Anonimleştirme ve kaynak notu

Bu analiz, bir öğretmen hakkında 2017’de açılan ve 2024’te beraatle kesinleşen “silahlı terör örgütüne üye olma” davasının yazılı dosyasına dayanır. Kişi adları, mahkeme ve daire numaraları, esas/karar numaraları, okul, şirket ve sendika adları ile kimlik, adres ve telefon bilgileri çıkarılmıştır. Belgelerden yapılan alıntılarda da adlar aşağıdaki rol kodlarıyla değiştirilmiştir. Tarihler, zamansal analiz için gerekli olduğundan korunmuştur.

Kod

Dosyadaki rolü

S.

Sanık; meslek lisesinde bilişim öğretmeni, ailesinin yazılım şirketi üzerinden sendikalara yazılım danışmanlığı veriyor

Av. M.

Sanık müdafii (avukatlık bürosundaki ikinci avukat da aynı kodla anılmıştır)

Öğretmen B.

Sanıkla aynı derslere giren, kitabı temin eden meslektaş (hakkında ayrı dava var)

T1

İhbarcı öğrenci tanık; diğerlerinden farklı ve daha ağır iddialar ileri süren tanık

T2, T3

Diğer iki ihbarcı öğrenci tanık

T4, T5

Savunma tanıkları; hükümete yakın iki kamu görevlisi sendikasının çalışanları

Savcı-1

Esas hakkında mütalaayı veren ve beraati istinaf eden Cumhuriyet savcısı

Savcı-2

Karar duruşmasında hazır bulunan savcı

İlk Derece Mahkemesi

Ankara’da bir ağır ceza mahkemesi (heyet yargılama boyunca değişti)

İstinaf / Yargıtay

Bölge adliye mahkemesinin ilgili ceza dairesi / Yargıtay’ın ilgili ceza dairesi

Kitap K

Hz. Muhammed’in hayatını anlatan, yazarı sonradan örgütle irtibatlı sayılan bir siyer kitabı

Site X

Sanığın alan adını aldığı bir sendika haberleri sitesi

İncelenen belgeler: iddianame (29.05.2017); tensip zaptı (Haziran 2017); müdafiin beş dilekçesi (delil bildirimi, tanık dinleme usulüne iki itiraz, esas savunma, dijital materyal iadesi); 03.07.2017 ile 22.01.2020 arasındaki 14 celsenin tamamının duruşma tutanakları; 22.01.2020 duruşmasının SEGBİS çözüm tutanağı; adli bilişim bilirkişi raporu (08.11.2019, taranmış PDF); gerekçeli karar; savcılığın istinaf dilekçesi; müdafiin istinafa cevap dilekçesi (Şubat 2020); bölge adliye mahkemesinin istinaf ilamı (18.05.2021); Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığının tebliğnamesi (13.06.2022); Yargıtay ilamı; kesinleşme şerhi. Kuramsal karşılaştırma için kanunilik ilkesine ilişkin bir makale de kullanılmıştır (Keskinsoy, Kaya ve Demir, 2024).

Dosyada tanıkların kolluk ifadeleri yoktur; bunlar ancak diğer belgelerdeki aktarımlar üzerinden görülebilmektedir. Sanığın kolluk ifadesi iddianamenin içinde tam metin olarak yer alır.

Yazarın konumu. Bu çalışmanın yazarı, dosyada “Av. M.” koduyla anılan sanık müdafiidir. Belgeler savunmanın dosyasından gelmektedir ve analizde ele alınan dilekçelerin, karar duruşmasındaki savunmanın ve dört yazısının (Kayhan, t.y., 2026a, 2026b, 2026c) yazarı da aynı kişidir. Bu konum iki sonuç doğurur. Birincisi, yazar duruşma pratiklerine içeriden, bir katılımcı olarak hakimdir; Garfinkel’in (2002) “benzersiz yeterlilik” (unique adequacy) dediği üye yetkinliği, tutanakların neyi gösterip neyi dışarıda bıraktığını görmeyi kolaylaştırır. İkincisi, yazar taraftır: savunmanın hesabı bu analizde daha ayrıntılı temsil edilmiş olabilir. Bu nedenle müdafiin dilekçe ve konuşmaları da diğer katılımcılarınkiyle aynı biçimde, analizcinin görüşü yerine konmamıştır.

Giriş: vaka ve soru

Bu dava, bir kişinin “örgüt üyesi” olup olmadığının, açık bir eylem yerine sıradan nesneler ve gündelik davranışlar üzerinden nasıl bilinir hale getirildiğini gösteren yoğun bir örnektir. Suçlama 2013 baharına ait üç olguya dayanır: bir siyer (Peygamberin hayatı) kitabının öğrencilere dağıtılması, öğrencilerin bir sinema filmine götürülmesi ve bir dernekte ders çalışmaya gidilmesi. Bu olgular 2017’de, darbe girişiminden sonra, üç eski öğrencinin ihbarıyla “örgütsel faaliyet” olarak yeniden tasvir edilmiştir.

Savunma ise başka bir olguyu öne çıkarır: sanık 15 Temmuz 2016 gecesi, hükümete yakın üç sendika adına yaklaşık bir milyon üyeye darbeye karşı sokağa çıkma çağrısı içeren SMS göndermiştir. İlk Derece Mahkemesi 22.01.2020’de beraat kararı vermiş; savcılığın istinaf ve temyiz başvuruları reddedilmiş, karar 27.11.2023’te kesinleşmiştir.

Etnometodolojinin sorduğu soru “sanık gerçekten üye miydi?” değildir. Soru, dosyadaki katılımcıların (savcı, müdafi, sanık, tanıklar, hakimler, bilirkişi, zabıt kâtibi) üyeliği ve üye olmamayı hangi yöntemlerle görünür, açıklanabilir ve karar verilebilir kıldığıdır. Aşağıdaki analiz bu yöntemleri belgelerin kendisinde, “yerinde” göstermeye çalışır.

Kavramsal çerçeve

Analiz, Garfinkel’in kurduğu etnometodolojinin ve ondan türeyen üyelik kategorizasyonu analizinin yedi aracını kullanır. Hukuk, bu çerçevede kuralların mekanik uygulaması değil, kuralların somut olaya her seferinde yerel olarak “uygulanmış” kılınması olarak ele alınır.

Kavram

Kısa tanım

Bu dosyada nereye bakıyoruz

Belgesel yorum yöntemi (Garfinkel, 1967)

Tekil görünümleri altında yatan bir örüntünün “belgesi” olarak okumak; örüntü de geriye dönük olarak görünümlerle kurulur

Kitap, film, gazete, dergi, banka hesabı

İndeksikallik

İfadelerin anlamının kullanıldıkları zaman ve bağlama bağlı olması

2013’teki bir eylemin 2017’deki anlamı

Hesap verebilirlik (accountability)

Eylemlerin, onları görülebilir ve anlatılabilir kılan yöntemlerle yapılması

Gerekçeli karar, mütalaa, şablon cümleler

Üyelik kategorizasyonu (Sacks, 1972)

Kişilerin kategorilerle ve kategorilere bağlı eylemlerle betimlenmesi

Öğretmen/öğrenci, ihbarcı, “darbe karşıtı”

Degradasyon töreni (Garfinkel, 1956)

Bir kişinin kamusal kimliğinin “aslında hep böyleydi” biçiminde alt türe dönüştürülmesi

Mütalaa ve karşı-tören olarak savunma

Dünyevi akıl (Pollner, 1987)

Tek bir nesnel dünya varsayımı altında çelişen anlatıların “birinin yanıldığı” biçiminde çözülmesi

Tanık beyanları arasındaki uyuşmazlıklar

Normal suç (Sudnow, 1965)

Kurumun belirli bir suç tipi için geliştirdiği tipik vaka bilgisi

Tensip zaptı ve sorgu soruları şablonu

Önceki çalışmalarla iş bölümü. Duruşma tutanağının dikte usulüyle yazılması, söz sırası, SEGBİS çözümünden gerekçeye geçiş, kipliğin yükseltilmesi, hakimin değişmezliği ve müdafi dilekçelerinin karşı-tutanak işlevi, başka bir üyelik davası üzerine yayımlanan bir çalışmada (Kayhan, 2026c) ayrıntılı biçimde ele alınmıştır. Bu analiz o konulara yalnızca karşılaştırma gerektiğinde değinir. Ağırlığı dört konuya verir: gösterge olarak nesneler, zamansallık, üyelik kategorileri ve kanunilik/öngörülebilirlik. Dikte pratiğinin kavramsal çerçevesi ise (bütüncül ve parçalı dikte, tereddüt ifadelerinin silinmesi, kanun yolu denetiminin sınırları) Kayhan’da (2026b) ayrıca tartışılmıştır.

