Türk ceza yargılamasında duruşmada söylenenler, kelimesi kelimesine kaydedilmez. Hâkim beyanları dinler, özetler ve zabıt kâtibine sesli olarak dikte eder. Ortaya çıkan tutanak, CMK m. 222 uyarınca duruşmanın nasıl yapıldığının tek ispat aracıdır ve ona karşı yalnızca sahtecilik iddiası ileri sürülebilir. Bu makale, söz konusu pratiği etnometodolojik bir bakışla ele alır. Temel iddia şudur: Tutanak duruşmanın bir kaydı değildir, hukuken ilgili duruşmanın kendisini kuran bir metindir. Makale, Garfinkel’in kurumsal kayıtlar çözümlemesi, Heritage ve Watson’ın formülasyon kavramı ile Bauman ve Briggs’in metinleştirme kavramından yararlanarak dikteyi üç işlem üzerinden çözümler: koruma, silme ve dönüştürme. Hâkimin beyanı kesmeden dinleyip sonra dikte etmesi ile sık sık keserek parça parça dikte etmesi arasındaki farkı da bu çerçevede tartışır. Ardından dikte sırasında katılımcıların tutanak içeriğini nasıl müzakere ettiğini, tutanak dilinin kalıplarını ve tutanağın gerekçeli karara ve kanun yoluna taşınmasını inceler. Duruşmalarda ses ve görüntü kaydı yasak olduğundan makale ampirik bulgu iddia etmez. Kavramsal bir çerçeve, kurgusal örnekler ve kayıt yasağı altında uygulanabilir bir araştırma tasarımı önerir.
Türk ceza duruşmalarına katılan herkes aynı sahneye aşinâdır. Tanık konuşur, hâkim dinler, sonra kâtibe dönerek “yazın” der ve tanığın söylediklerini kendi cümleleriyle, çoğu zaman tanığın ağzından, birinci tekil şahısla yeniden kurar: “Ben olay günü iş yerimdeydim, dışarıdan bağırışmalar duydum…” Salondakiler bu cevabı iki kez duyar: bir kez tanığın ağzından, bir kez de hâkimin diktesiyle. Hukuki sonuç doğuran ikincisidir.
Bu sahnenin hukuki ağırlığını CMK m. 222 belirler: Duruşmanın nasıl yapıldığı ve kanundaki usule uyulup uyulmadığı ancak tutanakla ispat olunabilir, tutanağa karşı yalnız sahtecilik iddiası yöneltilebilir. Bu hüküm tutanağa salt bir belge olmanın ötesinde bir statü tanır. Hukuk açısından tutanağa geçmeyen söz, söylenmemiş sayılır. Tutanağa geçen söz ise, sahtecilik dışında, söylenmiş sayılır.
Ceza muhakemesi doktrini tutanağı genellikle bir “usul belgesi” olarak ele alır ve tartışmayı tutanağın içermesi gereken unsurlar, eksikliklerin sonuçları ve düzeltme yollarıyla sınırlar. Uygulamacıların yazılarında ise tutanağın “gerçeği yansıtmadığı” yolunda yaygın bir şikayet dile gelir ve çözüm olarak duruşmaların ses ve görüntü kaydına alınması önerilir. Her iki yaklaşım da tutanağı, bağımsız olarak var olan bir gerçekliğin az ya da çok sadık bir kopyası olarak düşünür.
Bu makale farklı bir soru sorar. Tutanağın duruşmayı ne kadar doğru yansıttığını değil, sözlü bir etkileşimin yazılı bir hukuki gerçekliğe hangi pratikler aracılığıyla dönüştürüldüğünü sorar. Bu, etnometodolojinin sorusudur. Bu açıdan tutanak bir sonuç ürünü olarak değil, bir pratik performans olarak görünür: Hâkim, kâtip, avukatlar, tanık ve sanık, salonda birlikte “tutanaklık bir metin” üretirler.
Hukukçu okur için kavramı kısaca açıklamak yararlı olacaktır. Etnometodoloji, Amerikalı sosyolog Harold Garfinkel’in 1950’li ve 1960’lı yıllarda geliştirdiği bir yaklaşımdır. Adı, bir topluluğun üyelerini anlatan “etno” ile yöntem bilgisi anlamındaki “metodoloji” sözcüklerinden oluşur: Etnometodoloji, insanların gündelik hayatı düzenli ve anlaşılır biçimde sürdürmek için kullandıkları yöntemleri inceler. Klasik sosyoloji toplumsal düzeni, bireylerin dışında var olan ve davranışlarını belirleyen normlarla açıklama eğilimindedir. Garfinkel ise bu düzenin, insanların her etkileşimde sergiledikleri pratik becerilerle anbean yeniden üretildiğini savunur. Ona göre kurallar davranışı kendiliğinden belirlemez; insanlar kuralları somut durumlara uygularken onlara anlam kazandırır ve yaptıklarını başkaları için anlaşılır ve hesap verilebilir (accountable) kılacak biçimde yaparlar (Garfinkel 1967). Garfinkel’in yaklaşımını geliştirdiği ilk alanlardan birinin hukuk olması da dikkat çekicidir: Jüri üyelerinin müzakerelerini inceleyerek, sıradan insanların “doğru karar” vermek için hangi pratik akıl yürütmelere başvurduğunu araştırmıştır. Etnometodolojiden doğan konuşma çözümlemesi de daha sonra mahkeme salonundaki etkileşimi ayrıntılı biçimde incelemiştir (Atkinson ve Drew 1979). Hukukçu bir okur için bu yaklaşımın özü şöyle özetlenebilir: Etnometodoloji hukukun ne söylediğini değil, hukukçuların ve hukukla karşılaşan sıradan insanların hukuku uygularken ne yaptığını sorar.
Makalenin iddiası iki katmanlıdır. Birincisi kavramsaldır: Tutanak duruşmanın kaydı değil, hukuken ilgili duruşmanın kendisini kuran bir metindir; dikte de bu kurmanın merkezindeki etkileşimsel işlemdir. İkincisi yöntemseldir: Türkiye’de duruşmaların kayda alınması yasak olsa da dikte sesli ve kamuya açık yapıldığı için bu işlem gözlemlenebilir. Bu durum, kayıt yasağına rağmen Türk mahkemelerinde etnometodolojik araştırmayı mümkün kılan nadir giriş kapılarından biridir.
Makalenin sınırı da baştan belirtilmelidir. Burada sunulan çözümleme sistematik bir saha çalışmasına dayanmaz. Metindeki duruşma ve tutanak örnekleri, uygulamada yaygın biçimde görülen kalıplardan yola çıkılarak kurgulanmış örneklerdir ve her biri böyle işaretlenmiştir. Tek istisna, uygulamadan aktarılan ve kaynağı belirtilen bir vakadır (4.2). Amaç bulgu sunmak değil, ileride yapılacak ampirik araştırmanın kavramlarını ve sorularını netleştirmektir.
Makale şu sırayla ilerler: İkinci bölüm tutanağın hukuki çerçevesini ve sözlülük ilkesiyle gerilimini ortaya koyar. Üçüncü bölüm kuramsal araçları tanıtır. Dördüncü, beşinci ve altıncı bölümler sırasıyla dikte işlemlerini, tutanak üzerindeki müzakereyi ve tutanak dilini çözümler. Yedinci bölüm tutanağın karara ve kanun yoluna taşınmasını, sekizinci bölüm bir araştırma tasarımını ele alır. Son bölüm, bulguların ses kaydı tartışması açısından ne anlama geldiğini tartışır.
2. Hukuki çerçeve: Sözlü bir yargılama, yazılı bir hafıza
CMK, duruşmayı sözlü bir yargılama olarak tasarlar; ama bu yargılamayın hukuki hafızasını tamamen yazıya bağlar. Bu bölüm, makalenin konusunu oluşturan gerilimi tanımlamak için ilgili hükümleri bir araya getirir.
CMK m. 219’a göre duruşma için tutanak tutulur ve tutanak mahkeme başkanı veya hâkim ile zabıt kâtibi tarafından imzalanır. M. 220 tutanağın başlığında bulunacak bilgileri sayar. M. 221 ise tutanağın içeriğini belirler: sanık açıklamaları, tanık ifadeleri, bilirkişi ve teknik danışman açıklamaları, okunan veya okunmasından vazgeçilen belgeler, istemler ve reddedilmişlerse gerekçeleri, verilen kararlar ve hüküm. M. 222 de yukarıda belirtilen ispat gücünü düzenler.
