Özet

Bu makale, mahkeme salonundaki hakim, savcı ve avukatı hukuk aktörleri olarak değil, yüz yüze etkileşimin katılımcıları olarak ele alır. Erving Goffman'ın "yüz" (face) ve "yüz çalışması" (face-work) kavramlarından hareketle, her üç aktörün yüzünün iki katmanlı bir toplumsal performans olduğu ileri sürülür. Bu katmanlardan biri kurumun ödünç verdiği makam yüzüdür. Öteki, kişinin bu makamı taşıma biçimidir. Hakim kurum adına, savcı kamu adına, avukat ise müvekkili adına konuşur. Bu fark, her birinin yüz çalışmasını farklı biçimde şekillendirir.

Makale dört iddia geliştirir. Birincisi, hakimin tarafsızlığı yalnızca bir zihin hali değil, salonda sürekli sergilenmesi gereken ve ağır bir duygu emeği isteyen bir performanstır. İkincisi, savcı ve avukat, Goffman'ın "Footing" makalesindeki üretim biçimi ayırımıyla açıklanabilecek biçimde başkaları adına konuşur. Bu durum hem yüzlerini korur hem de onları çoklu izleyici karşısında kırılgan kılar. Üçüncüsü, üç yüz birbirine bağlıdır. Savcının hakimle aynı kürsüde oturması yalnızca avukatın yüzünü küçültmez, hakimin tarafsızlık yüzünü de zayıflatır. Dördüncüsü, hukuk yüzü kendi diliyle de kaydeder. Kararların tarafların "yüzüne karşı" açıklandığını yazan kalıp cümle, hükmün yüz yüze bir karşılaşma olduğunun hukuki ifadesidir.

1. Giriş: Hakimin Yüzü Neden Sosyolojik Bir Sorundur?

Türkçe, yüz üzerine kurulmuş deyimler bakımından son derece zengin bir dildir. Birine "yüz vermek", "yüzünü yere eğmek", "yüzü kalmamak" ya da "yüzsüyu dökmek" gibi deyimler, yüzün bir organdan çok bir toplumsal değer olduğunu sezgisel olarak bilir. Bu değer kazanılabilir, harcanabilir, korunabilir ve kaybedilebilir. Erving Goffman'ın 1955'te kavramlaştırdığı "face" de tam olarak budur. Bu nedenle Goffman'ın kavramı, Türkçede bir çeviri külfeti taşımaktan çok, gündelik dilin zaten bildiği bir şeyi sistemli hale getirir.

Mahkeme salonu, bu toplumsal değerin en yoğun biçimde dolaşıma girdiği mekânlardan biridir. Sanık, şüpheli ya da haklı çıkmayı bekleyen biri olarak salona girer. Tanık, sözüne inanılması gereken biridir. Avukat, mesleğini ve müvekkilini temsil eder. Bunların hepsi yüzlerini salonda riske atar. Fakat bu sahnenin merkezinde, başkalarının yüzleri hakkında hüküm kuran ve kendi yüzünü neredeyse hiç riske atmaması beklenen bir aktör vardır: hakim.

Hukuk literatürü hakimin tarafsızlığını genellikle bir iç nitelik olarak ele alır. Hakimin önyargısız olması, taraflarla çıkar ilişkisinin bulunmaması ve kararını yalnızca hukuka ve vicdana dayandırması beklenir. Ancak hukuk da tarafsızlığın görünür bir yüzü olduğunu kabul eder. İngiliz hukukunda Lord Hewart'ın 1924 tarihli R v Sussex Justices, ex parte McCarthy kararında dile getirdiği ilke, adaletin yalnızca yerine getirilmesini değil, yerine getirildiğinin açıkça görülmesini de şart koşar. Türk usul hukukunda da hakim, tarafsızlığını "şüpheye düşürecek" sebeplerle reddedilebilir (CMK m. 24; HMK m. 36). Bu ölçüt hakimin iç dünyasına değil, dışarıdan bakıldığında nasıl göründüğüne yönelir.

Bu makale, hukukun sınırında kalan bu "görünme" boyutunu mikro sosyolojinin merkezine taşır ve onu yalnızca hakimle sınırlamaz. Salonun diğer iki profesyonel aktörü olan savcı ve avukat da kendi yüzlerini sürekli riske atar. Sorular şunlardır: Hakim, tarafsız ve ciddi bir yüzü nasıl üretir? Kamu adına konuşan savcı ile müvekkili adına konuşan avukatın yüz çalışması nasıl farklılaşır? Üç yüz, kürsünün ve cübbenin kurduğu mekânsal düzen içinde birbirini nasıl etkiler?

2. Kuramsal Çerçeve: Goffman'da Yüz ve Yüz Çalışması

Goffman "On Face-Work" (1955) adlı makalesinde yüzü, bir kişinin belirli bir karşılaşmada kendisi için fiilen talep ettiği olumlu toplumsal değer olarak tanımlar. Bu talep, kişinin izlediği "çizgi" (line) üzerinden okunur. Çizgi, kişinin durumu, ötekileri ve kendisini nasıl değerlendirdiğini gösteren sözlü ve sözsüz edimlerin örüntüsüdür. Yüz bu nedenle bireyin bedeninde ya da iç dünyasında bulunmaz. Etkileşimin akışı içinde kabulüyle var olur ve toplum tarafından yalnızca ödünç verilir.

Goffman bu çerçevede üç durumu birbirinden ayırır:

• Yüzünü korumak (in face / maintaining face): Kişinin sunduğu çizgi tutarlıdır ve ötekilerce onaylanır.

• Yanlış yüzde olmak (in wrong face): Kişinin hakkında ortaya çıkan bilgi, sunduğu çizgiyle çelişir.

• Yüzün dışında kalmak (out of face): Kişi, durumun gerektirdiği bir çizgiyi hiç sunamaz.

"Yüz çalışması" (face-work) ise kişinin hem kendi yüzünü hem de etkileşimdeki diğer kişilerin yüzlerini tehditlerden korumak için yaptığı eylemlerin tümüdür. Goffman iki temel süreç tanımlar. Kaçınma sürecinde tehdit oluşturacak konulardan uzak durulur, tehlikeli an görmezden gelinir ya da nezaketle üzeri örtülür. Düzeltme süreci ise bir yüz tehdidi gerçekleştiğinde devreye girer. Bu süreç genellikle dört adımlık bir ritüel olarak işler: ihlale dikkat çekilir (meydan okuma), ihlal eden bir telafi sunar (özrü açıklama), diğer taraf telafiyi kabul eder ve son olarak minnet ifade edilir.

Goffman'ın çerçevesinin bu makale açısından önemli üç sonucu vardır. Birincisi, yüz karşılıklıdır. Kişi ötekinin yüzünü ezdiğinde kendi yüzünü de riske atar, çünkü etkileşim düzeni herkesin yüzünün korunmasına dayanan bir "çalışma uzlaşması"dır. İkincisi, yüz yalnızca bir kişiye değil, bir role ve kuruma da aittir. Goffman "Deference and Demeanor" (1956) adlı makalesinde saygı gösterme (deference) ile kişinin kendi tavır ve duruşu (demeanor) arasındaki ilişkiyi inceler. Buna göre kişi, uygun bir tavır sergileyerek ötekilerin gösterdiği saygıya layık olduğunu kanıtlar. Üçüncüsü, yüzün kaybı yalnızca bireysel bir utanç değildir. Yüz kaybı etkileşimin kendisini sarsar ve onarım gerektirir.

Brown ve Levinson (1987) Goffman'ın kavramını dilbilimsel bir nezaket kuramına dönüştürürken yüzü iki boyuta ayırmıştır. Olumlu yüz, kişinin onaylanma ve beğenilme arzusudur. Olumsuz yüz ise kişinin eylemlerinin engellenmemesi, özerkliğinin çiğnenmemesi arzusudur. Bu ayırım, mahkeme salonunda özellikle verimlidir. Hakimin her emri ("oturun", "sorunuzu değiştirin", "sözünüzü kesiyorum") karşısındakinin olumsuz yüzünü zorunlu olarak tehdit eder. Mesele, bu tehdidin olumlu yüzü de ezip ezmediğidir.

2.1. Türkçede "yüzsüz": Goffman'ın utanmazı

Türkçe, Goffman'ın kavramına tek bir sözcükle karşılık veren nadir dillerden biridir: yüzsüz. Gündelik kullanımda yüzsüz, utanmaz ve arsız kişi demektir. Sözcük, bir insanın yüzü olmamasını ahlaki bir eksiklik olarak tanımlar. Burada kaybedilen şey bir organ değil, yüz çalışmasına katılma yeteneği ve isteğidir.

Bu noktada bir çeviri tuzağı vardır. Goffman'ın "out of face" durumu, yani kişinin durumun gerektirdiği çizgiyi sunamaması, Türkçede "yüzsüz kalmak" olarak çevrilmemelidir. "Out of face" olan kişi bu durumdan acı duyar, mahcup olur ve toparlanmaya çalışır. Yüzsüz kişi ise yüz kaybından etkilenmez. Goffman'ın kendisi de bu ikinci tipi tanımlar. Ona göre kişinin kendi yüzünün düşürülmesine duygusuzca katılabilmesi, toplumda "utanmazlık" (shameless) olarak görülür. Türkçedeki yüzsüz, tam olarak Goffman'ın utanmazıdır.

