Öz

Bu makale, bir ağır ceza mahkemesinde yaklaşık üç yıl süren ve beraatle sonuçlanan bir “silahlı terör örgütü üyeliği” yargılamasını etnometodolojik bir bakışla inceliyor. Veri; tensip zaptı, on celse tutanağı, bir SEGBİS çözüm tutanağı, gerekçeli karar ve müdafinin altı dilekçesinden oluşan resmî dosyadır. Çözümleme, yargılamanın “hukuki” ve düzenli bir süreç olarak hangi pratiklerle üretildiğini sorar; sanığın suçlu olup olmadığıyla ilgilenmez.

Beş bulgu öne çıkıyor. Birincisi, tutanak olayı betimleyen bir metin değil; usule uygunluğu üst mercie gösteren bir hesap verilebilirlik belgesidir ve sanığa ait sayılan cümlelerin bir kısmı kürsü tarafından kurulmaktadır. İkincisi, söz sırasının düzenlenişi iddia makamına sistematik bir son söz avantajı sağlar. Üçüncüsü, telefon kayıtları ve tanık beyanları “belgesel yorum yöntemi” ile, varsayılan bir örüntünün belgeleri olarak okunur. Dördüncüsü, yargılama hiç dinlenemeyen bir tanığın yokluğu etrafında örgütlenir. Beşincisi, savunmanın dilekçeleri bir “karşı-tutanak” işlevi görür ve mahkeme bu karşı-hesabı içerikten çok kategori üzerinden etkisizleştirir.

Makale, Türk ceza yargılamasında tutanak yazımının ve dikte pratiğinin etnometodolojik açıdan neredeyse hiç incelenmemiş bir alan olduğunu ve bu alanın adil yargılanma tartışmalarına doğrudan katkı sunabileceğini ileri sürüyor.

1. Giriş

Ceza yargılaması hakkındaki tartışmalar çoğunlukla iki düzlemde yürütülür: kuralların ne söylediği ve kararların doğru olup olmadığı. Bu ikisinin arasında kalan alan, yani duruşmaların an be an nasıl yürütüldüğü ve bunun nasıl yazıya geçirildiği, çok daha az incelenmiştir. Etnometodoloji tam olarak bu alanla ilgilenir: Katılımcıların sıradan pratiklerle düzeni nasıl ürettiğini ve o düzeni nasıl “hesap verilebilir” kıldığını sorar.

Bu makale, bir büyükşehirdeki bir ağır ceza mahkemesinde görülen bir üyelik davasının tüm resmî belgelerini bu soruyla okuyor. Dava, bir kamu biriminde çalışan bir memurun, telefon kayıtlarına ve tanık beyanlarına dayanılarak örgüt üyeliğiyle suçlanması üzerine açılmıştır. On celse ve yaklaşık otuz beş ay süren yargılama, iddia makamının mahkûmiyet istemine rağmen beraatle sonuçlanmıştır. Savcının ısrarlı istinaf ve temyiz başvurusuna rağmen karar onanarak kesinleşmiştir.

Vakayı özellikle verimli kılan, aynı duruşmalar hakkında iki ayrı hesabın bulunmasıdır. Bir yanda mahkemenin tutanakları, öte yanda müdafinin, duruşmalarda “fiilen yaşananları” anlatan ve tutanağı açıkça sorgulayan dilekçeleri vardır. Ayrıca birinci celsedeki sorgu ayrı bir SEGBİS çözüm tutanağıyla, onuncu celse ise tutanağın içinde kelimesi kelimesine çözümlenmiştir. Bu üç kaynak birlikte, resmî kaydın neyi gösterip neyi dışarıda bıraktığını sistematik biçimde incelemeye imkân tanır.

Makalenin soruları şunlardır:

1. Tutanak, duruşmayı nasıl bir olay olarak kurar ve bunu hangi dilsel pratiklerle yapar?

2. Söz sırası, delil yorumu ve kişi kategorileri yargılamanın gidişini nasıl biçimlendirir?

3. Kurumsal kayda yöneltilen bir karşı-hesap kurum tarafından nasıl karşılanır?

Katkı iki yönlüdür. Kuramsal olarak, Garfinkel’in “kayıtlar için örgütsel nedenler” çözümlemesini dikte usulüne dayalı bir tutanak sistemine taşır. Hukuki olarak, doğrudan doğruyalık, sözlülük ve hakimin değişmezliği gibi ilkelerin uygulamada nasıl yaşandığına dair ampirik bir resim sunar.

2. Kuramsal çerçeve

2.1 Hesap verilebilirlik ve kayıtlar

Garfinkel (1967) toplumsal düzeni, katılımcıların eylemlerini birbirine “hesap verilebilir” (accountable) kılma çabalarının sürekli bir ürünü olarak görür. Klinik kayıtlar üzerine çalışmasında kurumsal kayıtların olayı betimlemek için değil, gelecekteki olası bir denetime karşı kurumun usule uygun davrandığını göstermek için tutulduğunu gösterir. Bu bakışla “kaydaki eksikler” bir yanlış değil, kaydın kurumsal işlevinin sonucudur.

Garfinkel’in jüri üyeleri üzerine çalışması da buraya bağlanır: Jüri üyeleri çoğu zaman önce karara varır, sonra o kararı “doğru karar kurallarına” uygun gösterecek bir gerekçe kurar. Belgesel yorum yöntemi (documentary method of interpretation) ise tek tek görünümlerin, alttaki varsayılan bir örüntünün “belgesi” olarak okunmasını ve örüntünün de bu görünümlerden kurulmasını anlatır.

2.2 Konuşma çözümlemesi ve mahkeme salonu

Atkinson ve Drew (1979), mahkemede söz sırasının gündelik konuşmadaki gibi yerel olarak pazarlık edilmediğini, önceden dağıtıldığını gösterir. Bu önceden dağıtım, kimin soracağını, kimin cevap vereceğini ve hangi sözün cevapsız kalacağını belirler. Matoesian (1993) ve Komter (1998) bu yapının güç ilişkilerini nasıl yeniden ürettiğini inceler. Garfinkel ve Sacks’in (1970) “formülasyon” kavramı, bir konuşmanın ne hakkında olduğunu söyleyerek onu yönetme pratiklerini adlandırır.

