Bir dakikalık ara
Bir asliye ceza duruşması. Avukat, dosyaya haftalarca çalışmış. Esas hakkındaki savunmasını yapıyor; delilleri tek tek tartışıyor, çelişkileri gösteriyor, beraat talep ediyor.
Hâkim kısa bir ara veriyor. Bir dakika bile geçmeden avukat yeniden salona çağrılıyor. Ekranda iki sayfalık, gerekçeli bir karar duruyor.
İki sayfa, bir dakikada yazılmaz. O karar, savunma yapılmadan önce yazılmıştı. Ara ise yalnızca bu gerçeği örtmek için verilmişti.
Bu sahne bir istisna değil. Adliye koridorlarında her gün anlatılan, avukatların artık kanıksadığı bir gerçeklik. Ve kanıksanmaması gereken bir gerçeklik.
Haklı öfke, yanlış dil
Yukarıdaki sahneyi Avukat İlker Atamer, X'te halen yayında olan bir paylaşımında anlattı. Tespiti önemli ve pek çok meslektaşın deneyimiyle örtüşüyor: esas hakkındaki savunma, bazı salonlarda işlevini yitirmiş durumda.
Paylaşımın tam metni şöyle:
Bugün bir ceza davasında yine gerizekalı bir yargıç yüzünden yine duvara karşı savunma yaptık. Yargıç daha önce hazırladığı kararı getirmiş ama duruşmaya giren avukatımız bundan habersiz esas hakkında güzel bir savunma yaptı. Ardından tek yargıçlı asliye ceza yargıcı herhalde savcı ile müzakere yapmak için ara verdi! Daha 1 dakika geçmeden avukatı içeri aldılar ve 2 sayfalık karar şıp diye ekrana yapışıverdi. O bir dakikalık arayı da güya kopyala yapıştırı gizlemek için veriyorlar ama gerizekalı olan biz değiliz neyin ne olduğunu görüyoruz. Savunma dinleyip savunmaya göre irticalen kısa karar verecek zekanız ve hukuk bilginiz yoksa defolun gidin bırakın bu mesleği! Bu gerizekalı yargıç türü son yıllarda iyice yaygınlaştı. Beslenme çantası hazırlar gibi evde karar hazırlayıp getiriyorlar avukatlar da boşa savunma yapıyor. Kafası çalışmayan bilgisi yetersiz bu torpilli gerizekalılar yüzünden esas hakkında savunmanın hiçbir fonksiyonu kalmadı. Avukatlar boşa hazırlık yapıp duruşma salonuna gidiyor ve yok yere boğaz patlatıyorlar.
Ama paylaşımın dili, bu haklı tespitin önüne geçiyor. Yargıcı "gerizekalı" ve "torpilli" diye nitelemek, "defolun gidin" demek okuru sorunun kendisinden uzaklaştırıyor. Tartışma, kararın ne zaman yazıldığından çıkıp bir avukatın üslubuna kayıyor.
Bu dilin hukuki riskleri de var. Davadan söz edildiği için hâkim tespit edilebilir durumda. Bu da kamu görevlisine görevinden dolayı hakaret (TCK 125/3-a) soruşturmasına kapı açabilir. Hâkimleri toptan hedef alan genellemeler TCK 301 kapsamında da değerlendirilebilir. Bunlara bir de baro disiplin süreci eklenebilir.
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Morice/Fransa kararında avukatların yargıyı eleştirme özgürlüğünün geniş olduğunu kabul etti. Ancak bu korumayı, olgusal temeli olan ve kamu yararına yönelik eleştiriye tanıdı. Kişisel hakarete dönüşen ifadeler aynı korumadan yararlanmakta zorlanır.
Aslında Atamer'in elinde güçlü bir malzeme var: Bir dakikalık ara ve iki sayfalık karar. Bu olgu, hiçbir sıfata ihtiyaç duymadan kendi kendini anlatıyor. Öfkeyi belgeye dönüştüren bir eleştiri hem daha ikna edici olur hem de çok daha zor geçiştirilir.
Kürsüden gelen cevaplar
Paylaşıma eski yargıç Mehmet Yılmaz'dan uzun bir yanıt geldi. Yılmaz, hâkimleri hedef alan aşağılayıcı dili kabul etmediğini söylüyor ve hâkimin dosyaya hazırlanarak duruşmaya gelmesinin mesleki bir zorunluluk olduğunu hatırlatıyor.