Dosyanın seyri

Olaylarla hükmün kesinleşmesi arasında on yıl, ilk gözaltıyla kesinleşme arasında altı buçuk yıl vardır; sanık kendi beyanına göre bu sürenin en az iki buçuk yılını görevinden uzakta geçirmiştir.

Tarih

Olay

Analitik önemi

Mart–Nisan 2013

S. okulda göreve başlar; Kitap K dağıtılır; “Selam” filmi vizyona girer (29.03.2013)

Suçlanan olguların tamamı bu birkaç haftaya sığar

15–16.07.2016

S., üç sendika adına ~1 milyon üyeye darbe karşıtı SMS gönderir

Savunmanın merkezi karşı-belgesi

16–19.05.2017

Ev araması, dijital materyale el koyma, gözaltı

17 dijital materyal ve 3 dergi emanete alınır

22.05.2017

Sulh ceza hakimliği adli kontrol (yurt dışı çıkış yasağı)

29.05.2017

İddianame; “suç tarihi” 15.07.2016 olarak yazılır

Dijital inceleme sonuçlanmadan dava açılır

20.06.2017

Tensip zaptı

Standart ByLock müzekkeresi

03.07.2017

1. celse duruşma gününden önce resen açılır; yalnızca T1 dinlenir

Tanık, sanık sorgusundan önce dinlenir; usul itirazı (1)

12.07.2017

2. celse: S. sorgulanır, T4 ve T5 dinlenir; T1’in huzurda yeniden dinlenmesi talebi reddedilir

Heyet değişmiştir, tutanakta kaydı yoktur

07.10.2017

Esas savunma dilekçesi: “15 Temmuz kriteri”, “Zahir ve Batın”

09.10.2017

3. celse: savcının talebiyle T2 ve T3 20.11.2017’ye çağrılır

“Heyet değişikliği nedeniyle önceki zabıtlar okundu” formülü ilk kez

20.10.2017

4. celse yine resen açılır; T2 ve T3 dinlenir

Usul itirazı (2)

20.11.2017

5. celse: T2 ve T3’ün huzurda yeniden dinlenmesi talebi gerekçe yazılmadan reddedilir

24.01.2018

6. celse: imza yükümlülüğü kaldırılır; özel bilirkişi talebi hakkında karar yazılmaz

03.10.2018

8. celse: Savcı-1 duruşmaya ilk kez katılır

Mütalaayı verecek savcı tanıkları dinlememiştir

18.02.2019

10. celse; mahkeme başkanı değişir

Hükmü verecek heyet oluşmaya başlar

06.05.2019

Savcı-1’in mahkumiyet mütalaası

Dijital materyaller henüz bilirkişiye verilmemiştir

25.09.2019

12. celse: materyaller bilirkişiye 20.09.2019’da verilir; savcı “tevsii tahkikat talebimiz yoktur” der ve mütalaayı tekrarlar

08.11.2019

Bilirkişi raporu: ByLock vb. veri yok; tarihsiz iki video, bir ses dosyası, başlık halinde HTML’ler

Dijital inceleme iki buçuk yıl sürer

22.01.2020

14. celse; savunmalar SEGBİS ile kaydedilir; oybirliğiyle beraat

Mütalaaya aykırı karar

03.02.2020

Savcı-1 istinaf eder; gerekçe mütalaanın birebir kopyasıdır

Şubat 2020

Müdafiin istinafa cevap dilekçesi

Savcının SMS’leri hiç anmadığı tespit edilir

18.05.2021

İstinaf dairesi başvuruyu oybirliğiyle esastan reddeder

Tek cümlelik kalıp gerekçe; sonraki belgelerde iki farklı tarih daha geçer

13.06.2022

Yargıtay C. Başsavcılığı tebliğnamesi: onama görüşü

Suç tarihi bu kez 19.05.2017 olarak yazılır

27.11.2023

Yargıtay oybirliğiyle onar

22.01.2024

Kesinleşme şerhi

Analiz

Dosya boyunca “üyelik”, bir olgu olarak bulunmaktan çok, katılımcıların ortak bildikleri bir gösterge repertuvarı üzerinden üretilir ve çürütülür. Aşağıdaki dokuz başlık bu üretimin farklı yüzlerini ele alır.

1. “Normal dava”nın şablonu

Tensip zaptı, somut olay hakkında bir şey söylemeden önce bir vaka tipini çağırır. İlk ara kararı, sanığın “bylock ve benzeri iletişim programlarını kullanıp kullanmadığının” sorulmasıdır; dosyada bu yönde hiçbir iddia yoktur. Bu, Sudnow’un “normal suç” dediği şeydir: kurum, belirli bir suç tipinin tipik unsurlarını bilir ve her yeni dosyayı bu bilgiyle açar.

Şablon en açık biçimde sanığın kolluk ifadesinde görünür. İfade tek konuşmacılı bir anlatı olarak yazılmıştır, ama sorular cevapların içinden okunabilir: “Hiçbir şekilde himmet vermedim”, “sınav sorularının verilmesi konusunda bir bilgim yoktur”, “Yurtta Sulh Konseyi isimli gurup ile kesinlikle bir ilgim yoktur, böyle bir gurup olduğunu ilk kez burada sizden duydum”, “ben kimse tarafından kullanacağım oy konusunda yönlendirilmedim”. Görünmeyen soru listesi; dershane, çocukların okulu, banka hesabı, yurt dışı seyahatleri, tayinler, fişleme, abonelikler ve uygulamaları kapsar. Burada önemli olan, ifadenin metne dönüşümünden çok, cevapların arkasından okunabilen bu soru listesinin bir vaka tipini daha sanık konuşmadan kurmuş olmasıdır. İddianameye göre bu ifade, terörle mücadele birimi değil, “Uyuşturucu İle Mücadele Şube Müdürlüğünde” alınmıştır. Bu ayrıntı, darbe sonrası soruşturmaların kurumların olağan iş bölümünü aştığını düşündürür; şablon, onu uygulayan birimin uzmanlığından bağımsız olarak işleyebilmektedir.

İddianame bu şablonun ileriye dönük işleyişini açıkça söyler: el konulan cihazlarda “hiçbir suç unsuruna rastlanılmasa bile kamu davası açmak için yeterli delilin bulunduğu” belirtilerek dava açılmış, inceleme sonucunun “bilahare” gönderileceği yazılmıştır. Delil burada geçmişte bulunan bir şey değil, gelecekte gelmesi beklenen bir şeydir. Beklenen delil iki buçuk yıl sonra olumsuz geldiğinde taraflar “rapora bir diyeceğimiz yoktur” der; şablonun doldurulamayan bir hücresi sessizce kapanır. Tutanaklar bu beklemenin sırasını da gösterir. Savcı-1 esas hakkındaki mütalaasını 06.05.2019’da verir; dijital materyaller ise bilirkişiye ancak dört ay sonra, 20.09.2019’da teslim edilir. 12. celsede savcı “tevsii tahkikat talebimiz yoktur” der; 12. ve 13. celselerde aynı mütalaayı tekrarlar; mahkeme ise aynı celselerde raporun “beklenilmesine” karar verir. Mütalaa, beklenen delilden önce gelir ve onu beklemeye ihtiyaç duymaz.

