3201 sayılı Yurtdışında Bulunan Türk Vatandaşlarının Yurtdışında Geçen Sürelerinin Sosyal Güvenlikleri Bakımından Değerlendirilmesi Hakkında Kanuna göre borçlandırılan yurt dışı sürelerine ilişkin başlangıcın tespiti, bu sürelerin dikkate alınarak aylık bağlanmasındaki şartlar ile bağlanan aylıkların kesilmesi ve yeniden bağlanmasına ilişkin iş ve işlemler aşağıda açıklanmıştır.
Türk vatandaşlarının sosyal güvenliğinin sağlanması, Anayasası ile Devlete yüklenmiş bir görevdir. Bu yükümlülük devletin sosyal devlet olma niteliğinin görünümüdür. 1982 Anayasasının 60. maddesinde sosyal güvenlik hakkı güvenceye alınmıştır. Devlet sosyal güvenlik hakkını sağlayacak gerekli tedbirleri almak ve teşkilatı kurmakla yükümlüdür. Bu yükümlülük yabancı ülkelerde çalışan Türk vatandaşları için de geçerlidir. Anayasasının 62. maddesine göre “Devlet, yabancı ülkelerde çalışan Türk vatandaşlarının aile birliğinin, çocuklarının eğitiminin, kültürel ihtiyaçlarının ve sosyal güvenliklerinin sağlanması, anavatanla bağlarının korunması ve yurda dönüşlerinde yardımcı olunması için gereken tedbirleri alır”. Bu düzenleme ile yeni ihtiyaçlar göz önünde tutularak yurtdışında çalışan Türklerin sosyal güvenlik hakları anayasal dayanağa kavuşturulmuştur. Sosyal güvenlik hakkı Anayasal bir hak olarak güvence altına alındığı için ancak kanunla sınırlandırılabilir. Anayasa ile devlete yüklenen temel görev, insan onuruna yaraşan asgari yaşam düzeyi sağlamaktır. Sosyal güvenlik hakkının anayasa ile düzenlenmesindeki temel amaç da insan onurunun korunmak istenmesidir.
Yurtdışında geçen hizmet sürelerinin borçlanılabilmesine ilişkin ilk düzenleme, 30.05.1978 tarihinde kabul edilen 2147 sayılı Yurt Dışında Geçen Çalışma Sürelerinin Sosyal Güvenlikleri Bakımından Değerlendirilmesi Hakkında Kanun’dur. 2147 sayılı Kanunla uzun süreler yurtdışında çalışması olan ancak ne çalıştıkları ülke mevzuatından ne de Türk sosyal güvenlik mevzuatından faydalanarak yaşlılık aylığı alamayanların mağduriyetlerinin giderilmesi amaçlanmıştır18. Daha sonra yurt dışında geçen sürelerin değerlendirilmesi ile ilgili ayrıntılı düzenlemeler, 22.05.1985 tarihli Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren 3201 sayılı Yurt Dışında Bulunan Türk Vatandaşlarının Yurt Dışında Geçen Sürelerinin Sosyal Güvenlikleri Bakımından Değerlendirilmesi Hakkında Kanun’da yapılmıştır. Devletin yurtdışında çalışan Türk vatandaşlarının sosyal güvenliklerini sağlama görevini düzenleyen Anayasa’nın 62. maddesinin bir yansıması olan bu Kanun ile yurtdışında çalışan Türk işçileri, uzun vadeli sigorta kollarından yararlanabilmekte ve sosyal güvenlik korumasına alınmış olmaktadır.
3201 sayılı Kanun’da düzenlenen yurt dışında geçen sürelerin borçlanılmasına ilişkin usul ve esasların belirlenmesi için Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından hazırlanan “Yurtdışında Geçen Sürelerin Borçlanılması ve Değerlendirilmesine İlişkin Yönetmelik” 06.11.2008 tarihinde Resmi Gazetede yayımlanmıştır. 08.05.2008 tarihinden itibaren yapılan başvurularda bu Yönetmelik hükümleri uygulanacaktır (Yön. geçici m.7). Ayrıca Sosyal Güvenlik Kurumu Başkanlığı Sosyal Sigortalar Genel Müdürlüğü tarafından yurtdışı hizmet borçlanması ile ilgili olarak çeşitli tarihlerde genelgeler yayımlanmıştır. Bu genelgeler yurtdışı borçlanmasında karşılaşılan uygulama sorunlarına yönelik olarak borçlanma başvurusunda bulunma şartları, borçlanma miktarının tespit edilmesi, sigortalılık sürelerinin ve prim ödeme gün sayılarının tespiti, aylıkların ödenmesi ve kesilmesi ve yeniden bağlanması gibi konularda açıklamalar getirmektedir. Çalışmamız kapsamında yeri geldikçe yurtdışı hizmet borçlanmasında uygulamanın tespit edilebilmesi için çıkarılan 10.01.2021 tarihli ve Yurt Dışı Borçlanma İşlemleri Konulu Genelgeden faydalanılacaktır. Ayrıca yurtdışı hizmet borçlanması yapan işçilerin hak kazanabilecekleri aylıklar ve bu aylıklara esas tutulacak prime esas kazançlar 5510 sayılı Kanun’a göre belirlenmektedir. Bu nedenle yeri geldikçe 5510 sayılı Kanun hükümlerinden de faydalanılacaktır.
Sigortalılık Başlangıcının Tespiti
3201 sayılı Kanunun 5 inci maddesinin ikinci fıkrasına göre Türkiye’de sosyal güvenlik kuruluşlarına tabi hizmeti olanların sigortalılık başlangıç tarihinden önceki süreler borçlanılmış ise sigortalılığın başlangıcı, borçlanılan gün sayısı kadar geriye götürülerek tespit edilmektedir. Sosyal güvenlik kuruluşlarına tabi hizmeti bulunmayanların sigortalılıklarının başlangıç tarihi ise aynı maddenin üçüncü fıkrasına göre borçlarını tamamen ödedikleri tarihten borçlanılan gün sayısı kadar geriye götürülerek belirlenmektedir. Ancak, 5510 sayılı Kanunun geçici 7 nci maddesinin yedinci fıkrasına göre 2008 Ekim ayı başından sonra Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (c) bendi kapsamında sigortalı olarak çalışmaya başlayanların bu tarihten önceki süreleri borçlanılmış ise sigortalılığın başlangıcı geriye götürülmeyecektir.
