GİRİŞ

İmar planları, taşınmazların kullanım biçimini, yapılaşma koşullarını, nüfus yoğunluğunu ve kentsel gelişim yönünü belirleyen en önemli idari düzenlemeler arasındadır. Bir taşınmazın konut, ticaret, sanayi, park, yeşil alan veya kamu hizmeti alanı olarak belirlenmesi, taşınmaz malikinin mülkiyet hakkını ve ekonomik menfaatlerini doğrudan etkiler.

İmar planları kamu yararı, şehircilik ilkeleri ve planlama esasları doğrultusunda hazırlanmak zorundadır. Bu ilkelere aykırı olarak tesis edilen planlar veya plan değişiklikleri, ilgililer tarafından idari yargıya taşınabilir.

Özellikle kentsel dönüşüm projelerinde yapılan imar planı değişiklikleri, parsel bazında yapılaşma yoğunluğunun artırılması, sosyal donatı alanlarının değiştirilmesi ve taşınmazların kamu hizmetine ayrılması gibi işlemler, uygulamada önemli hukuki uyuşmazlıklara neden olmaktadır.

3194 sayılı İmar Kanunu ve 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu kapsamında ilgililerin başvurabileceği iki temel hukuki yol bulunmaktadır. İmar planının askı süresi içerisinde idareye itiraz edilmesi ve hukuka aykırı planın iptali istemiyle idare mahkemesinde dava açılması.

Bu makalede imar planlarının hukuki niteliği, itiraz usulü, dava açma ehliyeti, görevli ve yetkili mahkeme, dava süreleri, iptal nedenleri, yürütmenin durdurulması ve iptal kararının yapı ruhsatlarına etkisi ele alınmaktadır.

1. İMAR PLANLARININ HUKUKİ NİTELİĞİ VE PLANLAMA SİSTEMİ

İmar planı, bir yerleşim yerinin arazi kullanımını, yapılaşma düzenini ve gelecekteki gelişimini belirleyen düzenleyici nitelikte bir idari işlemdir. Planlama süreci yalnızca yapılaşma koşullarının belirlenmesinden ibaret olmayıp ulaşım, nüfus, altyapı, çevre ve sosyal donatı ihtiyaçlarının birlikte değerlendirilmesini gerektirir.

3194 sayılı İmar Kanunu'nun 5. maddesinde nazım imar planı ve uygulama imar planı tanımlanmıştır.

Nazım imar planı: Genel olarak 1/5.000 ölçekte hazırlanan, yerleşmenin genel arazi kullanım kararlarını, nüfus yoğunluğunu, gelişme yönlerini ve ana ulaşım sistemini belirleyen plandır. Büyükşehirlerde ve planlama alanının niteliğine göre farklı ölçeklerde nazım planlar da hazırlanabilmektedir.

Uygulama imar planı: Kural olarak 1/1.000 ölçekte hazırlanır. Nazım imar planındaki kararları uygulamaya aktararak yapılaşma koşullarını, yapı yaklaşma mesafelerini, emsal değerlerini, kat adetlerini ve parsel kullanım kararlarını belirler.

Bu iki plan arasında hiyerarşik bir ilişki bulunmaktadır. Uygulama imar planının nazım imar planına, nazım imar planının da üst ölçekli plan kararlarına uygun olması gerekir.

Planların kademeli birlikteliği ilkesi olarak ifade edilen bu zorunluluk, imar planlarının hukuka uygunluk denetiminde temel ölçütlerden biridir.

İmar planı yalnızca paftadan ibaret değildir. Plan notları, plan açıklama raporu, teknik etütler ve ilgili kurum görüşleri de planın ayrılmaz değerlendirme unsurlarıdır. Dolayısıyla bir planın hukuka uygunluğu incelenirken bütün bu belgeler birlikte ele alınmalıdır.

3194 sayılı Kanun'un 7. maddesine göre son nüfus sayımında nüfusu 10.000'i aşan yerleşmelerde imar planı yapılması zorunludur. Nüfusu bu sınırı aşmayan yerleşmelerde ise plan yapılmasının gerekli olup olmadığına belediye meclisince karar verilir.