Goffman bu tanımı bir eş kavramla birlikte verir. Başkasının aşağılanmasına tanık olup kendi yüzünde soğukkanlı bir ifadeyi duygusuzca koruyabilen kişi "kalpsiz" (heartless) sayılır. Bu iki kavram, Goffman'ın etkileşim düzeninin iki temel yükümlülüğüne karşılık gelir. Kişi hem kendi yüzüne saygı göstermek hem de ötekilerin yüzünü gözetmek zorundadır. Yüzsüz birincisini, kalpsiz ikincisini ihlal eder.

Türkçenin yüz sözlüğü bu iki kutbun arasını da doldurur. "Yüzü olmamak" deyimi ise yüzsüzlüğün tam tersini anlatır. Deyim, kişinin daha önce birine karşı yaptığı bir hata yüzünden o kişiyle muhatap olmaktan utanmasını ifade eder: "Bunu ondan istemeye yüzüm yok." Burada yüz genel bir değer değil, belirli bir ilişkide borçlu kalınmış bir değerdir. Kişi, o kişiyle olan geçmiş karşılaşmalarında "yanlış yüz"e düşmüş ve bu durumu bir özür ya da telafiyle onaramamıştır. Goffman'ın düzeltme süreci tamamlanmamış, ritüel denge yeniden kurulamamıştır. Goffman, kişinin yüz tehditlerinden korunmanın en kesin yolunun bu tehditlerin ortaya çıkabileceği karşılaşmalardan kaçınmak olduğunu söyler. Yüzü olmayan kişi tam olarak bunu yapar: istemekten, aramaktan, karşısına çıkmaktan kaçınır. Yüzsüz kişi ise borçlu olduğu yüzü umursamadan yeniden ister.

Bu deyim mahkeme salonunda sıkça görülen bir sahneyi de açıklar. Mağdurun ya da ailesinin yüzüne bakamayan, başını öne eğen bir sanık, "yüzü olmayan" kişinin bedensel davranışını sergiler. Hakim bu davranışı çoğu zaman pişmanlık olarak okur. Aynı durum profesyoneller arasında da yaşanır. Daha önce mahkemeyi yanılttığı ya da verdiği bir sözü tutmadığı bir hakimin karşısına çıkan avukat, o salonda "yüzü olmayan" biri olarak bulunur. Küçük ve sürekli bir adliye dünyasında yüz, tek bir duruşmayla sınırlı değildir; bir karşılaşmada kaybedilen yüz, aynı kişilerle yapılan sonraki bütün karşılaşmalara taşınır.

"Yüz vermek" deyimi ise Goffman'ın Çince kullanımdan aldığı "yüz vermek" (to give face) ifadesinden ilginç bir biçimde ayrılır. Goffman'da yüz vermek, ötekinin daha iyi bir çizgi sunabilmesini sağlamak, yani bir lütuftur. Türkçede ise yüz vermek, birine haddini aşmasına yol açacak bir yakınlık göstermektir. "Yüz verirsen astar ister" atasözü, yüz vermenin hiyerarşiyi aşındırma riskini dile getirir. Bu fark, mahkeme salonu için önemlidir. Bir hakimin "taraflara yüz vermemesi", Türkçe konuşan bir izleyici için bir erdem olarak okunabilir. Goffman'ın çerçevesinden bakıldığında ise aynı tutum, başkalarının yüzünü koruma yükümlülüğünden geri çekilmek anlamına gelebilir.

2.2. Yüz yüze: Goffman'ın etkileşim düzeni

Goffman'ın tüm sosyolojisi tek bir nesne üzerine kuruludur: yüz yüze etkileşim. Goffman, ölümünden kısa süre önce Amerikan Sosyoloji Derneği'ne yazdığı başkanlık konuşmasında (1983) bu alanı "etkileşim düzeni" (interaction order) olarak adlandırır. Etkileşim düzeni, insanların birbirlerinin fiziksel huzurunda bulunduğu durumların kendine özgü kuralları olan bir alanıdır.

Türkçedeki "yüz yüze" ifadesi, tam da İngilizcedeki "face-to-face" gibi, bu koşulu yüz sözcüğüyle anlatır. Bu rastlantı değildir. Etkileşimin koşulu ile etkileşimde riske atılan şey aynı sözcükle adlandırılır. Kişi biriyle yüz yüzeyken, yüzü de ortadadır. Bir mektupta, bir dilekçede ya da bir tutanakta yüz kaybetmek de mümkündür. Ama yüzün en açık, en savunmasız ve en hızlı sınandığı yer, bedenlerin aynı mekânda bulunduğu karşılaşmadır. Duruşma salonu, modern devletin en kurumsal yüz yüze karşılaşma alanıdır. Aşağıda görüleceği gibi, Türk ceza muhakemesi hukuku bu yüz yüzeliği bir ilke olarak adlandırır.

3. Kürsü Bir Sahnedir: Mahkeme Salonunun Dramaturjisi

Goffman, Günlük Yaşamda Benliğin Sunumu (1959) adlı eserinde toplumsal hayatı bir tiyatro sahnesine benzetir. Bu benzetmede her performansın bir "ön cephesi" (front) vardır. Ön cephe, performansı izleyiciler için tanımlayan sabit donanımdır. Goffman bu donanımı iki kısma ayırır. Dekor (setting), mobilya, dekor ve mekânsal düzenden oluşur. Kişisel cephe (personal front) ise kıyafet, unvan, yaş, duruş, konuşma biçimi ve yüz ifadesini kapsar.

Mahkeme salonu, bu kavramların neredeyse ders kitabı örneğidir. Salonun dekoru bazı ortak öğelerle kurulur:

• Yükseltilmiş kürsü: Hakim, salondaki herkesten daha yüksekte oturur ve herkesi görür.

• Sabit oturma düzeni: Sanık, tanık, avukat, savcı ve dinleyicinin yeri önceden belirlenmiştir. Yer değiştirmek izne bağlıdır.

• Sembolik nesneler: "Adalet mülkün temelidir" yazısı, devlet armağı ve zabıt katibinin ekranı gibi nesneler, salonda konuşanın kişi değil kurum olduğunu hatırlatır.

Kişisel cephenin en güçlü öğesi cübbedir. Cübbe, hakimin bireysel bedenini ve giyim zevkini örter. Onun yerine salona bir makamın standart siluetini koyar. Bu, Goffman'ın "idealleştirme" dediği sürecin maddi bir aracıdır. Performans, toplumun o role atfettiği soyut değerleri (tarafsızlık, ciddiyet, bilgelik) somutlaştıracak biçimde düzenlenir. Hakime "Sayın Hakim" ya da "Heyetiniz" diye hitap edilmesi de aynı işlevi görür. Hitap, kişiye değil makama yönelir.

Goffman ayrıca "ön bölge" ile "arka bölge" arasında bir ayırım yapar. Ön bölge, performansın izleyici önünde sergilendiği yerdir. Arka bölge ise performansın hazırlandığı, gevşendiği ve çelişkilerin görünebildiği yerdir. Mahkemede duruşma salonu ön bölgedir. Hakim odası, müzakere odası ve adliye koridorunun kapalı kısımları ise arka bölgeyi oluşturur. Hakim, arka bölgede cübbesini çıkarır, dosya yükünden yakınabilir ve bir sanık hakkındaki ilk izlenimini bir meslektaşıyla paylaşabilir. Bu yüzden duruşma arasında verilen "karar için ara" bir dramaturjik geçiştir. Karar, izleyicinin göremediği arka bölgede oluşur ve ön bölgeye tamamlanmış, tek sesli bir metin olarak geri döner.

Bu ayrımın hukuki bir karşılığı da vardır. Müzakerenin gizliliği kuralı, arka bölgenin korunmasını güvence altına alır. Heyet içindeki tartışma, tereddüt ve uzlaşma dinleyiciye gösterilmez. Kamuya yansıyan, kurumun tek ve tutarlı yüzüdür. Karşı oy yazısı ise bu tek yüzlülüğün bilinçli ve kurala bağlanmış bir istisnasıdır. Hukuk, arka bölgedeki anlaşmazlığın ön bölgeye yalnızca bu yazılı ve düzenli biçimde taşınmasına izin verir.

4. İki Yüz: Kişi Yüzü ve Makam Yüzü

"Hakim yüzü" ifadesi iki farklı şeye işaret eder. Birincisi makam yüzüdür. Bu yüz, hakimin kişiliğinden bağımsız olarak yargı kurumuna aittir ve hakime yalnızca ödünç verilir. Duruşmaya kim başkanlık ederse etsin, salondakiler konuşurken ayağa kalkar. İkincisi kişi yüzüdür. Bu, belirli bir hakimin makamı taşıma üslubudur: sabrı, sesinin tonu, yorgunluğu, mizahı ve öfkesi.

Bu iki yüz arasındaki ilişki asimetriktir. Kişi yüzündeki bir çatlak, makam yüzüne kolayca sıçrar. Bir hakimin sanığa alaycı bir ifadeyle bakması, bir bireyin nezaket eksikliği olarak değil, "mahkemenin önyargısı" olarak okunur. Tersine, makam yüzünü katı bir maske gibi taşıyan hakim de kişisel varlığını salondan silmeye çalışır. Fakat bu silinme hiçbir zaman tam olamaz. Yüz ifadesi, göz teması ve bir dosyayı çevirme hızı bile izleyicilerce sürekli yorumlanır.