İddianamenin yapısı. İddianame bu şablonun en yalın örneğidir. Metnin yaklaşık üçte biri (yüzde 32) örgütün genel tarifine ayrılmıştır: Milli Güvenlik Kurulu kararı, Emniyet raporu, hiyerarşi, himmet, gizlilik ve ByLock programının teknik anlatımı. Oysa sanığın ByLock kullandığına dair bir iddia yoktur. Sanığa özgü kısım tek cümleyle başlar: soruşturmaya, üç öğrencinin “bilgi almasında adı” geçtiği için başlanmıştır. Tanıkların ne söylediği iddianamede aktarılmaz. Ardından sanığın kolluk ifadesi tam metin olarak gelir ve metnin yarısından fazlasını (yüzde 55) kaplar. Banka hesabı ve yurt dışı giriş-çıkış kaydı eklenir; metin, “tüm dosya kapsamı birlikte değerlendirildiğinde” suçun işlendiği sonucuna varır.

Bu yapıda suçlama kendi sözleriyle değil, sanığın inkârının aynasında görünür. Kitap, dernek, gazete aboneliği, bir sitede hükümet aleyhine yayın, öğrencileri belirli bir üniversiteye yönlendirme ve “abilere çağırma” iddiaları iddianamede yalnızca sanığın “kesinlikle … yapmadım” cümlelerinde vardır. Belgesel yorum burada en saf hâliyle işler: örgütün genel tarifi bir örüntü olarak, sanığın kendi biyografisi (çocuklarının okulu, banka hesabı, dergiler, bir otelde konaklama) o örüntünün belgeleri olarak yan yana konur. İki metin arasındaki bağı kuran bir anlatı yoktur; bağı yan yana konmanın kendisi kurar. Mütalaadaki üç eylem (sinema, dernek, kitap) iddianamede bir suçlama olarak değil, iki yıl sonra yargılamada alınan tanık beyanlarından derlenerek ortaya çıkar.

2. Belgesel yorum yöntemi: nesnelerin gösterge oluşu

Dosyadaki nesneler (bir siyer kitabı, bir film bileti, bir gazete aboneliği sorusu, 2004 ve 2009 tarihli dergiler, çocukların okul taksitleri için açılmış bir banka hesabı, sabit diskte iki video) kendi başlarına bir şey kanıtlamaz. Bunlar ancak “örgüt üyeliği” diye bir alt örüntünün belgeleri olarak okunduğunda anlam kazanır; örüntü de yine bu belgeler bir araya getirilerek kurulur. Garfinkel’in belgesel yorum yöntemi tam olarak bu döngüdür.

Savcı-1’in mütalaası bu dönüşümü bir dil kalıbıyla yapar: “dernek adı altında örgüt evlerine davet edilmesi”, “dini kitap adı altında terör örgütüne ait kitabın”. “Adı altında” formülü, görünen ile gerçek arasına bir mesafe koyar ve görüneni maske olarak okur. T1’in beyanında “ders çalışma” ve “namaz kıldık” olarak geçen akşam, mütalaada “örgüt evi”ne dönüşür.

Çarpıcı olan, müdafiin de aynı ontolojiyi paylaşmasıdır. Savunma dilekçesinin “Zahir ve Batın” başlıklı bölümü örgütü görünen bir yüzü (dini yayınlar, okullar, banka) ve gizli bir çekirdeği olan bir yapı olarak tarif eder. Taraflar görünümlerin arkasında bir gerçeklik olduğunda anlaşır; anlaşamadıkları nokta, sıradan bir yurttaşın 2013’te bu gerçekliği görebilecek konumda olup olmadığıdır. Savunma bu noktada devleti örnek gösterir: örgüt devleti bile aldatabilmişken, sıradan vatandaştan “Devletin gösteremediği feraset ve öngörüyü” beklemek haksızlık olacaktır.

3. Zamansallık ve indeksikallik: “suç tarihi” sorunu

Tensip zaptı ve gerekçeli kararın başlığında suç tarihi 15.07.2016 olarak yazılıdır; oysa suçlanan olguların tamamı 2013 baharına aittir. Darbe gecesi burada olgusal bir tarih değil, kategorik bir çapadır: üyelik ondan geriye doğru okunur. Aynı kitap 2013’te “Kutlu Doğum Haftası” etkinliğidir; 2017’de T3 onu “karakolda yasaklı olduğunu öğrendikten sonra çöpe attığını” anlatır. Nesne değişmemiş, anlamını belirleyen zaman değişmiştir.

Suç tarihi dosya boyunca da sabit kalmaz. İddianame, tensip zaptı ve gerekçeli karar 15.07.2016’yı; Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığının tebliğnamesi gözaltı tarihi olan 19.05.2017’yi yazar. Yargıtay ilamı ise suç tarihinin beraat kararının niteliği gereği “yazılmadığını” belirtir. Hiçbir belge, suçlanan olguların gerçekleştiği 2013 baharını suç tarihi olarak göstermez. Suç tarihi alanı, bir olayın zamanını değil, dosyanın hangi kurumsal anla ilişkilendirildiğini kaydeder: önce darbe gecesi, sonra gözaltı, en sonunda hiçbiri.

Film de aynı dönüşümü yaşar. Gerekçeli karar “Selam”ı “fetö’nün çektiği filmler arasında” sayar. Oysa film 29 Mart 2013’te ülke genelinde ticari olarak vizyona girmiş, yalnızca Türkiye’de yaklaşık 7,4 milyon dolar hasılat yapmış bir yapımdır (Box Office Mojo, t.y.). Bu analizin yazıldığı tarihte (Kasım 2026), yazarın gözlemine göre film YouTube’da hâlâ herkesin erişimine açıktır.[1] Aynı nesne, bir yargılamada üyeliğin belgesi olarak okunurken kamusal alanda yasaklanmadan dolaşmaya devam eder.

Bu durum belgesel yorumun neyi sorguladığını açıkça gösterir. Sorgulanan nesnenin kendisi değil, belirli bir kişinin belirli bir zamanda nesneyle kurduğu ilişkidir. Filmi bugün izlemek suç sayılmaz; 2013’te bir öğretmenin öğrencileriyle izlemesi ise bir “ısındırma” aracı olarak okunabilir. Kayhan’ın (2026a) kitaplar için önerdiği “zamanlama ve meşruiyet” ilkesi, yasal olarak gösterime girmiş ve hâlâ erişilebilir olan bir film için daha da güçlü biçimde geçerlidir.

Kitap K için de durum aynıdır. Yazarın gözlemine göre kitabın PDF’i internette hâlâ erişilebilir durumdadır. Kitap ayrıca büyük bir çevrimiçi sahaf portalında birden fazla baskısıyla satıştadır; bu ilanlardan biri, müdafiin dilekçesinde andığı 2010 tarihli gazete promosyonu baskısıdır. Kitabın bir baskısı bir devlet üniversitesinin kütüphane kataloğunda da kayıtlıdır. Mütalaanın dayandığı iki nesne, yargılamanın başlamasından yaklaşık on yıl sonra ne yasaklı ne de erişilmez durumdadır. Nesnenin hukuki statüsü kamusal dolaşımda değil, yalnızca belirli bir dosyanın içinde değişmiştir. Bu, Kayhan’ın (2026a) “örgütsel doküman” kavramının tanımsızlığına ilişkin tespitini somutlaştırır.