Kanun “tanık ifadeleri”nin tutanağa geçeceğini söyler, ama bunun nasıl yapılacağını söylemez. İfadenin kelimesi kelimesine mi, özet olarak mı yazılacağı, soruların da kaydedilip kaydedilmeyeceği ve özeti kimin yapacağı kanunda düzenlenmemiştir. Hâkimin dikte ettiği özet biçimi bir kanun kuralı değil, yerleşik bir uygulamadır. Bu boşluk, etnometodolojik açıdan önemlidir: Tutanağın nasıl üretileceği bir kuralla değil, bir pratikle belirlenir.
Kayhan (2020), kanunda dayanağı bulunmayan bu usulü “Türkçeden Türkçeye tercüme” olarak adlandırır. Teknik kayıt yapılmayan duruşmalarda tutanak, hâkimin gördüğü ve uygun bulduğu çerçevede oluşur. Zabıt kâtibi hâkimin emrindedir ve yalnızca hâkimin söylediklerini yazar. Bu adlandırma, bu makalenin ana iddiasını da özetler: Tutanak, sözlü beyanın bir kaydı değil, aynı dil içinde yapılmış bir çevirisidir.
CMK m. 183, iki istisna dışında, duruşma başladıktan sonra salonda her türlü sesli veya görüntülü kayıt ya da nakil imkânı veren aletin kullanılmasını yasaklar. HMK m. 153 de hukuk yargılamasında benzer bir yasak getirir; ancak dosyada saklı kalmak kaydıyla, yargılamanın zorunlu kıldığı hallerde mahkemenin kendisinin kayıt almasına izin verir. Ses ve Görüntü Bilişim Sistemi (SEGBİS) aracılığıyla dinlenen kişilerin beyanları ise kayda alınır ve dosyada saklanır.
Bu düzenlemelerin sonucu şudur: Yüz yüze yapılan sıradan bir ceza duruşmasında, tutanaktan bağımsız bir kayıt yoktur. Hâkimin diktesi, sözlü beyan ile hukuki kayıt arasındaki tek köprüdür.
2.3. Sözlülük ve doğrudan doğruyalık ile gerilim
Ceza muhakemesi sözlülük ve doğrudan doğruyalık ilkelerine dayanır. CMK m. 217/1’e göre hâkim, kararını ancak duruşmaya getirilmiş ve huzurunda tartışılmış delillere dayandırabilir. CMK m. 210/1’e göre de olayın delili bir tanığın beyanından ibaretse tanık duruşmada mutlaka dinlenir; bu dinleme önceki dinlemeye ilişkin tutanağın okunmasıyla yapılamaz.
Bu ilkeler sözlü beyanı yazılı belgeye üstün tutar. Ama aynı yargılama, sonraki her aşamada tamamen yazılı belgeye dayanır:
• Hâkim değişikliği: Yargılama sürerken hâkim değiştiğinde, hükmü kuran hâkim tanığı hiç dinlememiş olabilir. Tanığı yalnızca tutanaktan tanır.
• Gerekçeli karar: Duruşmayı bizzat yöneten hâkim bile gerekçeyi yazarken çoğu zaman tutanağa döner.
• İstinaf ve temyiz: Üst mahkemeler duruşmayı kural olarak yalnızca tutanak üzerinden görür.
Yani sözlülük ilkesi, tek bir ana, beyanın söylendiği ana sıkışmış durumdadır. O andan sonra hukuki gerçeklik, o anın hâkim tarafından hazırlanmış bir özetidir. Bu makalenin önerisi, bu geçişi, yani sözlüden yazılıya dönüşümü, başlı başına bir inceleme nesnesi haline getirmektir.
Dikte pratiğini çözümlemek için dört kavramsal araca ihtiyaç var: etnometodolojinin hesap verilebilirlik kavramı, Garfinkel’in kurumsal kayıtlar çözümlemesi, konuşma çözümlemesindeki formülasyon kavramı ve dilbilimsel antropolojideki metinleştirme kavramı.
3.1. Etnometodoloji ve hesap verilebilirlik
Garfinkel’e (1967) göre toplumsal eylemler, aynı zamanda kendilerini anlaşılır ve hesap verilebilir kılacak biçimde üretilir. Bir tutanak, yalnızca bir şeyi kaydetmez; okunduğunda “usule uygun yapılmış bir duruşma” olarak tanınabilir bir şey sunar. Etnometodolojik soru bu nedenle “tutanak doğru mu?” değil, “tutanak, okuyucusu için nasıl doğru, tam ve usule uygun görünür hale getiriliyor?” sorusudur.
Etnometodoloji bu soruyu bir “kayıtsızlık” tutumuyla sorar. Araştırmacı tutanağın iyi mi kötü mü olduğuna dair bir hükmü askıya alır ve onu üreten pratiği betimlemeye odaklanır. Bu tutum, normatif bir eleştiriyi dışlamaz; ama eleştiriyi betimlemeden sonraya bırakır.
3.2. Kurumsal kayıtlar: Aktuaryal ve sözleşmesel okuma
Garfinkel’in psikiyatri kliniğindeki dosyalar üzerine yazdığı “Kötü klinik kayıtları için iyi kurumsal nedenler” başlıklı çalışma bu makale için temel bir kaynaktır (Garfinkel 1967: 186–207). Araştırmacılar klinik dosyalarını eksik ve düzensiz bulmuştu. Garfinkel bunun bir kusur olmadığını gösterdi. Dosyalar, olup biteni betimleyen “aktuaryal” kayıtlar olarak değil, klinik ile hasta arasındaki ilişkinin usule uygun yürütüldüğünü sonradan gösterebilecek “sözleşmesel” kayıtlar olarak tutuluyordu. Bunları okuyan, kurumun işleyişini bilen ve boşlukları bu bilgiyle dolduran bir üyeydi.
Bu ayrım tutanağa doğrudan uyarlanabilir. CMK m. 222’nin tutanağa tanıdığı ispat gücü, öncelikle duruşmanın usule uygun yapılıp yapılmadığına ilişkindir. Tutanak, söylenenleri eksiksiz yansıtmak için değil, sonradan bir üst mahkemenin “tanık dinlenmiş, sanığa söz verilmiş, istem karara bağlanmış” diye okuyabileceği bir metin olarak üretilir. Bu bakışla, uygulamacıların “tutanak gerçeği yansıtmıyor” şikayeti iki farklı okuma biçiminin çatışması olarak görülebilir: Avukat tutanağı aktuaryal bir kayıt olarak okur, kurum ise onu sözleşmesel bir kayıt olarak üretir.
Dorothy Smith’in (1990) “metinle aracılanan toplumsal örgütlenme” kavramı da bu noktayı tamamlar. Kurumlar, olaylarla değil olayların metinsel temsilleriyle çalışır ve bu temsiller, onları kullanacak kurumsal süreçlere göre biçimlendirilir.
Heritage ve Watson (1979), konuşmada bir katılımcının önceki konuşmayı özetlemesini ya da onun “ne demek olduğunu” söylemesini formülasyon olarak adlandırır. Onlara göre formülasyon üç işlem yapar: önceki konuşmadan bazı öğeleri korur, bazılarını siler ve bazılarını dönüştürür. Ayrıca formülasyon, karşı tarafın onayını ya da itirazını davet eden bir konum yaratır.
Kurumsal ortamlarda formülasyonu kimin yapabildiği asimetriktir. Haber mülakatlarında ya da terapi seanslarında formülasyon çoğunlukla kurumsal tarafa aittir (Heritage 1985). Duruşmadaki dikte, bu asimetrinin en uç biçimlerinden biridir: Formülasyonu yalnızca hâkim yapar ve bu formülasyon hukuki sonuç doğurur.
Bauman ve Briggs (1990), bir söylemin sınırları çizilebilir, bağlamından koparılabilir ve başka bir bağlama taşınabilir bir metne dönüştürülmesini metinleştirme (entextualization) olarak adlandırır. Bu süreç üç adımda düşünülebilir: bağlamdan koparma, metin haline getirme ve yeni bir bağlama yerleştirme. Blommaert (2001), sığınma başvurusu yapanların anlatılarının bürokratik metinlere dönüşümünü inceleyerek bu sürecin eşitsizlik ürettiğini gösterir: Kurumun dilini konuşamayanların anlatıları, metinleştirmede daha çok şey kaybeder.
