Dernekler, belirli bir amacı gerçekleştirmek için bir araya gelen kişilerin oluşturduğu tüzel kişilerdir. Derneklere ilişkin esas olarak 5253 Sayılı Dernekler Kanunu ve bu Kanunun yönetmeliği bulunmaktadır. Ayrıca 4721 Sayılı Türk Medeni Kanununda da derneklere ilişkin temel düzenlemelere yer verilmiştir. Anayasa madde 33 uyarınca herkes izin almadan dernek kurabilme hakkına sahiptir. Yani dernek kurmada serbest kuruluş sistemi benimsenmiştir. Serbest kuruluş sistemine göre kurulan derneklerin tüzel kişilik kazanabilmesi için kanunda belirtilen işlemlerin yapılması gerekir.

Tüzel kişiliğin kazanılması gibi kaybedilmesi de yani derneklerin sona ermesi de mümkündür. Derneklerin sona ermesi birkaç şekilde olabilir. Bunlar şu şekilde sıralanabilir:

- Kendiliğinden sona erme

- Mahkeme kararı ile sona erme

- Genel kurul kararı ile sona erme


Derneğin Kendiliğinden Sona Ermesi

Derneklerin sona ermesi kendiliğinden gerçekleşebilir. Buna ilişkin hususlar Türk Medeni Kanun madde 87’de yer alır. Madde düzenlemesine göre belirli birkaç durumun gerçekleşmesi durumunda dernek kendiliğinden sona erer.


Amacın Gerçekleşmesi, İmkansız Hale Gelmesi, Sürenin Sona Ermesi

Bilindiği üzere dernekler bir amaç doğrultusunda kurulurlar. Bazı dernekler de belirli bir işin gerçekleştirilmesi amacıyla kurulur ve bu amacı gerçekleştirmeleri durumunda sona ererler. Hedeflenen amaca ulaşan dernek üyeleri veya üye olmayan üçüncü kişinin derneğin kapatılması için Sulh Hakimliğine müracaat etmesiyle derneklerin sona ermesi gerçekleşir.

Örneğin, dernek herhangi bir X köyüne okul açmak amacıyla kurulmuş ve X köyüne okul açılmışsa amaçlanan hedefe ulaşılması nedeniyle dernek kendiliğinden sona erecektir. Amacın gerçekleşmesinin imkansızlaşmasına örnek olarak; dernek A bitkisi üreticilerini desteklemek amacıyla kurulmuş olup, yapılan araştırmalar sonucu A bitkisinin sağlığa zararlı olduğunun tespit edilmesi üzerine devlet ülkede A bitkisi yetiştirmeyi yasaklarsa derneğin amacının gerçekleşmesi imkansızlaşır. Bu da derneklerin sona ermesi için bir nedendir.

Dernek tüzüğü hazırlanırken amaca yönelik faaliyetler belirli bir süre ile sınırlanabilir. Tüzükte belirlenen bu sürenin sona ermesi üzerine yapılacak tespit sonucu derneklerin sona ermesi mümkündür.


Genel Kurul İlk Toplantısı veya Organların Oluşturulması Süresinin Geçmesi

Dernek Yönetmeliğindeki düzenlemeye göre dernek tüzüğünün onaylandığının derneğe bildirilmesinden sonraki 6 aylık sürede genel kurul toplantısı yapılmalıdır. Ayrıca yine bu süre içinde organların (yönetim ve denetim kurullarının) oluşturulması da zorunludur. Dernekler, mülki amirliğin yaptığı tüzük onayından itibaren 6 ay içinde olağan genel kurulu toplayamamış veya olağan genel kurul toplanmasına rağmen zorunlu organlar oluşturulmamış ise derneklerin sona ermesi kendiliğinden gerçekleşir.


Borç Ödemede Acze Düşmüş Olunması

Dernek borçları dernek malvarlığı ile karşılanamayacak bir düzeye gelmesi derneğin kendiliğinden sona ermesi sonucunu doğurur. Dernekten alacağı olup bunu tahsil edemeyen gerçek ve tüzel kişiler icra dairesine başvurarak aciz belgesi alabilirler. Sulh hakimliğine bu belge ile başvurarak derneğin kendiliğinden sona erdiğinin tespitini yaptırabilirler.