3201 sayılı Kanunun 5 inci maddesinin beşinci fıkrasında sosyal güvenlik sözleşmesi akdedilmiş ülkelerdeki sürelerini borçlananların, bu ülkelerde ilk defa çalışmaya başladıkları tarihin, ilk işe giriş tarihi olarak dikkate alınmayacağı hükmü yer almaktadır. Ancak, 6552 sayılı Kanun ile bu fıkraya “Uluslararası sosyal güvenlik sözleşmelerinde Türk sigortasına girişinden önce akit ülke sigortasına girdiği tarihin Türk sigortasına girdiği tarih olarak kabul edileceğine ilişkin özel hüküm bulunan ülkelerdeki sigortalılık sürelerini borçlananların akit ülkede ilk defa çalışmaya başladıkları tarih ilk işe giriş tarihi olarak kabul edilir.” cümlesi eklenmiştir.
İlk işe giriş tarihinin tespitinde, sosyal güvenlik sözleşmelerinde özel hüküm bulunan ülkeler, sosyal güvenlik sözleşmelerinde özel hüküm bulunmayan ülkeler ile sosyal güvenlik sözleşmesi akdedilmemiş ülkeler ve ülke ayırımı yapılmaksızın ev kadınlığı süreleri açısından üç ayrı uygulama ortaya çıkmış olup yapılacak işlemlere ilişkin usul ve esaslar aşağıda açıklanmıştır.
Sosyal Güvenlik Sözleşmelerinde Özel Hüküm Bulunan Ülkeler İçin Sigortalılık Başlangıcı
6552 sayılı Kanun ile 3201 sayılı Kanunun 5 inci maddesinde yapılan değişikliğe göre uluslararası sosyal güvenlik sözleşmelerinde Türk sigortasına girişinden önce akit ülke sigortasına girdiği tarihin Türk sigortasına girdiği tarih olarak kabul edileceğine ilişkin özel hüküm bulunan ülkelerdeki sigortalılık sürelerini borçlananların, akit ülkede ilk defa çalışmaya başladıkları tarih Türkiye’de ilk işe giriş tarihi olarak kabul edilecektir.
(Değişik, 11/12/2020 tarihli ve 2020/51 sayılı Genelge) Ülkemizin Almanya, Arnavutluk, Avusturya, Azerbaycan, Belçika (1/9/2018 tarihinden önce ilk defa bu ülkede çalışmaya başlamış olanlar için), Bosna Hersek, Çekya, Fransa, Gürcistan, Hırvatistan, Hollanda, İsviçre, İtalya, Kanada, Kebek, KKTC (1/10/2020 tarihinden önce ilk defa bu ülkede çalışmaya başlamış olanlar için), Kore Cumhuriyeti, Lüksemburg, Makedonya, Slovakya (Ek, 17/09/2021 tarihli ve 2021/32 sayılı Genelge) (03/11/2021 tarihli ve 2021/37 sayılı Genelge ile Moğolistan ibaresi mülga edilmiştir.) Tunus ile imzaladığı sosyal güvenlik sözleşmelerinde “akit taraflardan birinin mevzuatına göre yardım hakkının kazanılması şartlarının tespitinde, diğer taraf ülkedeki ilk işe başlama tarihi de dikkate alınır” hükmü veya bu anlamda benzer hükümler bulunmaktadır.
Bu düzenleme gereğince sosyal güvenlik sözleşmesinde özel hüküm bulunan ülkelerdeki sigortalılık sürelerini borçlananların bu ülkelerdeki ilk işe başlama tarihi, Türkiye’de hiç çalışma yoksa ya da Türkiye’deki sigortalılığın başlangıç tarihinden önce ise Türkiye’de ilk işe giriş tarihi olarak kabul edilecektir.
Kanun ile Kanundan önceki sosyal güvenlik kanunlarında sigortalılık süresi şartını öngören uzun vade sigorta kollarından sağlanan hakların tespitinde sosyal güvenlik sözleşmesinde özel hüküm bulunan akit ülkedeki çalışılmaya başlanılan tarih, Türkiye’de ilk işe giriş tarihi olarak esas alınacaktır.
(Ek, 17/09/2021 tarihli ve 2021/32 sayılı Genelge) Gerek uluslararası sosyal güvenlik sözleşmelerinde Türk sigortasına girişinden önce akit ülke sigortasına girdiği tarihin Türk sigortasına girdiği tarih olarak kabul edileceğine ilişkin özel hüküm bulunan ülkelerde geçen sigortalılık sürelerini borçlananların, gerekse sosyal güvenlik sözleşmesi akdedilmiş ülkelerde geçen hizmetleri birleştirilerek aylık talebinde bulunanların, akit ülkede 18 yaş altındaki çalışmaya başladıkları tarih Ülkemizde ilk işe giriş tarihi olarak dikkate alınacak olup bu Genelgenin “1.1.3. 18 Yaşın Altında Geçen Hizmetler” başlığında yer alan hükümlere göre işlem yapılacaktır.
