Ceza Muhakemesi Hukukunda Gelenek ve Örfün Yeri

Giriş

Ceza muhakemesi kanunla kurulmuş bir düzendir. Buna rağmen adliyelerde kanunun yanında yazılmamış bir "işleyiş" de vardır. Herkes bilir, herkes uygular, kimse sorgulamaz.

Tartışmanın çıkış noktası, Duvara Karşı Savunma yazısında anlatılan bir asliye ceza duruşmasıdır. Avukat esas hakkındaki savunmasını yapıp beraat talep eder. Hakim kısa bir ara verir ve bir dakikadan kısa süre sonra ekranda iki sayfalık gerekçeli karar belirir. Karar, savunmadan önce yazılmış görünür. Olayı X'teki bir paylaşımıyla anlatan Av. İlker Atamer'in hakime yönelik sert sözleri ise ayrı bir tartışma başlatır.

Bu sözlere itiraz eden Başsavcı Vekili Dr. Süleyman Özar, üslubu eleştirirken sorunun kendisini de çarpıcı bir ifadeyle adlandırdı: "…Yargısal işleyişte artık örfe dönüşmüş usul hataları..." Bu yazı o ifadenin peşinden gidiyor.

Soru iki yönlüdür. Birincisi, ceza muhakemesi hukukunda gelenek ve örfe yer var mıdır, varsa nerededir? İkincisi, kanuna aykırı bir uygulama yaygınlaşıp örfe dönüştüğünde ne olur, bunun sorumluluğu kime aittir?

Kavramsal Arka Plan: Sahih ve Fâsid Örf

Örfün meşruiyetini ölçmek için en eski ve en net ayrımlardan biri fıkıh usulündedir. Sahih örf, üst normlara aykırı olmayan ve bir ihtiyaca cevap veren yaygın uygulamadır. Hukuken dikkate alınır. Mecelle'nin "Âdet muhakkemdir" kaidesi bunu ifade eder. Fâsid örf ise yaygın olmasına rağmen üst normu çiğneyen, bir hakkı ortadan kaldıran uygulamadır. Ne kadar yerleşik olursa olsun, ona hukuki sonuç bağlanmaz.

Modern hukuk da aynı mantığı taşır. Türk Medeni Kanunu'nun 1. maddesine göre hâkim, kanunda hüküm bulunmayan durumlarda örf ve âdet hukukuna başvurur. Örf kanunu tamamlar ama onun yerine geçemez. Bu yazıda "usule aykırı örf" kavramını, fâsid örfün ceza muhakemesindeki karşılığı olarak kullanıyorum. Yani kanunun çizdiği usule ters düşen ama yargı pratiklerinde yerleşmiş uygulamalar.

Ceza Muhakemesinde Örfün Sınırı: Kanunilik

Ceza hukuku, örfe en az yer veren hukuk dalıdır. Maddi ceza hukukunda bu kesindir: Anayasa'nın 38. maddesi ve TCK'nın 2. maddesi uyarınca kanunsuz suç ve ceza olmaz. Örf ne suç yaratabilir ne de ceza.

Ceza muhakemesi hukukunda tablo biraz farklıdır ama sınır yine katıdır. Muhakeme, devletin bireyin en temel haklarına müdahale ettiği alandır. Yakalama, gözaltı, tutuklama, arama ve elkoyma bu müdahalenin araçlarıdır. Anayasa'nın 13. maddesi temel hakların ancak kanunla sınırlanabileceğini söyler. 19. madde kişi özgürlüğünün ancak kanunda gösterilen şekil ve şartlarla kısıtlanabileceğini ekler. AİHS'in 5. maddesi de özgürlükten yoksun bırakmanın "yasanın öngördüğü usule uygun" olmasını şart koşar.

Buradan çıkan sonuç şudur:

• Örf kural koyamaz. Hiçbir koruma tedbiri, hiçbir hak kısıtlaması "adliyede böyle yapılır" gerekçesine dayanamaz.

• Örf kanundaki güvenceyi daraltamaz. Kanunun tanıdığı bir savunma hakkı ya da usul güvencesi, uygulamada yerleşik bir alışkanlıkla boşaltılamaz.

• Örf ancak yardımcı olabilir. Kanunun ayrıntıya girmediği, hak kısıtlaması içermeyen düzen ve işleyiş konularında yerleşik uygulamalar yol gösterebilir.

