20 Kasım Dünya Çocuk Hakları Günü Üzerine…
Bugün 20 Kasım Dünya Çocuk Hakları Günü. Her yıl bugün çocukların haklarını, onlara karşı sorumluluklarımızı ve daha güzel bir gelecek bırakma arzumuzu dile getiriyoruz. Ne var ki bu sözlerin anlamını, çocukların içinde yaşadığı gerçeklerden bağımsız düşünemeyiz. Bir yerde çocuklar okul yolunda arkadaşlarıyla buluşurken başka bir yerde bir çocuk sabahı ailesiyle birlikte karşılayıp karşılayamayacağını dahi bilmiyor. Aynı dünyada, aynı insanlık onuruna sahip çocuklar birbirinden bu kadar farklı hayatlar sürerken, çocuk haklarını yalnızca iyi dileklerle anmak yeterli olabilir mi?
Bu soru, bir hukukçu olarak uzun zamandır üzerinde durduğum meselenin de özünü oluşturuyor. 20.11.2023 tarihinde yayımlanan “Hukukumuzda Çocuk Kavramı” başlıklı yazımda, çocuk kavramının hukuk düzenimizdeki karşılığını ve farklı kanunlarda tanınan güvenceleri ele almıştım. O gün çocukların korunması ve desteklenmesi gereken bireyler olarak kabul edilmesinin hukuki dayanaklarını değerlendirmiştim. Aradan geçen üç yılın ardından aynı konuyu yeniden düşündüğümde, hukukun çocuğu nasıl tanımladığı kadar, o tanımın çocuğun hayatını ne ölçüde değiştirebildiğine de bakılması gerektiğini görüyorum.
Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme'nin kabulünden bu yana 37 yıl geçti. Yaşama, gelişme, korunma ve katılım hakları uluslararası hukukta açıkça tanınıyor. Anayasamızda da sosyal devlet, eşitlik, ailenin korunması ve eğitim hakkı çerçevesinde önemli güvenceler bulunuyor. Ancak kanunda tanınmış bir hakla o hakka ulaşabilmek arasında, bazen bir çocuğun bütün çocukluğunu kaplayan bir mesafe oluşabiliyor. Bana göre bugün üzerinde durmamız gereken asıl mesele, bu mesafeyi nasıl azaltacağımızdır.
Çünkü çocuk haklarının ilk sınavı yalnızca adliye koridorlarında veya ağır ihlal/ihmal vakalarında verilmez. Bazen bir okul sırasındaki boşlukta, bazen karşılanamayan bir sağlık ihtiyacında, bazen de evdeki geçim sıkıntısını fark ettiği için isteğini içine atan bir çocuğun sessizliğinde karşımıza çıkar. Bir çocuğun hangi ailede doğacağına, ailesinin gelirine veya yaşadığı çevrenin imkanlarına karar verme şansı yoktur. Buna rağmen eğitimine, beslenmesine, sosyal hayatına ve hayallerine uzanan yollar, çoğu zaman bu koşullarla şekillenir.
Yoksulluğu yalnızca gelir rakamlarıyla anlatmak bu yüzden eksik kalıyor. Bir çocuk için yoksulluk, arkadaşlarıyla aynı geziye katılamamak, ders çalışacak sakin bir yer bulamamak veya ailesine masraf çıkarmamak için sevdiği bir etkinlikten vazgeçmek olabilir. Daha da önemlisi, bazen çocukların yaşlarına ait kaygılar yerine yetişkinlerin geçim endişelerini taşımaya başlamasıdır. Oysa çocukluğun dünyasında önce oyun, öğrenme, merak ve güven bulunmalıdır. Bir çocuğun hayallerinin sınırını ailesinin ekonomik gücü belirlememelidir.
Ekonomik güçlük çeken ailelerin tümünü yetersizlikle veya ilgisizlikle ilişkilendirmek elbette büyük bir haksızlık olur. Çocukları için fedakarlık gösteren, sınırlı imkanlarıyla güvenli bir yuva kurmaya çalışan pek çok aile var. Tam da bu nedenle sosyal devlet ilkesi, aileyi tek başına bırakmayan bir anlayışı gerektirir. Çocuğun eğitimden sağlığa, barınmadan sosyal gelişime kadar temel haklara erişimini desteklemek; maddi yoksunluğun kalıcı bir fırsat eşitsizliğine dönüşmesini önlemek gerekir. Ekonomik nedenlerle aile bütünlüğünün zedelenmemesi için sosyal destek sağlanması ile çocuğun güvenliğini tehdit eden ihmal ve istismar karşısında zamanında müdahale edilmesi birbirini tamamlayan sorumluluklardır.