(Ek, 11/12/2020 tarihli ve 2020/51 sayılı Genelge) İlk işe giriş tarihinin Ülkemizde başlangıç olarak alındığı sosyal güvenlik sözleşmesi imzalanmış ülkelerdeki dış temsilciliklerimizce düzenlenmiş belge ibraz ederek yurt dışı borçlanması yapanlardan aylık talebinde bulunanların, sözleşmeli ülke sigorta kurumlarınca düzenlenmiş formülerde/hizmet belgesinde kayıtlı ilk işe giriş tarihi esas alındığından, ilgili ülke sigorta kurumunca düzenlenmiş akit ülkedeki ilk işe giriş tarihini gösteren belgenin bulunmadığı hallerde, söz konusu belgelenin temini yoluna gidilecektir. Almanya hariç diğer sözleşmeli ülkelerden formüler/hizmet belgelerinin temin edilmesine ilişkin yazılar, yazışma yetkisi devredilene kadar EHGM'ye gönderilecektir.
Kanunun 26 ncı maddesinin birinci fıkrasının (b) bendi, 28 inci maddesinin dördüncü ve beşinci fıkraları ile 32 nci maddesinin ikinci fıkrasının (a) bendi hükümleri ile 506 ve 2925 sayılı kanunlara göre aylık bağlanabilmesi için sigortalılık süresi şartı bulunduğundan sosyal güvenlik sözleşmesinde özel hüküm bulunan akit ülkedeki çalışılmaya başlanılan tarihin, Türkiye’de ilk işe giriş tarihi olarak esas alınması sadece bu kapsamdakiler için uygulanacaktır.
1479, 5434 ve mülga 2926 sayılı kanunlarda sigortalılık süresi şartı öngörülmediğinden bu kanunlar kapsamında olanlar hakkında bu düzenleme uygulanmayacaktır. Ancak 1479 ve mülga 2926 sayılı kanunlara tabi sigortalılığı bulunanlardan 2008/Ekim ayı başından sonra malullük aylığı talebinde bulunanlar için Kanunun malullük aylığı bağlama şartları geçerli olduğundan bu kapsamda aylık bağlanacakların özel hüküm bulunan sözleşmeli ülkelerdeki ilk işe başlama tarihi Ülkemizde ilk işe giriş tarihi olarak alınacaktır.
Yurtdışı Hizmet Borçlanmasının Şartları
Yurtdışı hizmet borçlanmasının şartları iki aşamaya ayrılarak incelenebilir. Bunlardan ilki yurtdışı hizmet borçlanması başvurusunda bulunma şartları, ikincisi ise aylık bağlanmasının şartlarıdır. Bu başlık altında her iki aşamada sigortalı ya da hak sahiplerinin yerine getirmesi gereken koşullara yer verilecektir.
Borçlanma Başvurusunda Bulunma Şartları
Borçlanma Yapabilecek Kişiler
3201 sayılı Kanun’un 1. maddesinde kimlerin yurtdışında geçirilen süreleri borçlanabileceği ve hangi sürelerin sosyal güvenlik bakımından değerlendirilebileceği belirlenmiştir. İlgili düzenlemeye göre Türk vatandaşları ile doğumla Türk vatandaşı olup da çıkma izni almak suretiyle Türk vatandaşlığını kaybedenlerin on sekiz yaşını doldurduktan sonra Türk vatandaşı olarak yurt dışında geçen ve belgelendirilen sigortalılık süreleri borçlanabilir (3201 sK. m. 1). Maddede belirlenen sürelerin Türk vatandaşı olarak geçirildiği, Nüfus ve Vatandaşlık Hizmetleri Genel Müdürlüğünün Kimlik Paylaşım Sistemi kullanılarak alınacak Vukuatlı Nüfus Kayıt Örneği ile tespit edilmektedir.
Maddeye göre Türk vatandaşlarının yanı sıra “doğumla Türk vatandaşı olup çıkma izni alarak vatandaşlığını kaybedenler” de yurtdışı sürelerini borçlanabilecektir. Bu kişiler hizmet borçlanması talebini yaptıkları sırada Türk vatandaşı olmasalar da Türk vatandaşı olarak geçirdikleri yurt dışı sürelerini borçlanabilecektir. 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu’na göre “Doğumla Türk vatandaşı olup da çıkma izni almak suretiyle Türk vatandaşlığını kaybedenler ve üçüncü dereceye kadar olan altsoyları…”, Türk vatandaşlarına tanınan haklardan yararlanmaya devam edecektir (m. 28/1). Maddede çıkma izni alarak Türk vatandaşlığını kaybedenlerin bazı haklardan yararlanması konusunda istisnalar düzenlenmiştir. Bu kişilerin, “seçme ve seçilme, muafen araç veya ev eşyası ithal etme hakları ile askerlik hizmetini yapma yükümlülüğü” yoktur (5901 sK. m. 28/2). Ayrıca çıkma izni alarak Türk vatandaşlığını kaybedenler “bir kadroya dayalı ve kamu hukuku rejimine tabi olarak asli ve sürekli kamu hizmeti görevlerinde bulunamazlar” (5901 sK m. 28/3). İlgili maddede “Bu kişilerin sosyal güvenliğe ilişkin kazanılmış hakları saklı olup bu hakların kullanımında ilgili kanunlardaki hükümlere…” tabi olduğu belirlenmiştir (5901 sK. m. 28/2). Kural olarak, kişisel hak haline dönüşen haklar kazanılmış hak olarak korunur. Doktrinde bir görüşe göre Türk vatandaşı olarak yurtdışında geçirilen süreler kazanılmış hak olarak korunacak ancak Türk vatandaşlığından çıktıktan sonra yurtdışında geçen süreler bu kişiler bakımından borçlanılamayacaktır. Ayrıca Sosyal Sigortalar Genel Müdürlüğü’nün 2021/2 sayılı Genelgesine göre çıkma izni almak dışında başka bir şekilde Türk vatandaşlığını kaybedenlerin talepleri reddedilecektir.
3201 sayılı Kanun’un 3. maddesine göre “yurt dışında çalışmakta iken veya yurda kesin dönüş yaptıktan sonra ölenlerin Türk vatandaşı olan hak sahipleri” de borçlanma başvurusunda bulunabilir. 2021/2 sayılı Genelgede hak sahiplerinin başvuru tarihinde Türk vatandaşı olmaları gerektiği, aksi takdirde borçlanma başvurularının reddedileceği belirlenmiştir. Sigortalının ya da hak sahiplerinin Türk vatandaşlığının yanında başka bir ülke vatandaşı da olmaları borçlanma başvurusu yapmaya engel değildir.