2.3 Kategoriler, gerçeklik çatışmaları ve metinler

Sacks’in (1992) üyelik kategorizasyonu çözümlemesi, kişilerin kategorilere ve bu kategorilere bağlı etkinliklere göre nasıl tanımlandığını gösterir. Pollner (1987), çelişen anlatılar karşısında katılımcıların tek bir nesnel gerçeklik varsayımını nasıl koruduğunu “gerçeklik çatışması” (reality disjuncture) kavramıyla çözümler. Smith (1978) bir olgunun metinden metne nasıl inşa edildiğini; Lynch ve Bogen (1996) ise “hatırlamıyorum” gibi beyanların kurumsal sorgulamada nasıl stratejik bir kaynak olduğunu gösterir. Goffman’ın (1981) söylem üretim biçimi kavramı da bir sözün ait sayıldığı kişi, onu kuran kişi ve seslendiren kişi arasındaki ayrımı sağlar.

2.4 Türk ceza yargılaması bağlamı

Türk ceza yargılamasında duruşma tutanağı genellikle başkanın zabıt katibine dikte ettiği özetlerle oluşturulur; ayrıca ses ve görüntü kaydı (SEGBİS) alan da bulunur. Bu ikili yapı, Komter’in (2019) şüpheli ifadelerinde gösterdiği konuşmadan metne dönüşümün, duruşma salonundaki bir benzerini üretir. CMK’daki doğrudan doğruyalık (m. 210, 217), delillerin ortaya konması (m. 209) ve tartışılması (m. 215–216) ile doğrudan soru yöneltme (m. 201) hükümleri, katılımcıların yorumlayıcı kaynakları olarak çözümlemeye dahil edilmektedir.

3. Veri, yöntem ve anonimleştirme

3.1 Veri

Derlem 19 belgeden oluşur. Bunların biri tensip zaptı, onu celse tutanağı, biri SEGBİS çözüm tutanağı, biri gerekçeli karar ve altısı müdafi dilekçesidir. Tüm belgeler UYAP sisteminin UDF biçiminden metne dönüştürülmüştür.

Belge türü

Sayı

Çözümlemedeki işlevi

Tensip zaptı

1

Yargılamanın başlangıçtaki delil programı

Celse tutanağı

10

Kurumsal kayıt; 10. celse kelimesi kelimesine çözümlenmiş

Gerekçeli karar

1

Hükmün sonradan yazılan gerekçesi

Müdafi dilekçesi

6

Karşı-hesap; duruşmalarda fiilen yaşananların anlatısı

SEGBİS çözüm tutanağı

1

1. celsedeki sorgu ve müdafi savunmasının dökümü; celseden bir ay sonra düzenlenmiş

Ses ve görüntü kayıtlarına erişilememiştir. Bu nedenle tutanak ile dilekçe arasındaki farkların hangisinin “doğru” olduğu karara bağlanmaz. Yalnızca tutanağın kendi metniyle sınanabilen iddialar ayrıca belirtilir.

3.2 Yöntem

Çözümleme etnometodolojik kayıtsızlık ilkesine dayanır: Kararların doğruluğu değil, düzenin nasıl üretildiği incelenir. Belgeler üç katmanda okunmuştur:

1. Tekrarlayan kalıplar: Celseden celseye aynı kalan formüller ve konuşma sıraları.

2. Belgeler arası geçişler: Bir ifadenin polis tutanağından mütalaaya, mütalaadan gerekçeye taşınırken nasıl değiştiği.

3. Karşılaştırma: Aynı olayın tutanakta ve dilekçede nasıl anlatıldığı.

Birinci celsenin SEGBİS çözümü ile onuncu celsenin çözümlü bölümü konuşma çözümlemesi açısından okunmuştur. Ancak çözüm duraklama ve bindirme bilgisi içermediğinden, Jefferson tipi ayrıntılı bir çözümleme yapılmamıştır.

3.3 Anonimleştirme

Tüm gerçek kişi adları, kod adları, mahkeme adı ve numarası, esas ve karar numaraları, telefon numaraları, adresler ve kesin tarihler kaldırılmıştır. Celseler sıra numarasıyla, süreler ay cinsinden verilmiştir. Yer adları ve kurumlar genelleştirilmiştir.

Kod

Rol

S.

Sanık; bir kamu kurumunda memur

Av. M.

Sanık müdafii

Başkan

Mahkeme başkanı; tüm celselerde aynı kişi

Savcı

Duruşma savcısı; tüm celselerde aynı kişi

Tanık T

Soruşturmada sanık aleyhine beyanda bulunan, duruşmada hiç dinlenemeyen tanık

Gizli Tanık-1

1. celsede dinlenen gizli tanık

Gizli Tanık-2

Yalnızca soruşturma beyanı bulunan gizli tanık; savunmaya göre Tanık T ile aynı kişi

Tanık K

Etkin pişmanlıktan yararlanan, “sohbet imamı” olduğunu söyleyen tanık

Tanık Z

Etkin pişmanlıktan yararlanan iş arkadaşı

X

Telefon kayıtlarında “mahrem imam” olarak nitelenen kişi

Y, W

Telefon kayıtlarında ardışık aranan kişiler

İT-1, İT-2

İdari soruşturmada liste hazırlayan tanıklar

R1–R4

Sanığın işe girişte başvurduğunu söylediği referans kişileri

4. Vaka: yargılamanın seyri

S., bir kamu kurumunun idari biriminde çalışan bir memurdur. İddianame üç delil grubuna dayanır: X ve Tanık K ile toplam 13 telefon irtibatı, sabit ve ankesörlü hatlardan aranma kayıtları ve Tanık T ile iki gizli tanığın beyanları. Sanığın kriptolu mesajlaşma uygulaması kaydı, ilgili bankada hesabı ya da yayın aboneliği yoktur.