2. İMAR PLANLARININ ONAYLANMASI, İLANI VE ASKI SÜRECİ

İmar planlarının hukuken geçerli bir şekilde yürürlüğe girmesi için yetkili idare tarafından onaylanması ve kanunda öngörülen ilan işlemlerinin gerçekleştirilmesi gerekir.

3194 sayılı Kanun'un 8. maddesi uyarınca belediye sınırları içerisinde kalan yerlerin nazım ve uygulama imar planları ilgili belediyelerce hazırlanır veya hazırlatılır.

Onaylanan planlar, onay tarihinden itibaren belediye başkanlığınca belirlenen ilan yerlerinde ve ilgili idarelerin internet sayfalarında bir ay süreyle eş zamanlı olarak ilan edilir.

Belediye ve mücavir alan dışında kalan yerlerde ise planlar valilik veya ilgili yetkili idare tarafından hazırlanır ya da hazırlatılır. Bu planlara yönelik itirazlar valiliğe yapılır.

Askı sürecinde ayrıca ilan ve bilgilendirme yükümlülükleri bulunmaktadır. İmar planlarının askıya çıkarıldığına ilişkin bilgilendirme ilgili muhtarlıkların ilan panolarında duyurulmalı; plan değişikliğine konu alanda görülebilir biçimde en az iki bilgilendirme tabelası otuz gün süreyle bulundurulmalıdır.

Bu işlemlerin usulüne uygun gerçekleştirilmesi, ilgililerin planı öğrenebilmesi ve hukuki başvuru haklarını kullanabilmesi bakımından önemlidir.

Özellikle dava açma süresinin başlangıcının belirlenmesinde askı tutanakları, internet ilan kayıtları ve diğer duyuru belgeleri incelenmelidir.

3. İMAR PLANINA İTİRAZ USULÜ

İmar planına itiraz, planı onaylayan idarenin kendi işlemini yeniden değerlendirmesini sağlamaya yönelik idari başvuru yoludur.

3194 sayılı Kanun'un 8. maddesine göre ilgililer, imar planının bir aylık ilan süresi içerisinde itiraz edebilir.

İtirazın, planı onaylayan idareye yapılması gerekir. Belediye sınırları içerisindeki planlarda belediye başkanlığı, belediye ve mücavir alan dışındaki planlarda ise valilik muhatap alınır.

İtiraz dilekçesinde taşınmazın ada ve parsel bilgileri, itiraz edilen plan kararı, planın onay tarihi ve hukuka aykırılık gerekçeleri açıkça gösterilmelidir.

Örneğin taşınmazın kullanım fonksiyonunun değiştirilmesi, yapılaşma koşullarının sınırlandırılması, ulaşım kararlarının değiştirilmesi veya sosyal donatı alanlarının azaltılması gibi hususlar somut gerekçelerle açıklanmalıdır.

İtirazların değerlendirilmesinde belediye başkanlığınca belediye meclisine gönderilen başvurular, belediye meclisi tarafından on beş gün içerisinde karara bağlanır. Belediye ve mücavir alan dışındaki itirazlar da valilik tarafından on beş gün içerisinde incelenir.

Plan değişiklikleri de aynı ilan ve itiraz usulüne tabidir.

İdari itiraz zorunlu mudur?

Hayır. İmar planına karşı dava açmak isteyen kişinin öncelikle idareye itiraz etmesi zorunlu değildir. Askı süresi içerisinde itiraz edilmeden doğrudan iptal davası açılması mümkündür.

Ancak itiraz edilmesi, dava açma süresinin başlangıcını ve hesaplanmasını etkileyebileceğinden başvuru stratejisi belirlenirken süreler dikkatle değerlendirilmelidir.

4. İMAR PLANININ İPTALİ DAVASININ HUKUKİ DAYANAĞI

İmar planının iptali davası, planın hukuka aykırı olduğu iddiasıyla açılan idari iptal davasıdır.

Anayasa'nın 125. maddesi, idarenin her türlü eylem ve işlemine karşı yargı yolunun açık olduğunu düzenlemektedir.