Yönetim Kurulunun Oluşturulmasının İmkansız Hale Gelmesi

Yönetim Kurulu üyelikleri istifa, ölüm, çıkarılma ve başkaca nedenlerle sona erebilir. Bu durumunda devreye yedek üyeler girerek eksiklik giderilmeye çalışılır. Ancak buna rağmen Yönetim Kurulu üye sayısı, üye tam sayısının yarısının altına düşerse Genel Kurul toplantıya çağrılır. Bu Olağanüstü Genel Kurul toplantısında boş kalan Yönetim Kurulu üyelikleri tekrardan tamamlanmazsa dernek kendiliğinden sona erecektir.


Olağan Genel Kurulun Art Arda İki Defa Toplanamaması

Mülki amirlik dernek genel kurul toplantısını süresi içinde yapmadığında derneği uyararak 1 ay içinde genel kurul toplantısını yapmasını ister. Bunun üzerine dernek, genel kurulu art arda iki kez toplanamazsa dernek kendiliğinden sona erecektir.


Derneğin Genel Kurul Kararı İle Sona Ermesi

Derneklerde Genel Kurul, TMK madde 88 uyarınca her zaman derneğin feshine ilişkin karar alma yetkisine sahiptir. Ancak derneğin feshi nedeni ile yapılacak Genel Kurul toplantısında katılma hakkı bulunan üyelerin üçte ikisinin katılımı olmalıdır. Toplantıya katılan üyelerin üçte iki çoğunluğu ile karar alınması mümkündür.

Genel Kurul tarafından bu şartlara uyularak alınan fesih kararı kayıtlı bulunulan mülki amirliğe bildirilir. Bu işlemle birlikte derneklerin sona ermesi gerçekleşir.

Genel Kurulun fesih kararı alabilme hakkı devredilemez niteliktedir. Ayrıca derneğin başka kurulları tarafından da kullanılamaz.


Derneğin Mahkeme Kararıyla Sona Ermesi

İdare, dernekleri denetleyerek bu kuruluşların amaç ve faaliyetlerinin kanuna aykırılık teşkil edip etmediğini kontrol eder. Faaliyetlerin kanuna uygun olarak yapılmasına katkı sağlar.TMK madde 89’da derneğin amacının kanuna aykırı hale gelmesi düzenlenmiştir. Bu düzenlemeye göre derneğin amacı kanuna veya ahlaka aykırılık teşkil ediyorsa Cumhuriyet Savcısı re’sen dava açabilir. Açılacak dava derneğin feshi davasıdır.


Derneğin feshi davasında görevli mahkeme Asliye Hukuk Mahkemesidir. Ancak derneğin işlediği bir suç nedeniyle kamu davası açılırsa davanın açıldığı Ceza Mahkemesi de görevli olacaktır. Aykırılığa ilişkin olarak, ilgili kişiler de fesih için başvuruda bulunabilirler. Buradaki ilgili kişiler ile anlatılmak istenen maddi menfaati olan herkestir. (Dernek üyeleri, dernek ile aynı amaca hizmet eden başka bir dernek, dernek alacaklıları). Derneğin feshine ilişkin dava sürerken gerekli görülürse tedbir niteliğinde dernek geçici olarak faaliyetten alıkonulabilir. Dernekler Kanunu madde 30’da da kurulması yasak olan dernekler ve faaliyetleri düzenlenmiştir. Bu madde kapsamında sayılan dernekler için feshedilme ve dernek kurucuları için hapis cezaları verme gibi cezai yaptırımlar öngörülmüştür.


Derneklerin Sona Ermesi Sonucu Tasfiye İşlemleri

Derneklerin tasfiyesinde uygulanacak usul ve esaslar Dernekler Yönetmeliği madde 89 ve devamında düzenlenmiştir. Derneklerin sona ermesi kendiliğinden sona erme sebeplerinin gerçekleşmesi sonucu veya Genel Kurul tarafından verilen karar ile gerçekleşmişse, bu dernekler için yapılacak tasfiye işlemleri, dernek kurulurken oluşturulan tüzükte gösterilen esaslara göre yapılır.

Tüzükte tasfiyenin nasıl yapılacağı genel kurul kararına bırakılmış olabilir. Bu durumda genel kurul bir karar almazsa veya karar almak için toplanamazsa derneğin tasfiyeye tabi her şeyi mahkeme kararıyla derneğin amacına en yakın ve kapatıldığı tarihte en fazla üyeye sahip derneğe devredilir.