Borçlanılabilecek Süreler
3201 sayılı Kanun’un 1. adresinde borçlanılabilecek süreler 3 farklı şekilde belirlenmiştir. 18 yaşından sonra yurt dışında sigortalı olarak geçen süreler, sigortalı olarak geçen sürelerin “arasında veya sonunda her birinde bir yıla kadar olan işsizlik süreleri ile ev kadını olarak geçen” süreler borçlanılabilir (3201 sK. m. 1). 18 yaşın doldurulmasından önce yurtdışında sigortalı ya da ev kadını olarak geçirilen süreler ile Türk vatandaşlığının kazanılmasından önce ve kaybedilmesinden sonra sigortalı ya da ev kadını olarak geçen sürelerin borçlanılamayacağı Yönetmeliğin 6.maddesinin 2. fıkrasında belirlenmiştir. Sigortalı yurtdışında geçirdiği ve belgelendirebildiği sürelerin tümünü ya da bir kısmını borçlanmak isteyebilir. Bu konuda sigortalı tam bir özgürlüğe sahiptir. Sigortalı yurtdışında geçen sürelerin tamamını değil de bir kısmını borçlanmak istediğinde borçlanma sürelerini gün, ay ve yıl olarak belirtmek zorundadır (Yön. m. 6/3). Sigortalı öncelikle yurtdışında sigortalı olarak geçirdiği süreleri borçlanmak isteyebilir. 2021/2 sayılı Genelgede borçlanılabilecek sigortalılık sürelerinden ne anlaşılması gerektiği belirtilmiştir. Sigortalılık süreleri, çalışılmış ve çalışılmış gibi kabul edilen sürelerden oluşur. “Bu durumda, borçlanmaya esas hizmet cetvellerinde bildirilen çalışma süreleri (mecburi prim ödeme süreleri, kendi nam ve hesabına çalışmalardan dolayı zorunlu ve isteğe bağlı prim süreleri, kısa süreli çalışmaya tabi işlerde geçen süreler gibi) ve bu çalışma sürelerine eşdeğer sürelerin (isteğe bağlı prim ödeme süreleri, çocuk yetiştirme süreleri, işsizlik ödeneği süreleri, hastalık ödeneği süreleri, bakım süreleri, borçlanma yoluyla ödenen primlere ait süreler gibi) tamamı, başvuru sahibinin kısmi borçlanma hakkı saklı kalmak kaydıyla borçlanma kapsamında değerlendirilecektir”. Ancak Türkiye ile aralarında sözleşme imzalanmamış ülkelerde iş üstlenen Türk işverenleri tarafından yurtdışına çalıştırılmak üzere götürülen Türk işçilerinin bu çalışma süreleri ile Türk sosyal güvenlik mevzuatına göre isteğe bağlı sigortalı olunan süreler borçlanma süresinden sayılmayacaktır. Ayrıca işçinin çalışmasının bulunduğu ülkenin yasalarına uygun bir çalışma olması gerekir. Uzun vadeli sigorta dallarında fiili hizmet sürelerinin esas alınması temel olmakla birlikte Kanun koyucu bazı sürelerin borçlanılmasına ve böylece normal sigortalılığa ilişkin olmayan bu sürelerin de hizmetlerine eklenmesine izin vermiştir. Sigortalı olarak geçen sürelerin arasında veya sonunda bir yıla kadar olan işsizlik süreleri ile ev kadını olarak geçirilen süreler buna örnektir. Bu sürelerde borçlanma yapacak kişi fiili çalışma yapmamakta ancak Kanun’un verdiği izinle bu süreleri de borçlanarak hizmetlerine ekleyebilmektedir. Ev kadını olarak yurt dışında geçirilen sürelerin hepsi borçlanılabilir. Ancak 2021/2 sayılı Genelgeye göre Türkiye’de ev kadını olarak geçirilen sürelerin ve 18 yaşından önce ev kadını olarak yurtdışında geçirilen sürelerin borçlanılması mümkün değildir. Borçlanılan sürelerde kadının bulunduğu medeni durum önemli değildir.
Ayrıca borçlanma yapacak kadının eşinin borçlanılmak istenen sürelerde çalışıp çalışmaması da bir kriter değildir. Borçlanma yapmak isteyen kadının borçlanma sürelerinin bir kısmı ev kadını olarak geçmişken bir kısmı da çalışarak geçmiş olabilir. Bu durumda tüm süreler üzerinden borçlanma talep edilebilir. Ev kadınlarında olduğu gibi bir yıla kadar olan işsizlik sürelerinin yalnızca yurt dışında geçen bölümü borçlanılabilecek, başvuruda bulunan işsizlik süresinde Türkiye’de bulunduysa bu süreler borçlanılamayacaktır (2021/2 sayılı Genelge). Ev kadını olarak geçen sürelerde ve bir yıla kadar işsizlik sürelerinde sigortalının çakışan sigortalılığının olmaması, Türkiye’de sosyal güvenlik kurumlarına prim ödememiş olması gerekir.