Goffman bu gerilimi anlamak için yararlı bir kavram sunar: rol mesafesi (role distance). Encounters (1961; Türkçesi Karşılaşmalar) adlı kitabında Goffman, kişinin bir rolü yerine getirirken o rolün tamamıyla kendisi olmadığını gösteren küçük jestlerini inceler. Ünlü örneği ameliyathanedeki cerrahlardır. Gergin bir ameliyatı yürüten kıdemli cerrah, küçük bir şakayla ekibin gerginliğini alır. Bu şaka rolü zayıflatmaz. Aksine, cerrahın rolü o kadar güvenle taşıdığını gösterir ki ondan bir an uzaklaşabilir.

Hakimlerde de rol mesafesinin benzer biçimleri görülür. Hakim, gergin bir tanığa "acele etmeyin, biz buradayız" diyebilir. Uzun bir duruşmada öğle arasını hafif bir espriyle duyurabilir ya da yaşlı bir tarafın adını özenle telaffuz etmeye çaba gösterebilir. Bu jestler makam yüzünü bozmaz. Aksine, makamın ardında bir insan olduğunu göstererek salondaki etkileşimin "insani" kalmasını sağlar.

Ancak rol mesafesinin sınırı incedir. Goffman'ın cerrahı ameliyatın en kritik anında şaka yapmaz. Hakim için de mizah, tarafsızlık görüntüsünü zedelediği anda rol mesafesi olmaktan çıkar ve rolden kopuşa dönüşür. Bir tarafa yönelik şaka, öteki tarafın gözünde bir ittifakın işareti olabilir. Bu nedenle hakimin rol mesafesi yönetimi, kime, ne zaman ve hangi tonda insani bir jest yapılacağına dair sürekli bir hesaplamayı gerektirir. Türkçenin "yüz vermek" deyimi bu kaygıyı tam olarak dile getirir. Hakim, insani bir jestin "yüz vermek" olarak algılanmasından ve otoritesini aşındırmasından çekinir.

Avustralya'da alt derece mahkemelerini uzun süre gözlemleyen Kathy Mack ve Sharyn Roach Anleu'nun çalışmaları (2010; 2017) bu gerilimi ampirik olarak gösterir. Araştırmacılar, hakimlerin tarafsızlığı yalnızca mesafe ve soğukluk olarak değil, tarafları dinlemek, onlara saygı göstermek ve dikkatini görünür kılmak olarak da anladıklarını aktarır. Başka bir deyişle, çağdaş yargıç için iyi bir makam yüzü, mesafe ile ilgiyi aynı anda sergileyebilen bir yüzdür.

Türkiye'den bu gerilimi doğrudan belgeleyen bir ampirik çalışma da vardır. Taşkıran (2026), 23 stajyer ve yeni hakim/savcıyla yaptığı yarı yapılandırılmış görüşmelerde, adayların meslekle birlikte "mimiksiz" bir otorite yüzü edindiklerini gösterir. Bir hakim yardımcısı, adliyede ciddi, soğuk ve mesafeli durduğunu, ama aslında öyle bir insan olmadığını anlatır ve bu duruşu tek cümleyle adlandırır: "Bu benim adliyedeki yüzüm" (Taşkıran, 2026, s. 121). Bu ifade, bu makalenin makam yüzü dediği şeyin bir katılımcının ağzından yapılmış tanımıdır.

Aynı çalışma, makam yüzünün kişi yüzünü zamanla nasıl işgal ettiğini de gösterir. Bir hakim adayı, kürsüde şaşırmayı, kızmayı ve üzülmeyi belli etmeme zorunluluğunun sivil hayatına da sirayet ettiğini anlatır (s. 121). Bir başka katılımcının ablası, telefonda onun hiç tepki vermediğini söyleyerek "Telefon kapandı zannediyorum" der (s. 131). Bir savcı yardımcısı ise kişide "iki tane kişilik" bulunduğunu ifade eder (s. 133). Goffman'ın terimleriyle, kişi yüzü ile makam yüzü arasındaki mesafe, arka bölgede bile kapanmaya başlar.

Bu bulgular, rol mesafesi kavramına önemli bir ek yapar. Goffman, Karşılaşmalar'da rol mesafesinin karşıtı olarak rolü benimsemeyi (role embracement) tanımlar: kişi rolüne tamamen kapılır ve ondan hiç uzaklaşmaz. Goffman'ın kıdemli cerrahı şaka yaparak rolüne mesafe koyabilir, çünkü rolünü güvenle taşır. Stajyer hakim ise bu güvenden yoksundur. Onun için tek güvenli strateji, mimiksiz bir yüzle rolü bütünüyle benimsemektir. Bu da şunu düşündürür: Rol mesafesi bir kıdem ayrıcalığıdır. Hakim yüzü meslek hayatının başında katı bir maske olarak öğrenilir, insani jestlere izin veren esnekliği ise ancak zamanla kazanır.

5. Başkalarının Yüzü: Koruma, Onarma ve Aşağılama

Hakim yüzü yalnızca hakimin kendisini ilgilendirmez. Hakim, salonda etkileşimin akışını yöneten kişi olduğu için diğer herkesin yüz çalışması üzerinde de olağanüstü bir güce sahiptir. Kimin ne zaman konuşacağına, bir sorunun yerinde olup olmadığına ve bir açıklamanın kabul edilip edilmeyeceğine o karar verir. Goffman'ın diliyle, salonda "çalışma uzlaşması"nın muhafızı hakimdir.

5.1. Koruma ve onarma

Yargılama, yapısı gereği yüz tehdidi üretir. Sanık, iddianamede adı bir suçla yan yana anılan biridir. Tanık, çapraz sorguda tutarlılığı sınanan biridir. Boşanma davasının tarafı, mahremiyetini bir kamusal mekânda açıklamak zorundadır. Hakim bu tehditleri ortadan kaldıramaz, ancak onları hafifletebilir. Bu hafifletmenin araçları çoğu zaman küçüktür:

• Sanığa "sanık" yerine adıyla ve "Bey" ya da "Hanım" ekiyle hitap etmek,

• Ağlayan bir tanığa su ikram ettirmek ya da kısa bir ara vermek,

• Avukatın yerinde olmayan bir sorusunu, onu meslektaşları önünde küçük düşürmeden yeniden yönlendirmek,

• Özel hayata ilişkin bir beyanı dinleyicileri salondan çıkararak almak.

Bu jestlerin her biri Goffman'ın kaçınma ve düzeltme süreçlerinin kurumsal bir uygulamasıdır. Duruşmanın sonunda sanığa sorulan "son sözünüz nedir?" sorusu da hukuki bir hak olduğu kadar bir yüz ritüeli olarak da okunabilir. Hakkında hüküm kurulacak kişiye, hükümden önce kendi çizgisini son kez sunma fırsatı verilir.

5.2. Aşağılama törenleri

Harold Garfinkel, Goffman'ın yüz çalışması makalesinden bir yıl sonra yayımlanan "Conditions of Successful Degradation Ceremonies" (1956) adlı makalesinde bunun tersini inceler. Aşağılama töreni, bir kişinin kamusal kimliğinin daha düşük bir kimlikle değiştirildiği iletişim çalışmasıdır. Garfinkel'e göre başarılı bir tören için bir suçlayıcı, bir hedef ve ortak değerler adına tanıklık eden bir izleyici gerekir. Hedefin eylemi sıradan olandan ayrılır ve kişi "gerçekte" hep böyle biri olarak yeniden tanımlanır. Ceza yargılaması, bu törenin modern toplumdaki en kurumsal biçimidir. Mahkûmiyet hükmü, Goffman'ın terimleriyle, kişiyi kalıcı olarak "yanlış yüz"e yerleştirir. Goffman'ın Damga (1963) kitabında incelediği lekelenmiş kimlik de çoğu zaman bu salondan doğar.

Buradan çıkan sonuç, hakimin aşağılama töreninden kaçınamayacağıdır. Mahkûmiyet kararı vermek zaten bir kişinin kamusal kimliğini düşürmektir. Fakat hukukun gerektirdiği aşağılama ile etkileşim düzeyinde eklenen fazladan aşağılama birbirinden ayrılabilir. Hakim, sanığı suçlu bulurken onun insan olarak değerini kabul etmeyi sürdürebilir. Ya da hükmü, aşağılayıcı bir üslup, alaycı bir yorum ya da sanığın konuşmasını sistematik olarak kesmekle ağırlaştırabilir. İkinci durumda hüküm hukuken aynı kalır, ama sosyolojik olarak başka bir şeye dönüşür.

Pat Carlen'in Londra'daki sulh mahkemeleri üzerine yaptığı klasik etnografi Magistrates' Justice (1976), bu fazladan aşağılamanın çoğu zaman kasıtlı bir tutumdan değil, salonun düzeninden kaynaklandığını gösterir. Carlen, sanıkların salonun mekânsal düzeni, hızlı işleyiş ve teknik dil nedeniyle kendi davalarını izleyemediğini ve yargılamada sessiz bir nesneye dönüştüğünü aktarır. Bu bulgu çağdaş Türk adliyeleri için de anlamlıdır. Yoğun duruşma takvimleri, birkaç dakikaya sıkıştırılmış duruşmalar ve SEGBİS ekranından katılan bir sanık, yüz çalışması için gerekli zamanı ve mekânı daraltır. Bir ekrandaki küçük yüz, salondaki yüzden daha kolay gözden kaçar.