Tüm taraflar bu indeksikalliği yönetmek zorundadır ve her biri bunu farklı bir dönemlendirmeyle yapar:

• Sanık, örgütün “devletle olan kavgasının” Aralık 2013’te başladığını, kitabın ise Nisan 2013’te okutulduğunu söyler.

• Müdafi, Diyanet’in kitaba ilişkin çekincesini ancak 2018’de yazılı olarak bildirdiğini, örgüt raporunun Temmuz 2017 tarihli olduğunu ve bir gazetenin kitabı 2010’da promosyon olarak dağıttığını hatırlatır.

• Mahkeme, eylemlerin “örgütün gerçek yüzünün toplum genelinde anlaşılmaya başladığı süreçten önceye ait olduğunu” ve o tarihte “dini faaliyet olarak görülebileceğini” kabul eder.

Mahkemenin dönemlendirmesi, hükmün taşıyıcı unsurudur. Bir olgunun suç teşkil edip etmediği, olgunun kendisine değil, olgu ile “herkesin bildiği” bir kamusal bilgi eşiği arasındaki zamansal ilişkiye bağlanmıştır. Bu eşik hiçbir kanun metninde yazmaz; pratik muhakemede kurulur.

4. Üyelik kategorizasyonu: kim, kimin adına konuşuyor?

Dava bir kategori mücadelesidir. İddianın kurduğu dizide S., “öğrencilerini örgüte ısındıran öğretmen”dir. Öğretmen–öğrenci çifti, Sacks’ın “standart ilişkisel çift” dediği türdendir: öğretmene bağlı eylemler (kitap önermek, sınav yapmak, ödül vermek) masum ve beklendik eylemlerdir. İddia, bu kategoriye bağlı eylemleri “devamlılık, çeşitlilik, yoğunluk” arayan bir üyelik kategorisine aktarır: çeyrek altın ödülü bir “motivasyon”, sinema bileti bir “ısındırma” aracı olur.

Savunma bu kategoriyi üç yoldan bozar:

1. Görev süresi ve rolü daraltmak. S., okulda yalnızca bir haftadır görevli olduğunu, öğrencileri “çok fazla tanımadığını”, sınıfın kendi sınıfı olmadığını, derse ikinci öğretmen olarak girdiğini söyler. Kitabı Öğretmen B.’nin temin ettiğini anlatır. Fail kategorisi meslektaşa kaydırılır.

2. Karşı-kategori sunmak. “Darbe gecesi sabaha kadar SMS gönderen kişi”, “hükümete yakın sendikaların danışmanı”, hatta darbe başarılı olsaydı “beni müebbetle yargılayacaklardı” denilen potansiyel kurban. Sanık darbecileri “bu şerefsizler” diye anarak kendini ahlaki olarak devletin yanına yerleştirir.

3. Tanığı yeniden kategorize etmek. Müdafi T1’i internet arşivinden bulduğu bir haber sitesi ve babasının sendika üyeliği üzerinden “kendini ve ailesini gizleme kaygısıyla” iftira atan biri olarak çizer. Belgesel yorum yöntemi burada savunma tarafından ve ihbarcıya karşı işletilir.

Müdafiin karar duruşmasındaki bir hamlesi ayrıca dikkat çeker: S. “belki muhafazakar ve milliyetçi bir kimlikten gelmesi nedeni ile toplumun çoğu gibi sempati beslemiş olabilir”. Bu, Sacks’ın “sıradan olmayı yapmak” (doing being ordinary) dediği şeyin hukuki bir versiyonudur. Küçük bir yakınlık kabul edilir, ama “toplumun çoğu” kategorisine bağlanarak ayırt edici olmaktan çıkarılır.

5. Degradasyon töreni ve karşı-tören

Garfinkel’e göre başarılı bir degradasyon töreni (aşağılama/statü düşürme töreni), failin eylemini sıradan olmaktan çıkarıp bir tipin örneği haline getirir ve kişinin “aslında hep böyle olduğunu” gösterir. Savcı-1’in mütalaası bu yapıya uyar: tanık beyanları uzun alıntılarla sıralanır, ardından tek bir cümle onları özet bir kimliğe bağlar: sanık “örgütün ideolojisini benimseyerek”, “örgütle organik bağ içerisinde” hareket etmiştir. Alıntılanan beyanların kendisinde ise T2 ve T3 sanığın kendilerine örgüt liderinden hiç söz etmediğini, gazete aboneliği istemediğini açıkça söyler. Tören, kendi malzemesinin bir kısmını görmezden gelerek tamamlanır.

Savunma bir karşı-tören kurar ve onun merkezine darbe gecesini koyar. Retorik soru en sık başvurulan araçtır: “darbe gecesi sendikaların talebi üzerine sabaha kadar bu SMS’leri gönderen müvekkil FETÖ üyesi olabilir mi?”, “Bundan daha net, kesin ve inandırıcı delil olabilir mi?”. Soru biçimi, cevabı dinleyiciye bırakır ve onu ortak sağduyuya bağlar. Müdafi üye olsaydı ne yapacağını da kurgular: telefonunu kapatır, teknik bir bahane bulur, “gönderiyorum deyip göndermeyebilirdi”. Bu kurgu, üye olan biri için rasyonel davranışın bir modelini üretir ve sanığı bu modelin dışına yerleştirir.

Kararın gerekçesi ilgi çekici bir asimetri gösterir. Mahkeme sendika tanıklarını tutarlı ve itibar edilebilir bulur, ama hükmün son paragrafı SMS’lere dayanmaz. Beraatin taşıyıcı gerekçeleri şunlardır: eylemlerin kamusal bilgi eşiğinden önceye ait olması, örgüt hiyerarşisine dair delil bulunmaması ve ByLock kullanımının olmaması. Savunmanın en güçlü karşı-belgesi, kararın resmi mantığında yardımcı bir unsur olarak kalır.

6. Usul, hazır bulunma ve arka plan beklentileri

Mahkeme üç ihbarcı tanığı, tanıkların duruşma günü şehir dışında olacaklarını bildirmeleri üzerine, “gereksiz talike sebep olunmaması” gerekçesiyle ara celse açarak ve müdafiye bildirmeden dinlemiştir. Müdafi bunu UYAP’ta “tesadüfi incelemede” öğrendiğini yazar. Burada iki pratik rasyonalite çatışır: mahkemenin dosyayı ilerletme ve tanığı kaybetmeme kaygısı ile savunmanın doğrudan soru sorma hakkı.

Tutanakların gösterdiği. Dosyaya sonradan eklenen 14 celse tutanağının tamamı bu tabloyu ayrıntılandırır. T1, 1. celsede (03.07.2017) dinlenmiştir; yani iddianame sanığa okunmadan ve sanık sorgulanmadan dokuz gün önce. Olağan celselerin ilk satırlarından biri olan “Sanık … ve müdafii … geldikleri görüldü” kaydı bu tutanakta yoktur. Sanık ve müdafiin yokluğu bir tespit olarak yazılmaz; yalnızca eksik bir satır olarak görünür. T2 ve T3’ün dinlendiği 4. celse (20.10.2017) için de durum aynıdır. Bu iki tanığı çağıran ara karar, 3. celsede savcının talebiyle ve müdafiin huzurunda verilmiştir. Müdafi tanıkların çağrılacağını ve hangi gün dinleneceklerini biliyordu (20.11.2017); bilmediği, o günün bir ay öne alındığıydı.