Başvuru Yapılması ve Borçlanma Sürelerinin Belgelendirilmesi
Yurtdışı hizmet borçlanması talebinde bulunmak için başvurulacak kuruluşlar, Yönetmeliğin 5. Maddesinde belirlenmiştir. Buna göre “Türkiye’de sosyal güvenlik kuruluşlarına tabi çalışması olanların en son tabi oldukları sosyal güvenlik kuruluşuna”, bu kuruluşlara tabi çalışması olmayanların Sosyal Güvenlik Kurumu’na başvuruda bulunması gerekir. Borçlanma başvurusunda bulunulurken yurtdışı borçlanma talep dilekçesi doldurulmalı ve yurtdışında geçen süreler, talep sırasında belgelendirilmelidir. Borçlanma başvuruları örneği Kurumca hazırlanan ve Yurtdışı Hizmet Borçlanma Talep Dilekçesi ile yapılacaktır (Yön. m. 7/1). “Yurtdışı Hizmet Borçlanma Talep Dilekçesinde, yurtdışında borçlanma kapsamında geçen sigortalılık veya ev kadını olarak geçen süreleri bulunan kişinin adı, soyadı, Türkiye Cumhuriyeti kimlik numarası, borçlanılmak istenilen sürenin niteliği ve süresi, borçlanma miktarının hesabına esas bir günlük prime esas kazanç tutarı ve tebligat adresi ile Türkiye’de sosyal güvenlik kuruluşlarına tabi geçen çalışmaları varsa kurumu, sigortalılık statüsü, sicil numarası ve süresi belirtilir” (Yön. m. 7/2). Ayrıca Yurtdışı Hizmet Borçlanma Talep Dilekçesine “borçlanılacak süreye uygun belge asıllarının eklenmesi de zorunludur” (Yön. m. 7/3). Bu belgeler, Yönetmeliğin 9.Maddesinde sayılmıştır.
Aylık Bağlanması İçin Gereken Koşullar
1. Yurda Kesin Dönüş Yapılması
3201 sayılı Kanun’da yurda kesin dönüş koşulunun ne ifade ettiği belirlenmemiştir. Bu konuda Yargıtay kararları ve doktrindeki görüşler yol gösterici olmuştur36. Bir görüşe göre sigortalının yurtdışındaki çalışmasını sonlandırarak ikametini Türkiye’ye alması durumunda kesin dönüş şartı gerçekleşmiş olacaktır. Doktrinde bir görüşe göre ise yurtdışı hizmet borçlanması yapabilmek için kesin dönüş şartı aranmamakta yalnızca aylık bağlanması için yurda kesin dönüş koşulunun gerçekleşmesi gerekmektedir. Kesin dönüş kavramı, Yönetmeliğin 4. maddesinde “Aylık tahsis talebinde bulunanların yurtdışındaki çalışmalarının sona ermesini, ikamete dayalı bir sosyal sigorta ya da sosyal yardım ödeneği almamaları durumunu” şeklinde tanımlanmıştır (m. 4/1-d). Sosyal yardım ise “Bulunulan ülke mevzuatı kapsamında, geçimlerini sağlayacak hiçbir gelirleri olmayan veya mevcut gelirleriyle geçimlerini sağlamakta güçlük çeken kişilerin asgari geçim düzeyi ile sınırlı olmak üzere geçimlerinin sağlanması amacıyla kamu kurum ve kuruluşları tarafından muhtaçlık durumuna ve süresine göre ödenen, ikamet şartına bağlı nakdi yardımları” ifade etmektedir. Bu durumda kesin dönüş şartının bundan sonra sürekli oturmak niyetiyle Türkiye’ye yerleşmek şeklinde anlaşılmaması gerekir.
Yurda kesin dönüş koşulu, 3201 sayılı Kanun ile getirildiğinden39 2147 sayılı Kanun’a göre borçlanılan sürelere ilişkin aylık bağlanması için yurda kesin dönüş yapmış olmak gerekmemektedir40. 3201 sayılı Kanun ile böyle bir koşulun getirilmesi doktrinde, yurtdışında çalışan Türk vatandaşlarına ödenecek aylıkların sosyal güvenlik sistemine getirdiği yük nedeniyle Kurum’un aktüeryal dengesini bozacağı düşüncesiyle açıklanmıştır. Bu nedenle kanun koyucu yurtdışı hizmet borçlanmasından aylık bağlanmasını sınırlandırmak istemiştir. Ancak Kurumun aktüeryal dengesinin korunması amacıyla yapılan bu değişiklik sosyal güvenliğin temel felsefesine aykırı bulunarak eleştirilmektedir.
Yurtdışı Hizmet Borçlanma Tutarının Hesaplanması ve Ödenmesi
7186 sayılı Gelir Vergisi Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun 19.07.2019 tarihinde Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe girmiş ve 3201 sayılı Kanun’da önemli değişiklikler yapmıştır. Borçlanma tutarı, prime esas kazanç alt ve üst sınırları arasında seçilecek tutarın %45’i olarak değiştirilmiştir. Bu tarihten önce borçlanma tutarı, prime esas kazancın %32’si idi. Bu nedenle 2021/2 sayılı Genelgede borçlanma tutarının belirlenmesi konusunda 2 farklı tarihten hareket edilmektedir. İlk olarak 01.08.2019 tarihinden itibaren yapılan başvurularda yeni düzenleme olan %45 oranı dikkate alınacaktır. Bu tarihten önce yapılan borçlanma başvuruları için belirlenen prime esas kazancın %32’si borçlanma tutarı olarak belirlenmekteydi. Başvuru tarihi, borçlanma talep dilekçesinin Kurum kayıtlarına geçtiği tarihtir. Borçlanılacak her gün için ödenecek prim, sigortalı tarafından seçilen 5510 sayılı Kanun’da düzenlenen prime esas kazanç alt ve üst sınırı arasında miktar üzerinden hesaplanacaktır (3201 sK. m. 4/1). Prime esas kazanç, günlük asgari ücret ile bu miktarın 7,5 katı arasında belirlenebilecektir. Borçlanma tutarına esas alt sınırı Cumhurbaşkanı arttırmaya yetkilidir (3201 sK. m. 4/1). Borçlanma tutarı sigortalının belgelendirdiği ve borçlanmak istediği gün sayısı ile belirlediği prime esas kazancın %45’inin çarpımı ile bulunur. Sigortalının borçlanmak istediği gün sayısı belirlenirken bir yıl 360 gün, bir ay 30 gün olarak kabul edilecektir. Kurumca tahakkuk ettirilen borç tutarı, sigortalı ya da hak sahiplerine “iadeli taahhütlü olarak tebliğ edilir.
