Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin Yalçınkaya/Türkiye Büyük Daire kararı ve onu izleyen grup kararları, binlerce hükümlü için yargılamanın yenilenmesi yolunu açtı. Ancak bu yolun sonunda ne beklendiği konusunda uygulamada ciddi bir karışıklık var. Yenileme talebini kabul eden mahkemeler tensip zaptı düzenliyor; fakat bu zabıtlardaki ara kararlar, AİHM'nin tespit ettiği ihlali gidermekten çok, önceki mahkumiyeti yeniden kurmaya yönelik bir görünüm taşıyor.
AİHM, Karslı ve Diğerleri/Türkiye kararında (16.12.2025, B. No. 18693/20 ve diğer 1.435 başvuru) hem kanunsuz suç ve ceza olmaz ilkesinin hem de adil yargılanma hakkının ihlal edildiğine hükmetti. Yenileme talebini kabul eden bir mahkeme tensip zaptı düzenledi. Mahkemenin tensip zaptındaki temel ara karar ise önceki yargılamada beyanlarına başvurulan on bir tanığın yeniden dinlenmesi oldu.
Yanlışın kaynağı: yenilemenin amacının unutulması
CMK m.311/1-f maddesi, hükümlü lehine yenilemeyi AİHM'nin kararın Sözleşmeye aykırı verildiğini ve bu aykırılığa dayandığını tespit etmesine bağlıyor. Bu durumda yenilemenin sebebi de sınırı da AİHM'nin kararıdır. Yapılacak yargılamanın işlevi, kesinleşmiş mahkumiyetin doğruluğunu sınırsız biçimde yeniden araştırmak değil, önceki hükmün ihlale yol açan kabullerini belirlemek ve bu kabulleri AİHM ölçütleri karşısında incelemektir.
Bu yükümlülük şeklen yeni bir duruşma açılmasıyla yerine getirilmiş sayılmaz. AİHM, Karslı kararının 15. paragrafında yargılamanın kararın sonuçları ve ruhuyla uyumlu biçimde yeniden açılmasının ilke olarak en uygun giderim yolu olduğunu belirtmiştir. Bu ifade, yeniden açılan yargılamanın ihlale yol açan yaklaşımı tekrarlayamayacağı anlamına geliyor.
Sorunun ikinci boyutu, ihlalin niteliğinin yanlış okunmasıdır. AİHM'nin tespit ettiği sorun delil eksikliği değil, bir hukuki yorum sorunudur. Yalçınkaya, Demirhan ve Karslı kararlarına göre yerel mahkemeler bazı eylemlere kategorik ve belirleyici bir ispat değeri atfetmiş, bu da suçun maddi ve manevi unsurlarının kişiye özgü olarak incelenmesini engellemiştir. Bu bir yorum hatasıdır ve daha fazla tanık dinlenerek düzeltilemez. Aksine, eksik görülen unsurlar tanık anlatımlarıyla tamamlanmaya çalışılırsa, AİHM'nin eleştirdiği kategorik çıkarım bu kez tanık beyanları üzerinden sürdürülmüş olur.
Lehe yenileme, aleyhe yenilemeye dönüştürülemez
Kanun koyucu yeni olay veya yeni delil sebebini yalnızca hükümlü lehine yenileme sebebi olarak düzenlemiştir. Kesinleşmiş bir mahkumiyet, sonradan bulunacak aleyhe delillerle hükümlü aleyhine yeniden tartışmaya açılamaz. Hükümlün başlattığı lehe yenileme önceki hükmün delil temelini genişletmeye yönelirse, kanunun kapattığı kapı hükümlün kendi başvurusu üzerinden aralanmış olur. CMK m.323/2'deki aleyhe değiştirme yasağı da lehe yenilemenin bu koruyucu niteliğinin bir yansımasıdır.
Bu, mahkemenin delil toplayamayacağı anlamına gelmiyor. Ancak önceki hükme esas alınan delillerin hukuka uygunluğunu ve güvenilirliğini denetlemek ile daha önce hükme esas alınmamış yeni suçlayıcı materyal aramak birbirinden farklıdır. İlki ihlalin giderilmesine hizmet eder, ikincisi fiilen aleyhe yenileme sonucunu doğurur. CMK m.225 uyarınca hükmün maddi sınırları da korunmalı; yargılama önceki isnatla sınırlı kalmalıdır.