2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 2. maddesi kapsamında menfaatleri ihlal edilen kişiler, hukuka aykırı imar planlarının iptalini isteyebilir.

Bir imar planının iptal edilebilmesi için idari işlemin genel hukuka uygunluk unsurları yönünden incelenmesi gerekir:

- Yetki: Planın kanunen yetkili idare tarafından hazırlanıp onaylanması.

- Şekil: Planın hazırlanması ve onaylanmasında gerekli usullere uyulması.

- Sebep: Plan kararlarının hukuken ve teknik olarak geçerli gerekçelere dayanması.

- Konu: Planla getirilen kullanım ve yapılaşma kararlarının mevzuata uygun olması.

- Amaç: İşlemin kamu yararı doğrultusunda tesis edilmesi.

Bu unsurlardan birinin hukuka aykırı olması, somut olayın özelliklerine göre planın iptalini gerektirebilir.

İptal davası ile tam yargı davası birbirinden farklıdır. İptal davasında amaç hukuka aykırı planın ortadan kaldırılmasıdır. Planın uygulanması nedeniyle doğan maddi veya manevi zararların giderilmesi ise tam yargı davasının konusunu oluşturur.

5. İMAR PLANININ İPTALİNE YOL AÇABİLECEK HUKUKA AYKIRILIKLAR

İmar planlarının yargısal denetiminde yalnızca şekli mevzuat hükümleri değil, şehircilik ilkeleri, planlama esasları ve kamu yararı da dikkate alınır.

Uygulamada en sık karşılaşılan hukuka aykırılık nedenleri şunlardır:

Üst ölçekli plan kararlarına aykırılık: Alt ölçekli planın üst ölçekli planla çelişmesi, planlama hiyerarşisine aykırılık oluşturabilir.

Kamu yararına aykırılık: Plan değişikliğinin yalnızca belirli taşınmaz maliklerinin özel menfaatlerini gözetmesi ve bölgesel ihtiyaçları dikkate almaması iptal sebebi olabilir.

Yapılaşma yoğunluğunun gerekçesiz artırılması: Nüfus ve yapılaşma yoğunluğunun altyapı kapasitesi araştırılmadan artırılması hukuka aykırılık doğurabilir.

Sosyal ve teknik altyapı dengesinin bozulması: Eğitim, sağlık, park, yeşil alan ve ulaşım gibi kamu hizmetlerine ayrılan alanların mevzuata aykırı şekilde azaltılması planın iptalini gerektirebilir.

Teknik incelemelerin yetersizliği: Nüfus projeksiyonlarının, ulaşım analizlerinin, jeolojik ve jeoteknik etütlerin veya altyapı hesaplarının yetersiz olması plan kararlarının hukuka uygunluğunu etkiler.

Plan paftası ve açıklama raporu arasındaki çelişkiler: Planın farklı belgelerinde birbiriyle uyumsuz düzenlemeler bulunması hukuki belirlilik ve uygulanabilirlik sorunlarına neden olabilir.

Parsel bazında imar planı değişikliği yasağı

3194 sayılı İmar Kanunu'nun Ek 8. maddesi, parsel bazında yapılan plan değişikliklerine önemli sınırlamalar getirmektedir.

Hükme göre fonksiyon değişikliği hariç olmak üzere parsel bazında nüfusu, yapı yoğunluğunu, kat adedini veya bina yüksekliğini artıran imar planı değişiklikleri yapılamaz. Ayrıca bir fonksiyon, parsel bazında konut kullanımına dönüştürülemez.

Plan değişikliği tekliflerinde ihtiyaç analizini içeren sosyal ve teknik altyapı etki değerlendirme raporunun hazırlanması da önem taşımaktadır.

Bu nedenle plan değişikliğinin yalnızca taşınmaz malikinin talebine dayanması yeterli değildir. Değişikliğin teknik gerekçesi, bölgesel etkileri ve kamu yararına uygunluğu ortaya konulmalıdır.

6. İMAR PLANININ İPTALİ DAVASINI KİMLER AÇABİLİR?