Resen açılan celse kendi hesabını tutanağın ilk cümlesinde verir: “Her ne kadar duruşma günü … ertelenmiş ise de; tanık … şehir dışında bulunacağından … gereksiz talike sebep olunmaması açısından … resen oturum açıldı.” “Her ne kadar … ise de” kalıbı olağan düzenden sapmayı kabul eder ve aynı cümlede gerekçelendirir. Gerekçenin muhatabı tanığın takvimidir. Savunmanın yokluğu gerekçelendirilmesi gereken bir sapma olarak bile kodlanmaz. Yokluk tutanağa yalnızca savunmanın ağzından girer: 2. celsede müdafi “yokluğumuzda dinlenen tanık beyanı” için doğrudan soru sorma hakkını ister.

Sonraki celseler resen açılan celseyi bir belgeye dönüştürür. 2. celsede T1’in ifadesinin “celse arasında mahkememizce alındığı görüldü”, 5. celsede T2 ve T3’ün ifadelerinin “mahkememizce alındığı görüldü” yazılır. Mahkeme kendi eylemini, dosyada bulduğu bir evrak gibi edilgen “görüldü” fiiliyle kaydeder. “Celse arasında” ifadesi de dikkat çekicidir: 1. celse olarak numaralandırılmış bir oturum, bir sonraki tutanakta celseler arasında yapılmış bir işlem olarak anılır. Celsenin hukuki niteliği, onu aktaran belgede kayar.

Müdafiin buna tepkisi bir “ihlal” (breaching) etkisi yaratır. Dilekçelerde Anayasa, AİHS ve CMK hükümleri hep aynı kayıtla anılır: “yürürlükte olduğunu varsaydığımız”, hatta “Mahkemece bilindiğini varsaydığımız”. Normalde söylenmeyen arka plan beklentisi (kanunun yürürlükte olduğu ve mahkemenin onu bildiği) açıkça dile getirilir ve bir varsayıma indirgenir. Bu ironi, mahkemenin davranışını hesap vermeye çağıran bir suçlamadır; ikinci dilekçede bu, “kanunu fiilen yürürlükten kaldıran aksiyoner bir tutum” ve “30 yıllık bir avukat olarak” duyulan endişe ile açık bir eleştiriye dönüşür.

Mahkemenin yanıtı bir şablon cümledir. Gerekçeli kararda, delil listesinin hemen ardından, “Dosyamızda hukuka aykırı yöntemlerle elde edilmiş ve bu nedenle hükme dayanak yapılmış delil bulunmamaktadır” denir. İtiraz tartışılmaz, bir formülle kapatılır. T1’in huzurda yeniden dinlenmesi talebi 2. celsede, sanığın sonradan aktardığından biraz farklı bir formülle, “dosyanın esasına katkı sağlamayacağı kanaatine varılmakla” reddedilmiştir. T2 ve T3 için aynı talep 5. celsede, savcının “reddine” yönündeki mütalaası üzerine “istem gibi” ve hiçbir gerekçe yazılmadan reddedilmiştir. Ret gerekçesi önce bir kalıba, sonra kalıbın da yokluğuna iner. Sonuçta mahkeme T1’in tek başına kalan iddialarına zaten itibar etmediği için usul sorunu hükmün içinde görünmez hale gelir; beraat, usul itirazını “gereksiz” kılar.

Kayhan’ın (2026c) incelediği başka dava, hiç dinlenemeyen bir tanığın yokluğu etrafında örgütlenmişti. Bu dosyada sorun tersidir: tanıklar dinlenmiş, ama savunma yokken dinlenmiştir. Eksik olan tanık değil, savunmadır. Mahkemenin tepkisi de farklıdır: orada usulü eleştiren müdafi yaptırımla karşılaşmıştı; burada itiraz yaptırımla değil, sessizlikle ve bir şablon cümleyle karşılanır.

Bir üyenin kendi analizi: “göstermelik duruşma”. Müdafi (bu çalışmanın yazarı), yargılama henüz sürerken, 11. celseden sonra, bu davanın sürecini inceleyen bir yazı yayımlamıştır (Kayhan, t.y.). Yazı, hukuk literatüründe karar incelemelerinin yaygın, yargılama sürecini inceleyen çalışmaların ise neredeyse hiç olmadığını belirterek başlar. Etnometodolojinin “üyeler kendi pratiklerinin analistidir” iddiasının somut bir örneğidir: katılımcı, kurumun kendi ürettiği kayıtları malzeme olarak kullanarak duruşmanın nasıl yapıldığını yazar.

Yazının merkezi kategorisi “göstermelik duruşma”dır. Duruşmalar yapılmaktadır, ama hükmü verecek hakimler delillerle doğrudan temas etmemektedir. Yazarın verdiği sayılara göre o tarihe kadar 11 duruşmada 8 hakim görev almış, hiçbir hakim tüm celselere katılmamış, savcı da değişmiştir. Bu kategori, Garfinkel’in hesap verebilirlik kavramının bir üye tarafından yapılmış eleştirel bir okuması gibidir: duruşma, delilin tartışıldığı bir yer olmaktan çıkıp, CMK 217’nin “huzurda tartışılmış delil” koşulunun yerine getirildiğini gösteren bir törene dönüşür.

Yazı dosyadaki iki gözlemi destekler, birine de kısmen karşı durur:

• Mütalaanın bir dosya olarak dolaşımı. Yazara göre savcı mütalaayı bir flash disk ile vermiş, kâtip metni tutanağa kopyalamıştır. Mütalaayı veren savcı tanıkları dinleyen savcı değildir. Bu, mütalaanın sekiz ay sonra istinaf dilekçesine neredeyse aynen taşınmasını (Bölüm 8) açıklar: metin konuşulan bir söz değil, belgeden belgeye kopyalanan bir dosyadır.

• Usul itirazının sürekliliği. Yazı, dilekçelerdeki CMK 181, CMK 201, Anayasa 90 ve AİHS 6/3-d argümanlarını ve yoklukta alınan beyanların “hiçbir hükme esas alınamayacağı” formülünü kamusal bir metne taşır. Mahkemede bir şablon cümleyle kapatılan itiraz, dosyanın dışında ikinci bir hayat kazanır.

• Yazının sınanması. Yazı mahkemenin heyet değişikliğini “tutanağa geçirme gereği” duymadığını söyler. Tüm tutanaklar artık dosyada olduğundan bu iddia sınanabilir. Heyet 14 celse boyunca dokuz kez değişmiştir. “Heyet değişikliği nedeniyle önceki zabıtlar okundu” formülü bunların altısında (3., 8., 9., 10., 11. ve 12. celseler) yazılmış, üçünde (2., 5. ve 7. celseler, hepsi 2017–2018’de) yazılmamıştır. Yazının verdiği sayılar da doğrulanır: ilk 11 celsede sekiz hakim görev almış, hiçbir hakim bütün celselere katılmamıştır. Hükmü veren üç hakimden hiçbiri T1, T2 ya da T3’ün dinlendiği celselerde bulunmamıştır; yalnızca biri sanığın sorgulandığı 2. celsede heyetteydi. Mütalaayı veren Savcı-1 de duruşmalara 8. celseden itibaren katılmıştır. Formül yazıldığı yerde delille temasın yerine metinle teması koyar; yazılmadığı yerde metinle temas bile kayda geçmez.

Hakimin değişmezliği ve tutanağın kimin sesini taşıdığı meselesi Kayhan’da (2026c) ayrıntılı olarak ele alındığından burada genişletilmez. Bu davaya özgü olan, kararın zamanıdır: yazı beraatten önce, hükmün yönü bilinmezken yazılmıştır. Duruşmanın “göstermelik” olduğu tespiti sonradan verilen beraatle çürümez; Kayhan’ın (2026c) vakasındaki gibi, hükmün yönü ile etkileşimin niteliği farklı düzlemlerde üretilir.