Yargılama boyunca başkan ve savcı sabit kalmış, heyetin iki üyeliğinde ise toplam altı farklı hakim görev almıştır. Sanık hakkındaki yurt dışına çıkış yasağı her celsede aynı cümleyle uzatılmıştır.

Celse

Başlıca olaylar

Tensip

Delil programı: telefon kayıtları, bilirkişiye yöneltilecek “şifreleme” soruları, Tanık T ve Gizli Tanık-1’in dinlenmesi

1

Sanığın sorgusu; Gizli Tanık-1 dinlenir; Tanık T gelmez

2

Tanık Z ve Tanık K dinlenir; ikisi de sanığı örgütsel olarak tanımadığını söyler

3

Tanık T yine yok; dosya bilirkişiye; adli tatil gerekçesiyle uzun erteleme

4

Bilirkişi raporu “okunur”; müdafi raporun anlatılmasını ister; Tanık T için SEGBİS talebi reddedilir

5

Savunmanın duruşmanın yürütülmesine dair dilekçesi “mesleki etikle bağdaşmaz” bulunur

6

Tanık T’den vazgeçilir, soruşturma beyanları okunur; dosya mütalaaya gönderilir

7

Tanık T telefonda “bilmiyorum, işteyim” der; tanığı hazır etmeyen polis memuru hakkında suç duyurusu

8

Müdafinin önerisi ve savcının olumlu mütalaasıyla Tanık T’den kesin olarak vazgeçilir

9

Savcı 14 satırlık mütalaa ile mahkûmiyet ister; savunma süre ister

10

Soru-cevap biçiminde savunma; beraat; müdafi hakkında suç duyurusu ve baroya bildirim

Gerekçeli karar, üyeliğin “süreklilik, çeşitlilik ve yoğunluk” unsurlarının kanıtlanamadığını ve savunmanın “samimi bulunduğunu” belirterek şüpheden sanık yararlanır ilkesine dayanır.

5. Bulgular I: Tutanak bir hesap verilebilirlik belgesidir

Tutanaklar duruşmayı anlatmaktan çok, CMK’nın istediği adımların atıldığını belgeler. “Görüldü”, “anlaşıldı, okundu, dosya arasına konuldu”, “ihtarat yapıldı” gibi formüller her celsede değişmeden tekrar eder. Bunlar bir eylemin betimlemesi değil, o eylemin yapıldığını üst merciye gösteren işaretlerdir.

5.1 Sözü kim kuruyor?

Müdafi, bir dilekçesinde kendi sözleri için tekrar tekrar “Başkanın müdahalesi olmadan zabıt katibi aynen tutanağa geçirdi” der. Bu ayrım, tutanağın geri kalanının başkan tarafından dikte edildiğini, yani onun cümleleriyle yeniden kurulduğunu ima eder. Goffman’ın kavramlarıyla “sanıktan soruldu: … dedi” kalıbında sözün ait sayıldığı kişi sanık, cümleyi kuran başkan, yazıya döken ise katiptir.

Tutanaklar bu iddiayı dolaylı olarak destekler. Sanığa atfedilen bazı cümleler celseden celseye neredeyse kelimesi kelimesine tekrar eder: “Aleyhe hususları kabul etmiyorum” (1. celse) ile “Rapordaki aleyhe olan hususları kabul etmiyorum” (4. celse); “Eksik hususların giderilmesini, yargılama neticesinde beraatimi talep ederim” (3. ve 6. celse). Bu cümleler bir kişinin kendi sözlerinden çok, kurumun hazır kalıplarına benzer.

5.2 Aynı celse, iki hesap

Dördüncü celse, tutanak ile dilekçenin en ayrıntılı karşılaştırılabildiği oturumdur.

Tutanakta

Dilekçede

Tutanağın kendisiyle sınanabilir mi?

“rapor içeriği okundu”

Rapor duruşmada okunmadı, anlatılmadı (CMK 209)

Hayır

Sanık: “Rapordaki aleyhe olan hususları kabul etmiyorum”

Sanık yalnızca “avukatım beyanda bulunacak” dedi

Kısmen: aynı kalıp başka celselerde de var

—

Başkan müdafiye “raporu okudunuz mu?” diye sordu

Hayır

Bir Yargıtay kararına atıf yapan uzun cümle

Başkan katibe kararı buldurdu; metin kopyala-yapıştır ile eklenip okundu

Kısmen: paragraf konuşma sırasının ortasına eklenmiş görünüyor

Savcı: “Bilirkişi raporuna bir diyeceğimiz yoktur”

Savcının söyleyecekleri vardı, sonra söyledi

Evet: Birkaç satır sonra savcı rapora dayanarak Y hakkında araştırma ister

Sanık: Tanık T’nin dinlenmesini talep ederim

Sanığa hiç sorulmadı

Hayır

“oy birliği ile”

Başkan ara kararı üyelerle müzakere etmeden yazdırdı

Hayır

Tablo bir doğru-yanlış ayıklaması değildir. Gösterdiği şey, “okundu” gibi bir sözcüğün bir eylemi değil, CMK 209’un yerine getirildiğini belgeleyen bir işaret olarak işlev gördüğüdür.

5.3 Kaydın dışarıda bıraktıkları

Bazı olay türleri tutanağa sistematik olarak girmez:

• Kürsünün iç konuşması: başkanın katibe ve müdafiye yönelttikleri.

• Müzakere: 10. celsede “yargılamanın bittiği bildirildi” cümlesini doğrudan hüküm izler; davanın en belirleyici olayı metinde görünmez.

• Heyet değişikliği: Neredeyse her celsede heyet değiştiği halde “eski zabıtlar okundu” kalıbına bile rastlanmaz. Burada eylemle birlikte onu belgeleyen formül de yoktur.

• Bedensel ve duygusal olaylar: Bir dilekçeye göre sanık mütalaayı duyduktan sonra bayılmıştır. Tutanak dili buna yer bırakmaz.

