Geçtiğimiz Ağustos’ta Pakistan ve Suudi Arabistan’la imzaladığımız ortak savunma anlaşması, müzakere zamanından itibaren Türk ve uluslararası kamuoyunda çeşitli olumlu ve olumsuz eleştirilere konu oldu. Olumlu eleştiriler üç ülkenin birbirini tamamlayan (Türkiye savunma sanayii ve ordu gücü, Pakistan nükleer kapasite ve insan kaynağı, Suudi Arabistan finansal güç ve enerji kaynakları) kapasitelerini birleştirmesinin doğurması beklenen caydırıcılık, eğitim ve Ar-Ge paylaşımının getirmesi beklenen dışa karşı bağımsızlık noktalarında toplanırken; olumsuz eleştirilerin önemli bölümünü üç ülkenin güvenlik algı ve önceliklerinin, terörizm anlayışlarının farklı olduğu inancı, ortak komuta merkezinin yokluğu, Anlaşmadan çekilmenin ilk 10 yıl mümkün olmaması, Anlaşmanın herhangi bir iç hukuk süreci gerekmeksizin doğrudan asker göndermeyi mümkün kıldığı algısı oluşturdu.
Yazımızda Anlaşmanın içeriği ve getirdiği yükümlülüklerle ilgili bilgi verecek ve Anlaşmaya yöneltilen eleştirilerden hukuki niteliği ağır basanları (Anlaşmadan çekilmenin ilk 10 yıl mümkün olmaması, Anlaşmanın herhangi bir iç hukuk süreci gerekmeksizin doğrudan asker göndermeyi mümkün kıldığı algısı) iç hukukumuz, Anlaşma metni ve uluslararası hukuk kuralları ışığında değerlendireceğiz.
Taraflar, imza ve yürürlük
Türkiye, Pakistan ve Suudi Arabistan arasında 7 Ağustos 2026 tarihinde Mekke’de imzalanan "Türkiye Cumhuriyeti, Pakistan İslam Cumhuriyeti ve Suudi Arabistan Krallığı Arasında Ortak Savunma İçin Mekke Anlaşmasının” (“Anlaşma”) Cumhurbaşkanı tarafından onaylanmasını uygun bulan 7597 sayılı Kanun (“Uygun Bulma Kanunu”), 14 Kasım 2026 tarihli ve 33430 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girdi.
Belirtelim ki, Uygun Bulma Kanununun yayımı veya yürürlüğü, Anlaşmanın yürürlüğe girdiği anlamına gelmiyor. Anlaşmanın yürürlüğe girmesi için öncelikle iç hukuktaki onay sürecimizin tamamlanması, yani Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın (Anayasamız, An.) 90. maddesi, 9 sayılı “Milletlerarası Andlaşmaların Onaylanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinin” 2. ve 3. maddeleri uyarınca Anlaşmanın Cumhurbaşkanı tarafından onaylanması (“onay kararı”), onay kararının Anlaşma metniyle birlikte Resmi Gazete’de yayımlanması (19 Kasım 2026 itibariyle, Resmi Gazete’de yayımlanmış onay kararı bulunmuyor) gerekiyor. İç hukuktaki onay sürecimizin bu şekilde tamamlanmasının ardından da onay belgesinin Anlaşma Sekretaryasına tevdii lazım. Anlaşma, 16. maddesi uyarınca, en son tarihli onay belgesi üç ülkeden hangisine aitse o belgenin Sekretaryaya tevdi edildiği tarihte yürürlüğe girecek.
Amaç
Anlaşma, Tarafların ortak değerlendirmesiyle savunma ve güvenliklerini tehdit eden terörizm dâhil saldırılara karşı ortak caydırıcılığı artırmayı, silahlı kuvvetler arasındaki uyumu ve savunma sanayiindeki iş birliğini güçlendirmeyi amaçlıyor. Uygun Bulma Kanununun genel gerekçesinde vurgulandığı üzere, Anlaşmayla bölge ülkelerinin kendi sorunlarına yine kendi içlerinden çözümler üretmesi, bölgesel sahiplenme anlayışıyla kalıcı bir istikrar ve güvenlik kalkanı kurulması hedefleniyor.