7. Dünyevi akıl: çelişen anlatıların yönetimi

Üç öğrenci tanığın anlatıları birbirini tutmaz. T2 filme “gitmediğini” söyler; T3 sanığın biletleri ve mısırları ödediğini anlatır. T1, toplantıya götürülme ve gazete aboneliği için tehdit gibi diğerlerinin hiç anmadığı iddialar ileri sürer. Sanık da T1’in 2011–2012’de gerçekleştiğini söylediği ev ziyaretlerinin, kendisinin 2013’te göreve başlaması nedeniyle “imkansız” olduğunu belirtir.

Pollner’in dünyevi akıl kavramına göre, böyle “gerçeklik ayrışmaları” dünyanın tek ve tutarlı olduğu varsayımını sarsmaz; bunun yerine anlatıcılardan birinin yanıldığı, yalan söylediği ya da karıştırdığı sonucuna varılır. Taraflar bunu farklı kaynaklarla yapar:

• Müdafi, filmin vizyon tarihini internetten kontrol eder ve sanığın göreve başlama tarihiyle karşılaştırır: “Tanık açıkça yalan söylemektedir.”

• Sanık, T1’in “zamanları, olayları ve kişileri tamamen karıştırdığını” söyler; yanılgı ile kasıt arasında kararlı bir seçim yapmaz, ama “iftira” sözcüğünü de kullanır.

• Mahkeme, çaprazlama (örtüşme) yöntemini kullanır: üç tanığın ortak söylediği (kitap ve film) “birbiri ile örtüşür”; yalnızca T1’in söylediği ise “diğer tanıkların beyanları ile örtüşmediği, soyut nitelikte olduğu” için itibar görmez.

Tutanaklar, tanıkların da aynı işi yaptığını gösterir. T1, resmi kayıtların kendi anlatısıyla çelişeceğini önceden görür ve onu onarır: “kayıtlarda” derslerine Öğretmen B. ile bir başka öğretmen giriyor “görünüyordu”, “ancak” derslere S. de katılıyordu. Tanık, belgenin söylediği ile kendi gördüğü arasındaki ayrışmayı belgenin eksikliğiyle açıklar. T3 ise Site X’i, savcılık tanığı olmasına karşın, öğretmenlerin derste ödev olarak verdiği bir site projesi olarak anlatır. Aynı nesne, bir tanığın anlatısında devlet aleyhine yayın yapan bir site, ötekinde bir sınıf ödevidir. T2 ise kolluk ifadesinde de filmden söz etmediğini kendiliğinden belirtir; kendi iki beyanı arasındaki tutarlılığı güvenceye alır.

Mahkemenin yöntemi dünyevi aklın hukuki bir uygulamasıdır: doğruluk, anlatıların kesişim kümesi olarak kabul edilir. Bu yöntem kesişen kısmı sağlam olgu olarak sabitler, ardından onun hukuki anlamını zaman eşiğiyle nötralize eder. Yani mahkeme olguları reddetmez, onların “belgesi” olabilecekleri örüntüyü reddeder.

8. Metinden metne: istinaf ve kesinleşme yazıları

Kayıt pratiklerinin genel çözümlemesi (dikte, SEGBİS çözümleri, kalıp formüller) Kayhan’da (2026b, 2026c) yapıldığından, burada yalnızca bu dosyaya özgü iki noktaya değinilir.

Birincisi, istinaf dilekçesi son paragrafı dışında sekiz ay önceki mütalaanın aynısıdır. Karar duruşmasında söylenenlere ve beraat gerekçesine hiç değinmez; itiraz, itiraz edilen kararla temas etmeden yazılır. Kanun yolu metni, bir sonraki makamın ikna edilmesinden çok kanun yolunun açılmasının biçimsel koşulunu karşılamaya yöneliktir. Müdafiin istinafa cevap dilekçesi de bunu tespit eder: savcı beyanları “kısmen özetlenerek” aktarmış, darbe gecesi SMS’lerine “istinaf dilekçesinde yer bile vermemiştir”. Karşı tarafın en güçlü delilini anıp çürütmek yerine hiç anmamak, kanun yolu yazımının bir pratik çözümüdür.

İkincisi, gerekçeli karar öğrenci tanıkları, okula 2010’da başladıklarında sanığın orada “öğretmen olarak görev yaptığı” biçiminde özetler. Oysa sanık 2013’te göreve başlamıştır ve bu tarih savunmanın temel argümanıdır. Tutanaklar bu hatanın malzemesini gösterir. T2 ve T3’ün 4. celse tutanağındaki beyanları neredeyse kelimesi kelimesine aynı iki cümleyle başlar: okula 2010’da başladıklarını söyleyen cümlenin hemen ardından, sanığı okulda “öğretmen görevlisi olarak görev yapan” biri olarak tanıdıklarını söyleyen cümle gelir. Gerekçe bu iki cümleyi tek cümlede özetler; tanığın okula başladığı yıl ile sanığı tanıdığı zaman aynı zamana sıkışır. Hata özetlemede doğmuştur, ama malzemesi tutanakta hazırdır. Bu sıradan bir yazım hatası değildir: zaman sorununun (Bölüm 3) tam ortasında duran bir tarih, beraat gerekçesinin içinde düzeltilmeden kalır. Tanık adlarının farklı yazımları (T1’in ikinci adı, dinlendiği celseden dokuz gün sonraki tutanakta, hem mahkemenin hem müdafiin sözlerinde başka bir adla yazılır) ve istinaf kararı için dolaşan üç farklı tarih gibi, bu tutarsızlık da sonucu değiştirmemiş ve hiçbir üst merci düzeltme gereği duymamıştır (Garfinkel, 1967).

İstinaf kararı için dolaşan üç farklı tarihin soyağacı, dosyaya sonradan eklenen istinaf ilamı ve tebliğname sayesinde izlenebilir. İlamın kendisi 18.05.2021 tarihlidir. Tebliğname kararı 20.05.2021 tarihli gösterir; kendisi 13.06.2022 tarihlidir. Yargıtay ilamı istinaf kararını bir yerde doğru tarihle (18.05.2021), bir yerde 13.06.2022 tarihli olarak anar; ikincisi tebliğnamenin kendi tarihidir. Kesinleşme şerhi yeniden 20.05.2021’e döner. Bu tarihin neyin tarihi olduğunu (kararın yazılması, gönderilmesi ya da sisteme kaydı) gösteren bir belge dosyada yoktur. Doğru tarihi taşıyan tek üst belge Yargıtay ilamıdır; o da aynı metinde yanlış tarihi de taşır. Bir belgenin tarihi, onu aktaran belgede başka bir kararın tarihine dönüşmüştür. Tarih, olayın değil, belgeden belgeye kopyalama işinin izini taşır.

Son olarak, Kayhan’ın (2026b) dikte için tarif ettiği dönüşüm, gerekçedeki yazılı özetlemede de görülür. T1 site hakkında “Bu siteyi yönettiklerini biliyorum” der; özne çoğuldur ve sanıkla meslektaşını birlikte kapsar. Gerekçeli karar bunu “siteyi sanığın yönettiğini belirttiği” biçiminde tekil olarak özetler. Küçük bir dilbilgisel kayma, bir ortaklık iddiasını sanığa özgü bir eyleme dönüştürür. Mahkeme T1’in bu iddiasına sonuçta itibar etmediği için kayma hükmü etkilememiştir; ama kayıt, tanığın söylediğinden daha kesin bir suçlamayı taşımaya devam eder.