• Savunmanın kendisi: 1. celsede sanığın ve müdafinin savunmaları için başlık açılmış, ancak altları boş bırakılmıştır. Bu konuşmalar bir ay sonra düzenlenen ayrı bir çözüm tutanağında yer alır (bkz. 5.5). Savunmanın o celsede dinletmek istediği tanıklar ise celse tutanağında “ek bir katkı sağlamayacağı” gerekçesiyle reddedilir.

Buna karşılık kurumu korumaya yönelik ayrıntılar titizlikle kaydedilir. 6. celse, dosyanın saatinin 09:53 olduğunu ve duruşmaya 10:24’te başlandığını belirterek açılır; 3. celse ise beş aylık ertelemeyi iş yükü, adli tatil ve heyetin kapanma ihtimaliyle uzun uzun gerekçelendirir.

5.4 Metinden metne taşınan izler

Belgeler, önceki belgelerden parçalar alınarak kurulur ve bu işlem izler bırakır. Gerekçeli kararda X’in kullandığı hat olarak sanığın kendi numarası yazılmıştır. Suç tarihi tensipte darbe girişimi tarihi, gerekçeli kararda ise gözaltı tarihidir. Bir dilekçenin konu satırındaki yanlış duruşma tarihi de mahkemenin kendi tutanağına aynen geçmiştir. “Dosya”, tek bir yazarın değil, birikmiş bir yazma pratiğinin ürünüdür.

Gerekçeli kararın kendisi de bu pratik içinde üretilir. Hüküm “gerekçesi 15 gün içerisinde yazılacak” kaydıyla açıklanır. Gerekçenin büyük bölümü davaya özgü olmayan kalıp anlatımlardan oluşur; belirleyici değerlendirme tek bir uzun cümlede toplanır. Bu yapı, Garfinkel’in jüri üyelerinde gözlediği “önce karar, sonra gerekçe” sıralamasına yakındır.

5.5 Sorgudan monoloğa: SEGBİS çözümü ve gerekçedeki “savunma”

Birinci celsedeki sorgu SEGBİS ile kaydedilmiş, kayıt bir ay sonra ayrı bir çözüm tutanağına dönüştürülmüştür. Bu belge aynı konuşmanın üç metinsel biçimini karşılaştırmayı mümkün kılar: canlı etkileşimin dökümü, celse tutanağındaki özet ve gerekçeli karardaki “SAVUNMA” bölümü.

Gerekçedeki savunma, çözümdeki sanık sözlerinin başkanın soruları çıkarılarak arka arkaya eklenmesiyle oluşturulmuştur. Sorgu böylece bir monoloğa dönüşür. Komter (2019) aynı dönüşümü polis ifadelerinde gösterir. Buradaki fark, birleştirme sırasında başkanın sözlerinin sanığın sözlerine karışmasıdır.

Çözüm tutanağında (canlı etkileşim)

Gerekçeli kararda (sanığın “savunması”)

Başkan: “2011 yılı doğru mu?” Sanık: “Evet efendim.”

“…yardımcı olurlar dedi, 2011 yılı.”

Başkan: “…hazırlıkta beyanında diyorsun ki bu R3’ün yönlendirmesiyle belki … irtibata geçmiş olabilirim.” Sanık: “Hayır, R2.”

“R3’ün yönlendirmesiyle R2 ile irtibata geçtim.”

Başkan: “Bu olay ne zaman oldu, tartışma olayı, yıl olarak 2013’te mi oluyor?” Sanık: “Evet efendim 2013’tü ama ayını hatırlamıyorum.”

“Bu tartışma olayı ne zaman oldu, 2013’tü ama ayını hatırlamıyorum.”

Başkan: “Benim X’le de bir irtibatım yok diyorsun neticeten.” Sanık: “Hayır kesinlikle yok…”

“Benim X’le de bir irtibatım kesinlikle yok.”

Başkan: “…hazırlıkta beyanın var doğru mu, kolluktaki beyanın doğru mu?” Sanık: “Doğru efendim.”

Celse tutanağında: “Soruşturma beyanları okundu, soruldu: Doğrudur tekrar ederim dedi.”

Bu karşılaştırma dört bulgu verir.

Onarımın silinmesi. Sanık, başkanın yanlış okumasını “Hayır, R2” diyerek düzeltir. Ona göre R3 kendisini R4’e, R1 ise R2’ye yönlendirmiştir. Gerekçe ise sanığa, tam da düzelttiği sürümü söyletir. Onarım dizisi silinir, onarılan sorun kayıtta kalır.

Dikte sesinin canlı konuşmada duyulması. Başkan sorgu boyunca sanığın birinci tekil ağzından konuşur: “irtibatım yok diyorsun?”, “bir araya gelmedik diyorsun?”, “HTS kaydı da yoktur diyorsun”. Bunlar Heritage ve Watson’ın (1979) anlamında formülasyonlardır. Başkan tutanağa girecek cümleyi kurar, sanığın onayını alır, cümle sanığın sözü olarak kayda geçer. 5.1’de çıkarım yoluyla vardığımız dikte mekanizması burada doğrudan gözlenebilir.

“Okundu” formülü. Başkan sanığa yalnızca önceki beyanlarının “doğru mu” olduğunu sorar; dökümde bir okuma yoktur. Celse tutanağı ise “Soruşturma beyanları okundu” der. Bu, müdafinin bir yıl sonra 4. celse için ileri sürdüğü iddiayı (rapor okunmadan “okundu” yazıldığı) bağımsız bir belgeyle destekler. Aynı pratik, tartışma henüz başlamadan ilk celsede de görülür.

Kaydın kendisi de düzenlenmiştir. Başkan sorgu sırasında “onu zapta yazdık zaten” der; tutanak, konuşmanın içinde başvurulan canlı bir kaynaktır. Döküm iki yerde “(Kayıt Kapatıldı)” notu taşır; aradaki işlemler ses-görüntü kaydına da girmez. Döküm ayrıca bir üye hakimin sanığa yönelttiği bir soruyu içerir; bu soru celse tutanağında yoktur. O üye, hükmü veren heyette yer almamıştır. Delille temas eden hakimin izi yalnızca bir ay sonra yazılan bir yan belgede kalır.