Yani ceza muhakemesinde örf, kanunun "yerine" değil, en fazla "yanında" durabilir. Kanunun "önüne" geçtiği anda usule aykırı hale gelir.

Meşru Teamüller: Örfün Yer Bulabildiği Alanlar

Örfün ceza muhakemesinde hiç yeri olmadığını söylemek de gerçekçi olmaz. Hiçbir kanun duruşma salonundaki her adımı tarif edemez. Boşlukları meslek geleneği doldurur. Bunlar, fıkıh diliyle sahih örfe karşılık gelir:

• Duruşma adabı. Mahkeme heyetine hitap biçimleri, heyet girerken ayağa kalkılması, söz alma sırasına riayet. Bazıları mevzuatta da yer alır ama asıl olarak gelenekle yaşar.

• Meslekler arası nezaket. Hakim, savcı ve avukatın birbirine karşı kullandığı dil, yazılı kurallardan çok meslek kültürüyle şekillenir.

• Yerleşik yargısal yorumlar. Yargıtay'ın istikrar kazanmış içtihatları, içtihadı birleştirme kararları dışında bağlayıcı değildir. Ama uygulamada yol gösterici bir gelenek oluşturur ve hukuki öngörülebilirliğe katkı sunar.

• İşleyiş pratikleri. Kalemde dosya inceleme, tebligat takibi, duruşma saatlerinin düzenlenmesi gibi kanunun ayrıntıya girmediği konular.

Bu teamüllerin ortak özelliği üçtür: Kanunla çelişmezler, kimsenin hakkını kısıtlamazlar ve yargılamayı kolaylaştırırlar. Üçünden sadece biri eksildiğinde teamül meşruiyetini kaybeder.

Usule Aykırı Örf: Örfe Dönüşmüş Usul Hataları

Sorun, kanunun açıkça düzenlediği alanlarda kanundan sapan uygulamaların yaygınlaşıp normal sayılmasıyla başlar. Bunların çoğu tek tek bakıldığında "küçük" görünür. İş yükü, zaman baskısı ve alışkanlıkla mazur gösterilir. Oysa her biri kanunun koyduğu bir güvenceye denk gelir:

Yerleşik uygulama

Çiğnenen kural

Hukuki sonucu

Matbu tutuklama ve tutukluluğun devamı kararları

CMK m. 101/2: kuvvetli suç şüphesi, tutuklama nedeni ve ölçülülük somut olgularla gerekçelendirilmeli

Kişi özgürlüğü ihlali (Anayasa m. 19, AİHS m. 5)

Kopyala-yapıştır tutanak ve mütalaalar

CMK m. 219 ve 221: tutanak duruşmada gerçekte olanı yansıtmalı

Tutanağın ispat gücü zayıflar, denetim imkânsızlaşır

Delilleri tartışmayan esas hakkında mütalaa

CMK m. 216/1: deliller tartışılır, iddia ve savunma dinlenir

Savunma hakkı boşalır, silahların eşitliği zedelenir

Duruşmada tartışılmamış delile dayanan hüküm

CMK m. 217/1: hüküm yalnızca duruşmaya getirilip tartışılmış delillere dayanır

Bozma sebebi

Son sözün formaliteye dönüşmesi

CMK m. 216/3: son söz sanığındır

Savunma hakkının sınırlanması (CMK m. 289/1-h)

Şablon gerekçeli hükümler

CMK m. 230 ve Anayasa m. 141/3: hüküm gerekçeli olmalı

Hukuka kesin aykırılık (CMK m. 289/1-g)

Müzakerede karara katılmayacak kişilerin bulunması

CMK m. 227: müzakerede yalnızca karara katılacak hakimler bulunur

Müzakerenin gizliliği ve tarafsızlık zedelenir

Savunmadan önce yazılmış karar

CMK m. 216 ve 217/1: hüküm, duruşmada tartışılan delil ve savunmalar değerlendirilerek kurulur; Anayasa m. 36 ve 141, AİHS m. 6

Savunma işlevsizleşir; gerekçe esaslı savunmaları karşılamaz

Bu tablodaki uygulamaların hiçbiri tek bir kişinin icadı değildir. Yıllar içinde kurulmuş, devralınmış ve "herkes böyle yapıyor" diye sürdürülmüşlerdir. Bu da onları tam anlamıyla bir örf yapar. Ama fâsid bir örf.