Tutanaklar bu tür kayıtların başka örneklerini de taşır. 9. celse tutanağı sanık ve müdafiin “geldikleri görüldü” diye kaydeder; iki satır aşağıda müdafiin aynı gün için “mazeret dilekçesi göndermiş olduğu görüldü” yazılır ve taraflara hiçbir şey sorulmadan ara karar kurulur. 13. celsede Edirne’den UYAP üzerinden gelen bilirkişi evrakının “siyah beyaz tarandığı için okunamadığı” tespit edilir ve renkli fotokopisi fiziki olarak istenir. Kalıp satırlar olayın gerektirdiğinden bağımsız olarak yazılabilmekte, elektronik dosya da kendi okunamaz kopyasını üretebilmektedir. Bunların hiçbiri hükmü etkilememiştir; kayıt, kurumsal amaçlar için yeterli sayılmıştır (Garfinkel, 1967).

9. Kesinleşme: üst denetim ve nesnelerin akıbeti

İstinaf ilamı üst denetimin en yalın biçimini gösterir. Bir sayfadan kısadır ve gerekçesi tek bir cümledir: dosya içeriğine göre “delillerde veya işlemlerde herhangi bir eksiklik olmadığı, ispat bakımından değerlendirmenin yerinde olduğu” ve ilk derece kararında “usule veya esasa ilişkin herhangi bir hukuka aykırılık bulunmadığı” belirtilir; savcının itirazları “yerinde görülmediğinden” başvuru esastan reddedilir. Cümle olayı, tanıkları, kitabı, filmi ya da SMS’leri anmaz. Savcının istinaf sebeplerini de içerikleriyle değil, yalnızca “itirazlar” olarak anar. Karar on beş ay sonra ve oybirliğiyle verilmiştir. Kanundaki esastan ret ölçütünü neredeyse aynen tekrarlayan bu cümle, başka herhangi bir esastan ret kararında da yer alabilir. Savcının istinaf dilekçesi beraat gerekçesiyle temas etmeden yazılmıştı (Bölüm 8); ilam da istinaf dilekçesiyle temas etmeden yazılmış görünür. İki metin birbirine değmeden kanun yolu tamamlanır.

Kalıbın bu dosyada taşıdığı ek bir anlam vardır. “İşlemlerde herhangi bir eksiklik olmadığı” tespiti, savunmanın tanıkların yoklukta dinlenmesine yönelik itirazlarını (Bölüm 6) da kapsayacak genişliktedir. Beraat eden sanık istinaf yoluna başvurmadığından bu itirazlar daireye bir istinaf sebebi olarak hiç gelmemiştir. Yine de kalıp, ilk derece mahkemesinin “hukuka aykırı yöntemlerle elde edilmiş … delil bulunmamaktadır” cümlesinden sonra ikinci kez, bu kez bir üst merciin ağzından, usulün eksiksiz olduğunu kayda geçirir. Beraat usul sorununu gereksiz kılmıştı; istinaf ilamı onu kayıtta kapatır.

Yargıtay ilamı da olayı yeniden anlatmaz. İlk derece mahkemesinin kabulünü tek cümleyle aktarır, istinaf dairesinin “bir isabetsizlik görmediğini” not eder ve savcının temyiz sebeplerini “yerinde görülmemekle” kapatır. Üst derece denetimi, olayı yeniden değerlendirmek yerine alt derecenin ürettiği hesabın biçimsel yeterliliğini teyit eder. Davanın on yıllık geçmişi bir sayfalık bir onaya, ardından bir tabloya (“Beraat”, “Temyizde Onama”) sıkışır.

Hüküm nesnelere de ayrı ayrı akıbet biçer. 2004 ve 2009 tarihli iki dergi ile 2004 tarihli bir aile dergisi karar kesinleşince imha edilecek; cihazların çoğu sahibine iade edilecek; video dosyalarını içeren iki sabit disk ise “delil olarak saklanacaktır”. Kişi beraat ederken, onun hakkında şüphe üretmiş nesnelerin bir kısmı imha, bir kısmı arşivlenir. Kurum, belgesel yorumun malzemesini bir sonraki okuma ihtimaline karşı saklar.

Tartışma: kanunilik idealinden yerel ölçütlere

Dosyanın en önemli bulgusu, üyeliğin ölçütlerinin kanunda değil, yargılama pratiklerinde ve hatta basında oluşmasıdır. Müdafi bunu açıkça yazar: örgüt üyeliğinin kriterlerini “yargısal içtihatlardan değil, daha çok basında yer alan haberlerden öğrendik”; bu kriterler “henüz Yargıtay denetiminden geçmiş ve içtihat halini almış değil, ama yargılamalar bu kriterler üzerinden sürüyor”. “15 Temmuz kriteri” adını da bu haberlerden alır ve dava boyunca bir hukuk kuralı gibi kullanır.

Keskinsoy, Kaya ve Demir (2024), Anayasa Mahkemesi içtihadında kanunilik ölçütünün erişilebilirlik, açıklık ve öngörülebilirlik unsurlarını inceler. Makale, ceza hukukunda kanunilik ilkesinin katı uygulanması gerektiğini, yargı organının suçun kapsamını yorum yoluyla genişletmemesi gerektiğini ve yargısal yorumun ancak “erişilebilir ve makul olarak öngörülebilir” olduğu ölçüde meşru olduğunu vurgular. Makale bu tür örgüt üyeliği davalarını doğrudan ele almaz; yine de normatif çerçevesi bu dosyayı okumak için kullanışlı bir karşıt sunar.

Etnometodolojik bakış, öngörülebilirliğin yalnızca normun bir niteliği olmadığını, yargılamada yerel olarak üretilen bir şey olduğunu gösterir. Bu dosyada öngörülebilirlik üç ayrı düzlemde işler:

Düzlem

Soru

Dosyadaki cevap

Fail açısından

2013’te bir öğretmen bu kitabın ileride örgüt belgesi sayılacağını öngörebilir miydi?

Müdafi: “Bunun 2013 yılında müvekkilimin öngörmesi mümkün değil.” Mahkeme bunu kamusal bilgi eşiğiyle kabul eder.

Ölçüt açısından

Hangi davranışların üyelik göstergesi sayılacağı önceden bilinebilir mi?

Ölçütler basından ve toplantılardan öğrenilir; taraflar onlara bir hukuk kuralı gibi yönelir.

Yargılama açısından

Usul kuralları öngörülebilir biçimde uygulanıyor mu?

Tanıklar bildirimsiz dinlenir; müdafi kanunun yürürlüğünü “varsayım” olarak anmak zorunda kalır.

Mahkemenin beraat gerekçesi, yasada yazılı olmayan bir zaman eşiği kurarak fail açısından öngörülebilirlik sorununu çözer. Aynı hamle, ölçütün kendisinin yargısal pratikte üretildiğini de gösterir: eşik bu davada sanığın lehine işlemiştir, ama başka bir heyetin elinde başka bir yere konabilir. Hukuk dogmatiğinin “kanunun kalitesi” dediği şey, pratikte bir ilk derece heyetinin olguları hangi örüntünün belgesi olarak okuduğuna bağlı kalır.

Suç aleti olarak kitap: “örgütsel doküman” bir üye kategorisidir

Kayhan (2026a), yine bu çalışmanın yazarı tarafından, kitapların ceza yargılamasında delil ya da “suç aleti” olarak kullanılmasını ele alan bir görüş yazısında, “örgütsel doküman” kavramının TCK’da ve CMK’da tanımlanmadığını savunur. Yazara göre bu, kolluk raporlarında ve iddianamelerde doğmuş bir uygulama terimidir ve hukuki dayanağı davadan davaya kayar. Bu tespit etnometodolojik açıdan önemlidir: “örgütsel doküman”, kanunun tanımladığı bir kategori değil, kurum üyelerinin pratik işinde üretip kullandığı bir üye kategorisidir. Bu dosyadaki “terör örgütüne ait kitap” nitelemesi de aynı türdendir.