Tutanak, metinleştirmenin hukuk alanındaki tipik bir örneğidir. Tanığın sözü salondaki soru-cevap bağlamından koparılır, “tanık beyanı” adı verilen bir metne dönüşür ve gerekçeli karar ile kanun yolu incelemesinde yeni bağlamlarda dolaşıma girer.
3.5. Karşılaştırmalı literatür ve Türk pratiğinin özgüllüğü
Sözlüden yazılıya dönüşüm, hukuk alanında en çok polis ifadesi üzerinden çalışılmıştır. Jönsson ve Linell (1991), İsveç’te polis sorgusunun diyalog biçiminden tek sesli bir anlatıya dönüşümünü inceler. Komter (2006) ve van Charldorp (2011), Hollanda’da polisin sorgu sırasında ifadeyi bilgisayara yazarken yaptığı seçimleri ayrıntılı olarak çözümler. Komter (2002), bu yazılı ifadelerin daha sonra mahkemede nasıl kullanıldığını gösterir. Coulthard (2002), İngiltere’deki polis tutanaklarında şüphelinin ağzından yazılmış gibi görünen metinlerin aslında polisin sorularını gizlediğini ortaya koyar. Walker (1990) ise ABD’de kelimesi kelimesine kayıt tutan mahkeme stenograflarının bile sürekli yorum yaptığını gösterir.
Türk pratiği bu literatürden önemli bir noktada ayrılır. Polis ifadesi genellikle kapalı bir odada ve az sayıda kişinin yanında yazıya geçirilir. Türk duruşmasındaki dikte ise açık bir salonda, sesli olarak ve tüm katılımcıların önünde yapılır. Bu yüzden formülasyon kamusaldır: Tanık kendi sözünün nasıl yazıldığını duyar, avukatlar anında müdahale edebilir. Bu özellik, Türk pratiğini karşılaştırmalı literatür için de ilginç kılar.
4. Dikte pratiği: Koruma, silme, dönüştürme
Dikte, Heritage ve Watson’ın tarif ettiği üç işlemi kurumsal bir biçimde gerçekleştirir. Bu bölüm bunları kurgusal bir örnek üzerinden gösterir.
Aşağıdaki diyalog, bir kasten yaralama davasında tanık dinlenmesini temsil eden kurgusal bir örnektir. Kişi adları ve olay uydurmadır.
Hâkim: Olayı gördünüz mü?
Tanık: Şimdi… ben dükkândaydım, bir gürültü oldu, çıktım. Çıktığımda Mehmet yerdeydi galiba, Ali de başındaydı. Vurdu mu vurmadı mı, onu tam göremedim ama elinde bir şey vardı herhalde.
Müdafi: Elindeki neydi?
Tanık: Bilmiyorum, uzaktan… Sopa gibi bir şeydi belki, emin değilim.
Hâkim (kâtibe dikte eder): Tanık beyanında: “Ben olay günü dükkânımdaydım, gürültü üzerine dışarı çıktığımda müştekinin yerde, sanığın da başında olduğunu gördüm. Sanığın elinde sopa benzeri bir cisim vardı, vurma anını görmedim” dedi.
Dikte kısa, düzenli ve hukuken kullanışlıdır. İlk bakışta tanığın söylediklerini sadıkane özetlediği de söylenebilir. Ama yakından bakıldığında her üç işlem de iş başındadır.
|
İşlem |
Sözlü beyanda |
Tutanakta |
Olası hukuki etkisi |
|
Koruma |
Dükkânda olmak, gürültü, kişilerin konumu |
Aynı olgular, kronolojik sırayla |
Çekirdek anlatı korunur |
|
Silme |
“Galiba”, “herhalde”, “belki, emin değilim”, “uzaktan” |
Belirsizlik ifadeleri yok |
Beyan olduğundan daha kesin görünür |
|
Silme |
“Sopa” bilgisinin müdafinin sorusuna cevap olarak gelmesi |
Bilgi kendiliğinden söylenmiş gibi |
Bilginin kaynağı ve bağlamı kaybolur |
|
Dönüştürme |
“Mehmet”, “Ali” |
“Müşteki”, “sanık” |
Kişiler hukuki rollere yerleştirilir |
|
Dönüştürme |
“Elinde bir şey vardı herhalde” + “sopa gibi bir şeydi belki” |
“Sopa benzeri bir cisim vardı” |
İki tereddütlü ifade tek bir kesin tespite dönüşür |
|
Dönüştürme |
“Vurdu mu vurmadı mı, tam göremedim” |
“Vurma anını görmedim” |
Vurmanın gerçekleştiği önkabul olarak metne girer |
Son satır özellikle önemlidir. Tanık vurmanın olup olmadığını bilmediğini söylemiştir. Tutanaktaki “vurma anını görmedim” ifadesi ise, önemli bir şeyi önvarsayıyor: bir vurma anının var olduğunu. Tanık olayın gerçekleşmesine dair hiçbir şey söylemediği halde, tutanak onu olayın gerçekleştiğini kabul eden bir tanık olarak konumlandırır.
Aynı olgu soruşturma aşamasında da görülür. Kayhan (2026), soruşturmadaki ifade tutanaklarında saatlerce süren bir beyanın birkaç sayfaya indirildiğini, bu sırada tereddütlerin, ses tonunun, soru sırasının ve bağlamın kaybolduğunu belirtir. Ona göre küçük sözcük değişiklikleri büyük hukuki ağırlık taşır: Bir tahmin kesin bir beyana, “onu orada gördüm” gibi gündelik bir tespit de şüpheliyi olay yerine yerleştiren hukuki bir ifadeye dönüşebilir. Kayhan ayrıca şüphelinin kabul etmediği olguları önvarsayan sorulara dikkat çeker. Bu makalenin çözümlemesi, aynı önvarsayım mekanizmasının yalnızca sorularda değil, hâkimin formülasyonunda da işleyebildiğini gösterir.
Uygulamadan aktarılan bir örnek. Kurgusal örneklerin tarif ettiği işlemler, uygulamadan aktarılan vakalarda da görülür. Kayhan (2020), Ankara Batı 9. Asliye Ceza Mahkemesi’ndeki bir duruşmayı şöyle aktarır: Sanık müdafii, CMK m. 201 uyarınca doğrudan sorduğu soruda müştekiye olay sırasında alkol alıp almadığını sorar ve müşteki “hayır” der. Oysa dosyadaki rapora göre müşteki yüksek oranda alkollüdür. Salondaki başka bir müştekinin uyarısı üzerine müşteki iki bira içtiğini, ama olay saatinde etkisinin kalmadığını söyler. Tutanağa ise müştekinin olay tarihinde alkollü olmadığı, yalnızca iki bira içtiği ve etkisinin kalmadığı yazılır. Sonraki celsede hâkim değiştiği için, salonda olanı bilen kimse kalmaz.
Bu vaka, 4.2’deki üç işlemin birlikte çalıştığını gösterir. Müştekinin ilk “hayır” cevabı ve bu cevabın uyarı üzerine değişmesi, yani tanığın güvenilirliğini doğrudan ilgilendiren dizi, silinmiştir. Kalan iki ifade ise tek ve tutarlı bir beyana dönüştürülmüştür. Garfinkel’in (1967) “belgesel yorum yöntemi” bu dönüşümü anlamaya yardımcı olur. Bu yöntemde tek tek görünümler, alttaki bir örüntünün belgesi olarak okunur ve bu örüntüye uymayan unsurlar örüntüye uyacak biçimde yorumlanır. Vakada örüntü dosyadır: Sözlü beyan, dosyadaki rapor ve anlatı ile uyumlu hale gelecek biçimde formüle edilmiştir. Tutanak burada sözlü beyanı dosyaya değil, dosyayı sözlü beyana taşımıştır.