5.3. "Yüzüne karşı": hukukun kendi yüz sözlüğü

Yüzün mahkeme salonundaki merkezi yeri yalnızca sosyolojik bir yorum değildir. Hukuk bunu kendi diliyle açıkça yazar. Türk mahkemelerinin kararları, hüküm fıkrasının sonunda kalıp bir cümleyle kapanır. Bu cümle, kararın tarafların ya da sanığın "yüzüne karşı" veya "yokluğunda" verildiğini kaydeder ve kararın "açıkça okunup usulen anlatıldığını" belirtir. Bu ayrım biçimsel değildir. Kanun yolu süresinin hükmün açıklanmasından mı yoksa tebliğinden mi başlayacağı buna göre belirlenir.

Goffman'ın çerçevesinde bu kalıp cümle üç şey söyler. Birincisi, hüküm bir metin olmanın ötesinde bir karşılaşmadır. Hukuk, kişinin yeni kamusal kimliğinin mümkünse onun huzurunda, yüz yüze bir etkileşim içinde kurulmasını ister. Garfinkel'in aşağılama töreni de, Goffman'ın onarıcı ritüeli de ancak bir yüzün karşısında tamamlanır. İkincisi, "usulen anlatıldı" ifadesi, hakime hükmü yalnızca okumayı değil, onu muhatabına anlaşılır kılmayı da yükler. Bu, Carlen'in betimlediği sessiz ve anlamayan sanık figürüne karşı hukukun kendi içine yerleştirdiği bir güvencedir. Hüküm, muhatabının yüzünde anlam bulmadıkça eksik kalır.

Üçüncüsü, kalıp cümlenin kendisi bir ritüel deyimdir. Goffman'ın "törensel deyim" (ceremonial idiom) olarak adlandırdığı türden, her kararda değişmeden tekrarlanan bir formüldür. Bu formül, gerçekte ne olduğundan bağımsız olarak, olması gerekeni kayda geçirir. Yoğun bir duruşma gününde hükmün gerçekten "anlatılıp anlatılmadığı" ile zapta "anlatıldı" yazılması arasında bir mesafe açılabilir. Bu mesafe, hakim yüzünün en sessiz sınavıdır. Formül yüz yüzeliği garanti etmez. Yüz yüzeliği bir yükümlülük olarak hatırlatır.

5.4. Yüz yüzelik: doğrudan doğruyalık ilkesi

Türk ceza muhakemesi hukuku, yüz yüze etkileşimi yalnızca hükmün açıklanmasında değil, delilin kendisinde de şart koşar. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, duruşmanın doğrudan doğruyalığını parantez içinde açıkça "yüz yüzelik" olarak adlandırır. Kurula göre hükmü verecek hakim; sanık, tanık ve olayın delilleriyle birebir karşı karşıya gelmeli ve beyanı arada bir araç olmadan dinlemelidir (YCGK, 18.02.2014, E. 2013/4-242, K. 2014/79). Kanun bunu somut bir kurala bağlar. Olayın delili bir tanığın açıklamalarından ibaretse, tanık duruşmada mutlaka dinlenir. Önceki dinlemenin tutanağının okunması bu dinlemenin yerine geçmez (CMK m. 210/1).

Goffman'ın çerçevesinde bu kuralın sosyolojik anlamı açıktır. Günlük Yaşamda Benliğin Sunumu'nda Goffman, kişinin iki tür ifadesini birbirinden ayırır. Bunlardan biri kişinin bilinçli olarak verdiği ifadedir, yani sözleridir. Öteki ise kişinin denetiminin çoğu zaman dışında kalan, bedeninden ve tavırlarından sızan ifadedir. Tutanak yalnızca verilen ifadeyi saklar. Sızan ifade ise ancak yüz yüze karşılaşmada okunabilir. Doğrudan doğruyalık ilkesi, hukukun bu ayırımı kendi diliyle tanımasıdır. Hakim, tanığın sözlerini olduğu kadar yüzünü de dinler.

Bu ilke iki modern uygulamayla gerilim içindedir. Birincisi SEGBİS'tir. Ekran yüzü küçültür, bedeni keser ve sızan ifadenin büyük bölümünü kaybettirir. İkincisi gizli tanıktır. Kimliği gizli tutulan ve kimi zaman görüntüsü ya da sesi değiştirilerek dinlenen tanık, kelimenin tam anlamıyla yüzü olmayan bir tanıktır. Savunma açısından bu durum, tanığın kimliğinin bilinmesi, yüzünün görülmesi ve ifade verirkenki hal ve hareketlerinin izlenmesi olanaklarını ortadan kaldırır. Tanığın güvenliği için yüzünü saklamak bir koruma iken, sanık açısından bu, karşısındaki çizginin yüzsüz kalması demektir.

5.5. Yüzleşme: çatışan çizgileri aynı karşılaşmaya taşımak

Ceza muhakemesinde kural olarak her tanık ayrı ayrı dinlenir. Kanun bunun istisnası olarak yüzleştirmeyi düzenler. Tanıklar birbirleriyle ve şüpheliyle yüzleştirilebilir. Soruşturma evresinde bu ancak gecikmesinde sakınca bulunan veya kimliğin belirlenmesine ilişkin hallerde mümkündür (CMK m. 52/2). Yüzleştirme, birbiriyle çelişen beyanların giderilmesine hizmet eden bir tanık dinleme işlemidir.

Goffman'ın diliyle yüzleştirme, gündelik yüz çalışmasının tam tersidir. Gündelik etkileşimde insanlar kaçınma süreci aracılığıyla çatışan çizgilerin aynı karşılaşmada açıkça karşı karşıya gelmesini önler. Yüzleştirmede ise mahkeme bu kaçınmayı bilinçli olarak askıya alır. İki uyuşmaz çizgi aynı mekâna, aynı ana ve birbirinin yüzüne getirilir. Bu karşılaşmadan genellikle ancak bir çizgi sağlam çıkabilir. Öteki "yanlış yüz"e düşer. Yüzleştirmenin hukuki değeri de buradan gelir. Bir yalan, yüz yüze karşılaşmanın baskısını kağıt üzerinde olduğundan daha zor taşır.

Aynı baskı yüzleştirmeyi tehlikeli de kılar. Saldırıya uğradığını söyleyen bir mağdur ile sanığın yüzleştirilmesi, mağdur için yeni bir yüz tehdidi, hatta yeni bir mağduriyet olabilir. Bu nedenle hakimin yüz çalışması yüzleştirmede en ağır sınavını verir. Hakim, gerçeğin ortaya çıkması için gereken baskıyı kurmalı, ama bu baskının bir aşağılama törenine dönüşmesine izin vermemelidir.

Türkçede "yüzleşmek" ayrıca "geçmişle yüzleşmek" ya da "gerçekle yüzleşmek" gibi ifadelerde kişinin kendi eylemine bakması anlamına gelir. Bu anlamda duruşma yalnızca tanıkların değil, sanığın kendi eylemiyle de yüzleşmesidir. Sanığa son sözünün sorulması, bu iç yüzleşmenin kamusal olarak dile gelebileceği tek kurumsal andır.

5.6. Yüz karası ve yüz kızartıcı suç: yüzün akrabaları

Türk hukuku bazı suçları, doğurdukları yüz tepkisine göre adlandırır. Anayasa'nın 76. maddesi zimmet, ihtilas, irtikap, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, inancı kötüye kullanma ve dolanlı iflası "gibi yüz kızartıcı suçlar" olarak anar. İfade ilk kez 1961 Anayasası'nda milletvekili seçilme şartlarında kullanılmıştır. Kanun koyucu bu suçlara cezanın süresine bakmaksızın memurluk, seçilme ve bazı meslekler için kalıcı engeller bağlar.

Goffman'ın diliyle yüz kızartıcı suç, failini süresiz olarak "yanlış yüz"e yerleştiren suçtur. Ceza infaz edilip bitse bile damga kalır. Daha çarpıcı olan, hukukun suçları bedenin bir utanç tepkisiyle, yani yüzün kızarmasıyla tasnif etmesidir. Goffman utancı yüz kaybının bedensel işareti olarak görür. Hukuk ise bu işareti bir suç kategorisinin adına dönüştürür.

Yüz karası kavramı ise utancın bireyin sınırlarını aştığını gösterir. Bir kişiye "ailenin yüz karası" dendiğinde, o kişinin yüz kaybı ailesinin yüzüne bulaşmış demektir. Goffman Damga'da benzer bir süreci inceler. Damgalı bireyle yakın ilişkisi olan kişiler de, bu ilişki nedeniyle damganın bir kısmını taşımak zorunda kalır. Mahkeme salonunda bu durum dinleyici sıralarında görünür olur. Sanığın annesi ya da çocuğu, hükmün açıklandığı anda sanığın yüzüyle birlikte kendi yüzlerinin de değiştiğini yaşar.

John Braithwaite (1989) bu noktada yararlı bir ayırım yapar. Damgalayıcı utandırma, suçluyu topluluktan kalıcı olarak dışlar ve onu bir yüz karasına çevirir. Yeniden bütünleştirici utandırma ise eylemi kınar ama kişinin topluluğa dönüş yolunu açık bırakır. Braithwaite'e göre ikinci tür, suçu azaltmakta daha etkilidir. Hakimin yüz çalışması bu iki yol arasındaki seçimi salonda somutlaştırır. Aynı mahkûmiyet hükmü, eylemi kınayan ama kişinin insan değerini tanıyan bir dille de, kişiyi bir yüz karası olarak damgalayan bir dille de açıklanabilir.

