Giriş

12 Şubat 2026 tarihli 7574 sayılı Kanun, Karayolları Trafik Kanunu'nun (KTK) 48. maddesinde alkol ve uyuşturucuya ilişkin yaptırımları önemli ölçüde ağırlaştırdı. Trafik güvenliğinin korunması bakımından bu yönelimin meşru bir amaca dayandığı kuşkusuzdur. Ne var ki yeni düzenleme, kendi iç tutarlılığı ve ölçülülük ilkesi bakımından üzerinde durulması gereken sorular doğurmaktadır.

Bu noktada iki soru öne çıkmaktadır. Birincisi, uyuşturucu testi pozitif çıkan sürücüye uygulanan yaptırımın, testi hiç yaptırmayan sürücüye uygulanan yaptırımdan daha ağır olmasının doğurduğu sonuçlardır. İkincisi ise kanun metninin "madde almış olmayı" mı yoksa "madde etkisinde araç kullanmayı" mı yaptırıma bağladığı ve bunun uygulamada nasıl sonuçlar doğurabileceğidir.

I. Yürürlükteki Düzenleme

KTK m.48'in birinci fıkrası temel yasağı şöyle koyar:

"Uyuşturucu veya uyarıcı maddeleri almış olan sürücüler ile alkollü olan sürücülerin karayolunda araç sürmeleri yasaktır."

7574 sayılı Kanun'la değiştirilen sekizinci fıkraya göre uyuşturucu veya uyarıcı madde aldığı tespit edilen sürücülere 150.000 Türk lirası idari para cezası uygulanır ve sürücü belgesi iptal edilir. Bu kişiler hakkında ayrıca Türk Ceza Kanunu hükümleri uygulanır. Belgesi iptal edilen kişinin yeniden sürücü belgesi alabilmesi için sürücü kursuna devam etmesi ve sınavlarda başarılı olması gerekir. Kursa başlayabilmesi için de belgenin iptal edildiği tarihten itibaren en az beş yıl geçmiş olması, KTK kapsamında verilen idari para cezalarının tamamının tahsil edilmiş olması, psiko-teknik değerlendirmeden geçmesi ve resmi sağlık kurumlarından sürücülüğe engel hali bulunmadığını gösteren sağlık kurulu raporu alması zorunludur.

Aynı Kanun'la değiştirilen dokuzuncu fıkraya göre ise uyuşturucu veya uyarıcı maddelerin kullanılıp kullanılmadığının ya da alkolün kandaki miktarının kolluk tarafından tespit edilmesi için ölçüm yaptırmayan sürücülere 150.000 Türk lirası idari para cezası verilir ve sürücü belgesi beş yıl süreyle geri alınır.

II. Testi Reddeden Sürücünün Konumu

İki fıkra yan yana okunduğunda dikkat çekici bir tablo ortaya çıkmaktadır. Para cezası her iki durumda da aynıdır. Ancak testi kabul eden ve sonucu pozitif çıkan sürücünün belgesi iptal edilmekte, beş yıllık bekleme süresinin ardından sıfırdan kurs, sınav, psiko-teknik değerlendirme ve sağlık kurulu raporu şartları aranmaktadır. Testi reddeden sürücünün belgesi ise beş yıl süreyle geri alınmaktadır. On üçüncü fıkraya göre geçici olarak geri alınan belgenin iadesi için aranan şart, KTK kapsamındaki idari para cezalarının tamamının tahsil edilmiş olmasıdır. Belge iptal edilmediği için sürücü, kursa yeniden başlamak ve sınava girmek zorunda kalmamaktadır. Kanun koyucu iptal sonucunu ölçüm yaptırmama bakımından yalnızca dar bir alanda öngörmüştür: ticari yük ve yolcu taşımacılığı yapılan araçları kullanırken son ihlalden geriye doğru beş yıl içinde alkol ve ölçüm yaptırmama ihlallerinin toplam üç kez gerçekleşmesi halinde belge iptal edilir.

Başka bir deyişle, madde kullanmış olduğunu bilen bir sürücü açısından testi reddetmek, zorunlu örnek alma yoluna gidilmeyen hallerde, idari yaptırım bakımından daha az külfetli bir seçenek haline gelebilmektedir. Bu sonuç, kanun koyucunun amacıyla çelişmektedir. Ölçüm yaptırmamaya bağlanan yaptırımın işlevi, sürücüyü testten kaçınmaya değil teste katılmaya yöneltmektir. Testten kaçınanın testi kabul edenden daha hafif bir sonuçla karşılaşması, tespit mekanizmasının etkinliğini zayıflatabilecek bir teşvik yapısı doğurur.

Bu tespit, testi reddetmeyi bir savunma stratejisi olarak önermek anlamına gelmez. KTK m.48/3, yaralanmalı veya ölümlü kazaya ya da kollukça müdahil olunan maddi hasarlı kazaya karışan ve teknik cihazla ölçüme izin vermeyen sürücülerin sağlık kuruluşuna götürülerek vücutlarından kan, tükürük veya idrar gibi örnekler alınacağını düzenlemektedir. Ayrıca madde kullanımından şüphe edilmesi halinde Ceza Muhakemesi Kanunu'nun adli kolluğa ilişkin hükümleri uygulanır. Suç şüphesi bulunan hallerde CMK m.75 uyarınca hakim, gecikmesinde sakınca bulunan hallerde Cumhuriyet savcısı kararıyla vücuttan örnek alınabilir ve bu örneğin pozitif çıkması halinde sekizinci fıkra da uygulanır. Asıl sorun, sürücünün tercihi değil, kanun koyucunun iki yaptırım arasında kurduğu dengedir.