Yedi Temel İşbirliği Alanı[1]
Anlaşmada öne çıkan işbirliği alanlarını şöyle sıralayabiliriz:
· Ortak Savunma ve Karşılıklı Askeri Yardım (Maddeler 1 ve 2): Birbirinin bağımsızlığını ve toprak bütünlüğünü korumak için işbirliği yapmak, dışarıdan gelen bir silahlı saldırıda birbirine askeri destek sağlamak,
· Güvenlik İstişareleri ve Ortak Tedbirler (Madde 4): Uluslararası güvenlik konularında fikir alışverişi yapmak ve ortak tehditlere karşı müşterek önlemler almak,
· Terörizmle Mücadele İşbirliği (Madde 5): Bölgesel ve uluslararası istikrar ve güvenliği olumsuz etkileyen terörizme karşı güç birliği yapmak,
· Askeri Eğitim ve Tatbikatlar (Madde 6): Savunma yeteneklerini geliştirme amaçlı personel değişimi gerçekleştirmek, ortak tatbikatlar düzenlemek,
· Savunma, Savunma Sanayii, Güvenlik ve Teknoloji İş Birliği (Maddeler 3 ve 7): Savunma kurumları arasında teknoloji paylaşımı yapmak, ortak Ar-Ge yürütmek, birlikte üretmek ve insan kaynağı yetiştirmek,
· İstihbarat Paylaşımı (Madde 9): Güvenli hatlar üzerinden istihbarat akışı sağlamak,
· Lojistik Destek (Madde 10): Silahlı kuvvetlerinin ihtiyaç duyduğu silah, mühimmat, yedek parça, yakıt gibi teçhizatların tedarikinde birbirine destek vermek.
Yönetim Mekanizması ve Kontrollü Genişleme Tercihi
Anlaşma ortak savunmaya yön vermek, işbirliğini denetlemek ve olası aksaklıkları çözmek için Sekretaryası Suudi Arabistan’da konumlu olacak ve yılda iki kez toplanacak bir “Stratejik Siyasi ve Savunma Komitesi” (Komite) kurulmasını öngörüyor. Sekretarya Genel Sekreterliği ise, ilki Pakistan (vatandaşı) olmak üzere, üç yılda bir değişim esasına tabi olarak üç ülke arasında dönüşümlü olarak üstlenilecek (Komite’nin ilk toplantısı acil toplantı niteliğiyle 5 Ekim 2026’da gerçekleşti ve bu toplantıda ilk Genel Sekreterliğe Emekli Korgeneral Nauman Mahmood atandı.)[2]
Anlaşmanın taraf sayısı bakımından kontrollü genişleme yöntemini benimsediği söylenebilir. Uygun Bulma Kanununun genel gerekçesine göre “Anlaşma, bölgesel barış, istikrar ve güvenliğe katkıda bulunma arayışında olan, uluslararası hukuka saygılı ve toprak bütünlüğü, egemen eşitlik ve içişlerine karışmama ilkelerini benimseyen tüm bölge ülkelerinin katılımına açıktır.”
Anlaşma, imzacı üç Devleti bazı maddelerde “Çekirdek Taraflar” olarak tanımlıyor ve bunlara gelecekte başka “Tarafların” da katılabilmesine kapı aralıyor. Ancak kritik kararlarda (Taraf kabulü, Sekretaryanın işleyişinin belirlenmesi, Anlaşmada değişiklik vb.) söz hakkının sadece Çekirdek Taraflara ait olmasını öngörüyor. Genel Sekreterin de, yukarıda belirtildiği üzere, Çekirdek Taraf vatandaşları arasından atanacağı kayıtlı.
Anlaşmadan Çekilmenin İlk 10 Yıl Mümkün Olmadığı Eleştirisinin Değerlendirilmesi
Anlaşma süresiz olarak akdedildi (m. 16/2).
Ayrıca, Taraflardan herhangi birinin Anlaşmadan çekilme sürecini başlatabilmesi için en az 10 yıl boyunca Anlaşmaya bağlı kalması şartı getirildi (m. 16/3).