Buradan çocuk adalet sistemine uzanan ilişki de göz ardı edilemez. Eğitimden uzak kalan, aile içi şiddete tanıklık eden veya sosyal desteğe ulaşamayan bir çocuk, ilerleyen yıllarda adli bir sürecin içinde bulunabilir. Elbette her ekonomik güçlüğün suçla sonuçlanacağı gibi bir genelleme yapılamaz. Fakat yalnızca çocuğun karşı karşıya kaldığı son olaya bakıp öncesindeki koşulları hiç değerlendirmemek de eksik bir adalet anlayışı olur. Bir çocuğu korumak kimi zaman onu adli süreçle karşılaşmadan önce fark edebilmektir.
03.11.2026 tarihinde yayınlanan “Suça Sürüklenen Çocuk Kavramının Adli Süreçteki Çocuk Kavramına Geçişi” başlıklı yazımda, çocuk hukukunda kullanılan dilin önemini bu nedenle vurgulamıştım. Orada da ifade ettiğim gibi: “Burada esas alınması gereken husus, çocuğun içinde bulunduğu durum nedeniyle olumsuz bir sıfatla nitelendirilmesi değil, ihtiyaç duyduğu koruyucu ve destekleyici hizmetlerin belirlenmesidir.” “Korunmaya muhtaç çocuk”tan “korunmaya ihtiyacı olan çocuk”a ve “suça sürüklenen çocuk”tan “adli süreçteki çocuk”a uzanan kavramsal değişimin değeri ancak kurumların çocuğa yaklaşımına da yansıdığında tam anlamıyla ortaya çıkacaktır.
Yeni kavramın kanuni sınırını da doğru anlamak gerekir: “Adli süreçteki çocuk” ifadesi, gündelik dilde adliyeyle temas eden bütün çocukları çağrıştırsa da hukuki tanımı, hakkında suç isnadıyla soruşturma veya kovuşturma yürütülen ya da işlediği fiil nedeniyle güvenlik tedbirine karar verilen çocukla ilgilidir. Dolayısıyla mağdur çocukla bu kavramın birbirine karıştırılmaması önemlidir. Bunun yanında hakkında suç isnadı bulunan bir çocuk aynı zamanda korunmaya ihtiyaç duyabilir. Bir dosyadaki hukuki kavram, çocuğun bütün hayatını açıklamaz.
Suç mağduru çocuk bakımından da aynı duyarlılık zorunludur. Korktuğu için konuşamayan, kendisine inanılmayacağını düşünen veya yaşadıklarını anlatırken yeniden örselenen bir çocuğun adalete erişimi, yalnızca yargılamanın sonunda verilen hükümle ölçülemez. Güvenli biçimde dinlenmesi, mahremiyetinin korunması, ihtiyaç duyduğu psikososyal desteğe ulaşması ve kendi hayatını ilgilendiren konularda görüşlerine değer verilmesi gerekir. Çocuğun üstün yararı, karar metinlerine eklenen alışılmış bir cümle değil, her somut olayda gerçekten uygulanması gereken bir ilkedir.
Ne var ki çocukların karşılaştığı eşitsizlikler ve ihlaller üzerinde düşünürken ülke sınırları içinde kalamayız. Bir ülkede çocukların eğitim imkanlarını tartışırken dünyanın başka yerinde okulu yıkıldığı, evi terk edildiği veya ailesi dağıldığı için dersliğe dönemeyen çocukları da görmeliyiz. Çocukların haklarını evrensel kılan, onların aynı koşullarda yaşamaları değil hangi koşullarda yaşarlarsa yaşasınlar aynı insan onurunun sahibi olmalarıdır.