III. "Madde Almış Olmak" ile "Etki Altında Araç Kullanmak" Arasındaki Fark

Alkol bakımından kanun, yaptırımı belirli bir promil eşiğine bağlamıştır. Hususi otomobil sürücüleri için 0.50, diğer araç sürücüleri için 0.20 promilin üzerinde alkollü araç kullanmak yaptırım gerektirir. Bu eşik, kanun koyucunun sürüş güvenliği bakımından risk oluşturduğunu kabul ettiği ölçülebilir bir düzeyi esas alır.

Uyuşturucu bakımından ise kanun metni benzer bir eşik öngörmemektedir. Sekizinci fıkra, yaptırımı "uyuşturucu veya uyarıcı madde aldığı tespit edilen" sürücülere bağlamıştır. Metin, maddenin sürüş sırasında sürücü üzerinde etkili olmasını ayrıca aramamaktadır.

Bu fark uygulamada belirleyici olabilir. Bazı maddelerin vücuttaki kalıntıları, etkilerinin sona ermesinden sonra da belirli bir süre testlerde tespit edilebilmektedir. Böyle bir durumda sürücü, araç kullandığı anda maddenin etkisi altında olmasa bile, kanun metninin lafzına göre "madde aldığı tespit edilen" sürücü sayılabilir ve belgesi iptal edilebilir. Yaptırımın ağırlığı düşünüldüğünde, sürüş güvenliğiyle doğrudan bağlantısı kurulamayan bir tespitin belge iptaline yol açması, özellikle mesleğini sürücülükle icra edenler bakımından çalışma hürriyetine (Anayasa m.48) yapılan müdahalenin Anayasa m.13'teki ölçülülük ilkesine uygunluğu bakımından tartışmaya açıktır.

Benzer bir sorun tedavi amaçlı ilaç kullanımında da ortaya çıkabilir. Kanun metninde, hekim tarafından reçete edilerek kullanılan ve uyarıcı madde içeren ilaçlar bakımından açık bir ayrım bulunmamaktadır. Bu belirsizlik, idarenin ve yargının yorumuyla giderilmeye muhtaçtır.

IV. Tespitin Niteliği

KTK m.48/2'ye göre uyuşturucu veya uyarıcı maddelerin kullanılıp kullanılmadığının tespiti amacıyla kollukça teknik cihazlar ve test kitleri kullanılır. Yol kenarında yapılan ön testler, hızlı sonuç verme avantajına sahip olmakla birlikte kesin bir laboratuvar analizi niteliği taşımaz. Kanun metninde, belge iptali gibi ağır bir yaptırımdan önce ön test sonucunun doğrulayıcı bir laboratuvar analiziyle teyit edilmesi ayrıca düzenlenmemiştir.

İptal kararına karşı başvuru yolunda bu husus belirleyici hale gelecektir. İdari yaptırım kararlarına karşı kural olarak 5326 sayılı Kabahatler Kanunu m.27 uyarınca on beş gün içinde sulh ceza hakimliğine başvurulabilir. Hakimliğin, yalnızca ön test sonucuna dayanan bir iptal kararını denetlerken tespitin güvenilirliğini, numunenin alınma ve saklanma usulünü ve varsa doğrulayıcı analiz sonucunu araştırması gerekir.

V. Değerlendirme ve Öneriler

Uyuşturucu etkisinde araç kullanmak ciddi bir trafik güvenliği sorunudur ve caydırıcı yaptırımları haklı kılar. Ancak caydırıcılık, yaptırımlar arasındaki tutarlılık ve yaptırımın amaca uygunluğu ile birlikte düşünülmelidir. Bu çerçevede kanun koyucunun üç noktayı yeniden ele alması yerinde olacaktır.

Ölçüm yaptırmama ile pozitif tespit arasındaki yaptırım farkı giderilmeli, testten kaçınmanın daha az külfetli bir sonuç doğurması engellenmelidir.

Belge iptali gibi ağır bir yaptırımın uygulanabilmesi için ön test sonucunun akredite bir laboratuvarda doğrulanması kanun düzeyinde şart koşulmalıdır.

Bunlara ek olarak, sürüş sırasındaki etkiyle bağlantısı kurulamayan kalıntı tespitleri ile hekim gözetiminde tedavi amaçlı kullanım bakımından açık bir düzenleme yapılmalıdır.

Bu düzenlemeler yapılıncaya kadar, iptal kararlarına karşı yapılacak başvurularda ölçülülük ilkesinin ve tespitin güvenilirliğinin yargı denetiminin merkezine konulması, hem bireylerin haklarının korunması hem de yaptırımın meşruiyeti bakımından önem taşımaktadır.