Yani Anlaşmanın her hal ve karda 10 yıl, bu sürenin dolmasının sonrasında ise çekilme iradesi gösterilmediği takdirde, her bir Taraf için sürekli yürürlükte kalacağı öngörüldü.
10 yıl kuralına getirilen eleştirilerin temelinde, suların deyim yerindeyse hiç durulmadığı bir coğrafi bölgede, çalkantıların ve ani jeopolitik kırılmaların eskisinden de hızlı yaşandığı günümüzde, bu zorunlu bağlayıcılık süresinin milli çıkarlar çekilme gerektirdiği takdirde Anlaşmadan çekilmeyi zorlaştıracağı düşüncesi yer alıyor.
TBMM Dışişleri Komisyonu Raporuna göre, Uygun Bulma Kanununa, tasarı halindeyken Dışişleri Komisyonu üyelerince yöneltilen sorularda da 10 yıl kuralının “...dinamik bir seyir izleyen uluslararası ilişkilerde Türkiye’nin millî çıkarlarını koruma kabiliyetini ve dış politika hareket alanını kısıtlayıcı bir mükellefiyet yaratıp yaratmadığının değerlendirilmesini icap ettiği”, “Anlaşma’nın 16’ncı maddesinde yer alan ve tarafların iktidarlar veya şartlar değişse dahi 10 yıl boyunca çıkamayacağını, çıkış için ise en az 3 ay önceden bildirim şartı koşan bu uzun süreli bağlayıcılık kısıtlamasının uluslararası teamüllerdeki mutat uygulamalardan ayrılmasının gerekçesi ne olduğu” gibi hususlar var.[3]
Sorulara Dışişleri Bakanlığı (Dışişleri) yetkililerince verilen yanıtta “Anlaşma’nın 10 yıllık süreyle sınırlandırılması ve belirli çekilme kriterlerinin getirilmesi hususu eleştirilse de, bu durumun uluslararası teamüllerin doğal bir gereği olduğu; bu tür anlaşmaların uluslararası teamül uyarınca genelde süresiz olarak yapıldığı; Kuzey Atlantik Anlaşması’nın 12 ve 13’üncü maddelerinde ve Montrö Boğazlar Sözleşmesi'nde benzer sürelerin 20 yıl olarak belirlendiği; dolayısıyla Mekke Anlaşması’ndaki 10 yıllık sürenin, uluslararası hukuk açısından küresel ve bölgesel nitelikteki savunma paktlarının standart hukuki pratiklerle tam bir uyum içerisinde olduğu” kaydedildi.[4]
Uluslararası uygulamaya baktığımızda, benzer ilk taahhüt sürelerinin başka ortak savunma anlaşmalarında da bulunduğunu görüyoruz. Bunların başında, 20 yıllık taahhüt süresi öngören NATO Anlaşması geliyor. Ancak, sürenin bu denli uzun tutulmasının önemli nedenlerinden birinin ittifakın kuruluş amacındaki Sovyetler Birliği kaynaklı tehdit algısının derinliği olduğunu düşündüğümüz 1949 tarihli bu anlaşma dışında, yürürlükteki ortak savunma anlaşmaları arasında, uzun bir ilk taahhüt süresi öngören belli başlı “çok taraflı” (taraf sayısı en az üç olan) anlaşmaya rastlamadık.
Uzun taahhüt süreleri daha çok iki taraflı ortak savunma anlaşmalarında uygulanıyor: Örneğin ABD-Japonya Güvenlik Anlaşması’nda 10, Çin-Kuzey Kore Dostluk, İşbirliği ve Karşılıklı Yardım Anlaşması’nda 20, Türkiye-Azerbaycan Stratejik Ortaklık ve Karşılıklı Yardım Anlaşmasında 10 yıllık ilk taahhüt süreleri bulunuyor. Yazımıza konu Anlaşmanın öncülü olan, Eylül 2025’te Pakistan ile Suudi Arabistan arasında imzalanan ikili anlaşmada da 10 yıllık ilk taahhüt süresi mevcut.
Peki 10 yıllık ilk taahhüt süresi esas olarak hangi durumlarda geçersiz olur?