İptal davası açılabilmesi için davacının dava konusu işlemle arasında kişisel, meşru ve güncel bir menfaat ilişkisinin bulunması gerekir.

Bu koşul, her davacı bakımından ayrı değerlendirilir.

Taşınmaz malikleri: Planlama alanındaki taşınmazların malikleri ve paydaşları, kendi taşınmazlarına ilişkin kullanım kararlarının hukuka aykırı olduğu iddiasıyla dava açabilir.

Sınırlı ayni hak sahipleri: İntifa veya oturma hakkı gibi ayni hak sahipleri, haklarının plan kararından etkilenmesi halinde dava ehliyetine sahip olabilir.

Komşu parsel malikleri: Plan değişikliği nedeniyle taşınmazlarının kullanımının, değerinin, ulaşımının veya çevresel koşullarının doğrudan etkilenmesi halinde dava açabilirler. Ancak yalnızca komşu parsel maliki olmak yeterli değildir; menfaat ilişkisi somutlaştırılmalıdır.

Danıştay 6. Dairesinin 06.10.2025 tarihli, E.2024/2262, K.2025/4655 sayılı kararı, komşu parsel maliklerinin doğrudan etkilendikleri plan kararları bakımından dava ehliyetinin değerlendirilmesi açısından önemlidir.

Belde sakinleri: Çevre, tarihi ve kültürel değerlerin korunması gibi kamu yararını yakından ilgilendiren konularda belde sakini sıfatı dava ehliyeti bakımından yeterli görülebilir. Ancak her imar planı uyuşmazlığında bu sıfat tek başına yeterli değildir.

Danıştay 6. Dairesinin 08.02.2022 tarihli, E.2018/5124, K.2022/1166 sayılı kararı bu konuda dikkate alınmalıdır.

Kiracılar: Kiracıların yalnızca kira ilişkisine dayanarak imar planının iptalini istemeleri kural olarak yeterli görülmemektedir. Danıştay 6. Dairesinin 18.03.2022 tarihli, E.2018/7339, K.2022/3292 sayılı kararı bu konuda önem taşır. Ancak kiracının başka bir hukuki menfaat ilişkisini ortaya koyması halinde somut olay ayrıca değerlendirilmelidir.

Danıştay 6. Dairesinin 28.05.2024 tarihli, E.2020/7607, K.2024/3298 sayılı kararında da taşınmaz malikinin dava açma ehliyetinin kendi taşınmazına ilişkin kullanım kararlarıyla sınırlı olduğu vurgulanmıştır.

7. DAVALI İDARENİN BELİRLENMESİ

İmar planının iptali davasında davalı, kural olarak planı onaylayan idari tüzel kişiliktir.

Planı hazırlayan idare ile onaylayan idarenin farklı olabileceği unutulmamalıdır.

Özellikle büyükşehir belediyesi bulunan yerlerde ilçe belediyeleri tarafından hazırlanan planların büyükşehir belediyesince onaylanması halinde, dava konusu işlemin hangi idare tarafından tesis edildiği belirlenmelidir.

Bakanlık tarafından onaylanan planlarda ilgili bakanlık; özel kanunlarla yetkilendirilen idareler tarafından onaylanan planlarda ise ilgili idare davalı olarak gösterilmelidir.

Cumhurbaşkanı kararıyla onaylanan planlarda davalı idarenin belirlenmesi, işlemin niteliği ve ilgili özel mevzuat çerçevesinde yapılmalıdır.

Davalının yanlış gösterilmesi her durumda davanın reddi sonucunu doğurmaz. 2577 sayılı Kanun'un 15. maddesi uyarınca mahkeme gerçek hasmı belirleyerek dilekçenin doğru idareye tebliğine karar verebilir.

8. GÖREVLİ VE YETKİLİ MAHKEME

İmar planının iptali davaları kural olarak idare mahkemelerinde görülür.

Ancak 2575 sayılı Danıştay Kanunu'nun 24. maddesinde sayılan bazı düzenleyici işlemler ve kararlar bakımından Danıştay ilk derece mahkemesi olarak görev yapabilir.