Yılmaz'ın haklı olduğu noktalar az değil. Dosyayı okumadan duruşmaya çıkan bir hâkim, son celsedeki itirazı da hakkıyla değerlendiremez. CMK 217 uyarınca hükmün duruşmada tartışılmış delillere dayanması ve sonuca etkili savunmaların gerekçede karşılanması gerektiğini de doğru vurguluyor. Bir dakikalık aranın tek başına kesin kanıt olmadığı, hangi savunmanın karşılanmadığının somut olarak gösterilmesi gerektiği uyarısı da yerinde. Bu yazının önerdiği yol da zaten bu.
Ama yanıt, eleştirinin asıl odağını ıskalıyor. Kimse hâkimin dosyaya hazırlanmasına itiraz etmiyor. İtiraz, hazırlığın değişmez bir karara dönüşmesine. Yılmaz, dosyaya hazırlıkla savunmadan önce yazılmış kararı aynı şeymiş gibi savunuyor. Oysa iki sayfalık kararın bir dakikada ekrana gelmesi sorusu cevapsız kalıyor.
"Bu karar zaten üst mercide bozulur" güvencesi de yeterli değil. Kanun yolu bir telafi mekanizmasıdır, ilk derece yargılamasının yerini tutmaz. Sanık o arada tutuklu kalabilir, yıllar kaybedebilir; üst mahkeme de her eksikliği yakalamaz.
Son olarak, yanıtın dili de kendi ölçütüyle sınanmalı. Kürsüyü "peygamber postu" olarak kutsallaştırmak, usule yönelik bir eleştiriyi neredeyse dokunulmazlık alanına çekiyor. Yüksek bir mesleğin saygınlığı, eleştiriden korunarak değil, eleştiriye cevap vererek korunur. Hakaret içeren bir paylaşımı "adalete ve topluma ihanet" olarak nitelemek ise Yılmaz'ın Atamer'e yönelttiği ölçüsüzlük eleştirisinin bir benzerine düşüyor.
Bir başka tepki, görevdeki hâkim Dr. Süleyman Özar'dan geldi. Özar da üsluba itiraz ediyor ve bir karşılaştırma öneriyor: Dosyayı bilmeden ezbere savunma yapan bir avukata aynı sözler söylenseydi, avukat camiasında nasıl bir infial doğardı? Soru yerinde. Eleştiriyi yapanın kullandığı ölçü, karşı taraftan beklediği ölçüyle aynı olmalı.
Ama Özar'ın yazısında gözden kaçmaması gereken bir ifade var. Özar, yargısal işleyişte "örfe dönüşmüş usul hataları"ndan söz ediyor ve bunların bütün yükünün tek bir hâkime yüklenmesini izansızlık olarak niteliyor. Bu, görevdeki bir hâkimin sorunun varlığını ve yaygınlığını kabul etmesi demek. Atamer'in anlattığı şey bir avukatın abartısı değil; kürsüden de görülen bir pratik.
Özar'ın sorumluluğu bireyden sisteme taşıması, bu yazının yapısal nedenlere ilişkin tespitiyle örtüşüyor. Yine de bir uyarı gerekiyor: Bir usul hatası yaygınlaştıkça meşrulaşmaz. Örfe dönüşmüş bir hukuka aykırılık hâlâ hukuka aykırılıktır; yaygınlığı, düzeltilmesini daha da acil kılar.
Özar'ın "aynı gemi" vurgusu da doğru. Ancak aynı gemide olmak, avukatın salondaki sözünün gerçekten dinlenmesini de gerektirir. Kürsüden bakıldığında sorun üsluptur, salondan bakıldığında duvara konuşmak. Geminin rotasını ikisi birlikte düzeltebilir.
Üç metin yan yana okunduğunda ortak bir zemin görünüyor: Avukat öfkesini belgeye dönüştürmeli, yargı da belgelenmiş eleştiriyi saygısızlık olarak değil, bir uyarı olarak görmeli.
Taslak başka, hazır karar başka
Haksızlık etmeyelim: Hâkimin dosyayı duruşmadan önce incelemesi, hatta bir taslak hazırlaması tek başına kusur değildir. Günde onlarca dosyaya bakan bir hâkimden her kararı sıfırdan, salonda yazmasını beklemek gerçekçi olmaz.
Sorun, taslağın değişmez bir karara dönüşmesidir. Taslak, savunma dinlendikten sonra yeniden değerlendirilmek üzere hazırlanır. Hazır karar ise savunma ne olursa olsun okunmak üzere getirilir.
Aradaki fark bir dakikalık aranın içinde saklıdır. Savunmada ileri sürülen yeni bir itirazı, bir çelişkiyi, bir usul hatasını tartmaya o süre yetmez. Bir dakika, ancak önceden yazılmış bir metni ekrana taşımaya yeter.
Kanun sırasını boşuna koymadı
Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 216. maddesi yargılamanın son perdesini belli bir sıraya bağlar: önce iddia, sonra savunma, en son söz sanığındır. Hüküm bundan sonra kurulur. Bu sıra bir nezaket kuralı değil, adil yargılanmanın kendisidir.