· Süre şartı geçersiz kılınmak istenirse kolay ve dostane yöntem, Anlaşmanın 15. maddesi uyarınca, Çekirdek Tarafların oybirliğiyle süreyi kaldırmaları olur. Bunun her zaman yapılması mümkün.
· İkinci seçenek, uluslararası hukuktan kaynaklanan belli hakların kullanılması. Uluslararası anlaşmalar, sözleşmeye bağlı olmak, onu olduğu gibi sürdürmek gerektiği anlamına gelen ahde vefa (pacta sunt servanda) ilkesi üzerine kurulu. “1969 Viyana Anlaşmalar Hukuku Sözleşmesi” (1969 Sözleşmesi) m. 62’de düzenlenen "koşulların esaslı şekilde değişmesi" (rebus sic stantibus) ilkesi, ahde vefa ilkesinin bir istisnası. Buna göre, anlaşmanın yapıldığı anda mevcut koşulların tarafların rızasının temelini oluşturduğu, bu koşullarda meydana gelen öngörülemez nitelikteki esaslı bir değişimin yükümlülüklerin kapsamını köklü bir şekilde dönüştürdüğü hallerde, -anlaşma sınır tesis etmiyorsa ve esaslı değişiklik bunu ileri süren tarafın belli kusurlarından kaynaklanmıyorsa- taraflara anlaşmadan çekilme veya anlaşmayı askıya alma hakkı veriyor. Aynı Sözleşmenin ahde vefanın diğer bir istisnasını oluşturan 60. maddesi ise, taraflardan birinin anlaşmayı esaslı biçimde ihlal etmesi durumunda, diğer taraf(lar)a anlaşmadan çekilme veya anlaşmayı kısmen ya da tamamen askıya alma seçimlik hakkını tanıyor.
Türkiye 1969 Sözleşmesine taraf değil (yazıya konu Anlaşmanın Çekirdek Tarafları arasında sadece Suudi Arabistan taraf). Buna karşın, Sözleşmeyle getirilen kurallar mevcut uluslararası örf ve âdet hukukunun kodifikasyonu, yani derlenip toplanıp mevzuat haline getirilmesi niteliğinde olduğu için, 1969 Sözleşmesinde kayıtlı yukarıda belirttiğimiz yolları, şartlar mevcutsa, işletmemiz mümkün. Ancak bu seçeneğin, çekilmenin/askıya almanın tanınmaması, çekilen ülkeye karşı diplomatik, ekonomik önlemler alınmasına neden olma vb. potansiyeli bulunup, yargısal makamlarca da oldukça dar yorumlanıyor.
Türkiye, 1969 Sözleşmesinde anlaşmaların sona ermesi veya geçersizliği konusundaki uyuşmazlıkları çözmekle görevli ve yetkili kılınan Uluslararası Adalet Divanı'nın (UAD) zorunlu yargı yetkisini de tanımıyor. Bu nedenle, ikinci seçenek kullanılırsa UAD’de aleyhimize dava açılması, o davaya özgü rızamız alınmadan mümkün değil. Ama UAD’nin ahde vefa ilkesinin 1969 Sözleşmesinde kayıtlı istisnalarına getirdiği oldukça dar yorum, bu tür bir çekilme kararının verilmesi sürecinde gözardı edilemez. UAD’nin zorunlu yargı yetkisine tabi olmamak, Onun anlaşmalar hukuku ve yorum kurallarına ilişkin, karar ve danışma görüşü adları altındaki hukuki tespitlerinin uluslararası hukuktaki ağırlığını ortadan kaldırmıyor.
Bu nedenlerle, 1969 Sözleşmesinde kayıtlı hallerin işletilmesi, “son seçenek” olarak ortaya çıkıyor.
Yukarıda kaydettiğimiz hususlar ışığında ortaya çıkan şu: Küresel uygulama, bir ortak savunma anlaşmasına ilk taahhüt süresi konup konmamasının, anlaşmanın kendine özgü koşulları göz önüne alınarak ve tabiatıyla siyasi iradenin dahliyle belirlendiğini gösteriyor. Kanımızca, yazımıza konu Anlaşmadaki uzun ilk taahhüt süresi tercihi, Anlaşmada kontrollü genişleme şeklinde görünür hale gelen yapının yansıması olarak da yorumlanabilir.