Doktrinde de bu yönde güçlü bir görüş ortaya konulmuştur. Prof. Dr. Adem Sözüer, Prof. Dr. İzzet Özgenç, Prof. Dr. Faruk Turhan, Prof. Dr. Cumhur Şahin ve Prof. Dr. Tolga Şirin hocalar tarafından hazırlanan 31.07.2026 tarihli bilimsel mütalaaya göre CMK m.320 kapsamında delil toplanabilir, ancak bu yetki yenileme sebebiyle ve ihlalin giderilmesi amacıyla bağlantılı kullanılmalıdır. Mütalaa, AİHS m.7 ihlali üzerine açılan yenilemede önceki mahkumiyetin dayandığı mevcut ve hukuka uygun delillerin AİHM kararındaki esaslara göre değerlendirilmesi gerektiğini ve örgüt üyeliği suçunun unsurlarının her kişi bakımından bireyselleştirilmiş biçimde incelenmesi gerektiğini vurguluyor. Yasak/Türkiye kararı bağlamında kaleme alınmış olsa da bu tespitler, CMK m.311/1-f kapsamındaki tüm lehe yenileme yargılamaları için geçerlidir.
Tanık dinlemek: denetim mi, tahkim mi?
Tanıkların yeniden dinlenmesi elbette hukuka aykırı değildir. Savunmanın daha önce sorgulayamadığı bir tanığın dinlenmesi veya beyanlar arasındaki çelişkilerin giderilmesi adil yargılanma hakkı ihlalinin giderilmesine katkı sağlayabilir. Sorun, aynı beyanların aynı içerikle yeniden alınması ya da anlatımların genişletilerek önceki hükme yeni dayanaklar oluşturulmasıdır. Bu, denetim değil tahkimdir.
Bu dosyalarda savunmanın en önemli görevi, yargılamanın konusunu AİHM kararına geri çekmektir. Bunun ilk adımı, tensip zaptındaki ara kararlara karşı itiraz ve talep dilekçesi sunmaktır. Dilekçede AİHM kararının ilgili paragraflarına dayanılarak, her delil toplama işleminin hangi ihlal gerekçesine, önceki hükümdeki hangi kabule ve dosyadaki hangi belirsizliğe ilişkin olduğunun açıklanması talep edilmelidir.
Avukatlar ayrıca önceki gerekçeli kararı AİHM kararıyla karşılaştıran bir analiz sunmalıdır. Gerekçeli kararda hangi olgudan suçun hangi unsuruna ulaşıldığını tek tek gösteren bir dilekçe, mahkemenin kategorik çıkarımları görmesini kolaylaştırır.
Tanık dinlemeleri pasif biçimde izlenmemelidir. Talimat yoluyla yapılacak dinlemelerin tarihinin müdafiye bildirilmesi, AİHS m.6/3-d ve CMK m.201 uyarınca soru sorma imkanı tanınması ve gerekiyorsa SEGBİS kullanılması istenmelidir. Dinleme sırasında tanığın hükümlüyü şahsen tanıyıp tanımadığı, anlattığı olayın doğrudan tanığı olup olmadığı ve önceki ifadeleriyle arasındaki farklar sorgulanmalı; CMK m.212 uyarınca çelişkilerin giderilmesi talep edilmelidir. Tanık anlatımları önceki isnadın dışına taşıyorsa, CMK m.225 hatırlatılarak bu anlatımların yargılamanın konusu olamayacağı zapta geçirilmelidir.
Sonuç olarak;
AİHM ihlal kararı üzerine açılan yenileme yargılaması, önceki mahkumiyetin yeniden kurulması için değil, ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için vardır. Bu nedenle tensip zaptı, önceki yargılamanın tekrarı değil, ihlalin giderilmesine yönelik bir yol haritası olmalıdır. AİHM'nin tespit ettiği ihlalleri, önceki hükümde bu ihlallere yol açan değerlendirmeleri, her ara kararın amacını, dijital verilerin savunmaya açılmasını ve yargılamanın önceki isnadla sınırlı olduğunu göstermeyen bir zapt, karara uyma yükümlülüğünü yalnızca şeklen yerine getirir.
CMK m.323/1'in tanıdığı yeniden hüküm kurma yetkisi, ihlali sürdürecek biçimde kullanılamaz. Suçun kanuni unsurlarının oluşmadığı veya isnadın hukuka uygun delillerle her türlü makul şüpheden uzak biçimde sabit olmadığı sonucuna varılırsa, önceki hükmün iptaliyle beraat kararı verilmelidir. Aksi halde yenileme, hükümlü için bir giderim yolu olmaktan çıkar ve önceki mahkumiyetin tahkim edildiği ikinci bir yargılamaya dönüşür. Bunu önlemenin yolu, savunmanın sürecin başından itibaren yargılamanın konusunu AİHM kararına bağlamakta ısrarcı olmasıdır.
Next