6. Bulgular II: Söz sırası ve kürsünün denetimi

6.1 Son sözün kime ait olduğu

Tutanaklarda her celse aynı diziyle ilerler: Sanıktan soruldu → müdafiden soruldu → iddia makamından soruldu → “GEREĞİ DÜŞÜNÜLDÜ”. Kararın hemen öncesindeki son söz her zaman savcınındır. 1. celsede karar başlığı “GEREĞİ DÜŞÜNÜLDÜ İSTEMGİBİ” biçimindedir; kararın mütalaayı izlediği metnin biçimine yazılmıştır.

Müdafi bu sırayı CMK 215 ve 216 üzerinden sorgular. Kanuna göre delil tartışmasında önce savcı konuşmalı, savunma ardından cevap vermelidir. Uygulamada sıra tersine döndüğünde savcının söyledikleri cevapsız kalır. Müdafinin 4. celseye dair “son dakika golü” benzetmesi tam bunu anlatır: Rapora “bir diyeceğimiz yoktur” diyen savcı, karardan hemen önce rapora dayanan bir talepte bulunur ve savunma buna cevap veremez.

Konuşma çözümlemesinin ardışık yapı hakkındaki temel gözlemi burada hukuki bir sonuç üretir: Kimin hangi sırada konuştuğu, kimin sözünün cevapsız kalacağını belirler. Avukatın bu gözlemi kendi hukuk diliyle yapması, etnometodolojinin “üyeler kendi pratiklerinin analistidir” iddiasının bir örneğidir.

6.2 Onuncu celse: “Şu anda ne yapıyoruz?”

Onuncu celse, savunmanın soru-cevap biçiminde yapılması üzerine yoğunlaşır. Bu biçim önceden ve yazılı olarak talep edilmiştir. Müdafi bir dilekçesinde sanığın psikolojik durumu nedeniyle savunmasını müdafinin sorularını cevaplayarak yapacağını bildirmiş ve oturumun kayda alınmasını istemiştir. Mahkeme celsenin başında bu talepleri “ayrı ayrı” reddeder, ancak soru-cevap fiilen gerçekleşir. Biçimin canlı olarak yeniden müzakere edilmesi gerekir:

Sanık: Sayın Savcım.

Başkan: Ben Savcı değilim.

Müdafi: Sayın Başkanım, CMK 201 uyarınca Sayın Savcım, Sayın Başkanım. […]

Başkan: Kaç tane soru, genel hatlarıyla sorular belli mi? […]

Başkan: Mesela 200 tane soru mu var?

Bu kısımda dört pratik öne çıkar.

Hitabın düzeltilmesi. Sanık başkana “Savcım” diye seslenir, başkan düzeltir, müdafi hitapları usulüne uygun sıraya koyar. Bir kategori düzeltmesi aynı zamanda bir rol düzeni kurar.

Etkinliğin adı. Başkan yapılanı “çapraz sorgu” olarak adlandırır; müdafi “doğrudan soru” olduğunda ısrar eder; başkan doğrudan sorunun “savunmanın tespitinden sonra” geleceğini söyler. Hangi adlandırmanın kabul göreceği, hangi kuralların geçerli olacağını belirler. Başkanın “Burası Manhattan değil” sözü çekişmeli yargılama kategorisini çağırıp dışarıda bırakır. Müdafi “Manhattan değil [şehir]’deyiz” diyerek ifadeyi aynalar ve başkanın sözünü ona geri verir.

İlgililik. Başkan ilgililik ölçütünü mütalaaya bağlar (“Mütalaayı karşıladığı sürece bizim için sıkıntı yok”) ve bu ölçütle soruları eler. Deprem öyküsüne dair sorular için “sen Fenerbahçeli misin” benzetmesini kullanır. Bu, Garfinkel ve Sacks’in anlamında bir formülasyondur: Konuşmanın ne hakkında olduğunu söyleyerek onu yönetmek.

Kimin cevap verebileceği. Başkan müdafiye “iddianamede böyle bir iddia var mı” diye sorar; sanık cevap verince “Ben sana sordum mu?” der. Sırasız konuşma anında yaptırıma bağlanır.

Müdafinin bir buçuk yıl önce talimat mahkemesine yazdığı dilekçe, doğrudan soru hakkının kullanımındaki tipik engelleri sayıyordu: soru sayısının sınırlanması, soruların ve cevapların tutanağa olduğu gibi geçmemesi, zincirleme sorular sırasında müdahale. Onuncu celsede üçü de yaşanır. Bu da bunların tek bir celseye özgü olmayıp meslekte bilinen, tekrarlayan pratikler olduğunu gösterir.

Bu celsenin dökümünün, birinci celsedeki gibi ayrı bir belgede değil tutanağın içinde yer alması, savunmanın tekrarlanan kayıt ve “cereyan tarzının olduğu gibi tutanağa geçirilmesi” (CMK 52/3) taleplerinin bir sonucu olabilir. Belgeler bunu kesin olarak göstermez. Doğruysa, kurumsal kaydın kalıbının kırıldığı bu an kendiliğinden ortaya çıkmamış, savunma tarafından üretilmiştir.

Etkileşimdeki gerginlik sonuca dair bir çıkarım için yeterli değildir. Aynı başkan aynı celsede “mütalaaya aykırı olarak” beraat kararı verir. Gerginlik ile karar farklı düzlemlerde üretilir.

7. Bulgular III: Belgesel yorum ve kategorizasyon

7.1 Kendini doğrulayan bir yorum çerçevesi

Tensip zaptı, bilirkişiden şu soruyu araştırmasını ister: “Mahrem imamlar” ajandadaki şifreli numarayı unutarak ya da kasten aramış, ardından gerçek numarayı çevirmiş olabilir mi? Bu çerçevede yanlış çevrilmiş her numara potansiyel bir “şifreleme” kanıtıdır. Çerçeve kendi kendini doğrular ve yanlışlanamaz.