Ancak zaten süresiz olarak akdedilmiş bir Anlaşmaya bir de 10 yıllık bir çıkış yasağı getirilmiş olmasının, yürürlükten itibaren geçecek 10 yıl içinde milli çıkarlar çekilme gerektirse dahi Anlaşmadan çekilmeyi daha karmaşık bir hukuki sürece tabi tutabileceği anlaşılıyor.
Anlaşmanın Herhangi Bir İç Hukuk Süreci Gerekmeksizin Doğrudan Asker Göndermeyi Mümkün Kıldığı Algısının Değerlendirilmesi
Anlaşmaya Türk kamuoyunca yöneltilen en yoğun eleştiriler muhtemelen, Anlaşmanın diğer imzacılara bir saldırı söz konusu olduğunda Mehmetçiğin sorgusuz sualsiz, iç hukukta alınacak bir karara veya yapılacak bir değerlendirmeye tabi olmaksızın saldırıya uğrayan imzacının ülkesinde konuşlandırılmasını gerekli kıldığı yönünde yapılanlar.
Uygun Bulma Kanununa, tasarı halindeyken Dışişleri Komisyonu üyelerince yöneltilen sorular arasında da nitekim “Anayasa’mızın 92’nci maddesi uyarınca Türk Silahlı Kuvvetlerinin yabancı ülkelere gönderilmesi ve bu ülkelerde konuşlandırılmasının münhasıran TBMM’nin yetkisinde iken; Anlaşma’nın sağladığı uluslararası ittifak yapısı gerekçe gösterilerek, gelecekteki askerî konuşlandırma ve görevlendirmeler için Meclis onayının (tezkere mekanizmasının) devre dışı bırakılacağı iddialarının doğru olup olmadığı; bu ittifak gerekçe gösterilerek Meclis iradesini devre dışı bırakmaya devam edilip edilmeyeceği, uluslararası taahhütler ile Anayasa’nın öngördüğü denetim mekanizmalarının nasıl bağdaştırılacağı” hususu kendine yer buldu.[5]
Sorulara Dışişleri yetkililerince verilen yanıtlar şöyle: “Kolektif savunma yükümlülüklerimizin Anlaşma’nın 2’nci maddesinde genel anlamda ve oldukça berrak bir şekilde ifade edildiği; buradaki en kritik ve hukuki güvenceyi teşkil eden kriterin bu kolektif savunma yükümlülüklerinin doğrudan Birleşmiş Milletler Şartı’nın 51’inci maddesinin tanıdığı meşru müdafaa hakkının kullanılmasından ve sınırlarından asla sapmayacak bir hukuki çerçeveye dayandırılması,”“Anlaşma’daki kolektif savunma yükümlülüğünün otomatik olarak işlemeyeceği, bunun devreye girebilmesi için taraflardan birinin açık talebinin şart olduğu; ayrıca 2’nci madde uyarınca yapılacak “objektif değerlendirmenin” sadece talep eden ülkenin tek taraflı beyanına dayanmayıp üç ülkenin ortak değerlendirmesiyle şekilleneceği ve sağlanacak desteğin kapsam ve niteliğine tamamen kendi kararlarımız ile karşılıklı mutabakatla verileceği”, “Mevcut durumda Mekke Savunma İttifakı çerçevesinde yapılması öngörülen hiçbir şekilde asker gönderme ve konuşlandırmanın söz konusu olmadığı, temel önceliğin Anlaşma’nın iç onay süreçlerinin bizim açımızdan tamamlanması ve yürürlüğe girmesi olduğu”, “Türk Silahlı Kuvvetlerinin yabancı ülkelerde konuşlandırılmasının Anayasa’mızın 92’nci maddesinde vazedilen kurallar ve hükümler çerçevesinde söz konusu olacağı”.
Eleştirilerin yerinde olup olmadığını saptamak için konuyu iç hukukumuz, yerleşik uygulamamız ve Anlaşma metni üzerinden açalım.