Derneklerin sona ermesi mahkeme kararıyla gerçekleştiğinde yine aynı işlemler yapılır. Tasfiye derneğin tüm mal, para ve hakları üzerinde gerçekleşir. Tasfiye ve devir işlemleri tamamlanan dernekler, dernekler kütüğünden silinir.


Dernek Fesih İşlemleri

Dernek Feshi: Derneğin, genel kurul kararı ile, TMK’nın 87. maddesindeki sayılan sebeplerden dolayı Sulh Hukuk Mahkemesince derneğin kendiliğinden sona erdiğinin tespiti ile veya derneğin kanunlara aykırı faaliyet göstermesinden ötürü Asliye Hukuk Mahkemesince tüzel kişiliğinin sona erdirilmesidir.

Dernek Tasfiyesi: Derneğin fesih edilip tüzel kişiliği sona erdikten sonra para, mal ve haklarının devredilmesidir. Derneklerin para, mal ve haklarının tasfiyesi aşağıda belirtilen esaslara göre yapılır.


Tasfiyenin Dernek Tüzüğünde Gösterilen Esaslara Göre Yapılması:

Genel kurul kararı ile feshedilen veya kendiliğinden sona erdiği tespit edilen derneğin para, mal ve haklarının tasfiyesi, tüzüğünde gösterilen esaslara göre yapılır. Bu derneklerin para, mal ve haklarının devri, son yönetim kurulu üyelerinden oluşan tasfiye kurulunca yapılır. Tasfiye işlemlerine, feshe ilişkin genel kurul kararının alındığı veya kendiliğinden sona erme halinin kesinleştiği tarihten itibaren başlanır.

Tasfiye süresi içinde bütün işlemlerde dernek adında “Tasfiye halinde …….Derneği” ibaresi kullanılır.

Tasfiye Kurulu:

1. Önce derneğin hesaplarını inceler.

2. İnceleme esnasında derneğe ait defterler, alındı belgeleri, harcama belgeleri, tapu ve banka kayıtları ile diğer belgelerinin tespiti yapılarak varlık ve yükümlülükleri bir tutanağa bağlanır.

3. Tasfiye işlemleri sırasında borçlu olduğu tespit edilen derneklerin alacaklılarına çağrıda bulunulur ve varsa malları paraya çevrilerek alacaklılara ödenir.

4. Derneğin alacaklı olması durumunda borçlulardan alacaklar tahsil edilir.

5. Alacakların tahsil edilmesi ve borçların ödenmesinden sonra kalan para ve mallar tüzükte belirtildiği şekilde devredilir.

· Bu derneklerin para, mal ve haklarının tasfiye ve intikal işlemlerinin tamamlanmasını müteakip tasfiye kurulu tarafından durumun yedi gün içinde bir yazı ile dernek merkezinin bulunduğu yerin mülki idare amirliğine bildirilmesi ve bu yazıya “Tasfiye Tutanağı” nın da eklenmesi zorunludur.

· Tasfiyeye ilişkin tüm işlemler tasfiye tutanağında gösterilir ve tasfiye işlemleri, mülki idare amirliklerince haklı bir nedene dayanılarak verilen ek süreler hariç üç ay içinde tamamlanır.

· Bu derneklerin defter ve belgelerini tasfiye kurulu sıfatıyla son yönetim kurulu üyeleri saklamakla görevlidir.

· Bu görev, bir yönetim kurulu üyesine de verilebilir.

· Bu defter ve belgelerin saklanma süresi beş yıldır.

Tasfiyenin Mahkeme Kararı İle Yapılması:

Tüzükte tasfiyenin ne şekilde yapılacağının genel kurul kararına bırakıldığı hallerde, genel kurul tarafından bir karar alınmamış veya genel kurul toplanamamış veya son yönetim kuruluna yapılan tebligata rağmen tasfiye işlemleri yapılmamışsa, yahut dernek mahkeme kararı ile feshedilmişse, derneğin bütün para, mal ve hakları, mahkeme kararıyla bulunduğu ildeki amacına en yakın ve kapatıldığı tarihte en fazla üyeye sahip derneğe devredilir.


Bu derneklerin para, mal ve haklarının tasfiyesi mahkeme kararında belirtilen esaslara göre yapılır ve tasfiyenin tamamlanmasını müteakip, durum ilgili mülki idare amirliğine bildirilir.

Fesih ve Tasfiyede Dikkat Edilecek Hususlar

- Demirbaş defterinde kayıtlı demirbaş var ise tasfiye komisyonu tarafından tüzükte belirtilen yere devir ve teslimi yapılacak ve bu durum tasfiye tutanağında belirtilecektir.