Yetki bakımından ise 2577 sayılı Kanun'un 34. maddesi uygulanır. İmar, kamulaştırma, yıkım, ruhsat ve iskân gibi taşınmazlarla ilgili mevzuatın uygulanmasından doğan davalarda yetkili mahkeme, taşınmazın bulunduğu yer idare mahkemesidir.

Dolayısıyla imar planının iptali davasında planı onaylayan idarenin merkezinin bulunduğu yer değil, taşınmazın bulunduğu yer esas alınır.

9. İMAR PLANININ İPTALİ DAVASINDA DAVA AÇMA SÜRELERİ

İmar planı davalarında süre hesabı, uyuşmazlığın en önemli usul konularından biridir.

2577 sayılı Kanun'un 7. maddesi uyarınca genel idari dava açma süresi altmış gündür. Ancak imar planının ilanı, idari itiraz, uygulama işlemi ve özel yargılama usulleri nedeniyle sürenin başlangıcı değişebilir.

Askı süresinde itiraz edilmemesi

Planın bir aylık askı süresi içerisinde itiraz edilmeden kesinleşmesi halinde dava açma süresi, askı süresinin son gününü izleyen günden itibaren altmış gündür.

Danıştay İdare Dava Daireleri Kurulunun 20.11.2024 tarihli, E.2024/1155, K.2024/2927 sayılı kararı bu konuda önemlidir.

Askı süresinde itiraz edilmesi

İtirazın reddedilmesi halinde ret kararının tebliği ve dava açma süresi birlikte değerlendirilir.

İdarenin başvuruya otuz gün içerisinde cevap vermemesi halinde 2577 sayılı Kanun'un 11. maddesi uyarınca zımni ret gündeme gelir.

Ancak askı süresi içerisinde yapılan itirazlarda zımni ret süresinin ve dava açma süresinin hesaplanması konusunda Danıştay kararlarında farklı yaklaşımlar bulunmaktadır.

Danıştay 6. Dairesinin 18.04.2024 tarihli, E.2023/2852, K.2024/2366 sayılı kararı ile Danıştay İdare Dava Daireleri Kurulunun 22.05.2025 tarihli, E.2025/109, K.2025/1128 sayılı kararı bu tartışmanın önemli örneklerindendir.

Kurulun 16.07.2025 tarihli, E.2025/498, K.2025/1557 sayılı ve 09.10.2025 tarihli, E.2025/294, K.2025/1899 sayılı kararları da süre hesabında dikkate alınmalıdır.

Bu nedenle askı tutanağındaki süre bildirimleri, itiraz tarihi, idarenin cevabı ve tebliğ tarihi birlikte incelenmelidir. İçtihat farklılığı nedeniyle yalnızca tek bir süre hesabına güvenilerek hareket edilmemelidir.

Planın uygulanması üzerine dava açılması

2577 sayılı Kanun'un 7. maddesinin dördüncü fıkrası, düzenleyici işlemin uygulanması üzerine hem uygulama işleminin hem de dayanak düzenleyici işlemin dava konusu edilmesine imkân tanır.

Örneğin yapı ruhsatı verilmesi, imar durum belgesi düzenlenmesi veya yıkım işlemi tesis edilmesi, somut olayın niteliğine göre imar planının uygulanması sayılabilir.

Bu durumda ilgili kişi uygulama işlemiyle birlikte dayanak planın da iptalini talep edebilir.

Ancak her idari yazı uygulama işlemi niteliğinde değildir. İşlemin hukuki sonuç doğurması ve planın uygulanmasıyla doğrudan bağlantılı olması gerekir.

Kesinleşen planlara karşı beş yıllık üst süre

3194 sayılı İmar Kanunu'nun 8. maddesine 7221 sayılı Kanun ile eklenen hüküm uyarınca kesinleşen imar planlarına ve parselasyon planlarına karşı kesinleşme tarihinden itibaren herhâlde beş yıl içinde dava açılabilir.

Düzenleme 20.02.2020 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

Bu beş yıllık süre, genel altmış günlük dava açma süresinin yerine geçmez. Kesinleşen planlara karşı dava açılabilecek en son zaman sınırını belirler.