Buradaki tehlike sadece tek tek davalardaki hatalar değildir. Usule aykırı örf yerleştiğinde kanuna uygun davranan istisna gibi görünür. Gerekçeyi uzun yazan hakim yavaş, delilleri tek tek tartışan savcı titiz, usul itirazında bulunan avukat ise "zorluk çıkarıyor" sayılır. Normal ile istisna yer değiştirir.

Yaygınlık bir mazeret değil, aksine bir aciliyet işaretidir. Duvara Karşı Savunma yazısının ifadesiyle: "Örfe dönüşmüş bir hukuka aykırılık hâlâ hukuka aykırılıktır." Bir uyarı da gerekir: Tek başına kısa bir ara süresi, kararın önceden yazıldığının kesin kanıtı sayılmaz. Usule aykırı örfle mücadele, izlenimle değil belgeyle yapılmalıdır.

Bu örfün neden bu kadar dayanıklı olduğunu "yargısal konfor alanı" kavramı açıklar. Ceza Muhakemesinde Yargısal Konfor Alanı ve Savunmanın Hâkime Verdiği Izdırap yazısında bu alan üç unsurdan oluşur: ilk anlatı (çoğunlukla iddianame), kurumsal rutinler ve bilişsel ekonomi. Hâkim, dosyaya ilk girdiği çerçevenin içinde kalmayı tercih eder. Doğrulama yanlılığı ve anlatıyı tamamlama eğilimi bu çerçeveyi güçlendirir.

Usule aykırı örf, bireysel düzeydeki bu konfor alanının kurumsal düzeyde kalıcılaşmış hâlidir. Savunmadan önce yazılmış karar bunun en çıplak örneğidir: Savunma, zaten verilmiş bir kararın önünde yapılır. Usul ihlallerinin "esasa etkisi yok" diye geçiştirilmesi de konfor alanının uyarı işaretlerinden biridir. Savunmanın hâkimde yarattığı rahatsızlık bu yüzden bir engel değil, adil yargılamanın olağan ve gerekli bir parçasıdır. Güçlü bir savunma, mahkemeye "Acaba gerçekten öyle mi?" sorusunu sordurur.

Konfor alanının kurulduğu an da bellidir. Ceza Muhakemesinde Prematüre Kanaat ve Savunmanın Tahammül Edilmezliği yazısı bunu kanunun kendi içindeki bir gerilim olarak tarif eder. CMK m. 217 duruşma merkezli bir model öngörür: Hüküm yalnızca duruşmaya getirilip tartışılmış delillere dayanır. Ama CMK m. 174 uyarınca iddianameyi inceleyen hâkim, savunma henüz ortaya konmadan dosyanın tamamıyla karşılaşır. Çapa etkisiyle ilk anlatı, yani iddianame, sonraki bütün değerlendirmelerin referans noktası olur. Böylece prematüre kanaat doğar: Kanaat duruşmadan önce, dosya üzerinden oluşur. Ardından savunmanın tahammül edilmezliği gelir: Savunma gereksiz bir tekrar ya da zaman kaybı gibi görülür. Hak biçimsel olarak tanınır ama fiilen etkisizleşir. Usule aykırı örf, bu iki olgunun kurumsal düzeyde kanıksanmasıdır. Savunmadan önce yazılmış karar ise bu sürecin son halkasıdır.

Adliye Bir Yarı-Özerk Alan: Hukuki Çoğulluk Açısından

Hukuki çoğulluk, aynı toplumsal alanda birden fazla normatif düzenin birlikte işlemesidir. Genellikle devlet hukuku ile dini ya da yerel örfî hukuk arasındaki ilişki için kullanılır. Ama kavram, devlet hukukunun tam merkezinde, adliyenin kendisinde de işe yarar.

Antropolog Sally Falk Moore'un "yarı-özerk sosyal alan" kavramı bunu iyi açıklar. Bir meslek topluluğu, üst hukuka tabi olmakla birlikte kendi kurallarını üretir ve bu kuralları kendi üyelerine uygular. Adliye de böyle bir alandır. Kanun bir yandadır. Öbür yanda ise yazılmamış ama çok güçlü bir "adliye örfü" vardır: neyin "normal" sayıldığı, ne kadar sürede bir duruşmanın bitmesi gerektiği, hangi itirazın "gereksiz" olduğu gibi.