- Derneğin borcu var ise ne kadar olduğu belirtilecek, mevcut borç, tasfiye komisyonu tarafından derneğin mal varlığından ödenecek ve bu durum tasfiye tutanağında belirtilecektir.

- Derneğin alacağı var ise ne kadar olduğu belirtilecek ve tasfiye komisyonu tarafından tahsil edilerek gelir kaydedilecektir.

- Bankada mevcut para olup olmadığı belirtilecek, var ise tüzükte belirtilen yere devri yapılacaktır.

- Kasada mevcut para olup olmadığı belirtilecek, var ile tüzükte belirtilen yere devri yapılacaktır.

- Dernek adına kayıtlı oto ve gayrimenkul var ise bunların nereye devrinin yapıldığı belirtilecektir.

- Derneğin varsa borçları ödenmeden, alacakları tahsil edilmeden, mevcut menkul ve gayrimenkulleri tüzükte belirtilen usulde ve yere devredilmeden tasfiye komisyonu görevini tamamlamış sayılmaz. İşlemler en geç (3) ay içinde tamamlanır. Tüm bu işlemler tamamlandıktan sonra tasfiye tutanağı tanzim edilir ve tasfiye komisyonu tarafından mülki amirliğe (7) gün içinde verilir.

- Borcu olduğu tespit edilen dernek, alacaklılarına çağrıda bulunulur ve varsa malları paraya çevrilerek borç ödenir.

- Derneğin alacaklı olması durumunda borçlulardan alacaklar tahsil edilir.

- Alacakların tahsil edilmesi ve borçların ödenmesinden sonra kalan para tüzükte belirtildiği şekilde devredilir.

- Derneğin demirbaşı/taşınır malı ve taşınmaz malı olması durumunda tüzükte belirtildiği şekilde devredilir.

- Derneklerin defter ve belgelerini tasfiye kurulu sıfatıyla son yönetim kurulu üyeleri saklamakla görevlidir. Bu görev, bir yönetim kurulu üyesine de verilebilir. Bu defter ve belgelerin saklanma süresi 5 yıldır.

- Derneklerin para, mal ve haklarının tasfiye ve intikal işlemlerinin tamamlanmasını müteakip tasfiye kurulu tarafından durumun 7 gün içinde bir yazı ile dernek merkezinin bulunduğu yerin mülki idare amirliğine bildirilmesi ve bu yazıya tasfiye tutanağının da eklenmesi zorunludur.


Yukarıda derneklerin sona ermesi hangi nedenlerle olur, kimler derneğin feshini talep edebilir, fesih sonrası tasfiye işlemleri nasıl gerçekleştirilir sorularını ayrıntılı olarak yanıtladık. Görüldüğü üzere derneğin sona ermesi konusu birçok ayrıntıya sahiptir. Özellikle sona ermiş derneğin tasfiye aşamasında ve derneğin feshini isteme davalarında usuli hata yapılmaması sürecin istenilen şekilde sonuçlanması için önemlidir.


Derneklerin feshi ve tasfiyesi, yalnızca dernek faaliyetlerinin sona erdirilmesinden ibaret olmayıp genel kurul kararının usulüne uygun alınmasını, derneğin malvarlığı ve borçlarının belirlenmesini, alacakların tahsilini ve kalan para, mal ve hakların mevzuata ve dernek tüzüğüne uygun şekilde devredilmesini kapsayan hukuki bir süreçtir. Derneğin genel kurul kararıyla feshedilmesi, kendiliğinden sona ermesi veya mahkeme kararıyla sona erdirilmesi farklı hukuki şartlara tabidir. Bu nedenle somut olaya uygun sona erme yönteminin belirlenmesi ve tasfiye işlemlerinin ilgili mevzuata göre yürütülmesi gerekir.


4721 sayılı Türk Medeni Kanunu ile 5253 sayılı Dernekler Kanunu kapsamında yürütülen tasfiye sürecinde; derneğin borçlarının ödenmesi, alacaklarının tahsil edilmesi, malvarlığının tüzükte belirtilen esaslara göre devredilmesi ve tasfiye işlemlerinin usulüne uygun biçimde belgelendirilmesi önem taşır. Tasfiye ve devir işlemleri tamamlandıktan sonra derneğin kütük kaydının silinmesine ilişkin süreç de sonuçlandırılmalıdır.