Plan değişikliklerinde süre, dava konusu edilen değişikliğin kesinleşme tarihi dikkate alınarak hesaplanır.

Danıştay 6. Dairesinin 23.11.2023 tarihli, E.2022/2822, K.2023/8614 sayılı kararı, beş yıllık üst sürenin yürürlük tarihinden önce kesinleşmiş planlara geriye yürütülmesi bakımından önem taşımaktadır. Kararda hukuk güvenliği ilkesi çerçevesinde değerlendirme yapılmıştır.

Ayrıca planın değiştirilmesi talebiyle sonradan idareye başvurulması, her durumda yeni bir dava açma süresi oluşturmaz. Danıştay 6. Dairesinin 19.06.2023 tarihli, E.2022/2139, K.2023/6223 sayılı kararı ile Danıştay İdare Dava Daireleri Kurulunun 2024 ve 2025 tarihli kararları bu konuda birlikte değerlendirilmelidir.

10. İVEDİ YARGILAMA USULÜNE TABİ İMAR PLANLARI

2577 sayılı Kanun'un 20/A maddesinde belirli uyuşmazlıklar için ivedi yargılama usulü öngörülmüştür.

Bu kapsamda özellikle kanunda belirtilen özelleştirme işlemleri ve 6306 sayılı Kanun uyarınca alınan Cumhurbaşkanı kararları bakımından özel yargılama hükümleri gündeme gelebilir.

Her imar planı veya kentsel dönüşüm işlemi ivedi yargılama usulüne tabi değildir. İşlemin hukuki niteliği ve kanunda sayılan kapsam içerisinde bulunup bulunmadığı ayrıca incelenmelidir.

İvedi yargılama usulünde dava açma süresi otuz gündür. İYUK'un 11. maddesi uygulanmaz. Nihai kararlara karşı kanunda öngörülen şartlarla on beş gün içerisinde temyiz yoluna başvurulabilir. Yürütmenin durdurulması kararlarına karşı itiraz edilemez.

Özel dava açma süresinin işlemde belirtilmemesi halinde genel dava açma süresinin uygulanıp uygulanmayacağı da ayrıca değerlendirilmelidir.

Danıştay İçtihatları Birleştirme Kurulunun 15.03.2022 tarihli, E.2021/2, K.2022/1 sayılı kararı ile Danıştay İdare Dava Daireleri Kurulunun 21.05.2025 tarihli, E.2025/250, K.2025/1086 sayılı kararı bu açıdan önemlidir.

11. YÜRÜTMENİN DURDURULMASI TALEBİ

İmar planının iptali için dava açılması, planın uygulanmasını kendiliğinden durdurmaz. Bu nedenle planın uygulanması halinde geri dönüşü güç sonuçlar doğacaksa yürütmenin durdurulması talep edilmelidir.

2577 sayılı Kanun'un 27. maddesine göre bu kararın verilebilmesi için iki şart birlikte bulunmalıdır:

1. İşlemin açıkça hukuka aykırı olması.

2. Uygulanması halinde telafisi güç veya imkânsız zarar doğması.

İmar planının uygulanmasıyla inşaata başlanması, yeşil alanların yapılaşmaya açılması, yıkım veya tahliye işlemlerinin gerçekleştirilmesi gibi durumlar, somut olayın özelliklerine göre telafisi güç zarar oluşturabilir.

Yürütmenin durdurulması kararı teminat karşılığında verilebileceği gibi mahkeme tarafından teminat aranmamasına da karar verilebilir.

Genel yargılama usulünde yürütmenin durdurulması talebinin reddine ilişkin kararlara karşı kanunda öngörülen yedi günlük süre içerisinde itiraz edilebilir. İvedi yargılama usulünde ise bu itiraz yolu kapalıdır.

12. İMAR PLANININ İPTALİ KARARININ SONUÇLARI

Mahkemenin imar planının iptaline karar vermesi, dava konusu plan kararının hukuk düzeninden kaldırılması sonucunu doğurur.

Ancak iptal edilen planın yerine önceki planın kendiliğinden yürürlüğe girdiği kabul edilmemelidir.