Bilirkişi raporu, sanıkla ardışık aranan Y’nin numarasının “şifreli olarak kaydedildiği ve yanlış çevrildiği” kanaatine varır. Sonraki araştırmada Y hakkında hiçbir soruşturma bulunmadığı anlaşılır. Savcının mütalaası yine de “şifreli kaydedilme” bulgusunu delil sayar. Aynı veri, hangi örüntüye bağlandığına göre farklı bir anlam kazanır. Bu, Garfinkel’in belgesel yorum yönteminin açık bir örneğidir.

7.2 Kipliğin yükseltilmesi

Polis araştırma tutanağı, aramaların “ardışık aranma kaydı olabileceğinin değerlendirildiği” biçiminde temkinli bir dil kullanır. Mütalaada aynı olgu “dört farklı kişi ile de iletişim kurulduğunun tespit edilmesi” olur. Belgeden belgeye geçerken bir olasılık bir olguya dönüşür. Smith’in (1978) olgu inşası çözümlemesi bu geçişi doğrudan adlandırır.

7.3 Yakınlık yoluyla kategorizasyon

Suçlayıcı kategoriler büyük ölçüde yakınlık üzerinden kurulur: “mahrem imam” tarafından aranan, “aynı gün aynı sabit hattan” aranan, “aynı servisi” kullanan. Kişi, bir kategoriye ait sayılanlarla aynı zamanda ya da aynı mekanda bulunduğu için o kategoriye çekilir.

Bu yöntem idari soruşturmadaki listede açıkça ifade edilmiştir. Savunmaya göre İT-1, “birlikte kaldığı kişilerin yanında gördüğü kişileri” kurumun personel albümünden tespit ederek bir liste hazırlamıştır. İT-2 ise sanığı tanımadığını, ismin listeye İT-1’in sözüyle eklendiğini söyler. Gündelik bir çıkarım (“birinin yanında görülen onunla aynı gruptandır”), bir albüm ve bir liste aracılığıyla resmî bir belgeye dönüşür.

7.4 Aynı biyografi, iki okuma

Gizli Tanık-1 sanığı “saf ve temiz” biri olarak, bir kazada ailesini kaybetmiş haliyle tanımlar; soruşturma ifadesinde ise onu “örgütün istismar ettiği kişilerden” sayar. Müdafi aynı kaza öyküsünü 10. celsede, bir masumiyet anlatısına çevirir. Aynı olgular iki farklı örüntünün belgesi olarak kullanılır.

Savunma ayrıca karşıt bir kategoriye üyelik kurar: başka bir tarikata bağlılık, kurum mescidinde açıkça kılınan namazlar, darbe girişimi gecesi sokağa çıkmak, bir referandumda verilen oyun fotoğrafı, belirli vakıflara yapılan bağışlar. Kurumun kullandığı gösterge listesini de tersinden uygular: kriptolu uygulama yok, banka hesabı yok, abonelik yok. Savunma, mahkemenin kendi pratik ölçütlerini kendi lehine işletir.

7.5 Çelişkiler ve metinlerin soyağacı

Tanık beyanları arasındaki çelişkiler Pollner’ın tarif ettiği biçimde, birinin yanıldığı ya da yalan söylediği varsayımıyla çözülür. Tanık K, Gizli Tanık-1 olduğunu düşündüğü kişinin beyanları için “%60’ı doğru, %40’ı yalandır” der. Sanıkla arasındaki üç telefon kaydını ise hatırlamaz: “aramış olabilirim”. Lynch ve Bogen’in incelemesine benzer biçimde hatırlamamak burada bir bilgi konumu üretir, ancak bu kez sanık lehine. Tanık K’nin bir diğer çıkarımı olağan hafıza işleyişine dayanır: Adı sık kullanılan bir isim olmadığı için duymuş olsaydı hatırlayacağını söyler.

Tanıklıklar birçok yerde bağımsız gözlemler gibi değil, aynı metinlerin dolaşımı gibi davranır. Gizli Tanık-1 bilgisini Tanık T’ye havale eder (“açık adresini Tanık T bilir”). İT-1’in listedeki notu, Gizli Tanık-1’in soruşturma ifadesindeki deprem, “mağdur” nitelemesi ve semt bilgisini neredeyse aynı sözcüklerle tekrarlar. Savunma bundan tek bir kaynağın, Tanık T’nin, varlığını çıkarır. Bu çıkarımın doğruluğundan bağımsız olarak, delillerin metinler arası bir soyağacı olduğu açıktır.

8. Bulgular IV: Bir yokluğun etrafında örgütlenen yargılama

Yargılamanın zamansal yapısı, hiç gelmeyen bir tanık etrafında örgütlenir. Tensipten 8. celseye kadar tutanakların neredeyse hepsi aynı cümleyle açılır: “talimata cevap yok, kalem personelince yapılan telefon görüşmesinde tanığın hazır bulunmadığı anlaşıldı”. Tekrar bir rutin haline gelir ve rutin beklemenin kendisini hesap verilebilir kılar.

Savunma, Tanık T’yi “belirleyici tanık” olarak niteler. Bu kategori AİHM içtihadından alınmıştır ve düzenin bir özelliğini görünür kılar: Gizli Tanık-1 ve İT-1 bilgilerini Tanık T’ye dayandırır, Tanık T ise hiç sorgulanamaz.

8.1 Kopuşlar ve onarımlar

Celse

Kopuş

Kurumun onarımı

4

Tanık SEGBİS bağlantısına rağmen gelmez

Talimat yoluyla dinleme; savunmaya çapraz sorgu hakkını talimat mahkemesinde kullanabileceği ihtarı

6

Tanık hâlâ yok

Tanıktan vazgeçme; soruşturma beyanlarının okunması (CMK 211/1-c)

7

Tanık telefonla ulaşılır ama gelmeyi reddeder

Tanığı hazır etmeyen polis memuru hakkında suç duyurusu

8

Zorla getirme yine sonuçsuz

Müdafinin önerisiyle CMK 206/3 uyarınca tanıktan vazgeçme

Yedinci celsede tanığa telefonla ulaşılır. Tanık “dosyada sanık mı tanık mı olduğumu bilmiyorum, ben işteyim, duruşmaya katılamam” der. Tanık hem kendi kategorisini bilmediğini söyler hem de gündelik hayatın gerekliliğini (“işteyim”) mahkemenin gerekliliğinin önüne koyar. Kurum bu kopuşu, sorumluluğu bir kişiye yükleyerek onarır: Tanığın kendisi değil, onu hazır edemeyen polis memuru suç duyurusunun konusu olur.