Murat Önderman ise bunu "düzen içinde düzen" olarak kavramlaştırır. Kavram, adliye örfünün niteliğini iyi yakalar. Usule aykırı örf, resmî hukuk düzeninin dışında ya da karşısında durmaz. Onun içinde, onun kurumlarını ve aktörlerini kullanarak işler. Tutanak, mütalaa ve gerekçeli karar gibi biçimler korunur. Değişen, bu biçimlerin içini dolduran kuraldır. Dışarıdan bakıldığında tek bir düzen görünür. İçeride ise iki düzen vardır ve günlük işleyişi belirleyen çoğu zaman ikincisidir.

Bu ikinci düzen en çok, kanunun ilan ettiği ilkeler ile uygulama arasındaki açıklıkta hissedilir. Müdafiye Ne Gerek Var Efendim! yazısı bu açıklığı bir dizi çelişki olarak ele alır. Bunlardan dördü, usule aykırı örfün doğrudan işlediği alanlardır:

• Sözlülük ve yazılılık: Hâkim kanaatini dosya üzerinden önceden oluşturur, duruşma dosyanın tekrarına dönüşür.

• Doğrudanlık ve tutanak: Duruşmadaki tartışma tutanağa özetlenerek geçer, yargılama fiilen tutanak üzerinden yürür.

• Taraf eşitliği ve kurumsal yakınlık: Hâkim ve savcı aynı meslek eğitimini ve kurumsal kültürü paylaşır, savunma bu yapının dışında kalır.

• Gerekçe ve kanaat: Şablon gerekçeler, kararı belirleyenin gerekçeden çok kanaat olduğunu gösterir.

Yazı bunun sonucunu "yapısal olarak zayıf savunma modeli" diye adlandırır. Zayıflık savunmanın bireysel yetersizliğinden değil, kurumsal yapıdan kaynaklanır. Bu tespit, usule aykırı örfün bedelini en çok kimin ödediğini de gösterir: savunma ve onun arkasındaki sanık.

Bu iki düzen çoğu zaman uyum içinde işler. Ama çatıştıklarında, günlük pratikte çoğunlukla adliye örfü kazanır. Çünkü kanun uzakta, örf ise koridordadır. Kanun denetimi, ancak bir üst mahkeme, Anayasa Mahkemesi ya da AİHM önüne gelen dosyalarda devreye girer. Örfün baskısı ise her gün, her duruşmada hissedilir. Özar'ın "örfe dönüşmüş usul hataları" tespiti, tam da bu çatışmanın adıdır. Yargının içinde ikinci bir normatif düzen oluşmuştur ve bazı noktalarda kanunun yerini almıştır.

Sorumluluk Kimde, Üslup Nasıl Olmalı?

Bir hata örfe dönüşmüşse, onun bedelini tek bir kişiye ödetmek iki açıdan yanlıştır.

Birincisi, adalete aykırıdır. Örfe dönüşmüş bir usul hatasını yapan hakim, çoğu zaman kendisinden öncekilerin kurduğu, çevresindekilerin de sürdürdüğü, kuşaktan kuşağa usta çırak ilişkisi içinde aktarılan bir işleyişin parçasıdır. İş yükü, kadro yetersizliği, performans ölçütleri ve denetim pratikleri bu işleyişi besler. Özar'ın deyişiyle bunun "bütün yükünü bir hakime yüklemek" izansızlıktır. Bu, hakimin bireysel sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Ama sorumluluğun asıl ağırlığı kurumsaldır.

İkincisi, işe yaramaz. Bir kişiyi hedef almak, sorunun sistemik olduğu gerçeğini gizler. Kişi gider, örf kalır.

Üslup meselesi. Usul hatalarını eleştirmek meşru, hatta gereklidir. Ama eleştirinin dili, eleştirinin kendisi kadar önemlidir. Yargının üç unsuru vardır: yargılama, iddia ve savunma. Avukatlık Kanunu'nun 1. maddesi, avukatın "yargının kurucu unsurlarından olan bağımsız savunmayı" temsil ettiğini söyler. Bu üç unsur birbirine saygı duymadan sağlıklı bir yargılama yapılamaz.

AİHM'in Morice/Fransa kararı bu dengeyi kurar. Avukatın yargı işleyişini eleştirme özgürlüğü geniştir. Ancak eleştiri kişisel hakarete dönüştüğünde koruma kapsamından çıkar. Hakaret içeren sözler, TCK ve baro disiplin hukuku açısından da risk taşır. Yani üslup hatası, haklı bir eleştiriyi hukuken de zayıflatır.