Danıştay 6. Dairesinin 23.11.2020 tarihli, E.2016/10881, K.2020/11301 sayılı kararında, iptal edilen planın yerine önceki planın otomatik olarak yürürlüğe girmeyeceği ve alanın plansız konuma düşebileceği belirtilmiştir.

Bu durumda idarenin mahkeme kararının gereklerini yerine getirerek yeni bir planlama işlemi tesis etmesi gerekir.

2577 sayılı Kanun'un 28. maddesine göre idare, mahkeme kararlarını gecikmeksizin uygulamakla yükümlüdür. Bu süre hiçbir şekilde kararın idareye tebliğinden itibaren otuz günü geçemez.

Mahkeme planın tamamını veya yalnızca hukuka aykırı bulduğu bölümünü iptal edebilir. Kısmi iptal halinde diğer plan kararlarının yürürlük durumu, hukuki ve teknik ayrılabilirlik dikkate alınarak belirlenir.

Üst ölçekli planın iptali de alt ölçekli planı kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Alt ölçekli planların üst ölçekli plan kararlarına uyumlu hale getirilmesi gerekir.

Mahkeme kararını yerine getirmek amacıyla yapılan plan değişikliklerinde, 3194 sayılı Kanun'un Ek 8. maddesindeki değer artış payına ilişkin istisnalar da dikkate alınmalıdır.

13. İMAR PLANININ İPTALİNİN YAPI RUHSATINA ETKİSİ

İmar planının iptali, plana dayanılarak verilen yapı ruhsatının hukuki dayanağını etkileyebilir. Bununla birlikte planın iptal edilmesiyle ruhsatın kendiliğinden hükümsüz hale geldiği söylenemez.

Yapı ruhsatı ayrı bir idari işlem olduğundan, ruhsatın hukuki durumu ayrıca değerlendirilmelidir.

Danıştay 10. Dairesinin 07.07.2021 tarihli, E.2016/3210, K.2021/3872 sayılı kararı bu konuda dikkate alınabilecek kararlardandır.

Değerlendirmede yapının mevcut durumu önem taşır. İnşaata başlanmamış olması, inşaatın devam etmesi veya yapının tamamlanmış bulunması farklı hukuki sonuçlar doğurabilir.

Ayrıca yalnızca ruhsatın bulunması her durumda kazanılmış hak oluşturmaz. Danıştay 6. Dairesinin 25.12.2018 tarihli, E.2013/6220, K.2018/10656 sayılı kararında ruhsata dayalı kazanılmış hak değerlendirmesinde yapının tamamlanma aşamasının önemi ortaya konulmuştur.

Ruhsatın iptal edilmesi halinde bu işleme karşı ayrıca idari dava açılması mümkündür. Ruhsat iptal işleminin dava açma süresi kendi tebliğ tarihine göre hesaplanır.

14. İMAR PLANININ İPTALİ NEDENİYLE TAZMİNAT DAVASI

Hukuka aykırı imar planı nedeniyle zarara uğrayan kişilerin idarenin sorumluluğuna başvurma imkânı bulunmaktadır.

2577 sayılı Kanun'un 12. maddesi uyarınca idari işlem nedeniyle hakları ihlal edilen kişiler, şartları oluştuğunda tam yargı davası açabilir.

Tazminat talebinde bulunabilmek için hukuka aykırı işlem, somut zarar ve uygun illiyet bağı ortaya konulmalıdır.

İlgili kişi, kanundaki koşullara göre doğrudan tam yargı davası açabileceği gibi iptal davasıyla birlikte tazminat da talep edebilir. İptal davası sonrasında açılacak tam yargı davasında ise kanuni süreler gözetilmelidir.

Planın iptal edilmiş olması tek başına tazminatın kabulü için yeterli değildir. Zararın varlığı, kapsamı ve idareye yüklenebilirliği ayrıca incelenir.

15. İMAR PLANININ İPTALİ DAVASINDA KEŞİF VE BİLİRKİŞİ İNCELEMESİ

İmar planlarının hukuka uygunluğu çoğu zaman teknik inceleme gerektirir.