Yazının önerdiği hukuka aykırılık ilkeleri, bu analizdeki bulgularla doğrudan örtüşür:

Kayhan’ın ilkesi (2026a)

Bu dosyadaki karşılığı

Analizdeki yeri

İçerik incelemesi zorunlu olmalı

Mahkeme Kitap K’nın içeriğini incelemez; kitabı okuyan tek katılımcı müdafidir (“edindim, okudum”)

Bölüm 2

Zamanlama ve meşruiyet: yasal satılmış kitabın geriye dönük kullanımı

Kitap 2010’da bir gazetenin promosyonudur; beraat zaman eşiğine dayanır

Bölüm 3

Kast (mens rea) ve örgütsel faaliyetle bağın ayrıca kanıtlanması

Mahkeme “örgüt hiyerarşisi içinde” yer aldığına dair delil arar ve bulamaz

Bölüm 5

Yasal kitapların silahlarla birlikte teşhir edilmemesi

Kolluk teşhiri, degradasyon töreninin kamusal bir biçimidir; bu dosyada dergiler imha, diskler arşiv için ayrılır

Bölüm 5 ve 9

Olağan davranışın kendiliğinden üyelik sayılmaması (yazıda anılan AİHM Yalçınkaya/Türkiye, 2023)

Banka hesabı, çocukların okulu ve dergiler hükümde belirleyici sayılmaz

Bölüm 2

Yazıda anılan bir Yargıtay kararına göre (16. Ceza Dairesi, 9 Temmuz 2019), üyelik için organik bağ gerekir; sempati ya da yayınları okumak yeterli değildir. Bu, müdafiin karar duruşmasındaki tavizini açıklar: sanığın “sempati beslemiş olabileceği”, “bir iki dergisini okumuş olabileceği” kabulü, içtihadın eşiğin altına yerleştirdiği davranışlarla sınırlı tutulmuştur. Taviz, hukuken güvenli bölgede kalacak biçimde kalibre edilmiştir.

Yazı, devletlerin bugün kitapları ateşle değil dosyalarla yok ettiğini de söyler. Bu dosya bu gözlemin mikro bir örneğidir: kitabın anlamı içeriğinde değil, onu bir örüntünün belgesi yapan evrak zincirinde (ihbar, kolluk tutanağı, mütalaa, emanet kaydı, imha müzekkeresi) üretilir.

Bu bulgu eleştirel bir hüküm değil, betimsel bir gözlemdir. Etnometodoloji yargıcın “doğru” karar verip vermediğini değerlendirmez; kuralların somut olaylarla nasıl buluşturulduğunu gösterir. Bu dosyada o buluşma, kanun metni kadar ortak bilgiye, dönemlendirmeye ve kategorilere dayanmaktadır.

Sonuç ve sınırlılıklar

Bu dosyada üyelik, sıradan nesnelerin ve gündelik davranışların bir örgütün belgeleri olarak okunmasıyla kurulmuş, aynı okumanın zamanı sorgulanarak çözülmüştür. İddia ve savunma aynı gösterge repertuvarını ve aynı “görünen yüz / gizli çekirdek” ontolojisini paylaşır. Ayrıldıkları nokta, üyeliğin varlığı değil, belirli bir zamanda belirli bir kişi için görülebilir olup olmadığıdır.

Analiz beş sonuca varır:

1. Dava, somut olaydan önce bir “normal dava” şablonuyla açılır; delil geçmişte bulunan değil, gelecekte gelmesi beklenen bir şey olarak işler.

2. “Adı altında” formülü ve “zahir/batın” ayrımı, belgesel yorum yönteminin dilsel araçlarıdır ve her iki tarafta da işler.

3. “Suç tarihi” olarak darbe gecesinin yazılması, geçmişin geriye dönük yeniden okunmasının kurumsal işaretidir; beraat, bu okumaya bir kamusal bilgi eşiği koyularak sağlanır.

4. Savunmanın karşı-töreni (darbe gecesi SMS’leri) itibar görür ama hükmün resmi mantığında ikincil kalır.

5. Kayıtlar çok sayıda tutarsızlık taşır; bunlar kurumsal amaçlar için yeterli sayılır ve sonucu etkilemez. Savunmanın yokluğu ise tutanakta bir tespit olarak değil, eksik bir satır olarak bulunur.

Sınırlılıklar. Etnometodolojik analiz normalde etkileşimin kendisini, tercihen ses ve görüntü kayıtlarını inceler; bu çalışma yalnızca yazılı belgelere ve bunların üretim izlerine dayanır. Tanıkların kolluk ifadeleri dosyada yoktur; bunlara ancak karardaki aktarımlar üzerinden ulaşılmıştır.

Not: Bu yazının hazırlanmasında yapay zekadan yararlanılmıştır.

Kaynakça

• Box Office Mojo (t.y.). Selam (2013). https://www.boxofficemojo.com/title/tt2737018

• Garfinkel, H. (1956). Conditions of successful degradation ceremonies. American Journal of Sociology, 61(5), 420–424.

• Garfinkel, H. (1967). Studies in Ethnomethodology. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall. (Özellikle 3. bölüm, belgesel yorum yöntemi; 6. bölüm, “kötü” klinik kayıtların iyi kurumsal nedenleri.)

• Garfinkel, H. (2002). Ethnomethodology’s Program: Working Out Durkheim’s Aphorism. Lanham, MD: Rowman & Littlefield.

• Kayhan, F. (t.y.). Ceza muhakemesi uygulamasında göstermelik duruşma ilkesi (süreç incelemesi). fahrettinkayhan.com. https://www.fahrettinkayhan.com/?Syf=26&Syz=685342

• Kayhan, F. (2026a, 11 Kasım). Suç aleti olarak kitap. Hukuki Haber. https://www.hukukihaber.net/suc-aleti-olarak-kitap

• Kayhan, F. (2026b, 18 Kasım). Ceza duruşmalarında zapta geçirme pratiği üzerine etnometodolojik bir inceleme. Hukuki Haber. https://www.hukukihaber.net/ceza-durusmalarinda-zapta-gecirme-pratigi-uzerine-etnometodolojik-bir-inceleme

• Kayhan, F. (2026c, 19 Kasım). Bir ağır ceza yargılamasının etnometodolojik çözümlemesi. Hukuki Haber. https://www.hukukihaber.net/bir-agir-ceza-yargilamasinin-etnometodolojik-cozumlemesi

• Keskinsoy, Ö., Kaya, S. B. ve Demir, H. S. (2024). Anayasa Mahkemesi içtihadında ‘kanunilik’ kriterinin uygulanması üzerine bir inceleme. Amme İdaresi Dergisi, 57(4), 1–34.

• Pollner, M. (1987). Mundane Reason: Reality in Everyday and Sociological Discourse. Cambridge: Cambridge University Press.

• Sacks, H. (1972). On the analyzability of stories by children. J. J. Gumperz ve D. Hymes (Ed.), Directions in Sociolinguistics içinde (s. 325–345). New York: Holt, Rinehart and Winston.

• Sacks, H. (1984). On doing “being ordinary”. J. M. Atkinson ve J. Heritage (Ed.), Structures of Social Action içinde (s. 413–429). Cambridge: Cambridge University Press.

• Selam [Film] (2013). Yön. L. Demirkale. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=pJCSIbDmB1I (erişim tarihi: 18.11.2026)

• Sudnow, D. (1965). Normal crimes: Sociological features of the penal code in a public defender office. Social Problems, 12(3), 255–276.

------------

[1] https://www.youtube.com/watch?v=pJCSIbDmB1I (erişim tarihi: 18.11.2026).