim, havalandırma ve ısıtma sistemlerinin yeterliliği yer alır. Belirtilen koşullar altında tutulmanın süresi de dikkate alınmalıdır (Levent Cantekin, § 35). Yine mahpusa düzenli biçimde muhafaza edeceği bir yatak ile yatağını temiz tutması için gerekli sıklıkta değiştirebileceği uygun bir yatak takımı sağlanmalıdır. Bu bakımdan mahpusun bir yatağı aynı anda başka mahpuslarla birlikte kullanmak, nöbetleşe paylaşmak veya yataksız zeminde uyumak zorunda bırakılmasının kabul edilemez olduğu değerlendirilmektedir.

Mahpus konumunda olan başvurucuların yaşadıkları durumu ispata yarar delil toplama imkânları bulunmadığından, bu durumlarda ispat yükü de kamu makamlarındadır. Ayrıca başvurucuların yaşam alanlarının büyük olması tek başına yeterli olmayıp tutulma koşulları yönünden de yeterli imkânlar sağlanmalı; egzersiz, doğal ışığa ve havaya erişim, yeterli ısıtma, temel hijyene uygunluk gibi şartların sağlanmaması hâlinde kötü muamele yasağının ihlal edildiği kabul edilmelidir.

BAŞVURU YOLLARI:

İnfaz kurumunda kötü muamele yasağının ihlal edildiğine ilişkin başvurularda öncelikle infaz hâkimliğine başvurulmalı; infaz hâkimliğinin kararı sonrasında ağır ceza mahkemesine itiraz edilmeli; ağır ceza mahkemesinin kararı sonrasında ise 30 gün içinde Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yapılmalıdır.