5.7. Yüzü kızarmak: pişmanlığın bedensel dili

"Yüzü kızarmak", Türkçenin yüz sözlüğünde iki kavramı birbirine bağlar. Bir yanda yüzsüz vardır: yüzü kızarmayan kişi (2.1). Öte yanda yüz kızartıcı suç vardır: yüzü kızartması gereken eylem (5.6). Yüzün kızarması, ikisinin arasındaki bedensel bağdır. Utanması gereken eylemi işleyen kişinin yüzü kızarıyorsa, kişi hâlâ yüzü olan biridir.

Goffman "Embarrassment and Social Organization" (1956) adlı makalesinde mahcubiyeti yüz yüze karşılaşmanın her an mümkün bir boyutu olarak ele alır. Kişinin aşırı mahcubiyeti, başkalarında ve hatta kendisinde, duygusal bozulmanın nesnel işaretlerinden tanınabilir. Bu işaretlerin başında kızarma, şaşkın el hareketleri, kekeleme ve sesin olmadık biçimde incelmesi ya da kalınlaşması gelir. Goffman için mahcubiyet bireyin içinde değil, toplumsal sistemin içinde yer alır. Yüzü kızaran kişi, karşılaşmanın kurallarını hâlâ önemsediğini istemeden de olsa ilan eder.

Kızarma, Goffman'ın "sızan ifade" dediği şeyin en saç örneğidir. Kişi ne söyleyeceğini seçebilir, ama yüzünün kızarıp kızarmayacağını seçemez. Darwin (1872) da kızarmayı ifadelerin en tuhafı ve en insana özgüsü olarak nitelendirir. Bu nedenle kızarma, mahkeme salonunda özel bir delil değerine sahip görünür. Kendini özenle savunan bir sanığın yüzü belirli bir soruda kızarıyorsa, sözlü çizgisinin ardında başka bir şey olduğu düşünülebilir.

Türk ceza hukuku bu bedensel dili doğrudan hükmün içine alır. Takdiri indirim nedenleri arasında failin fiilden sonraki ve yargılama sürecindeki davranışları sayılır. 2022 değişikliğiyle bu ifade "pişmanlığını gösteren davranışları" biçimine getirilmiş ve maddeye şu cümle eklenmiştir: failin duruşmadaki mahkemeyi etkilemeye yönelik şeklî tutum ve davranışları, takdiri indirim nedeni olarak dikkate alınmaz (TCK m. 62/2). Yargıtay da hakimin sanığı birebir gözlemleyen ve takdiri indirim nedenlerini en iyi tespit edebilecek konumda olduğunu vurgular.

Bu hüküm, Goffman'ın Günlük Yaşamda Benliğin Sunumu'ndaki temel ayırımı kanunlaştırır. Goffman, kendi performansına inanan içten oyuncu ile performansını yalnızca izleyiciyi etkilemek için sergileyen kinik oyuncuyu birbirinden ayırır. Kanun koyucu hakimden tam olarak bu ayrımı yapmasını ister. Hakim, sanığın pişmanlık yüzünün içten mi yoksa kinik mi olduğuna karar verecektir. Bu, hakimin yüz okuma yetisine hukuki bir görev yüklemektir.

Ancak bu görev ciddi riskler taşır. Birincisi, kızarma ve pişmanlık ifadeleri kültürel ve tarihsel olarak değişkendir. Brossard'ın (2024) tarihsel mikro sosyoloji çalışması, kızarmanın anlamlarının zaman içinde değiştiğini ve 18. yüzyılın sonunda ırksallaştırıldığını gösterir (Brossard, 2024). İkincisi, bazı sanıkların yüzleri, pişmanlık duysalar bile bunu beklenen biçimde göstermeyebilir. Bu kişiler arasında farklı bir kültürden gelenler, nörolojik farklılığı olanlar, şok içindekiler ya da duygularını göstermemeyi öğrenmiş olanlar sayılabilir. Bu durumda hakimin "yüzü kızarmıyor" gözlemi, "yüzsüz" hükmüne dönüşebilir. Üçüncüsü, kanun şeklî tutumu dışlarken farklı bir performans türünü ödüllendirme riski taşır. Bu, kinik olduğu fark edilmeyecek kadar iyi oynanan bir pişmanlıktır.

Yüzün kızarması yalnızca sanığa özgü değildir. Bir kanun yolu kararıyla verdiği hükmün bozulduğunu öğrenen hakim, salonda ifadesi çürütülen savcı ya da müvekkilinin beyanı karşısında zor durumda kalan avukat da mahcubiyet yaşayabilir. Goffman'a göre mahcubiyet, bir karşılaşmada birbiriyle bağdaşmayan örgütsel ilkelerin çatıştığı yerde ortaya çıkar. Mahkeme salonu bu çatışmaların sürekli yaşandığı bir yerdir. Bu nedenle yargı profesyonellerinin mesleki ustalığının önemli bir kısmı, kendi yüzlerinin kızarmasını yönetebilmekten oluşur.

6. Tarafsızlık Bir Performanstır: Duygu Emeği ve Yüz Kaybı

6.1. Duygusuzluk senaryosu

Hakimden beklenen en belirgin yüz, duygusuz bir yüzdür. Öfkelenmeyen, şaşırmayan, acımaya kapılmayan ve beğenisini belli etmeyen bir yüz. Terry Maroney (2011), Anglo-Amerikan hukuk kültüründe çok köklü olan bu beklentiyi "yargısal duygusuzluğun ısrarcı kültürel senaryosu" olarak adlandırır. Maroney'e göre hakimler elbette duygu yaşar. Asıl mesele, bu duyguların inkar edilmesi mi yoksa bilinçli olarak yönetilmesi mi gerektiğidir.

Arlie Russell Hochschild'in The Managed Heart (1983) kitabında geliştirdiği duygu emeği kavramı, bu yönetimin bir emeğe karşılık geldiğini gösterir. Hochschild, Goffman'dan yararlanarak iki teknik ayırt eder. Yüzeysel oyunculukta kişi dışa vurduğu ifadeyi değiştirir ama hissettiği şey aynı kalır. Derin oyunculukta ise kişi hissettiği şeyin kendisini durumun gerektirdiği yönde dönüştürmeye çalışır. Hakimin yüzü, gün boyunca süren bir duygu emeğinin ürünüdür. Çocuğuna şiddet uyguladığı iddia edilen bir sanığı dinlerken ifadesini sabit tutmak, açıkça yalan söyleyen bir tanığa sabırla soru sormak ve aynı günün otuzuncu duruşmasında ilk duruşmadaki dikkati göstermek bu emeğin gündelik biçimleridir.

Bu bakış açısının önemli bir sonucu vardır. Tarafsızlık, bir kez edinilip sonra sahip olunan bir nitelik değildir. Tarafsızlık, her etkileşim anında yeniden üretilmesi gereken bir başarıdır. Bu başarının bedeli de vardır. Sürekli duygu emeği harcayan hakimlerde tükenmişlik ve mesleki yıpranma riskinin artması, yargı iş yükü tartışmalarında nadiren dile getirilen ama mikro sosyolojik açıdan merkezi olan bir konudur.

Goffman'ın "kalpsiz" tanımı, duygusuzluk senaryosunun içindeki gizli tehlikeyi gösterir. Hakimden beklenen soğukkanlı yüz, Goffman'ın kalpsiz dediği yüzle dışarıdan bakıldığında neredeyse aynıdır. Bir sanığın salonda aşağılandığı bir anda hakimin yüzü hiç kıpırdamıyorsa, bu tarafsızlık olarak da kalpsizlik olarak da okunabilir. İyi bir hakim yüzü bu nedenle iki uçtan da uzak durmak zorundadır. Hakim yüzsüz olmamalıdır: makamın yüzünü düşüren bir davranışı umursamazlıkla sürdürmemelidir. Kalpsiz de olmamalıdır: salondaki başkalarının yüz kaybına kayıtsız kalmamalıdır. Duygu emeğinin asıl zorluğu da buradadır. Hakim duygularını bastırmak değil, onları tarafsızlıkla bağdaşan bir özen biçiminde gösterebilmek zorundadır.

Taşkıran'ın (2026) görüşmeleri bu ikilemin sahadaki karşılığını gösterir. Bir hakim yardımcısı, kanser hastası bir sanığın duruşmada "ben ölüyorum zaten" demesi üzerine ağlamamak için kendini sıktığını anlatır. Yanındaki kıdemli hakim ise hiç tepki vermemiştir: "Hiç, sıfır" (Taşkıran, 2026, s. 128). Yeni bir hakim, duruşmada bir kadının bıçaklandığı videoyu izlerken kendine "mimiksiz izle" dediğini aktarır. Videoyu yüzünü bile buruşturmadan izlemiş, sonra yutkunup devam etmiştir (s. 128–129). Bir başka hakim yardımcısı da mentor hakimin sürekli "kürsüde ağırlık" telkin ettiğini ve çok komik anlarda bile gülmemek için yüz kaslarını kastığını söyler (s. 121).

Bu anlatılar, Goffman'ın kalpsizlik tanımının neden doğrudan hakime uygulanamayacağını da gösterir. Kanser hastası sanığın karşısında "sıfır" tepki veren hakimin yüzü, dışarıdan bakıldığında kalpsiz bir yüzdür. Stajyer ise bu yüzü mesleki olgunluğun ve tarafsızlığın işareti olarak okur. Taşkıran bu bedelin adını koyar: sessiz yük. Yüzde sıfır tepki görünür, ama tepki yok olmamıştır. Mesai sonrasına, eve ve yalnızca güvenilen meslektaşlarla paylaşılan konuşmalara ertelenmiştir. Goffman'ın çerçevesinde bu, yüz çalışmasının bedelinin ön bölgeden arka bölgeye aktarılmasıdır. Hakim yüzü salonda kalpsiz görünebilir, ama kalbin yükü salonun dışında taşınır.