Borcun tebliğ edildiği tarihten itibaren 3 ay içinde ödenmesi gerekmektedir (Yön. m. 10/6). Bu süre içerisinde ödeme yapılmadığında sigortalı Kuruma hiç başvuru yapmamış gibi işlem görecek45 ve yeniden başvuru yapılması gerekecektir. Borç 3 ay içerisinde ödendiği takdirde taksitler halinde de ödenebilir. Aynı fıkranın devamına göre “Borcun bir kısmını veya tamamını ödemeyenlerin, bu sürelerinin Kanuna göre değerlendirilmesi, yeniden yazılı başvuruda bulunmaları ve tahakkuk eden borç miktarını süresi içinde ödemeleri şartına bağlıdır.” Kanun’un 3. Maddesinin ilk halinde borçlanma başvurusunda bulunmak için yurda kesin dönüş koşulu aranmaktaydı. Bu düzenleme Anayasa Mahkemesi’nin 2000/36 E., 2002/198 K. ve 12.12.2002 tarihli kararı ile iptal edilmiştir.
Kuruma yapılacak ödemelerin 3 aylık süre zarfında ödenmesi zorunluluğu yerine daha esnek bir ödeme dönemi öngörülebilir ve aylıklar yine borçların tamamen ödenmesinden sonra bağlanabilir. 3201 sayılı Kanun’un 4. maddesine göre “Borçlanmadan sonradan vazgeçenler ile yapılan borçlanma sonrasında aylık bağlanması için gerekli şartları yerine getiremeyenlere ve bunların hak sahiplerine talepleri üzerine yaptıkları ödemeler, faizsiz olarak iade edilir” (3201 sK. m. 4/2). “Borçlanma başvurusunda bulunup borcu tebliğ edilmeden ya da tebliğ edildikten sonra üç aylık süre içinde borçlanma başvurusundan vazgeçtiklerini yazılı olarak ilgili sosyal güvenlik kuruluşuna bildirenlerin borçlanma başvuruları geçersiz sayılır” (Yön. m. 11/1). Borcunun bir kısmını ya da tamamını ödemiş olan kişiler, borçlanma başvurularının iptal edilmesi için başvuruda bulunduklarında ödedikleri tutarın tamamı faizsiz ve Türk Lirası cinsinden iade edilecektir (Yön. m. 11/2). Kısmi iade kabul edilmemiştir.
2021-2 sayılı Genelgeye göre talepte bulunan, prime esas kazancını Kanundaki sınırlar içerisinde serbestçe belirleyebilmekle birlikte borçlanma süreleri için birden farklı prime esas kazanç bildirilemeyecektir. Borçlanma talebinde borçlanılacak tüm süre üzerinden tek bir prime esas kazanç dikkate alınacaktır. Ancak Kanunda ve yönetmelikte böyle bir sınırlama bulunmadığından borçlanılacak süre için farklı prime esas kazançlar belirlenebileceğini düşünüyoruz. 3201 sayılı Kanun’a göre “Borçlanılacak her bir gün için tahakkuk ettirilecek borç tutarı, başvuru tarihindeki 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununun 82 nci maddesinde belirtilen prime esas asgari ve azamî günlük kazanç arasında seçilecek günlük kazancın %45’idir. Değişikliklerden önceki 3201 sayılı Kanun’un ilk haline göre “Sosyal güvenlik kuruluşlarınca döviz ile değerlendirilecek sürelerin her bir günü için tahakkuk ettirilecek prim, kesenek ve karşılık borcu tutarı bir dolardır.” Bu düzenlemede Kanun koyucunun amacı borçlanılacak her bir gün için tek bir prim alınacağı şeklindedir. Bugün için düzenlemenin yorumlanmasında bu tarihi yorum yönteminden faydalanılabilir. Kanundaki güncel düzenlemenin tek bir prime esas kazanç belirlenmesi şeklinde yorumlanması, borçlanılan süre boyunca sigortalının gelirinde azalma ve artmalar olabileceğinden hakkaniyetsiz sonuçlara neden olabilir.
Yurtdışı sürelerinin hepsinin borçlanılması gerekmemekte, kısmi borçlanma da yapılabilmektedir. Bu durumunda sigortalı kısmi aylık almaktadır. İkili sosyal güvenlik sözleşmelerine göre yabancı ülkede ve Türkiye’deki çalışmalarını birleştirerek kendilerine ya da hak sahiplerine kısmi aylık bağlanabilir. Kısmi aylık alan bu kişiler de borçlanma yaparak aylıklarını tam aylığa çevirebilirler. Kısmi aylık, farklı ülkelerde geçen sigorta sürelerinin birleştirilmesi ancak her ülkenin sadece kendisinde geçen sürelerden sorumlu olarak kendi mevzuatına göre aylık bağlamasıdır.