4.3. Dikte bir çarpıtma değil, bir işleme biçimidir
Bu çözümleme hâkimlerin beyanları bilinçli olarak çarpıttığı iddiasını taşımaz. Örnekteki dikte, savunmanın lehine bir unsuru, yani tanığın vurmayı görmediğini de korumuştur. Etnometodolojik açıdan önemli olan, dikteyi bir hata kaynağı olarak değil, kendine özgü bir beceri olarak görmektir. Hâkim, dağınık ve tereddütlü bir gündelik anlatıyı, birkaç saniye içinde, hukuken anlamlı, kronolojik ve okunabilir bir metne çevirir. Bunu yaparken üç şeye yönelir:
1. Hukuki ilgililik: Suçun unsurları açısından neyin önemli olduğu (kim, nerede, ne ile, ne zaman)
2. Okunabilirlik: Sonraki okuyucunun, yani gerekçe yazan hâkimin ya da üst mahkemenin metni zahmetsizce kullanabilmesi
3. Ekonomi: Duruşma süresinin ve tutanak uzunluğunun sınırlı olması
Sorun bu yönelimlerin kendisinde değil, sonuçlarının görünmez olmasındadır. Tutanak, dikteyi bir dikte olarak değil, tanığın sözü olarak sunar. Walker’ın (1990) gösterdiği gibi, kelimesi kelimesine kayıt bile tamamen tarafsız değildir; ama özet biçiminde dikte edilen bir tutanakta yorum, metnin her cümlesine yerleşmiştir ve izini sürmek için elde başka bir kayıt yoktur.
Kayhan (2020), uygulamada gözlenen “tutanak suiistimali” biçimlerini beş başlık altında toplar. Bu biçimler, formülasyonun üç işlemiyle şöyle eşleştirilebilir:
|
Kayhan’ın (2020) tanımladığı biçim |
Karşılık gelen formülasyon işlemi |
|
Özetleyerek yeniden çerçeveleme: Beyan hâkimin sözleriyle özetlenir ve sıralanır |
Dönüştürme |
|
İndirgeme: Beyanın argümanları yerine kısa bir kalıp yazılır |
Silme ve kalıplaştırma (6.2) |
|
Çelişkiyi gizleme: Çelişki tutanak dışı soru-cevapla giderilir |
Soru-cevap dizisinin silinmesi (4.4) |
|
Çarpıtma ve tevil: Beyanın anlamı değiştirilerek yazılır |
Dönüştürme |
|
Hiç geçirmeme: Taraf ısrar etse de beyan tutanağa alınmaz |
Tam silme |
Bu eşleşme önemli bir farkı da görünür kılar. Kayhan’ın sınıflandırması normatiftir: Bu biçimleri pratiğin sapmaları olarak tanımlar. Etnometodolojik çözümleme ise aynı işlemlerin iyi niyetli ve sıradan bir diktede de iş başında olduğunu gösterir. “Suiistimal” ile sıradan dikte arasındaki fark, işlemlerin türünde değil, derecesinde ve yönündedir. Bu yüzden sorun, yalnızca bazı hâkimlerin kötü uygulaması değil, dikte usulünün kendi yapısıdır.
4.4. Soru-cevap biçiminin kaybı
Tutanakların önemli bir kısmı beyanı tek sesli bir anlatı olarak kaydeder. Bazı durumlarda, özellikle avukat ısrar ettiğinde, “Müdafinin sorusu üzerine: …” gibi bir biçim kullanılır. Hangi biçimin ne zaman seçildiği ampirik olarak araştırılması gereken bir sorudur.
Bu kayıp, daha önce tartışılan doğrudan soru hakkı (CMK m. 201) açısından özellikle önemlidir. Bir avukatın tanığın tutarsızlığını ortaya koymak için kurduğu soru dizisi (Drew 1992), dikte sırasında tek bir cümleye indirgenebilir. Soru dizisinin etkisi duruşma salonunda kalır, tutanağa geçmez. Bu durum, Türk hukukunda “çapraz sorgunun yokluğu” olarak tartışılan meselenin bir kısmının aslında belgeleme pratiğinden kaynaklandığını düşündürür.
Uygulamaya ilişkin yazılar bu kaybın nasıl gerçekleştiğine dair somut tespitler içerir. Kayhan (2022), hâkimlerin avukatın sorusundan sonra kendi ek sorularını sorarak tanık beyanındaki çelişkileri daha kayda geçmeden giderebildiğini belirtir. Bu durumda tutanakta yalnızca “müdafi veya vekilin istemi üzerine soruldu” kalıbı yer alır; cevap ise hâkimin özetlediği versiyondur. Aynı yazara göre avukatın beyanları, CMK m. 221’in tutanağa geçirilmesini zorunlu tuttuğu unsurlar arasında sayılmadığından tutanaktan dışarıda bırakılabilir. Hâkimin daha ilk sorudan sözü kesmesi ya da sorgulamayı kendisinin sürdürmesi gibi müdahaleler de tutanağa yansımaz. Etnometodolojik açıdan önemli olan, bu müdahalelerin salonda gözlemlenebilir olması, ama yazılı hukuki gerçeklikte hiç var olmamasıdır. Tanığın avukatın sorusu karşısında düştüğü çelişki ile hâkimin bu çelişkiyi gideren ek sorusu, tutanakta tek bir tutarlı cevaba dönüşür.
4.5. İki dikte üslubu: Kesmeden dinlemek ve keserek yazdırmak
Hâkimler dikteyi aynı biçimde yapmaz. Uygulamada en az iki ayrı üslup göze çarpar. Birincisinde hâkim tanığı sonuna kadar, sözünü kesmeden dinler ve beyanın tamamını sonra tek bir özet olarak dikte eder. Bu makalede buna bütüncül dikte diyeceğiz. İkincisinde hâkim tanığın sözünü sık sık keser ve beyanı, söylendikçe, parça parça zapta geçirir. Buna da parçalı dikte diyeceğiz. Bu ayrım hâkimlerin kişisel alışkanlığı gibi görünse de etkileşimin düzeni açısından önemli farklar doğurur. Bu ayrım uygulamadan edinilen bir gözleme dayanır; ne kadar yaygın olduğu ve başka üslupların bulunup bulunmadığı sistematik olarak araştırılmalıdır.
Aşağıdaki kurgusal örnek, 4.1’deki tanık beyanının parçalı diktede nasıl işleyebileceğini gösterir:
Tanık: Ben dükkândaydım, bir gürültü oldu…
Hâkim: Bir dakika. (Kâtibe) “Olay günü dükkânımdaydım, gürültü duydum.” Evet, devam edin.
Tanık: Sonra çıktım, Mehmet yerdeydi galiba…
Hâkim (kâtibe): “Dışarı çıktığımda müşteki yerdeydi.” Devam edin.
Tanık: Müşteki yerdeydi, sanık da başındaydı.
Örnekteki son satır dikkat çekicidir. Tanık “galiba” ifadesinin silinmesine itiraz etmemiştir. Dahası bir sonraki cümlesine hâkimin versiyonundan başlar, hatta “Mehmet” yerine hâkimin kullandığı “müşteki” sözcüğünü kullanır.
|
Boyut |
Bütüncül dikte (kesmeden dinleme) |
Parçalı dikte (keserek yazdırma) |
|
Anlatının kontrolü |
Tanıkta: Anlatıyı kendi sırası ve vurgusuyla kurar |
Hâkimde: Anlatının birimlerini ve geçişlerini hâkim belirler |
|
Söylenen ile yazılan arasındaki mesafe |
Büyük: Dikte, hâkimin belleğine ve geniş bir özete dayanır |
Küçük: Her parça söylendikten hemen sonra yazılır |
|
Formülasyonun denetimi |
Toplu: İtiraz uzun bir özetin içinden ayıklanmalıdır |
Anında: Her parça tanığın ve avukatların önünde onaya açılır |
|
Tanığın konuşma biçimi |
Gündelik anlatı |
Zamanla dikteye uygun kısa cümlelere dönüşebilir |
|
Başlıca risk |
Ayrıntıların, belirsizlik ifadelerinin ve tanığın kendi sıralamasının kaybolması |
Anlatının bölünmesi ve hâkimin versiyonunun sonraki cevapları yönlendirmesi |
Bütüncül dikte, salonda tanığın anlatısını korur. Atkinson ve Drew’un (1979) ayırt ettiği anlatı biçimine yakın bir konuşma ortaya çıkar: Tanık neyi hangi sırayla ve ne kadar ayrıntıyla anlatacağına kendisi karar verir. Hâkim de neyin hukuken önemli olduğuna anlatının tamamını duyduktan sonra karar verebilir. Ama bu üslupta formülasyon büyük ölçeklidir. Birkaç dakikalık bir anlatı birkaç cümleye indirilir ve bu indirgeme hâkimin belleğine dayanır. Silme ve dönüştürme işlemleri en geniş alanı burada bulur. İtiraz etmek de zorlaşır: Tanık ya da avukat, uzun bir özetin içinden neyin eksik ya da farklı olduğunu anında ayıklamak zorundadır.