6.2. Hakim yüzünü kaybettiğinde

Goffman'a göre her yüz kaybı etkileşim düzenini sarsar ve bir onarım ritüeli gerektirir. Hakimin yüz kaybını diğerlerinden ayıran özellik, onarımın neredeyse imkânsız olmasıdır. Hakim yüzünü iki farklı yoldan kaybedebilir:

1. Hakim kendi yüzünü düşürür. Ses yükseltmek, aşağılayıcı bir söz söylemek ya da bir tarafa açıkça sempati göstermek bu türdendir. Burada sorun, sıradan etkileşimdeki onarım aracının, yani özürün, hakim için rahatlıkla kullanılamamasıdır. Özür, hakimin "yanlış yüzde" olduğunu kabul etmek anlamına gelir ve tarafsızlık şüphesini ortadan kaldırmak yerine kalıcılaştırabilir.

2. Bir başkası hakimin yüzüne meydan okur. Sanığın hakime bağırması, bir avukatın hakimin tutumunu salonda eleştirmesi ya da reddi hakim talebi bu türdendir. Burada hakimin elinde güçlü araçlar vardır: duruşmanın inzibatı, salondan çıkarma ve disiplin yaptırımları. Fakat bu araçların kullanımı bir paradoks içerir. Hakim bu araçları kişisel gücenmesinin dışa vurumu olarak kullanırsa, makamın yüzünü korurken kendi kişisel yüzünü görünür kılar. Bu da tam olarak tarafsızlık şüphesinin doğduğu yerdir.

Reddi hakim kurumu bu açıdan öğreticidir. Ret talebi, salonda hakimin yüzüne yönelik açık ve resmi bir meydan okumadır. Hukuk, bu meydan okumayı hakimin kendi yüz çalışmasına bırakmaz. Kural olarak, reddedilen hakim kendi hakkındaki ret kararına katılmaz ve talebi başka bir merci inceler. Başka bir deyişle hukuk, hakimin yüzünü koruma görevini hakimin elinden alarak kuruma devreder. Bu, Goffman'ın yüz çalışması kuramı için de ilginç bir sonuçtur. Bazı yüzler o kadar önemlidir ki, onların korunması bireysel etkileşime değil, kurumsal prosedüre bırakılır.

7. Savcının Yüzü: Kamu Adına Konuşmak

Savcının yüzü, hakiminkinden daha çelişkili bir yapıya sahiptir. Savcı hem iddia makamıdır hem de bir yargı mensubudur. Bir tarafa yönelik suçlamayı sürdürür. Ancak kanun ondan yalnızca suçlamayı değil, şüphelinin lehine ve aleyhine olan delilleri birlikte toplamasını da ister (CMK m. 160/2). Bu nedenle savcının salonda sunduğu çizgi iki yönlüdür. Savcı hem kararlı bir suçlayıcı hem de nesnel bir hukukçu olarak görünmek zorundadır.

7.1. Kimin adına konuşuluyor?

Goffman, "Footing" (1979) adlı makalesinde konuşan kişinin tek bir rol olmadığını gösterir. Goffman bu rolü üçe ayırır. Seslendiren (animator), sözleri fiziksel olarak dile getiren kişidir. Yazar (author), sözleri seçip düzenleyen kişidir. Asıl (principal) ise sözlerle konumu ortaya konan ve söylenenden sorumlu tutulan taraftır. Gündelik konuşmada bu üç rol genellikle aynı kişide birleşir. Mahkeme salonunda ise sistematik olarak birbirinden ayrılır.

Savcı, "Cumhuriyet savcısı" olarak kamu adına konuşur. Asıl olan kişi savcı değil, kamu düzenidir. Uygulamada ise bölünme daha da derinleşir. İddianameyi hazırlayan savcı ile duruşmaya katılan savcı çoğu zaman aynı kişi değildir. Duruşma savcısı, yazarı başka biri olan bir metnin seslendiricisi konumundadır. Bu ayrım savcının kişisel yüzünü korur. İddianamedeki zayıf bir suçlama, duruşma savcısının kişisel başarısızlığı olarak görülmez. Aynı ayrım, savcının duruşmadaki sessizliğini de anlaşılır kılar. Birçok duruşmada savcı esas hakkındaki mütalaasına kadar neredeyse hiç konuşmaz. Bu sessizlik, kendisi de bir yüz stratejisidir: konuşmayan kişi çizgisini de riske atmaz.

7.2. Çizgi değiştirmek: mütalaa anı

Goffman'a göre kişi, bir kez çizgi sunduğunda ona bağlı kalmak zorundadır. Çizgiden sapmak "yanlış yüz"e düşme riskini doğurur. Savcının esas hakkındaki mütalaası bu açıdan özel bir andır. Savcı, iddianamede ileri sürülen suçlamadan geri çekilip sanığın beraatini isteyebilir. Gündelik etkileşimde bu bir yüz kaybı olurdu. Mahkeme salonunda ise kurumun sözlüğü bu değişikliği bir tutarsızlık olarak değil, nesnellik olarak yeniden çerçeveler. Beraat isteyen savcı, tarafsız bir yargı mensubu yüzünü kazanır. Bu, kurumsal yüzün kişisel tutarlılığın önüne geçtiği tipik bir örnektir.

Bununla birlikte, mütalaa da bir izleyici önünde sunulur. Kamuoyunun yakından izlediği davalarda beraat mütalaası veren savcı, kurum içinde ya da kamuoyunda "yumuşak" görünme riskini taşıyabilir. Bu da savcının yüzünün yalnızca salondaki izleyiciye değil, salonun dışındaki izleyicilere de bağlı olduğunu gösterir.

8. Avukatın Yüzü: Başkasının Yüzünü Taşımak

Avukat, salonda kendi yüzüyle birlikte başka birinin yüzünü de taşıyan tek aktördür. Goffman'ın üretim biçimi ayırımıyla söylersek, avukat savunmanın yazarı ve seslendiricisidir. Asıl ise müvekkildir. Bu ayrım müvekkilin yüzünü korur. Müvekkil, kendi ağzından söylese tutarsız, kuşkulu ya da utanç verici görünebilecek iddiaları avukatın hukuk diline çevrilmiş sözleri aracılığıyla salona sunar. Avukat, müvekkili adına yüz riskini üstlenen bir tampondur.

8.1. Çoklu izleyici sorunu

Goffman, Günlük Yaşamda Benliğin Sunumu'nda başarılı performansın koşullarından birini izleyici ayrımı olarak tanımlar. Kişi farklı izleyicilere farklı yüzler sunabilmek için bu izleyicileri birbirinden ayırmaya çalışır. Avukatın mahkeme salonundaki zorluğu, bu ayrımın imkânsız olmasıdır. Avukat aynı anda dört izleyiciye oynar:

• Müvekkil: Avukatın kendisi için savaştığını görmek ister.

• Hakim: Avukatın ölçülü, güvenilir ve usule hakim olmasını bekler.

• Karşı taraf ve savcı: Avukatın kararlılığını ve zayıf noktalarını tartar.

• Meslektaşlar ve dinleyiciler: Avukatın mesleki itibarını salonun dışına taşır.

Bu izleyicilerin beklentileri çatışabilir. Müvekkil sert bir itiraz beklediğinde hakim sınırlı ve teknik bir itiraz bekler. Goffman'ın "dramatik gerçekleştirme" kavramı burada öğreticidir. Bazı işler, yapıldıklarının görülmesi gerektiği için ek bir gösterim gerektirir. Avukatın yüksek sesle yaptığı bir itiraz, hakim nezdinde hukuki sonuç doğurmasa bile müvekkil nezdinde savunmanın "yapıldığını" görünür kılar.

Abraham Blumberg'in (1967) klasik makalesi bu gerilimin karanlık yüzünü gösterir. Blumberg, ceza avukatlarının mahkeme kurumuyla uzun süreli ilişkileri nedeniyle bir tür "çift ajan"a dönüşebildiğini ileri sürer. Avukat bir yandan müvekkiline savaşçı bir yüz gösterir, öte yandan hakim ve savcıyla sürdürdüğü işbirliğini korumaya çalışır. Bu tespit her avukat için geçerli olmasa da, avukatın yüzünün iki ayrı sadakate bağlı olduğunu göstermesi bakımından önemlidir.

8.2. Zapta geçirmek: kurumsal bir yüz onarımı

Avukatın yüzü salonda en çok hakim tarafından tehdit edilir. Sözünün kesilmesi, sorusunun reddedilmesi ya da "oturun" uyarısı, müvekkilin gözü önünde yaşandığı için çifte bir yüz kaybıdır. Avukat hem kendi mesleki yüzünü hem de müvekkilinin ona duyduğu güveni riske atar. Fakat avukatın, hakimin yüzüne doğrudan meydan okuma olanağı sınırlıdır. Meslek kuralları avukattan yargı mensuplarıyla ilişkilerinde karşılıklı saygı çerçevesinde davranmasını ister. Bu çerçeveyi aşan sözler disiplin yaptırımı konusu olabilir.

Bu noktada "zapta geçirilmesini talep ediyorum" formülü, Goffman'ın düzeltme sürecinin kurumsal bir biçimi olarak okunabilir. Avukat, salonda bir yüz tehdidine o anda karşılık vermek yerine onu kayda geçirir. Onarım, salondaki etkileşimden kanun yolu incelemesine ertelenir. Böylece avukat hem hakimin yüzüne doğrudan saldırmadan kendi yüzünü korur hem de müvekkiline haksızlığı kabul etmediğini gösterir. Zabıt, salonda yaşanan yüz mücadelesinin üst mahkemeye taşınan hafızasıdır.