Aylık bağlanan kişilerin aylık aldıkları süre boyunca aylık alma şartlarının devam edip etmediğini denetlemek için sigortalıların durumlarının Kurum tarafından gerekli görülen zamanlarda ve durumlarda araştırılması öngörülmüştür (Yön. m. 14/1). Altı aydan daha uzun bir süre yurtdışında bulunanlar, “yurtdışında çalışıp çalışmadıklarını ve ikamete dayalı bir sosyal sigorta ya da sosyal yardım ödeneği alıp almadıklarını gösteren belgeleri”, altı aylık sürenin dolmasından itibaren üç ay içinde Kurum’a vermek zorundadır (Yön. m. 14/2). Bu kişilerin 6 aydan daha uzun bir süre boyunca yurt dışında bulundukları Emniyet Genel Müdürlüğü’nden her yıl alınan belgelerle tespit edilir (Yön. m. 14/3). Aylık bağlanan kişinin 6 aydan daha uzun süre yurtdışında bulunması halinde Yönetmeliğin 14. maddesinin 2. fıkrasındaki belgeleri süresinde Kurum’a vermeyenlerin aylıkları ilgili belgeler Kurum’a verilene kadar durdurulacaktır (Yön. m. 14/5). Aylıkları durdurulanların Kurum tarafından yapılacak araştırma sonucunda yurt dışında “çalışmadıkları ve ikamete dayalı sosyal sigorta ya da sosyal yardım ödeneği almadıkları” tespit edildiğinde aylıkları yeniden ödenmeye başlanacaktır (Yön. m. 14/6-a). Ödeme, aylıkların durdurulduğu tarihten itibaren geçerli olmak üzere yapılacaktır. Aylıkları durdurulanların Kurumca yapılacak araştırma sonucunda yurt dışında “çalıştıkları ve ikamete dayalı sosyal sigorta da ya sosyal yardım ödeneği aldıkları tespit edilenlerin aylıkları” kesilecektir. Yersiz yapıldığı tespit edilen ödemeler de geri alınacaktır (Yön. m. 14/6-b). Aylıklar kişinin çalışmaya başladığı veya ödenek almaya başladıkları tarihten itibaren kesilecek ve bu tarihten sonra varsa yapılan yersiz ödemeler geri alınacaktır. Aylık bağlananların, yabancı ülkede “çalışmaya başladıkları ya da ödenek almaya başladıkları tarihten itibaren” aylıkları kesilecektir (3201 sK. m. 6/B, I). Çalışılmaya başlanan ülke ile sosyal güvenlik sözleşmesi imzalanmış olup olmaması önemli değildir. Eğer sigortalı bu süre zarfında hem çalışmış hem de aylık almaya devam etmişse borçlanma süreleri iptal edilerek, sigortalıya çalıştığı süre boyunca ödenen aylıkların faiziyle iadesi gerekecektir. Kurumun çalışmadan haberdar olması halinde sonradan ödenen aylıkların iadesini talep etmesi iyiniyet ve hakkaniyete aykırıdır. Özellikle ödemelere uygulanacak faizler düşünüldüğünde, bu tür durumlarda mağduriyetler yaşanabilmektedir. Borçlanmanın iptali ve aylıkların iadesi bazen de Kurum’un yanlış yönlendirmesi ve bilgi eksikliğinden de kaynaklanabildiğinden, Kurum’un bu konuda daha özenli davranması, sigortalıları daha kapsamlı bilgilendirmesi gerekmektedir.
Yurtdışı hizmet borçlanması yaparak aylık almaya hak kazanmış kişilerin aylık alabilmesi için yurda kesin dönüş şartı arandığından sosyal güvenlik destek primi ödeyerek çalışmasına ve bir yandan aylık almasına izin verilmemiştir. Bugün için yurda kesin dönüş koşulu Yönetmeliğin 4/1-d bendine göre çalışmanın sona ermesi ve aynı zamanda ikamete dayalı bir sosyal yardım almama durumunu ifade etmektedir. Yurtdışındaki çalışmanın yeniden başlaması ise aylığın kesilmesi için yeterli olacaktır. Doktrindeki bir görüşe göre ise bir yandan aylık alıp diğer yandan sosyal güvenlik destek primi ödeyerek çalışmanın önlenmesindeki temel amaç gençlerin istihdamının artırılması olduğundan yurtdışında çalışanların sosyal güvenlik destek primi ödeyerek çalışmasının engellenmesi doğru değildir. Aylık bağlanan kişilerin aylıkları “Türkiye’de sosyal güvenlik kanunlarına göre sigortalı olarak çalışmaya başladıkları tarihten itibaren kesilir” (Yön. m. 15/1-b). Bununla birlikte aylık almakta iken Türkiye’de çalışmaya başlayanlar hakkında, 5510 sayılı Kanun’un sosyal destek primi ödeyerek çalışmaya ilişkin hükümleri uygulanabilecektir. Aylıkları yabancı ülke mevzuatına tabi olarak çalıştığı için kesilenlerin yurtdışında çalışması sona erdiğinde aylıklarının tekrar bağlanması için yazılı talepte bulunmaları gerekir. Aylıklar, talep tarihini izleyen aybaşından itibaren tekrar bağlanır (3201 sK. m. 6/B, II). Yurtdışında geçen yeni çalışmalar da yeniden borçlanma başvurusunda bulunularak değerlendirilebilir. Bu durumda yurtdışında geçen bu sigortalılık süreleri de yeniden aylık bağlanmasında değerlendirilecektir. (Yön. m. 15/4).
3201 Sayılı Kanun günümüze kadar bazı değişiklikler geçirmiş ve son değişiklik 26/6/2020 tarihinde 7247 sayılı Bazı Kanun Ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun ile yapılmıştır. Yapılan değişikliklerle bazı konularda Yargıtay kararları ile paralellik sağlanırken bugün için Kanun’un hala eleştirilen yönleri bulunmaktadır.