Anayasamızın “Savaş hali ilanı ve silahlı kuvvet kullanılmasına izin verme” başlıklı 92. maddesi izleyen şekilde:
“Milletlerarası hukukun meşru saydığı hallerde savaş hali ilanına ve Türkiye'nin taraf olduğu milletlerarası andlaşmaların veya milletlerarası nezaket kurallarının gerektirdiği haller dışında, Türk Silahlı Kuvvetlerinin yabancı ülkelere gönderilmesine veya yabancı silahlı kuvvetlerin Türkiye'de bulunmasına izin verme yetkisi Türkiye Büyük Millet Meclisinindir.
Türkiye Büyük Millet Meclisi tatilde veya ara vermede iken ülkenin ani bir silahlı saldırıya uğraması ve bu sebeple silahlı kuvvet kullanılmasına derhal karar verilmesinin kaçınılmaz olması halinde Cumhurbaşkanı da, Türk Silahlı Kuvvetlerinin kullanılmasına karar verebilir.”
Madde, TSK’nın yabancı ülkelere gönderilmesine ilişkin kuralı ve bu kuralın üç istisnasını belirliyor. Buna göre, asker gönderme yetkisi kural olarak TBMM’ye ait. Yani TBMM kararı olmaksızın TSK’nın başka bir ülkeye gönderilmesi söz konusu olamaz. Ancak aşağıdaki üç istisnadan biri mevcutsa TBMM izni gerekmez:
· Türkiye'nin taraf olduğu milletlerarası anlaşmaların gerektirdiği haller,
· Milletlerarası nezaket kurallarının gerektirdiği haller,
· TBMM tatilde veya ara vermedeyken ülkenin ani bir silahlı saldırıya uğraması ve bu sebeple silahlı kuvvet kullanılmasına derhal karar verilmesinin kaçınılmaz olması.
İkinci istisnanın savaş veya muharip görev niteliği taşımayan törenler, resmi ziyaretler, ortak tatbikatlar veya insani yardım/kurtarma gibi uluslararası teamüllere dayanan durumlarda söz konusu olduğu genel kabul gören bir yorum. Son istisnanın Anlaşmaya uygulanma ihtimali, yani topraklarımızda sonuç doğuran bir saldırı nedeniyle başka ülkeye asker gönderme hali ise düşük olasılıklı ve şartları daha açık belirlenmiş bir seçenek. Bu nedenle, hukuki değerlendirmeyi ilk istisnanın Anlaşmaya uygulanıp uygulanamayacağı meselesiyle sınırlayacağız.
Bu noktada sormamız gereken soru: “Anlaşma, bu ülkelere yönelik olası bir saldırı durumunda TSK’nın Pakistan’a veya Suudi Arabistan’a gönderilmesini gerektiriyor mu (An. m. 92 istisnasına tabi mi)?” Hayır, çünkü aşağıda göreceğimiz üzere Anlaşma metni böyle bir zorunluluk içermiyor.
Anlaşmanın asker göndermeye ilişkin 2. ve 11. maddeleri şöyle:
“Madde 2 "Taraflardan" herhangi birine yönelik dış kaynaklı bir silahlı saldırı, tüm "Taraflara" yönelik bir saldırı olarak kabul edilir. "Taraflardan" birinin başka bir ülke veya ülke grubu tarafından silahlı saldırıya veya askeri saldırganlığa uğraması halinde, "Taraflar" saldırıya uğrayan "Tarafa" birbirlerine sağlayabilecekleri karşılıklı yardım imkânlarının tamamını kullanarak derhal yardım edecektir. Bu amaçla "Taraflar", Birleşmiş Milletler Şartının 51’inci Maddesinin tanıdığı meşru müdafaa hakkının kullanılmasını teminen, ihtiyaç duyulan yardımın objektif değerlendirmesini müteakip sağlanacak desteğin kapsam ve niteliğine karar vererek; askeri imkân ve kabiliyetler de dâhil olmak üzere mevcut imkânları çerçevesinde işbirliği yaparlar.
Madde 11 Uluslararası hukuk ve "Tarafların" ilgili iç hukukları saklı kalmak kaydıyla, "Taraflar", bu Anlaşmanın hükümlerinin uygulanmasında işbu Anlaşmayı hukuki dayanak olarak kabul edecek ve ihtiyaç halinde ilave yasal düzenlemeler önerecektir.”