Parçalı dikte ise söylenen ile yazılan arasındaki mesafeyi daraltır. Her dikte parçası, Heritage ve Watson’ın (1979) anlamında onay davet eden bir formülasyondur. Tanık itiraz etmezse sessizliği onay sayılır. Böylece tutanak parça parça, yerinde “onaylanmış” bir metin olarak ortaya çıkar ve bu da ona daha güçlü bir sadıklık görünümü kazandırır. Oysa tanığın sessizliği kabulü değil, hâkime duyulan saygıyı ya da itiraz edebileceğini bilmemeyi gösteriyor olabilir.
Parçalı diktenin asıl etnometodolojik önemi başka bir yerdedir. Kesintiler, anlatının hangi noktada bir birim olarak bittiğine hâkimin karar vermesi anlamına gelir. Tanık zamanla bu düzene uyum sağlar, kısa ve dikteye uygun cümlelerle, yani tutanak için konuşmaya başlar. Komter (2006) ve van Charldorp (2011), Hollanda’daki polis sorgularında katılımcıların konuşmayı yazı işleminin temposuna göre ayarladığını göstermiştir. Kurgusal örnekte görüldüğü gibi tanık, bir sonraki cümlesini hâkimin formülasyonundan da başlatabilir. Bu durumda tutanak yalnızca tanıklığın ürünü olmaktan çıkar, tanıklığın kendisini de biçimlendirmeye başlar.
Her iki üslup da tarafsız değildir; ikisi de bir şeyi feda ederek bir şey kazanır. Bütüncül dikte sözlü anlatıyı korur ama onu yazıdan uzaklaştırır. Parçalı dikte yazıyı söze yaklaştırır ama anlatının denetimini hâkime taşır. Hangi üslubun ne zaman seçildiği ayrı bir araştırma sorusudur. Seçim tanığın niteliğine (örneğin çocuk ya da suç mağduru tanıklar), duruşma süresine, mahkemenin iş yüküne ve hâkimin deneyimine göre değişiyor olabilir. Ayrıca uygulamada, önce kesmeden dinleyip sonra soru-cevapla parça parça yazdırmak gibi karışık biçimlerin de bulunması muhtemeldir.
5. Tutanak üzerindeki müzakere
Dikte sesli ve kamuya açık yapıldığı için tutanağın içeriği, yazıldığı anda müzakere edilebilir. Bu, Türk pratiğinin etnometodolojik açıdan en verimli yönüdür: Tutanağın “doğruluğu” sonradan değil, salonda ve katılımcılar arasında kurulur.
Aşağıdaki örnek de kurgusaldır.
Hâkim (dikte eder): “…Olayı gördüm, sanık müştekiyi itti…”
Müdafi: Sayın Hâkim, tanık “gördüm” demedi, “duydum” dedi.
Hâkim (tanığa): Duydunuz mu, gördünüz mü?
Tanık: Duydum yani, sonra çıktım baktım, itiyordu.
Hâkim (dikte eder): “Sesleri duyup dışarı çıktım, çıktığımda sanığın müştekiyi ittiğini gördüm.”
Bu kısa sekans birkaç şeyi gösterir. İlk olarak, avukatın itirazı bir onarım (repair) girişimidir: Hâkimin formülasyonunun yanlış olduğunu ileri sürer. İkinci olarak, hâkim bu itirazı doğrudan kabul ya da reddetmez; soruyu tanığa yönelterek tanığı kendi sözünün hakemi konumuna getirir. Üçüncü olarak, sonuç ne avukatın ne de ilk diktenin versiyonudur. Yeni formülasyon ikisini birleştirir ve ayrıca “itiyordu” ifadesini “ittiğini gördüm” biçimine dönüştürür.
5.2. Müzakerenin olası sonuçları
Bir düzeltme talebi karşısında en az dört olası sonuç düşünülebilir:
1. Kabul: Hâkim talebi kabul eder ve düzeltilmiş metni dikte eder.
2. Yeniden formülasyon: Hâkim tanığa yeniden sorar ve üçüncü bir versiyon oluşturur (yukarıdaki örnek).
3. Red: Hâkim mevcut metni korur (“Tanık bunu söyledi, yazıldığı gibi kalsın”).
4. İtirazın kayda geçirilmesi: Avukat, düzeltme yapılmasa bile itirazın kendisinin tutanağa geçirilmesini ister. Uygulamaya yönelik yayınlarda bu yol, sonraki aşamalar için bir dayanak olarak önerilmektedir (Hukukçular Evi t.y.).
Dördüncü sonuç kuramsal olarak ilginçtir. Bu durumda tutanak, kendi içeriği hakkındaki bir anlaşmazlığı da kaydeder. Tutanak üzerine bir tutanak, yani bir üst-kayıt ortaya çıkar. Bu, üst mahkemenin sonradan “bu noktada bir anlaşmazlık vardı” diye okuyabileceği tek izdir.
Müzakerenin avukat için bir bedeli de vardır. Kayhan (2020), beyanın tutanağa geçirilmesi için ısrar eden avukatın hâkimle tutanak dışı bir tartışmaya girebildiğini ve “duruşma düzenini bozma” suçlamasıyla karşılaşabildiğini belirtir. CMK m. 203/1’e göre duruşma düzenini sağlamak hâkime aittir ve avukatın elinde ısrar etmekten başka bir araç yoktur. Tutanak üzerindeki müzakere bu yüzden eşit taraflar arasında yapılmaz: Müzakerenin konusu olan metni yazdıran kişi, müzakerenin sınırlarını da belirleyen kişidir.
Müdahale hakkı katılımcılar arasında eşit dağılmaz. Ampirik olarak sınanması gereken hipotezler şunlardır:
• Avukatlar müdahale etmeyi mesleki bir görev olarak görür ve bunun için kurumsal olarak tanınmış bir konuma sahiptir.
• Tanıklar kendi sözlerinin yanlış aktarıldığını fark etseler bile hâkimin sözünü kesmeye nadiren cesaret eder. Tanık, duruşma tutanağını imzalamaz; CMK m. 219’a göre tutanağı hâkim ve kâtip imzalar. Bu, soruşturma aşamasında ifade verenin tutanağı okuyup imzaladığı uygulamadan farklıdır. Bu yüzden tanığın kendi sözüne itiraz edebileceği tek an, dikte anıdır.
• Müdafisi olmayan sanıklar hem kurumsal dili bilmedikleri hem de konumları zayıf olduğu için en az müdahale imkânına sahip olanlardır. Bu da Blommaert’in (2001) metinleştirmede eşitsizlik tespitinin Türk duruşmalarındaki karşılığı olabilir.
• Zabıt kâtibi dikteyi yazarken zaman zaman “Efendim, … mı dediniz?” gibi netleştirme soruları sorar. Bu sorular hâkimin formülasyonunun da geçici ve düzeltilebilir olduğunu görünür kılar. Kâtibin dikteyi nasıl yazıya geçirdiği, yani dikte ile ekrandaki metin arasındaki fark, ayrıca incelenmesi gereken bir katmandır.
Müzakere anları, normalde görünmeyen bir şeyi görünür kılar: Tutanak, söylenenin kendiliğinden yansıması değil, seçilmiş bir versiyondur ve başka versiyonlar da mümkündür. Garfinkel’in “kural ihlali deneyleri”nde (breaching) olduğu gibi, olağan düzenin nasıl kurulduğu en iyi o düzen bozulduğunda görülür. Avukatın “öyle demedi” itirazı, tutanağın sessizce işleyen formülasyon pratiğini bir an için tartışmaya açar.
6. Tutanak dili: Kalıplar ve sesler
Tutanak, kendine özgü bir dille yazılır. Bu dilin kalıpları, yalnızca biçimsel alışkanlıklar değil, belirli hukuki işler gören araçlardır. Bu bölüm iki özelliğe odaklanır: birinci şahıs aktarımı ve kalıp formüller.