3201 sayılı Kanun’un 5. maddesinde borçlanma yapan sigortalıların sigortalılığının başlangıcı, daha önce sosyal güvenlik kuruluşlarına tabi hizmetleri olanlar ve olmayanlar bakımından ayrı ayrı düzenlenmiştir. Sosyal güvenlik kanunlarına tabi hizmetleri olanların sigortalılık başlangıç tarihi, sigortalılığın başlangıç tarihinden önceki süreler borçlanılmış ise borçlanılan gün sayısı kadar geriye götürülecektir. Sosyal güvenlik kuruluşlarına tabi hizmeti bulunmayanların ise sigortalılıklarının başlangıç tarihi, borçlarını tamamen ödedikleri tarihten borçlanılan gün sayısı kadar geriye götürülerek bulunacaktır. Ayrıca aynı maddeye göre ikili sosyal güvenlik sözleşmesi yapılmış ülkelerdeki hizmetlerini borçlanan sigortalıların sözleşme yapılan ülkede ilk defa çalışmaya başladıkları tarih, ilk işe giriş tarihi olarak dikkate alınmayacaktır. Yalnızca ikili sosyal güvenlik sözleşmesinde özel hüküm bulunması halinde yurtdışında çalışmaya başlanılan tarih, Türkiye’de işe giriş tarihi olarak kabul edilecektir. Bu durum, özellikle 01.08.2019 tarihinden önce borçlanma başvurusunda bulunan işçiler bakımından, çalışmamız kapsamında yer verilen Yargıtay Hukuk kararlarında belirtildiği gibi Türkiye’de çalışması olanlar ve olmayanlar arasında eşitsizlik yaratmaktadır. Bunun yerine sigortalının hizmetlerini ve hizmetlerinin tarihlerini ispatlayan belgelerin varlığı halinde sadece yurtdışında çalışması bulunsa da çalışmaya başladığı tarihten itibaren sigortalı kabul edilmesi ve 506 sayılı Kanun’un 81/B bendindeki kademeli emeklilik sisteminden faydalanması yerinde olacaktır. Bununla birlikte bu tartışma 01.08.2019 tarihinden önce borçlanma başvurusunda bulunan ve aynı zamanda işçi statüsünde sigortalı olanlar bakımından önemlidir. Çünkü bu tarihten sonra borçlanma başvurusunda bulunan herkes Türkiye’de sosyal güvenlik kurumlarına bağlı çalışması olsun ya da olmasın 5510 sayılı Kanun’un 4/1-b bendi kapsamında sigortalı kabul edilecektir. Dolayısıyla 506 sayılı Kanun’un 81/B bendi de bu kişilere zaten uygulanmayacaktır.
3201 sayılı Kanun ile yapılan değişiklikle birlikte, yurtdışı hizmet borçlanması yapan kişilerin sigortalılık statüleri yabancı ülkede hangi statüde çalışılmış olursa olsun 5510 sayılı Kanun’un 4/1-b bendi kapsamında sigortalılık statüsünde kabul edilmektedir. Bu durum özellikle 01.08.2019 tarihinden önce 4/1-a statüsünde sadece yurtdışında çalışması olan sigortalılarla yurtiçinde çalışması bulunan sigortalılar arasında ayrılık yaratmaktadır. Yurtdışı hizmet borçlanması yapan işçilerin sigortalılık statüsü 4/1-b olarak kabul edildiğinde bu işçiler, hem daha çok prim ödemek zorunda kalmakta hem de daha az aylık almaktadır. Bunun yerine yurtdışında çalıştığı statüye benzer statünün, sigortalılık statüsü olarak kabul edilmesi yerinde olacaktır.
3201 sayılı Kanun ile ilgili yaşanan diğer bir sorun da kanımızca prime esas kazancın belirlenmesidir. 2021/2 sayılı Genelgede yurtdışı hizmet borçlanması yapan sigortalı ya da hak sahiplerinin borçlanmak istedikleri sürenin tümüne ilişkin tek bir prime esas kazanç gösterebileceği belirtilmiştir. Ancak 3201 sayılı Kanun’da ve Kanun’un uygulama yönetmeliğinde tek bir prim oranı üzerinden borçlanma yapılabileceğine yönelik bir düzenleme getirilmemiştir. Borçlanılan süre boyunca sigortalının gelirinde azalma ve artmalar olabilir. Bu nedenle borçlanılmak istenen sürenin farklı kısımları için farklı prime esas kazançlar belirlenebileceğini düşünüyoruz. Kanundaki “borçlanılacak her bir gün için” ifadesi, belirlenecek prime esas kazançlardan her gün için %45 oranında prim kesileceği şeklinde anlaşılmalıdır.
Yurt dışı hizmet borçlanması, yurt dışında çalışmış veya ev kadını olarak ikamet etmiş kişilerin belirli şartlar altında bu sürelerini Türkiye’deki sosyal güvenlik sistemine dahil ederek emeklilik haklarından yararlanabilmelerini sağlayan önemli bir hukuki imkândır. 3201 sayılı Kanun kapsamında gerçekleştirilen borçlanma işlemlerinde kişinin vatandaşlık durumu, yurt dışında geçen sürelerin niteliği, hizmetlerin belgelendirilmesi ve başvuru tarihi dikkate alınmalıdır.
Yurt dışı borçlanmasında yalnızca borçlanılacak gün sayısının belirlenmesi yeterli değildir. Borçlanma tutarının hesaplanması, borçlanılan sürelerin hangi sigortalılık statüsünde değerlendirileceği, emeklilik için gerekli yaş ve prim gün şartları ile aylık bağlanmasına ilişkin koşullar da birlikte incelenmelidir. Özellikle 1 Ağustos 2019 tarihinden itibaren yapılan borçlanmaların 4/1-b (Bağ-Kur) kapsamında değerlendirilmesi, emeklilik planlaması bakımından önemli sonuçlar doğurabilmektedir.
Ayrıca yurt dışı borçlanması başvurusunda bulunmak ile borçlanılan süreler üzerinden emekli aylığı talep etmek birbirinden farklı hukuki aşamalardır. Kesin dönüş şartı borçlanma başvurusu sırasında değil, aylık bağlanması talebinde değerlendirilir. Kesin dönüş, kişinin yabancı ülkeyi bir daha ziyaret etmemesi anlamına gelmeyip yurt dışındaki çalışmalarının sona ermesini ve ikamete dayalı sosyal sigorta veya sosyal yardım ödeneği almama koşulunu ifade eder.
Yurt dışı hizmet borçlanması başvuruları, SGK tarafından borçlanma talebinin reddedilmesi, borçlanma tutarının hatalı hesaplanması, sigortalılık statüsünün belirlenmesi ve yurt dışı borçlanmasına dayalı emeklilik uyuşmazlıklarında hukuki sürecin mevzuata uygun yürütülmesi ve hak kayıplarının önlenmesi amacıyla profesyonel hukuki destek sağlamaktadır.
Next