Savunma da bu döngüde kendi rolünü oynar. Başta tanığın mutlaka yüz yüze dinlenmesini isteyen müdafi, sekizinci celsede bu kez tanıktan vazgeçilmesini önerir. Yokluğu sona erdirmenin tek yasal yolu, onu kalıcı hale getirmektir.

8.2 Düşünümsel bir ironi

Savunma, duruşmada dinlenmemiş bir tanığın sözlerinin hükme esas alınamayacağını ileri sürmüştü. Gerekçeli karar ise Tanık T’nin soruşturma beyanındaki bir ayrıntıyı, sanığın belirli bir tarihten sonra yapıyla bağını “tamamen kestiği” bilgisini, beraat gerekçesine dahil eder. Suçlayıcı olması beklenen yok tanık, sonunda aklayıcı bir kaynak olarak kullanılır. Doğrudan doğruyalık ilkesinin uygulamada nasıl işlediği, hükmün yönüne göre farklı görünebilmektedir.

9. Bulgular V: Karşı-tutanak ve mahkemenin yanıtı

9.1 Dilekçe bir karşı-tutanaktır

Tutanağın yazımı kürsünün denetimindedir. Savunmanın kendi hesabını dosyaya sokmanın yolu, celse arasında verilen dilekçelerdir. Müdafinin dilekçeleri bu işlevi açıkça üstlenir: Bir duruşmayı adım adım yeniden anlatır, tutanağı alıntılar ve her alıntının yanına “gerçeği yansıtmamaktadır” ya da “aynen tutanağa geçti” notunu düşer.

Dilekçeler ayrıca kaydın henüz yazılmamış kısımlarına önceden müdahale eder. Son celseden önce verilen dilekçe, müzakereye kimin katılacağını sorar. Delillerle hiç doğrudan temas etmemiş üyelerin karar vereceğine itiraz eder ve Anayasa Mahkemesi ile AİHM’in hakimin değişmezliğine ilişkin kararlarını anar. Müzakerenin savcının katılımıyla, salon boşaltılarak yapılması gibi bir uygulamaya karşı da önceden çekince koyar. Son celsenin tutanağı müzakere hakkında hiçbir şey söylemediği için bu çekincelerin karşılığı belgelerden izlenemez.

9.2 Görünmeyeni adlandırmak

Müdafi tutanağın pratiklerini açıkça adlandırır: “gerçeği yansıtmayan tutanak geleneği”, “kötü ve köklü muhakeme geleneği”, “klişe”. “Teori başka uygulama başka” itirazını da önceden reddeder. Garfinkel’in deyişiyle üyeler gündelik pratiklerini “görünür ama fark edilmeyen” (seen but unnoticed) biçimde sürdürür. Uzun meslek deneyimine dayanan müdafi, bu fark edilmeyen tarafı yazıya döker.

9.3 Kurumun yanıtı: içerik yerine kategori

Mahkeme 5. celsede, duruşmanın yürütülüşünü eleştiren dilekçeyi üç gerekçeyle değerlendirir: Üslubu mesleki etikle bağdaşmaz, içeriği bir talep sonucuna bağlanmamıştır, bu nedenle hukuki sonuç doğurmaz. Dilekçenin savcıya tebliğine de gerek görülmez. Oysa dilekçenin sonunda iki maddelik bir talep sonucu yer alır. Neyin “talep” sayılacağı da bir üyelik kategorizasyonudur.

Pollner’ın gerçeklik çatışması kavramıyla bakıldığında karşı-hesap yanlışlanmaz; hukuken yok sayılır. Sonraki adım yaptırımdır. Hükümde, müdafiin son dilekçesindeki bazı ifadeler nedeniyle hakaret suçu (TCK 125/3-a) şüphesiyle suç duyurusunda bulunulur ve baroya bildirim yapılır. Gerekçe hangi ifadelerin kastedildiğini belirtmez.

Böylece aynı hüküm iki şeyi birlikte içerir: Sanığın beraati ve mahkemenin düzenini sorgulayan müdafinin yaptırıma bağlanması. Garfinkel’in kırılma deneylerinde de “herkesin bildiği” bir şeyi açıkça söylemenin yanıtı çoğu zaman ahlaki bir yaptırımdır. Normatif düzene yönelik meydan okuma onarılır, ancak esasa dair karardan ayrı bir kanal üzerinden.

10. Tartışma

10.1 Metinlerin hiyerarşisi

Vaka, aynı konuşmanın dört metinsel biçimini yan yana gösterir: canlı konuşma, SEGBİS çözümü, celse tutanağı ve gerekçeli karar. Her geçiş bir seçme ve yeniden kurma işlemidir. Çarpıcı olan, hukuki ağırlığın metin konuşmadan uzaklaştıkça artmasıdır. Konuşmaya en yakın metin, yani çözüm, dosyanın kenarında bir yan belge olarak kalır. Konuşmadan en uzak metin, yani gerekçe, hükmün kendisidir.

10.2 Dikte ve doğrudan doğruyalık

Anglo-Amerikan mahkeme salonu çalışmaları genellikle bir stenografın tuttuğu tam dökümlerle çalışır (Atkinson ve Drew 1979; Matoesian 1993). Türk uygulamasında ise kaydı üreten, etkileşimin taraflarından biridir: Başkan hem sorgular hem de sorgunun tutanağını dikte eder. Bu nedenle tutanak duruşmadan sonra değil, duruşmanın içinde üretilir ve konuşmanın bir katılımcısı haline gelir (“onu zapta yazdık zaten”). Başkanın “…diyorsun?” biçimindeki formülasyonları, bu çift rolün konuşmaya yansıyan izidir.