Son sözün anlamı ancak dinlenip tartılmasıyla ortaya çıkar. Karar ondan önce yazılmışsa, sanığa son sözü sormak bir ritüele dönüşür.
Anayasa'nın 36. ve 141. maddeleri ile İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi'nin 6. maddesi aynı noktada buluşur. Mahkeme, tarafların esaslı iddia ve savunmalarını gerçekten değerlendirmek ve gerekçesinde bunlara cevap vermek zorundadır. Anayasa Mahkemesi'nin "gerekçeli karar hakkı" içtihadı da tam olarak bunu söyler.
Savunmadan önce yazılmış bir karar, savunmadaki iddialara tanım gereği cevap veremez. Bu nedenle böyle kararların gerekçesi çoğu zaman savunmayı hiç duymamış gibidir. Kanun yolu incelemesinde yakalanması gereken eksiklik tam da budur.
Neden yaygınlaşıyor?
Bu tabloyu yalnızca tek tek hâkimlerin tembelliğine ya da yetersizliğine bağlamak kolay ama eksik olur. Sorun aynı zamanda yapısaldır.
İlk neden iş yüküdür. Bir asliye ceza hâkiminin günlük duruşma listesi, her dosyaya gerçek bir zihinsel emek ayırmayı neredeyse imkânsız kılacak uzunluktadır. İkinci neden performans ölçütleridir. Dosya kapatma sayıları ve süre hedefleri, hızı ödüllendirir; derinliği ölçmez.
Üçüncü neden teknolojidir. UYAP şablonları ve kopyala-yapıştır kolaylığı, karar yazmayı hızlandırdığı kadar düşünmeyi de devre dışı bırakabilir. Son olarak, son yıllarda hızla mesleğe alınan genç hâkimlerin önemli bir kısmı, duruşmada irticalen karar kurma pratiğini kazanacak bir çıraklık döneminden geçmeden kürsüye oturuyor.
Bunlar bir mazeret değil, bir teşhistir. Ne var ki teşhis yapısal olduğunda tedavi de yapısal olmalıdır.
Ne yapılabilir?
Avukat olarak öfkelenmek kolay, belgelemek zordur. Ama değişimi getirecek olan ikincisidir.
1. Tutanağa geçirin. Kararın savunmadan hemen sonra, kısa bir aranın ardından okunduğunu ve aranın süresini duruşma tutanağına yazdırın.
2. UYAP kayıtlarını isteyin. Karar belgesinin oluşturulma ve son değiştirilme zamanları sistemde kayıtlıdır. Belge savunmadan önce oluşturulmuşsa, bu artık bir izlenim değil delildir.
3. Kanun yoluna taşıyın. İstinaf ve temyiz dilekçelerinde bu durumu ayrı bir başlık olarak işleyin. Savunmadaki esaslı iddiaların gerekçede karşılıksız kaldığını somut olarak gösterin.
4. Bireysel başvuruyu unutmayın. İç hukuk yolları tükendiğinde, adil yargılanma ve gerekçeli karar hakkı ihlali iddiasıyla Anayasa Mahkemesi'ne başvurun.
5. Kurumsal kayıt oluşturun. Barolar bu örnekleri sistematik olarak toplamalı ve belgelenmiş vakaları HSK'ya ve kamuoyuna taşımalıdır. Tek bir avukatın şikâyeti kaybolur; yüzlerce belgeli örnek görmezden gelinemez.
Yapısal tarafta ise çözüm bellidir: hâkim sayısı ile iş yükü arasındaki dengenin kurulması, performansın yalnızca sayıyla değil kaliteyle ölçülmesi ve genç hâkimlere gerçek bir mesleki yetişme süreci tanınması.
Savunma bir ritüel değildir
Savunma, yargılamanın süsü değil, kendisidir. Kararı savunmadan önce yazan bir mahkeme, savunmayı dinlemiş gibi yapar ama yargılamaz.
Bedelini yalnızca avukatlar ödemez. Hakkında hüküm kurulan sanık, şikayetçi ve en sonunda yargıya duyulan güven öder. İnsanlar bir kararın kendilerini dinlemeden verildiğini hissettiğinde, o kararı adalet olarak görmez.
Avukatlar duruşma salonlarında duvara değil, kürsüye konuşmak istiyor. Bu bir ayrıcalık talebi değil; kanunun her sanığa tanıdığı hakkın hatırlatılmasıdır. O bir dakikalık arayı kaldırmak için yeni bir kanuna gerek yok. Mevcut kanunun sırasına sadık kalmak yeter.
Next