9. Yüz Üçgeni: Ekipler, Kürsü ve Silahların Eşitliği

Hakim, savcı ve avukatın yüzleri birbirinden bağımsız değildir. Her birinin yüzü, diğer ikisiyle kurduğu görünür ilişkiye göre okunur. Bu bölüm, üç aktörün yüzlerini birbirine bağlayan iki mekanizmayı ele alır: ekip oluşumu ve mekânsal konum.

9.1. Kim kiminle aynı ekipte?

Goffman, bir performansı birlikte sürdüren kişilere ekip (team) der. Ekip üyeleri birbirlerinin arka bölge sırlarını bilir ve izleyici önünde birbirlerini zor durumda bırakmamaya çalışır. Mahkeme salonu ilk bakışta iki ekipten oluşur: iddia ve savunma. Hakim ise bu iki ekibin üzerinde duran hakem olarak tasarlanmıştır.

Ampirik mahkeme sosyolojisi bu tabloyu karıştırır. Eisenstein ve Jacob (1977), ABD ceza mahkemelerinde hakim, savcı ve savunma avukatının sürekli bir "mahkeme salonu çalışma grubu" (courtroom workgroup) oluşturduğunu gösterir. Bu grup, dosyaları belirsizliği azaltarak ve sürtünmeden sonuçlandırma gibi ortak hedefler paylaşır. Goffman'ın diliyle, asıl ekip yargı profesyonellerinden oluşur. Sanık ve katılan ise çoğu zaman bu ekibin izleyicisidir.

Türkiye'de bu çalışma grubu içinde ayrıca bir alt ekip bulunur: hakim ve savcı. Hakimler ve savcılar aynı kurul tarafından atanır, aynı meslek içi eğitimden geçer ve meslek hayatları boyunca hakimlikle savcılık arasında geçiş yapabilir. Adliye koridorları, odalar ve yemekhane gibi ortak bir arka bölgeyi paylaşırlar. Avukat bu arka bölgenin dışındadır. Bu ortak arka bölge, salondaki ön bölge performansının nasıl okunduğunu doğrudan etkiler.

9.2. Kürsüdeki iki kırmızı yaka

Türk mahkeme salonlarının dekoru bu alt ekibi görünür kılar. Savcı hakimle aynı kürsüde, yan yana ve aynı yükseklikte oturur. Avukat ve sanık ise aşağıdadır. Kişisel cephe de aynı mesajı verir. Hakim ve Savcıların Resmi Kıyafet Yönetmeliği'ne göre ceza mahkemelerindeki hakimlerin ve savcıların cübbe yakaları aynı renktedir: kırmızı. Salona giren bir sanık, yukarıda aynı renk yakalı iki yüz görür.

Goffman'ın çerçevesinde bu düzen, içeriği söylenmeden okunan bir ekip işaretidir. Tartışmanın hukuki adı silahların eşitliği ilkesidir. Güncel ceza muhakemesi literatürü, savcının hakimle aynı kürsüde oturmasının taraflar arasındaki görünür dengeyi bozduğunu ve mahkemenin tarafsızlığına ilişkin kamu algısını olumsuz etkilediğini ileri sürür (Köker, 2025). Mikro sosyolojik okuma bu argümanı bir adım öteye taşır. Kürsü düzeni yalnızca avukatın yüzünü küçültmez. Hakimin tarafsızlık yüzünü de, hakim tek bir söz söylemeden zayıflatır. Hakim ne kadar dikkatli bir yüz çalışması yaparsa yapsın, yanında oturan suçlayıcı o yüzün çerçevesinin bir parçasıdır.

Bu mücadele zaman zaman salonda açıkça yaşanır. 2014'te Gaziantep'te bir duruşmada savunma avukatları, silahların eşitliği ilkesi gereği savcının kürsüden inmesini talep etmişti. Hakim savcıyı aşağı indirmedi. Bunun yerine kürsüye koltuk ekletip avukatları da yukarıya aldı (Sabah, 2014; Son Dakika). Goffman'ın terimleriyle bu, bir yüz tehdidinin herkesin yüzünü koruyan bir çözümle onarılmasıdır. Savcı yüz kaybetmez, avukat yükselir ve hakim eşitliği sağlayan hakem yüzünü kazanır. Olayın tekil kalması ise sorunun etkileşim düzeyinde değil, kurumsal mimari düzeyinde çözülmesi gerektiğini gösterir.

9.3. Yüz göz olmak: arka bölgenin ön bölgeye sızması

Türkçede "yüz göz olmak", iki kişinin arasındaki mesafenin ortadan kalkması ve ilişkinin laubalileşmesi anlamına gelir. Deyim, "yüz vermek"in (2.1) doğal sonucudur. Yüz verilen kişi zamanla yüz göz olur. Türkçe bu süreci olumsuz bir değerle işaretler. Yüz göz olan ilişkide saygının ve resmiyetin gerektirdiği çizgiler bulanıklaşır.

Goffman'ın "Deference and Demeanor" (1956) adlı makalesi bu deyime kavramsal bir karşılık sunar. Goffman saygı ritüellerini ikiye ayırır. Sunum ritüelleri, selam, hitap ve iltifat gibi ötekine saygı göstermenin olumlu biçimleridir. Kaçınma ritüelleri ise ötekinin çevresindeki ideal alana girmemek, ona mesafe korumak biçiminde işler. Yüz göz olmak, kaçınma ritüellerinin çökmesidir. Kişiler artık birbirlerinin ideal alanına izinsiz girer.

Mahkeme salonu, kaçınma ritüellerinin en yoğun olduğu mekânlardan biridir. Hitap biçimleri, söz alma usulü ve kürsüye yaklaşmama kuralı, profesyoneller arasındaki mesafeyi sürekli yeniden üretir. Ancak 9.1'de görüldüğü gibi hakim, savcı ve çoğu zaman avukat, salonun dışında ortak bir çalışma dünyasını paylaşır. Aynı adliyede yıllarca çalışan profesyoneller arasında arka bölgede gerçek bir yakınlık oluşur. Bu yakınlık kendi başına bir sorun değildir. Sorun, arka bölgedeki bu yakınlığın ön bölgeye sızmasıdır.

Taşkıran (2026), bu arka bölgenin kendi içinde de katı bir saygı düzenine sahip olduğunu gösterir. Stajyerler, üst makamın odasında çay içmeye ondan önce başlamamayı, onunla aynı hızda içmeyi ve çay bitince kalkmayı öğrenirler (s. 115). Taşkıran bu pratiğe "senkronize hürmet" adını verir. Goffman'ın diliyle bu, bedenin ritmini hiyerarşiye uyduran bir sunum ritüelidir. Aynı arka bölgede karşıt yönde bir hareket de vardır. Stajyerler mentorlarına "abi" diye hitap edebildiklerini ve ortamın "o kadar kasıntı" olmadığını anlatır (s. 117). Yani arka bölge, hürmetle yüz göz olmanın bir arada bulunduğu bir alandır. Üst makama karşı senkronize hürmet gösterilir, akranlar ve mentorlarla ise yakınlık kurulur.

Aynı çalışma, bu yakınlığın sivil dünyaya karşı nasıl bir mesafeye dönüştüğünü de gösterir. Bir hakim yardımcısı, kalem personeliyle çok fazla samimiyet kurmadığını anlatır (s. 121). Bir savcı yardımcısı da gündelik dilindeki "aynen" ve "kanka" gibi sözcüklerin yerini "tabii efendim" ve "anlaşıldı Savcı Bey" gibi kalıpların aldığını söyler (s. 132). Mesleki sosyalleşme bu nedenle iki yönlü bir yüz eğitimidir. Stajyer, meslektaşlarıyla yüz göz olmayı da, dışarıya karşı yüz vermemeyi de aynı anda öğrenir. Mahkeme salonundaki risk, bu iki dersin yer değiştirmesidir. Meslektaşlarla kurulan yakınlık salona taşınırken taraflara karşı mesafe korunursa, izleyici tam olarak bir ekip görür.

Goffman bu sızıntıyı önlemek için ekip üyelerinin göstermesi gereken özeni dramaturjik disiplin olarak adlandırır. Duruşma başlamadan önce hakimle savcının kürsüde gülüşmesi, hakimin bir avukata ilk adıyla seslenmesi ya da duruşma arasında bir avukatın hakimle samimi bir sohbete dalması, profesyoneller açısından zararsız bir gündelik nezaket olabilir. Ancak salonda bekleyen bir sanık ya da katılan için bu sahneler, kararın kendisi yokken verildiğinin işaretleri gibi okunabilir. Yüz göz olmanın izleyicinin gözünde adı "tanışıklık"tır. Tanışıklığın hukuktaki karşılığı ise tarafsızlığı şüpheye düşüren sebeptir.

Bu nedenle yüz göz olmak, hakimin yüzü için karşıt iki tehlikenin birini oluşturur. Bir uçta, taraflara hiç yüz vermeyen, Goffman'ın kalpsiz dediği soğuk yüz vardır (6.1). Öteki uçta, profesyonellerle yüz göz olmuş ve salonun resmiyetini yitirmiş bir yüz vardır. İyi bir hakim yüzü, taraflara insani bir sıcaklık gösterirken meslektaşlarına karşı salonun mesafesini koruyabilen yüzdür. İlk bakışta tersi beklenebilecek bir dengedir bu: sıcaklık izleyiciye, mesafe ise ekip arkadaşlarına yöneltilmelidir.