Üslup meselesinin bir de strateji boyutu vardır. Hibrit Kopuş Savunması Perspektifinden Önyargı ve Prematüre Kanaat Farkı yazısı iki zihinsel durumu birbirinden ayırır. Önyargı yargılamadan önce oluşur ve somut dosyadan büyük ölçüde bağımsız işler; sorun bilgiye erişimdedir. Prematüre kanaat ise yargılama sürecinde, dosya ve ilk izlenim üzerinden oluşur; bilgi reddedilmez ama seçici biçimde işlenir. Yazıya göre Türkiye pratiğinde asıl sorun önyargıdan çok prematüre kanaattir.

Bu ayırım savunmanın dozunu belirler. Önyargıya karşı çerçeve kırıcı, yüksek yoğunluklu ve sert bir savunma gerekebilir. Prematüre kanaate karşı ise kanaati içeriden gevşeten, hâkimin zihnini yeniden açan bir savunma gerekir. En büyük hata, her durumda sert ve yüksek yoğunlukla savunma yapmaktır. Usule aykırı örfün ürünü olan bir kararı hâkimin kişisel önyargısı gibi okuyup kişiye yüklenmek, bu yüzden hem yanlış teşhis hem yanlış stratejidir. Gereken sertlik değil, isabettir.

Saygının ölçüsü karşılıklı olmalıdır. Dosyayı bilmeden, ezbere savunma yapan bir avukata ağır sözler söylense, avukatlık camiasında haklı bir tepki doğar. Aynı ölçü bir hakime yöneltilen sözler için de geçerlidir. Haklı bir eleştiri, üslup yüzünden haklılığını kaybedebilir. "Üslup insanın aynasıdır" sözü bu yüzden yargı mensupları için bir nezaket kuralından öte, meslek etiğinin bir parçasıdır.

Sonuç

Ceza muhakemesi hukukunda örfün yeri dardır ama boş değildir. Duruşma adabı, meslekler arası nezaket ve yerleşik yorumlar gibi sahih teamüller yargılamayı kolaylaştırır. Örf, kanunun yanında durduğu sürece meşrudur.

Kanunun önüne geçtiği anda ise usule aykırı örf doğar. Matbu gerekçeler, kopyala-yapıştır tutanaklar, tartışılmayan deliller ve formaliteye dönüşen son söz, yaygın oldukları için meşru hale gelmez. Yaygınlıkları sadece sorunun boyutunu gösterir.

Çözümün üç ayağı vardır. Kurumsal düzeyde, usul hatalarını besleyen iş yükü ve denetim pratikleri ele alınmalıdır. Bireysel düzeyde, her yargı mensubu "herkes böyle yapıyor" mazeretini reddetme cesaretini göstermelidir. Meslekler arası düzeyde ise eleştiri, karşılıklı saygı çerçevesinde ve doğru adrese yöneltilmelidir.

Avukat açısından bu, somut adımlar demektir:

• Ara süresinin ve kararın açıklandığı anın duruşma tutanağına yazdırılması

• Kararın oluşturulma zamanını gösteren UYAP kayıtlarının istenmesi

• Kanun yolu dilekçesinde bu aykırılığın ayrı bir başlık olarak ileri sürülmesi

• Koşulları varsa Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru

• Barolar aracılığıyla belgelenmiş örneklerin sistematik olarak toplanması

Ceza muhakemesinde usul, bir formalite değil, bireyin devlet karşısındaki güvencesidir. Usulün örfe teslim edildiği yerde bu güvence de sessizce kaybolur.

Kaynaklar

• Av. Fahrettin Kayhan, Duvara Karşı Savunma, Hukuki Haber, 18.11.2026

• Av. Fahrettin Kayhan, Ceza Muhakemesinde Yargısal Konfor Alanı ve Savunmanın Hâkime Verdiği Izdırap, Hukuki Haber, 11.03.2026

• Av. Fahrettin Kayhan, Ceza Muhakemesinde Prematüre Kanaat ve Savunmanın Tahammül Edilmezliği, Hukuki Haber, 11.03.2026

• Av. Fahrettin Kayhan, Hibrit Kopuş Savunması Perspektifinden Önyargı ve Prematüre Kanaat Farkı, Hukuki Haber, 30.03.2026

• Av. Fahrettin Kayhan, Müdafiye Ne Gerek Var Efendim!, fahrettinkayhan.com