Yani Anlaşma, somut ve spesifik bir asker gönderme edimi içermek yerine, Tarafların birbirlerine yardımını ve bunun türünü;
· Yardım istenen Taraf(lar)ın “objektif değerlendirmesine”,
· “imkânlarına”,
· “iç hukuk kurallarına”,
· “BM Şartı m. 51’deki meşru müdafaa çerçevesine” bağlı kılıyor.
Ayrıca kamuoyunca bilinen yerleşik uygulamamızda, ortak savunma anlaşmalarından doğan asker göndermelerde, bu Anlaşmada olduğu gibi, anlaşmayla yalnızca yardım sözü vermiş ve fakat göndermenin yeri, nedeni vb’ye ilişkin somut edim yüklenmemiş isek, asker göndermeye yönelik idari makam tasarrufları için öncelikle TBMM izni alındığını görüyoruz (NATO/Afganistan 2001 sevki dayanak “NATO Anlaşması”, Azerbaycan 2020 sevki dayanak “Stratejik Ortaklık ve Karşılıklı Yardım Anlaşması”, Libya 2020 sevki dayanak “Güvenlik ve Askeri İş Birliği Mutabakat Muhtırası”, Somali 2024 sevki dayanak “Savunma ve Ekonomik İşbirliği Çerçeve Anlaşması”).
Anlaşma An. m. 92 istisnasına tabi olmadığına göre, asker gönderme için TBMM izni gerektiği sonucu çıkıyor. Asker gönderme talebinin karşılanıp karşılanmayacağına ve karşılanma şekline yönelik görüşmelerde Tarafların (ve kanaatimizce izin kararı görüşmelerinde TBMM’nin) göz önünde bulundurması gereken hususlar, yukarıda sıraladığımız 2. ve 11. madde şartları. Gönderme talebinin halihazırda taraf olunan uluslararası anlaşmalardan doğan yükümlülüklerle çelişip çelişmediği de tartışılmalı (Anlaşma m. 12).
Peki An. m. 92’nin amir hükmüne, Anlaşma içeriğine ve yerleşik uygulamaya rağmen, asker gönderme TBMM izni alınmaksızın gerçekleştirilirse ne olur?
1950’de TBMM kararı olmadan Kore’ye asker gönderilmesinin yarattığı endişeler, sonraki Anayasalarda (1961 ve 1982 Anayasaları) bu yetkinin TBMM’ye verilmesinin gerekçelerinden biri oldu. An. m. 92 istisnaları mevcut olmadığı halde TBMM izni olmadan alınmış, asker gönderilmesini öngören bir Cumhurbaşkanı kararı nitelik olarak idari işlem sayıldığından, teorik olarak Danıştay’da iptal davasına konu edilebilir.
Ancak yetkiyi TBMM’ye veren 1961 Anayasasının yürürlüğe girmesinden bu yana, TBMM izni önşartının kalkması sonucunu doğuran Anayasal istisnalar bulunmaksızın TBMM izni temin edilmeden idari tasarrufla yapılan bir asker gönderme işleminin Anayasa Mahkemesi (AYM) veya idari yargı önüne taşındığına dair emsal niteliğinde bir yargı kararı bulamadık.
Kaldı ki TBMM’nin mevcut kompozisyonu, gönderme izni alınabilmesi için nitelikli çoğunluk aranmayıp toplantıya katılanların salt çoğunluğunun olumlu oyunun yeterli olduğu (An. m. 96) gerçeği ve yüksek mahkemelerin içtihatlarına göre, izin kararlarıyla bu kararlara dayanılarak yürütme tarafından alınan kararların AYM’nin veya idari yargının denetimine tabi olmadığı (Bkz. AYM’nin 1990 tarihli Körfez Krizi Kararı ve 2001 tarihli 11 Eylül Kararı, Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu’nun 3.5.2007 tarihli, E. 2004/2299 ve K. 2007/850 sayılı kararı) dikkate alındığında, yürütmenin TBMM izni almaksızın asker gönderme yoluna gitmesi siyasi ve hukuki açıdan rasyonel durmuyor.