Bu bulgu hakimin değişmezliği tartışmasına ampirik bir içerik kazandırır. Sonraki celselere katılan üyeler sorguyla ve tanıklarla ancak tutanak aracılığıyla “temas” eder. Tutanak ise büyük ölçüde tek bir katılımcının, başkanın, yeniden kurgulamasıdır. Bu vakada başkan dışındaki iki üye delillerin hiçbiriyle doğrudan karşılaşmamıştır. Dolayısıyla “heyet”in kanaati, pratikte başkanın sesiyle dolayımlanmış bir kanaattir. Savunmanın son dilekçesinde dile getirdiği kaygı tam olarak budur.

10.3 Karşı-tutanağın imkânları ve bedeli

Dilekçeler, kaydı denetleyemeyen taraf için kurumsal bir kaynaktır ve bu vakada bir ölçüde işe yaramıştır: Tanık T sorunu nihayet bir vazgeçmeyle sonuçlanmış, savunma soru-cevap biçiminde yapılabilmiştir. Ancak karşı-tutanak, kurumun düzenini adlandırdığı ölçüde bir üslup ve etik meselesine dönüştürülmüş ve yaptırımla karşılanmıştır. Etnometodolojik simetri ilkesi gereği iki hesap da gelecekteki bir denetime dönüktür: tutanak istinafa, dilekçe istinafa ve anayasal başvuruya.

10.4 Sınırlılıklar

• Tek vaka: Bulgular bir mahkemenin bir dosyasına dayanır; uygulamanın ne kadar yaygın olduğu bu veriyle söylenemez. Dilekçelerin kendisi pratiklerin yaygın olduğunu ileri sürer, ancak bu da bir tarafa ait bir iddiadır.

• Eksik kayıt: 1. celse dışındaki celselerin ses-görüntü kayıtlarına erişilememiştir; tutanak ile dilekçe arasındaki farkların bir kısmı sınanamaz.

• Derlemin kaynağı: Belgeler sanık tarafında bulunan dosya içeriğinden gelir. Savunmanın hesabının daha ayrıntılı temsil edilmesi bu seçimden kaynaklanabilir.

11. Sonuç

Bu vakada “hukuk”, hazır bir kurallar kümesinin uygulanması olarak değil, an be an üretilen bir düzen olarak görünür. Bu düzeni üreten pratikler şunlardır: kalıplaşmış ve seçici bir kayıt dili, sanığın ağzından kurulan cümleler, önceden dağıtılmış ve son sözü savcıya bırakan bir söz sırası, verilerin varsayılan örüntülerin belgesi olarak okunması, yakınlık yoluyla kurulan kategoriler, bir yokluğun rutinleştirilmesi ve kurumsal kayda meydan okuyan karşı-hesabın ayrı bir kanaldan yaptırıma bağlanması.

Yargılama beraatle sonuçlanmıştır. Bu sonuç, yukarıda tarif edilen pratiklerin zararsız olduğunu göstermez; yalnızca hükmün yönünün etkileşimin niteliğinden bağımsız olarak belirlenebildiğini gösterir. Doğrudan doğruyalık ve hakimin değişmezliği üzerine yapılacak tartışmalar, tutanağın nasıl yazıldığını ve kimin sesini taşıdığını hesaba katmalıdır.

Gelecek araştırmalar için iki yön öne çıkıyor. Birincisi, SEGBİS kayıtları ile tutanakların birden fazla dosyada sistematik olarak karşılaştırılmasıdır. İkincisi, dikte pratiğinin hakimler, katipler ve avukatlarla yapılacak etnografik çalışmalarla, kendi katılımcılarının bakışından incelenmesidir.

Not: Bu makalenin yazımında yapay zekadan yararlanılmıştır.

Kaynakça

• Atkinson, J. M. ve Drew, P. (1979). Order in Court: The Organisation of Verbal Interaction in Judicial Settings. London: Macmillan.

• Dupret, B. (2011). Adjudication in Action: An Ethnomethodology of Law, Morality and Justice. Farnham: Ashgate.

• Garfinkel, H. (1956). Conditions of successful degradation ceremonies. American Journal of Sociology, 61(5), 420–424.

• Garfinkel, H. (1967). Studies in Ethnomethodology. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall.

• Garfinkel, H. ve Sacks, H. (1970). On formal structures of practical actions. J. C. McKinney ve E. A. Tiryakian (Ed.), Theoretical Sociology içinde (s. 337–366). New York: Appleton-Century-Crofts.

• Goffman, E. (1981). Forms of Talk. Philadelphia: University of Pennsylvania Press.

• Heritage, J. (1984). Garfinkel and Ethnomethodology. Cambridge: Polity.

• Heritage, J. ve Watson, D. R. (1979). Formulations as conversational objects. G. Psathas (Ed.), Everyday Language: Studies in Ethnomethodology içinde (s. 123–162). New York: Irvington.

• Komter, M. (1998). Dilemmas in the Courtroom: A Study of Trials of Violent Crime in the Netherlands. Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum.

• Komter, M. (2019). The Suspect’s Statement: Talk and Text in the Criminal Process. Cambridge: Cambridge University Press.

• Latour, B. (1987). Science in Action. Cambridge, MA: Harvard University Press.

• Lynch, M. ve Bogen, D. (1996). The Spectacle of History: Speech, Text, and Memory at the Iran-Contra Hearings. Durham: Duke University Press.

• Matoesian, G. M. (1993). Reproducing Rape: Domination through Talk in the Courtroom. Chicago: University of Chicago Press.

• Pollner, M. (1987). Mundane Reason: Reality in Everyday and Sociological Discourse. Cambridge: Cambridge University Press.

• Sacks, H. (1992). Lectures on Conversation (2 cilt). Oxford: Blackwell.

• Smith, D. E. (1978). ‘K is mentally ill’: The anatomy of a factual account. Sociology, 12(1), 23–53.

• Travers, M. ve Manzo, J. F. (Ed.) (1997). Law in Action: Ethnomethodological and Conversation Analytic Approaches to Law. Aldershot: Ashgate.

Mevzuat: 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu, m. 52, 180, 201, 206, 209, 210, 211, 215, 216, 217, 219.