6.1. Birinci şahıs aktarımı: Tutanaktaki ses kimin sesi?
Türk tutanaklarında tanık beyanı genellikle tırnak içinde ve birinci tekil şahısla yazılır: “Ben olay günü…”. Bu, dolaysız aktarım biçimidir ve okuyucuya tanığın kendi sözlerini okuduğu izlenimini verir. Oysa önceki bölümlerde görüldüğü gibi bu cümleler hâkimin cümleleridir.
Goffman’ın (1981) “konum” (footing) kavramı bu durumu ayırt etmeye yardımcı olur. Goffman konuşmacı rolünü üçe ayırır: sözleri fiziksel olarak dile getiren seslendirici (animator), sözleri seçen yazar (author) ve sözlerin ifade ettiği tutumdan sorumlu tutulan sahip (principal). Tutanakta bu roller şöyle dağılır:
|
Rol |
Tutanakta kim üstlenir? |
|
Seslendirici |
Zabıt kâtibi (yazar) ve hâkim (dikte eder) |
|
Yazar |
Hâkim |
|
Sahip |
Tanık |
Dolaysız aktarım biçimi, yazar rolünü gizler ve metni tamamen sahibe, yani tanığa mal eder. Coulthard’ın (2002) polis tutanakları için sorduğu “Bu kimin sesi?” sorusu burada da geçerlidir. Bu gizleme, metnin sonraki kullanımında önemli sonuçlar doğurur: Gerekçeli kararda “tanık ‘sanığın elinde sopa benzeri bir cisim vardı’ şeklinde beyanda bulunmuştur” denildiğinde, hâkimin formülasyonu tanığın tanıklığının tüm otoritesini taşır.
Tutanaklar, sık tekrarlanan kalıplarla doludur. Aşağıdaki tablo, bunlardan bazılarını ve olası işlevlerini ampirik olarak sınanacak hipotezler olarak listeler:
|
Kalıp |
Tutanaktaki işlevi |
Sonraki okumadaki olası etkisi |
|
“Tanık yasal yemini yaptırıldıktan sonra dinlendi” |
Usul adımının tamamlandığını belgeler |
Üst mahkeme için usule uygunluk kanıtı |
|
“Tanık beyanına karşı diyeceğim yoktur” |
Sanığa söz verildiğini belgeler |
Sessizlik, beyanın kabulü gibi okunabilir |
|
“Önceki ifademi tekrar ederim” |
Daha önceki tutanağa atıf yapar |
Sözlü beyan, önceki yazılı metinle özdeşleşir |
|
“Hatırlamıyorum dedi” |
Bilgi eksikliğini kaydeder |
Kaynak yetersizliği mi, kaçınılan bir cevap mı olduğu ayrılamaz |
|
“Okundu, dosyasına konuldu” |
Belgenin duruşmaya getirildiğini belgeler |
Gerekçede “dosya kapsamı” ifadesine dönüşür |
|
“Müdafi veya vekilin istemi üzerine soruldu” |
Doğrudan soru hakkının kullanıldığını belgeler |
Sorunun içeriği ve biçimi, hâkimin ek soruları ve giderilen çelişkiler görünmez (Kayhan 2022) |
Bu kalıplar, Garfinkel’in sözleşmesel kayıt kavramını doğrular niteliktedir. Bunların çoğu, söylenenin içeriğini değil, bir usul adımının tamamlandığını belgeler. Örneğin “diyeceğim yoktur” kalıbı, sanığın CMK m. 215 uyarınca delil hakkında açıklama yapma hakkının tanındığını gösterir. Ama bu sessizliğin neyi ifade ettiği, yani sanığın beyanı kabul mü ettiği, yorum yapmaktan mı kaçındığı, yoksa soruyu anlamadı mı olduğu, tutanakta görünmez.
“Okundu, dosyasına konuldu” kalıbı da ilginçtir. Uygulama literatüründe, bu ifadenin gerekçeli karardaki karşılığının “dosya kapsamı” ifadesi olduğu belirtilir (Hukuki Haber t.y.). Bu bağlantı, tutanak dili ile karar dili arasındaki zinciri gösterir: Tutanaktaki bir kalıp, kararın gerekçesinde başka bir kalıba dönüşen bir kayıt oluşturur. Belgenin duruşmada nasıl “okunduğu”, yani tam olarak mı, özet halinde mi, yoksa yalnızca adı anılarak mı okunduğu, kalıp tarafından örtülür.
Dikte, gündelik dili sistematik olarak hukuki dile çevirir: “vurdu” yerine “darp etti”, “korkuttu” yerine “tehdit etti”, “Ahmet” yerine “sanık”. Bu çeviri tarafsız değildir. “Darp etti” ifadesi, “vurdu” ifadesinden daha çok bir suç tipinin unsuruna yakındır. Bu yüzden kelime seçimi, olayın hukuki nitelendirilmesine dikte sırasında, yargılama henüz bitmeden başlar.
Aynı şekilde, Kürtçe, Arapça ya da yöresel ağızlarla konuşan tanıkların beyanları standart Türkçeye çevrilir. Tercüman aracılığıyla alınan beyanlarda (CMK m. 202) bu süreç iki katına çıkar: Tanığın sözü önce tercümanın çevirisinden, sonra hâkimin formülasyonundan geçer.
Bu çeviri, dosya boyunca birikerek etkisini artırabilir. Kayhan (2026), soruşturma belgelerinde “örgütsel toplantı” ya da “kaçış hazırlığı” gibi hukuki görünümlü etiketlerin belgeden belgeye tekrarlandıkça kanıtlanmış gibi görünmeye başladığını ve savunmanın işinin bu etiketleri dayandıkları olgulara geri döndürmek olduğunu ileri sürer. Duruşma tutanağı, bu tür etiketlerin yargılama aşamasında dosyaya girdiği ya da yeniden üretildiği başlıca yerlerden biridir: Diktede bir kez kullanılan hukuki bir sözcük, gerekçeli kararda tanığın kendi sözü olarak geri döner.
7. Tutanaktan karara ve kanun yoluna
Tutanağın asıl gücü, duruşma salonundan çıktıktan sonra ortaya çıkar. Metinleştirmenin üçüncü adımı olan yeniden bağlamlama, burada gerçekleşir.
Gerekçeli karar, tanık beyanlarını genellikle tutanaktan aktarır: “Tanık X duruşmada alınan beyanında … şeklinde beyanda bulunmuştur.” Bu aktarım, formülasyonun ikinci kez yeniden bağlamlanmasıdır. Hâkimin dikte sırasında oluşturduğu metin, artık “tanık beyanı” olarak delil değerlendirmesine girer. Bu noktada metnin bir formülasyon olduğu tamamen unutulmuştur.
Yargılama sürerken hâkimin değiştiği davalarda bu durum daha da belirginleşir. Kararı veren hâkim tanığı hiç dinlememişse, tanığın sözüne ancak önceki hâkimin formülasyonu aracılığıyla ulaşabilir. Garfinkel’in klinik dosyaları örneğinde olduğu gibi, bu okuyucu metindeki boşlukları kendi kurumsal bilgisiyle doldurur: tipik bir yaralama olayının nasıl gerçekleştiğine, tipik bir tanığın neyi görebileceğine dair bilgisiyle.
7.2. Üst mahkemenin tutanak okuması
Yargıtay’ın tutanakla ilgili kararları tutanağın sözleşmesel niteliğini doğrular görünmektedir. Yargıtay, tutanakla ilgili ihlalleri genellikle biçim ve usul düzeyinde denetler. Örneğin Yargıtay 4. Ceza Dairesi, Cumhuriyet savcısının esas hakkındaki mütalaasının duruşma tutanağına yazılmamasını CMK m. 221/1-g’ye aykırılık olarak değerlendirmiştir (Yargıtay 4. CD, 2016/7082 E., 2017/23522 K.). Yargıtay 10. Ceza Dairesi de CMK m. 219 ve 220’ye aykırı tutanak düzenlemesini hukuka aykırı bulmuştur (Yargıtay 10. CD, 2025/3610 E., 2025/8541 K.).