Dolayısıyla, Anlaşmanın herhangi bir iç hukuk süreci gerekmeksizin doğrudan asker göndermeyi mümkün kıldığı algısı hukuki temele dayanmıyor. Asker gönderme için gerekli ön şart olan TBMM izni - temini zor olmamasına ve yargı denetimine tabi sayılmamasına rağmen- temin edilmeksizin yürütme tarafından alınacak kararla asker gönderilmesi ise, teorik olarak yargı denetimine tabi olsa da fiilen rasyonel bir seçenek olarak ortaya çıkmıyor.
Sonuç
Çok taraflı bir uluslararası Anlaşma niteliğini taşıyan "Türkiye Cumhuriyeti, Pakistan İslam Cumhuriyeti ve Suudi Arabistan Krallığı Arasında Ortak Savunma İçin Mekke Anlaşması”, Tarafların ortak değerlendirmesiyle savunma ve güvenliklerini tehdit eden terörizm dâhil saldırılara karşı ortak caydırıcılığı artırmayı, silahlı kuvvetler arasındaki uyumu ve savunma sanayiindeki iş birliğini güçlendirmeyi amaçlıyor.
Anlaşmaya yöneltilen ana olumsuz hukuki eleştirilerden ilki olan “Anlaşmadan çekilmenin ilk 10 yıl mümkün olmaması”, bu süre zarfındaki çekilmeleri esasen ahde vefa ilkesinin uluslararası hukukta oldukça dar yorumlanan istisnalarından ikisine; koşulların esaslı şekilde değişmesine ve Anlaşmanın diğer Taraf(lar)ca esaslı ihlaline bırakan katı bir bağlayıcılık barındırması bakımından haklılık payı taşıyor. Ancak bu sürenin üç Devletin oybirliğiyle alacağı bir kararla kaldırılması mümkün.
İkinci eleştiri olan “Anlaşmanın herhangi bir iç hukuk süreci gerekmeksizin doğrudan asker göndermeyi mümkün kıldığı algısı” ise Anayasamızın 92. maddesinin açık hükmü, Anlaşma metni ve yerleşik Devlet uygulamamız ışığında dayanaktan yoksun. Asker gönderebilmek için; talep edilen askeri desteğe ilişkin objektif değerlendirme yapılması, mevcut imkânların göz önüne alınması, BM Şartı m. 51’deki meşru müdafaa çerçevesinin değerlendirilmesi, gönderme talebinin halihazırda taraf olunan uluslararası anlaşmalardan doğan yükümlülüklerimizle çelişmemesi ve TBMM izninin (tezkere) alınması şeklindeki önşartların yerine getirilmesi gerekiyor. TBMM izni alınmadan, yürütme kararıyla yetinilerek Anlaşma kapsamında asker gönderilmesi ise, teorik olarak yargı denetimine tabi olmasına karşın uygulamada rasyonel bir seçenek olarak ortaya çıkmıyor.
---------------
[1] https://cdn.tbmm.gov.tr/KKBSPublicFile/D28/Y5/T2/WebOnergeMetni/f10c225f-412d-483b-8714-3a8276ec4b32.pdf
[2] https://www.mfa.gov.tr/joint-statement-on-the-emergency-meeting-of-the-strategic-political-and-defense-committee-of-the-makkah-alliance-for-defense-5-october-2026.en.mfa
[3] https://cdn.tbmm.gov.tr/KKBSPublicFile/D28/Y5/T2/DosyaKomisyonRaporunuVerdi/cd70ebe9-711b-42fe-8baf-896ee6b8eb29.pdf
[4] https://cdn.tbmm.gov.tr/KKBSPublicFile/D28/Y5/T2/DosyaKomisyonRaporunuVerdi/cd70ebe9-711b-42fe-8baf-896ee6b8eb29.pdf
[5] https://cdn.tbmm.gov.tr/KKBSPublicFile/D28/Y5/T2/DosyaKomisyonRaporunuVerdi/cd70ebe9-711b-42fe-8baf-896ee6b8eb29.pdf
Next