2577 sayılı Kanun'un 20. maddesinde düzenlenen resen araştırma ilkesi kapsamında mahkeme, uyuşmazlığın aydınlatılması için gerekli bilgi ve belgeleri idareden isteyebilir; keşif ve bilirkişi incelemesi yaptırabilir.

Bilirkişi incelemesinde özellikle planın üst ölçekli planlarla uyumu, nüfus yoğunluğu, altyapı kapasitesi, ulaşım sistemi, sosyal donatı dengesi, jeolojik veriler ve plan değişikliğinin çevreye etkileri değerlendirilir.

Bilirkişi raporu mahkemeyi bağlamaz. Nihai hukuki değerlendirme mahkemeye aittir. Bununla birlikte teknik raporlar, plan kararlarının şehircilik ilkelerine uygunluğunun belirlenmesinde önemli rol oynar.

Dava açılırken aşağıdaki belgelerin hazırlanması faydalıdır:

- Plan onama kararı ve karar numarası.

- İmar planı paftaları ve plan notları.

- Plan açıklama raporu.

- Askı ve ilan tutanakları.

- İtiraz dilekçesi ve idarenin cevabı.

- Üst ölçekli planlar.

- Jeolojik ve jeoteknik etüt raporları.

- İlgili kurum görüşleri.

- Varsa yapı ruhsatı ve imar durum belgesi.

16. İMAR PLANININ İPTALİ DAVA DİLEKÇESİNDE BULUNMASI GEREKENLER

İmar planının iptali davasında dilekçe, uyuşmazlığın hukuki ve teknik çerçevesini belirlemelidir.

Dava dilekçesinde öncelikle planın adı, ölçeği, onay tarihi, karar numarası ve onaylayan idare belirtilmelidir.

Davacının planla arasındaki menfaat ilişkisi tapu kaydı ve diğer belgelerle açıklanmalıdır.

Hukuka aykırılık iddiaları genel ifadelerle bırakılmamalı; hangi plan kararının hangi mevzuat hükmüne, planlama esasına veya kamu yararı ilkesine aykırı olduğu somut olarak ortaya konulmalıdır.

Dava açma süresinin hangi tarihten itibaren hesaplandığı, varsa itiraz ve ret işlemleriyle birlikte açıklanmalıdır.

Planın uygulanması halinde telafisi güç zarar doğacağı düşünülüyorsa yürütmenin durdurulması talebi de gerekçelendirilmelidir.

Son olarak keşif ve bilirkişi incelemesi talebi, dava konusu planın teknik özellikleri dikkate alınarak hazırlanmalıdır.

SONUÇ

İmar planları, taşınmazların kullanımını ve mülkiyet hakkının kapsamını doğrudan etkileyen düzenleyici idari işlemlerdir. Bu nedenle planların hazırlanması, onaylanması ve uygulanması aşamalarında şehircilik ilkelerine, planlama esaslarına, kamu yararına ve mevzuata uygunluk zorunludur.

Hukuka aykırı bir imar planına karşı idari itiraz yoluna başvurulabileceği gibi doğrudan iptal davası da açılabilir. Ancak dava açma ehliyeti, doğru davalı idarenin belirlenmesi, görev ve yetki kuralları, dava açma süreleri ve teknik delillerin hazırlanması birlikte değerlendirilmelidir.

Özellikle kentsel dönüşüm alanlarında yapılan plan değişiklikleri, rezerv yapı alanı kararları, parsel bazında yapılaşma yoğunluğu düzenlemeleri ve sosyal donatı alanlarının değiştirilmesi bakımından ayrıntılı hukuki inceleme yapılması gerekir.

İmar planının iptali davalarında etkili bir hukuki süreç yürütülebilmesi, yalnızca hukuka aykırılık iddiasının ileri sürülmesine değil; bu iddianın mevzuat, yargı kararları ve teknik verilerle somutlaştırılmasına bağlıdır.

Bu makale genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Somut uyuşmazlıklarda güncel mevzuat, yargı kararları ve dava açma süreleri ayrıca değerlendirilmelidir.