Bu kararlar, bir şeyin tutanağa geçip geçmediğini denetler. Bir şeyin tutanağa nasıl geçtiği, yani formülasyonun sadakati ise kanun yolu denetiminin dışında kalır. Bunun nedeni CMK m. 222’dir: Tutanağa karşı yalnız sahtecilik iddiası ileri sürülebilir. Oysa bir formülasyon, tanığın sözünü ne kadar dönüştürmüş olursa olsun, sahtecilik değildir. Böylece hukuk sistemi, formülasyona itiraz etmenin kurumsal bir kanalını büyük ölçüde kapatır. Geriye kalan tek kanal, 5.2’de anlatılan üst-kayıttır: duruşma sırasında itirazın tutanağa geçirilmesi.
Ancak bu son kanal da güvenceli değildir. Kayhan (2022), itirazların ve hâkimin bunlara ilişkin kararlarının çoğu zaman tutanağa geçirilmediğini belirtir ve bu durumu “tutanak hükümranlığı” olarak adlandırır. Aynı yazar, avukatlardan sorularını önceden toplu olarak sunmalarının istendiğini ve hâkimin yalnızca uygun gördüklerini sorduğunu aktarır. Bu uygulama bir ara karar olarak tutanağa geçmediği için kanun yolu denetiminin dışında kalır. Bu tespitler, 7.2’deki çözümlemeyi bir adım ileri taşır: Üst mahkeme yalnızca tutanağa geçeni denetleyebildiğine göre, tutanağa neyin geçeceğine karar veren dikte, aynı zamanda neyin denetlenebileceğine de karar verir.
Bu tablo bir çelişkiyi ortaya koyar. Hukuk sistemi tutanağa en yüksek ispat gücünü tanır; ama bu gücün asıl dayanağı olan dikte pratiğini hiçbir kurala bağlamaz ve denetlemez. Tutanağın nasıl üretildiği, hukukun düzenleme alanının dışında, salondaki pratik akıl yürütmeye bırakılmıştır. Etnometodolojinin bu alana bakması, tam da hukukun bakmadığı yere bakması anlamına gelir.
8. Yöntem önerisi: Kayıt yasağı altında araştırma
Konuşma çözümlemesi normalde ses ya da görüntü kayıtlarına ve ayrıntılı transkripsiyona dayanır. Türk duruşmalarında bu mümkün olmadığından, bu bölüm birkaç veri kaynağını birlikte kullanan bir tasarım önerir. Amaç, her kaynağın eksikliğini diğerleriyle telafi etmektir.
|
Veri kaynağı |
Ne sağlar? |
Sınırı |
Gereken izin |
|
Açık duruşmalarda gözlem |
Sözlü beyan, dikte ve müzakere anlarının alan notları |
Notlar transkripsiyon kadar ayrıntılı olamaz |
Etik kurul; adliyede sistematik çalışma için idari izin |
|
Aynı oturumun tutanağı |
Diktenin son yazılı hali |
Erişim genellikle ancak taraf avukatı üzerinden mümkün |
Müvekkil rızası, anonimleştirme |
|
SEGBİS kayıtları |
Kayıtlı beyan ile tutanak arasında tam karşılaştırma |
Yalnızca uzaktan alınan beyanlar; erişim hukuken hassas |
Mahkeme izni, tarafların rızası, etik kurul |
|
Yargıtay ve istinaf kararları |
Üst mahkemenin tutanak okuması |
Duruşmadaki etkileşime erişim vermez |
Gerekmez (kamuya açık) |
|
Hâkim, kâtip ve avukatlarla görüşmeler |
Katılımcıların pratiğe dair açıklamaları (accounts) |
Söylenen ile yapılan aynı olmayabilir |
Etik kurul, aydınlatılmış onam |
|
Farazi duruşmalar |
Tam ses kaydı ve transkripsiyon |
Gerçek duruşmaların baskısı ve sonuçları yok |
Katılımcı onamı |
Gözlem için üç sütunlu bir not şablonu önerilir. Her tanık ya da sanık beyanı için araştırmacı şunları kaydeder:
1. Sözlü beyan: Mümkün olduğunca kelimesi kelimesine, tereddüt ifadeleri, duraksamalar ve kendini düzeltmelerle birlikte. Sorunun kim tarafından ve nasıl sorulduğu da not edilir.
2. Dikte: Hâkimin kâtibe söylediği metin.
3. Müzakere: Dikte sırasında yapılan müdahaleler, hâkimin bunlara cevabı ve sonuç.
Diktenin sözlü beyandan daha yavaş yapılması, ikinci sütunun daha doğru not edilmesini sağlar. Ancak birinci sütun, özellikle hızlı konuşmalarda, kaydedilmesi en zor olan katmandır. Bu sınırlılık açıkça raporlanmalıdır. Araştırmacı ayrıca dikte sırasında kendi notlarının da bir formülasyon olduğunun farkında olmalıdır. Ochs’un (1979) “transkripsiyon kuramdır” uyarısı burada çift anlamda geçerlidir.
Notlar ve tutanaklar, 4.2’deki tabloda önerilen koruma, silme ve dönüştürme kategorileriyle kodlanabilir. Bu kategoriler zamanla ampirik verilere göre geliştirilmelidir. Ayrıca şu karşılaştırmalar yapılabilir:
• Ağır ceza ve asliye ceza mahkemeleri arasında (heyet hâlinde ve tek hâkimli yargılama)
• Müdafili ve müdafisiz sanıklar arasında
• Türkçe konuşan tanıklar ile tercüman aracılığıyla dinlenen tanıklar arasında
• Yüz yüze ve SEGBİS ile alınan beyanlar arasında
• Bütüncül dikte ve parçalı dikte üslubunu benimseyen hâkimler arasında (4.5)
En ayrıntılı veri, farazi duruşmalardan elde edilebilir. Hukuk fakültelerinde ve barolarda yapılan bu canlandırmalarda gerçek bir hâkim ya da deneyimli bir avukat hâkim rolünü üstlenirse, dikte pratiği ses kaydı ile tam olarak çözümlenebilir. Bu veri gerçek duruşmaların yerini tutmaz, ama analitik kategorileri geliştirmek için bir pilot çalışma işlevi görebilir.
Bu makale, Türk ceza duruşmalarındaki tutanağın duruşmanın bir kaydı değil, hukuken ilgili duruşmanın kendisini kuran bir metin olduğunu ileri sürdü. Bu kurmanın merkezinde hâkimin diktesi vardır. Dikte, sözlü beyanı koruyan, silen ve dönüştüren bir formülasyondur ve bu formülasyon, dolaysız aktarım biçimi nedeniyle tanığın kendi sözü olarak görünür. Bu sonuçların üç tartışma açısından anlamı vardır.
Uygulama literatüründe, tüm duruşmaların ses ve görüntü kaydına alınmasının tutanağın gerçeği yansıtmadığına ilişkin şikayetleri azaltacağı ve maddi gerçeğe ulaşmaya katkı sağlayacağı ileri sürülmektedir (Alağüney t.y.). Bu makalenin çözümlemesi, bu öneriyi hem destekler hem de sınırlarını gösterir.
Kayıt, formülasyonu ortadan kaldırmaz. Gerekçeli karar yine özetlere, alıntılara ve seçimlere dayanacaktır; Walker’ın (1990) gösterdiği gibi kelimesi kelimesine transkripsiyon bile yorumdan bağımsız değildir. Kaydın asıl etkisi başka bir yerdedir: Tutanağın epistemik statüsünü değiştirir. Bugün tutanak, duruşmanın tek versiyonudur. Bağımsız bir kayıt olduğunda tutanak, birden fazla versiyondan biri haline gelir ve formülasyon, ilk kez sonradan karşılaştırılabilir ve itiraz edilebilir olur. Başka bir deyişle kayıt, dikteyi görünmez bir işlem olmaktan çıkarıp denetlenebilir bir işlem haline getirir.
Aynı öneri soruşturma aşaması için de dile getirilmektedir. Kayhan (2026), ifade alma işlemlerinin ses ve görüntü kaydına alınmasını, kaydın doğruluğunun yalnızca görevlinin belleğine ve sözcük seçimine bağlı kalmaması için savunur. Bu makalenin çerçevesinde bu, aynı formülasyon sorununun soruşturmadan kovuşturmaya uzanan bir zincir oluşturduğu anlamına gelir. Soruşturmada kurulan ilk anlatı duruşmaya taşınır ve tanık duruşmada “önceki ifademi tekrar ederim” dediğinde, önceki formülasyon yeni bir formülasyonun temeli olur.