10. Sonuç: Meşruiyetin Mikro Temelleri

Bu makale, hakim, savcı ve avukatın yüzlerini Goffman'ın yüz kavramı üzerinden okumayı önerdi. Bu okuma dört sonuca varır.

Birincisi, salondaki üç profesyonel yüzün üçü de kurumdan ödünç alınır, fakat farklı bir "asıl" adına taşınır. Hakim kurum adına, savcı kamu adına, avukat ise müvekkili adına konuşur. Cübbe, kürsü ve hitap biçimleri bu ödüncün maddi güvenceleridir. Ancak her yüzün salonda inandırıcı olup olmayacağını, onu taşıyan kişinin gündelik yüz çalışması belirler. Kurum yüzü verir. O yüzü her duruşmada yeniden kazanmak ise kişinin görevidir.

İkincisi, tarafsızlığın görünür yüzü yalnızca mesafe ve soğukluk değildir. Goffman'ın yüz çalışması kuramı, başkalarının yüzünü korumayı da etkileşim düzeninin bir parçası sayar. Hakim sanığı mahkûm edebilir, ama onu salonda fazladan küçük düşürmeden mahkûm etmelidir. Hukuk bu yükümlülüğü kendi diliyle de yazar. Hükmün tarafların "yüzüne karşı" açıklanıp "usulen anlatılması", adaletin bir metin olduğu kadar bir karşılaşma olduğunu da kabul eder.

Üçüncüsü, üç yüz birbirinden bağımsız değildir. Hakimin tarafsızlık yüzü, savcının nerede oturduğuna ve avukatın sözünün nasıl karşılandığına bağlıdır. Savcıyı hakimle aynı kürsüye ve aynı renk yakalı cübbeye yerleştiren düzen, hakimin bireysel olarak ne kadar özenli bir yüz çalışması yaptığından bağımsız olarak bir ekip izlenimi üretir. Bu nedenle duruşma salonlarının mimari düzeni teknik bir ayrıntı değildir. O düzen, salonda kimin hangi yüzle görünebileceğini önceden belirler.

Dördüncüsü, yargının meşruiyeti makro düzeyde anayasal güvencelerle ve kurumsal bağımsızlıkla tartışılır. Oysa vatandaşların çoğu yargıyı anayasa metinlerinden değil, bir duruşma salonunda karşılaştıkları yüzlerden tanır. Hakimin sabırlı bakışı, savcının beraat mütalaasındaki nesnelliği ve avukatın sesinin kesilmeden dinlenmesi bu tanıma deneyiminin parçalarıdır. Türkiye'de yargı profesyonelleri üzerine nitel araştırmalar yeni yeni gelişmektedir. Taşkıran'ın (2026) stajyer hakim ve savcılarla yaptığı görüşmeler, hakim yüzünün nasıl öğrenildiğini ilk kez ayrıntılı biçimde belgelemiştir. Ancak duruşma salonunun kendisinde yapılacak sistematik gözlem çalışmaları hâlâ sınırlıdır. Üç aktörün yüz çalışması stratejilerini, kürsü düzeninin etkisini ve SEGBİS gibi uzaktan yargılama araçlarının "yüzüne karşı" yargılamayı nasıl dönüştürdüğünü inceleyecek saha çalışmaları, hem hukuk sosyolojisine hem de yargı etik eğitimine önemli katkılar sağlayabilir.

(Not: Bu makalenin yazımında Yapay zekadan yararlanılmıştır)

Kaynakça

Goffman'ın eserleri ve Türkçe çevirileri

• Goffman, E. (1955). On Face-Work: An Analysis of Ritual Elements in Social Interaction. Psychiatry, 18(3), 213–231. Türkçesi "Yüz Çalışması" başlığıyla Etkileşim Ritüelleri içinde.

• Goffman, E. (1956a). The Nature of Deference and Demeanor. American Anthropologist, 58(3), 473–502. Türkçesi Etkileşim Ritüelleri içinde.

• Goffman, E. (1956b). Embarrassment and Social Organization. American Journal of Sociology, 62(3), 264–271. Türkçesi Etkileşim Ritüelleri içinde.

• Goffman, E. (1959). The Presentation of Self in Everyday Life. Garden City, NY: Doubleday.

– Türkçesi: Goffman, E. (2009). Günlük Yaşamda Benliğin Sunumu (B. Cezar, Çev.). İstanbul: Metis Yayınları.

• Goffman, E. (1961a). Asylums: Essays on the Social Situation of Mental Patients and Other Inmates. Garden City, NY: Anchor Books.

– Türkçesi: Goffman, E. (2015). Tımarhaneler: Akıl Hastalarının ve Kapatılmış Diğer Kişilerin Toplumsal Durumu Üzerine Denemeler (E. Arıcan, Çev.). Ankara: Heretik Yayıncılık.

• Goffman, E. (1961b). Encounters: Two Studies in the Sociology of Interaction. Indianapolis: Bobbs-Merrill.

– Türkçesi: Goffman, E. (2018). Karşılaşmalar: Etkileşim Sosyolojisinde İki Çalışma. Ankara: Heretik Yayıncılık.

• Goffman, E. (1963). Stigma: Notes on the Management of Spoiled Identity. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall.

– Türkçesi: Goffman, E. (2014). Damga: Örselenmiş Kimliğin İdare Edilişi Üzerine Notlar (Ş. Geniş, L. Ünsaldı ve S. N. Ağırnaslı, Çev.). Ankara: Heretik Yayıncılık.

• Goffman, E. (1967). Interaction Ritual: Essays on Face-to-Face Behavior. Garden City, NY: Anchor Books.

– Türkçesi: Goffman, E. (2017). Etkileşim Ritüelleri: Yüz Yüze Davranış Üzerine Denemeler (A. Bölükbaşı, Çev.). Ankara: Heretik Yayıncılık.

• Goffman, E. (1971). Relations in Public: Microstudies of the Public Order. New York: Basic Books.

– Türkçesi: Goffman, E. (2017). Kamusal Alanda İlişkiler: Toplu Yaşamın Mikro İncelemeleri (M. F. Karakaya, Çev.). Ankara: Heretik Yayıncılık.

• Goffman, E. (1979). Footing. Semiotica, 25(1–2), 1–29.

• Goffman, E. (1983). The Interaction Order. American Sociological Review, 48(1), 1–17.

Diğer kaynaklar

• Blumberg, A. S. (1967). The Practice of Law as a Confidence Game: Organizational Cooptation of a Profession. Law & Society Review, 1(2), 15–39.

• Braithwaite, J. (1989). Crime, Shame and Reintegration. Cambridge: Cambridge University Press.

• Brossard, B. (2024). Eloquent Blood: A Historical Microsociology of Blushing. Sociology. https://doi.org/10.1177/00380385241247254

• Brown, P. ve Levinson, S. C. (1987). Politeness: Some Universals in Language Usage. Cambridge: Cambridge University Press.

• Carlen, P. (1976). Magistrates' Justice. London: Martin Robertson.

• Darwin, C. (1872). The Expression of the Emotions in Man and Animals. London: John Murray.

• Eisenstein, J. ve Jacob, H. (1977). Felony Justice: An Organizational Analysis of Criminal Courts. Boston: Little, Brown.

• Garfinkel, H. (1956). Conditions of Successful Degradation Ceremonies. American Journal of Sociology, 61(5), 420–424.

• Hochschild, A. R. (1983). The Managed Heart: Commercialization of Human Feeling. Berkeley: University of California Press.

• Köker, M. (2025). Asliye Ceza Mahkemelerinde Duruşma Salonundaki Oturma Düzeninin Adil Yargılanma Hakkına Etkileri Üzerine Değerlendirmeler. Necmettin Erbakan Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 8(3), 1036–1068. https://doi.org/10.51120/NEUHFD.2025.174

• Mack, K. ve Roach Anleu, S. (2010). Performing Impartiality: Judicial Demeanor and Legitimacy. Law & Social Inquiry, 35(1), 137–173.

• Maroney, T. A. (2011). The Persistent Cultural Script of Judicial Dispassion. California Law Review, 99(2), 629–681.

• Roach Anleu, S. ve Mack, K. (2017). Performing Judicial Authority in the Lower Courts. London: Palgrave Macmillan.

• Taşkıran, M. S. (2026). Stajyer Hâkim ve Savcıların Sosyal Hareketlilik Sürecinde Mesleki Habitusun Şekillenmesi (Doktora tezi). Anadolu Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Eskişehir.

Mevzuat, içtihat ve basın

• R v Sussex Justices, ex parte McCarthy [1924] 1 KB 256.

• Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, m. 76.

• 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu, m. 62 (7406 sayılı Kanunla değişik, 2022).

• 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu, m. 24, m. 52, m. 160 ve m. 210.

• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, m. 36.

• Yargıtay Ceza Genel Kurulu, 18.02.2014, E. 2013/4-242, K. 2014/79 (aktaran).

• Hakim ve Savcıların Resmi Kıyafet Yönetmeliği.

• Ardıç, E. (5 Ağustos 2009). Müddei ile müdafi. Sabah.

• Ardıç, E. (13 Aralık 2014). Bürokratlar biraz daha eşittir. Sabah.

• Gaziantep Adliyesinde devrim niteliğinde karar. Son Dakika.