Kayhan (2020), duruşma tutanakları için de öneriler sunar: dikte usulünden vazgeçilmesi, zabıt kâtiplerinin söylenenleri steno ile kaydetmesi, steno bilen kâtip sıkıntısı nedeniyle en azından duruşmaların teknik araçlarla kaydedilmesi ve tutanağa itiraz edildiğinde bu kayıtlara başvurulması. Bu son öneri, bu makalenin vardığı sonuçla örtüşür: Kaydın asıl işlevi formülasyonu ortadan kaldırmak değil, ona itiraz edilebilmesini sağlamaktır.
9.2. Yazılı bir yargılamada sözlülük
Sözlülük ilkesi, hukuk doktrininde yargılamanın bir niteliği olarak tartışılır. Bu makalenin çözümlemesi, sözlülüğün Türk ceza yargılamasında tek bir ana sıkıştığını gösterir: beyanın söylendiği ve dikte edildiği ana. Bu an, sözlülük ile yazılılığın karşılaştığı yerdir. Dikte, sözlü yargılamanın kendi kendini yazıya çevirdiği andır. Bu nedenle sözlülük ilkesinin ne ölçüde gerçekleştiği sorusu, soyut ilkeler düzeyinde değil, dikte pratiğinin ayrıntıları düzeyinde cevaplanmalıdır.
Kanun tutanağa neyin geçeceğini söyler, nasıl geçeceğini söylemez. Bu boşluk, Wittgenstein’ın ve Garfinkel’in kural izleme üzerine tartışmalarının somut bir örneğidir: Kural kendi uygulamasını belirlemez; uygulama, katılımcıların yerel ve pratik yöntemleriyle gerçekleşir. “Tanık ifadeleri tutanağa geçirilir” kuralının ne anlama geldiği, kanun metninde değil, her gün binlerce duruşma salonunda yapılan diktede belirlenir. Etnometodoloji bu pratiği görünür kılmayı önerir.
Bu makale normatif bir çalışma değildir, ama çözümlemenin bazı pratik çıkarımları vardır:
• Avukatlar için: Dikteyi dikkatle dinlemek, özellikle belirsizlik ifadelerinin silinmesine, kesinlik derecesinin yükseltilmesine ve önvarsayımların eklenmesine karşı müdahale etmek. Kritik sorularda soru-cevap biçiminin korunmasını ve itirazların tutanağa geçirilmesini istemek. Parçalı diktede sessizliğin onay sayılabileceğini göz önünde tutmak; bütüncül diktede ise tanık konuşurken not almak ve özeti bu notlarla karşılaştırmak.
• Hâkimler için: Tanığın belirsizlik ifadelerini, hukuki sonuç doğurabilecek durumlarda korumak; önemli cevapların hangi soruya ve kimin sorusuna verildiğini belirtmek.
• Hukuk politikası için: Tutanak tutma biçimine ilişkin asgari standartları tartışmaya açmak; ses kaydı tartışmasını, yalnızca “gerçeğin kaydı” değil, formülasyonun denetlenebilirliği açısından da ele almak.
9.5. Sınırlılıklar ve ileri araştırma
Makalenin temel sınırlılığı, ampirik bir veriye dayanmamasıdır. Uygulamadan aktarılan tek vaka dışında örnekler kurgusaldır ve tek tek önermeler, sekizinci bölümde önerilen araştırma ile sınanmalıdır. Özellikle şu sorular açıktır: Dikte pratiği mahkemeler ve hâkimler arasında ne kadar farklılaşıyor? Müzakere anları ne sıklıkla ortaya çıkıyor ve nasıl sonuçlanıyor? Kâtibin rolü, dikte ile ekrandaki metin arasında ne tür farklar yaratıyor? Bu soruların cevabı, Türk hukuk sosyolojisinde henüz neredeyse hiç çalışılmamış bir alanı açacaktır: hukukun günlük işleyişinin etkileşimsel düzeni.
Kuramsal ve karşılaştırmalı literatür
• Atkinson, J. M. ve Drew, P. (1979). Order in Court: The Organisation of Verbal Interaction in Judicial Settings. Macmillan.
• Bauman, R. ve Briggs, C. L. (1990). Poetics and performance as critical perspectives on language and social life. Annual Review of Anthropology, 19, 59–88.
• Blommaert, J. (2001). Investigating narrative inequality: African asylum seekers’ stories in Belgium. Discourse & Society, 12(4), 413–449.
• Coulthard, M. (2002). Whose voice is it? Invented and concealed dialogue in written records of verbal evidence produced by the police. J. Cotterill (Ed.), Language in the Legal Process içinde. Palgrave Macmillan.
• Drew, P. (1992). Contested evidence in courtroom cross-examination: The case of a trial for rape. P. Drew ve J. Heritage (Ed.), Talk at Work: Interaction in Institutional Settings içinde. Cambridge University Press.
• Garfinkel, H. (1967). Studies in Ethnomethodology. Prentice-Hall.
• Goffman, E. (1981). Forms of Talk. University of Pennsylvania Press.
• Heritage, J. (1985). Analyzing news interviews: Aspects of the production of talk for an overhearing audience. T. A. van Dijk (Ed.), Handbook of Discourse Analysis, Cilt 3 içinde. Academic Press.
• Heritage, J. ve Watson, D. R. (1979). Formulations as conversational objects. G. Psathas (Ed.), Everyday Language: Studies in Ethnomethodology içinde. Irvington.
• Jönsson, L. ve Linell, P. (1991). Story generations: From dialogical interviews to written reports in police interrogations. Text, 11(3), 419–440.
• Komter, M. (2002). The suspect’s own words: The treatment of written statements in Dutch courtrooms. Forensic Linguistics, 9(2), 168–192.
• Komter, M. (2006). From talk to text: The interactional construction of a police record. Research on Language and Social Interaction, 39(3), 201–228.
• Ochs, E. (1979). Transcription as theory. E. Ochs ve B. Schieffelin (Ed.), Developmental Pragmatics içinde. Academic Press.
• Smith, D. E. (1990). Texts, Facts and Femininity: Exploring the Relations of Ruling. Routledge.
• van Charldorp, T. (2011). From Police Interrogation to Police Record (Doktora tezi). Vrije Universiteit Amsterdam.
• Walker, A. G. (1990). Language at work in the law: The customs, conventions, and appellate consequences of court reporting. J. N. Levi ve A. G. Walker (Ed.), Language in the Judicial Process içinde. Plenum.
Türk hukukuna ilişkin kaynaklar
• 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu, m. 183, 201, 202, 210, 215, 217, 219–222.
• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, m. 153.
• Yargıtay 4. Ceza Dairesi, 2016/7082 E., 2017/23522 K., 30.10.2017.
• Yargıtay 10. Ceza Dairesi, 2025/3610 E., 2025/8541 K.
• Alağüney, A. H. (t.y.). Ceza yargısı duruşmalarında ses ve görüntü kaydı alınmasının aleniyet ilkesi çerçevesinde değerlendirilmesi. DergiPark
• Hukukçular Evi (t.y.). Duruşma tutanağı ve SEGBİS kaydı: Beyan yanlış yazıldıysa.
• Hukuki Haber (t.y.). Okundu, dosyasına konuldu. https://www.hukukihaber.net/okundu-dosyasina-konuldu
• Hukuki Haber (t.y.). Duruşmaların yayınlanması: Adli konularda ses veya görüntünün alınabileceği haller. https://www.hukukihaber.net/durusmalarin-yayinlanmasi-adli-konularda-ses-veya-goruntunun-alinabilecegi-haller
• Kayhan, F. (2020, 7 Ağustos; güncelleme 27 Aralık 2022). Beyanlarınızı tutanağa geçirtin. Hukuki Haber. https://www.hukukihaber.net/beyanlarinizi-tutanaga-gecirtin
• Kayhan, F. (2022, 17 Kasım; güncelleme 10 Ocak 2025). Çapraz sorguda muhakeme hileleri. Hukuki Haber. https://www.hukukihaber.net/capraz-sorguda-muhakeme-hileleri-1
• Kayhan, F. (2026, 1 Ekim). Ceza soruşturmasında muhakeme hileleri. Hukuki Haber. www.hukukihaber.net/ceza-sorusturmasinda-muhakeme-hileleri
NOT: Makalenin yazımında yapay zekadan yararlanılmıştır.
Next