Bugün Gazze'de, Suriye'de, Sudan'da, Yemen'de, Doğu Türkistan'da, Arakan'da (Myanmar) ve dünyanın daha birçok coğrafyasında çocuklar; çatışmaların, zorunlu göçün, ağır yoksunlukların, ayrımcılık ve hak ihlallerine ilişkin kaygıların farklı sonuçlarıyla karşı karşıya kalıyor. Bu coğrafyaların tarihsel ve hukuki koşulları aynı değil. Ancak savaş, yerinden edilme, ailelerinden ayrılma, eğitim ve sağlık hizmetlerinden yoksun kalma ya da kimlik ve kültürleriyle güven içinde yaşayamama ihtimali çocuklar bakımından ortak bir kırılganlık yaratıyor. Gazze'deki yıkımın, Suriye'de yıllara yayılan yerinden edilmenin, Sudan'daki çatışmaların, Yemen'deki insani yoksunluğun, Doğu Türkistan'daki hak ve özgürlüklere ilişkin endişelerin ve Arakanlı çocukların Myanmar'da ve göç yollarında karşılaştığı sorunların her biri kendi gerçekliği içinde ele alınmayı hak ediyor.
Bir annenin çocuğuna güven verebilmek için sarıldığı halde onu koruyamama korkusu yaşaması, bir çocuğun kendi evinin yerini artık yalnızca hatıralarında bulması veya yıllarca düzenli eğitim alamaması, sınırların ötesinde de bizi ilgilendirir. Savaşın etkisi ateşkes ilan edildiğinde bitmez; kaybedilen hayatlar ve aileler, kesintiye uğrayan eğitim ve yeniden kurulması gereken güven duygusu çocukların geleceğinde yaşamaya devam eder. Uluslararası hukukun sivillerin ve özellikle çocukların korunmasına ilişkin kuralları işte bu nedenle yalnızca diplomatik salt metinler olarak görülemez.
Bu noktada hukuki sorumluluğun yanında vicdani sorumluluğu da hatırlamak gerekir. Zira kadınların, çocukların ve masumların öldüğü, öldürüldüğü bir dünyada hiç kimse masum kalamaz. Dolayısıyla söylemek istediğim, bu manzara karşısında insanlığın ortak vicdanının kendisini bütünüyle sorumluluk dışında göremeyeceğidir. Her acıya müdahale etme gücümüz olmayabilir. Fakat bir çocuğun yaşamını, kimliğine, inancına veya doğduğu coğrafyaya göre daha az değerli saymamak bizim elimizdedir.
Üstelik çocuklar yetişkinlerin kurduğu düzenin karar vericileri değildir. Savaşları onlar başlatmıyor; ekonomik krizleri, siyasi çekişmeleri, toplumsal ayrımcılığı onlar yaratmıyor. Buna rağmen yıkılan evin, kaybolan okulun, parçalanan ailenin ve karşılanamayan temel ihtiyaçların yükünü çoğu zaman çocuklar taşıyor. Bir çocuğun yaşamını etkileyen kararlar alınırken onun üstün yararının neden yalnızca aile ve mahkeme kararlarında değil, sosyal ve kamusal politikalarda da gözetilmesi gerektiği burada daha açık görülüyor.
Elbette sorumluluğu yalnızca uzak coğrafyalara bakarak tarif edemeyiz. Yakınımızda bir çocuğun ihmalini fark eden öğretmenin, şiddet belirtisini gören sağlık çalışanının, koruyucu hizmeti zamanında başlatan sosyal hizmet uzmanının ve çocuğun haklarını özenle savunan hukukçunun tutumu da aynı vicdani ve hukuki bütünün parçasıdır. Dijital ortamda mağdur çocuğun görüntüsünü paylaşmamak, kişisel bilgilerini korumak ve yaşadığı acıyı bir seyirlik olaya dönüştürmemek bile bu sorumluluğun gündelik karşılıklarındandır. Önemli olan, hak ihlali gerçekleştiğinde üzülmekten önce, mümkün olduğunda onu önleyebilecek bir düzen kurmaktır.
20 Kasım'ın bana hatırlattığı en temel gerçek şu: Çocuklar yalnızca geleceğimiz değil bugünün de bağımsız hak sahipleridir. Bugün yaşayamadıkları çocukluğu gelecekte elde edecekleri imkanlar her zaman geri getiremez. Bu yüzden çocukların eğitimden sağlığa, güvenlikten kendilerini ifade etmeye kadar her alanda haklarına ulaşabilmeleri, yalnızca yarın için bir yatırım değil, bugün yerine getirilmesi gereken bir adalet borcudur.
Dilerim ki 20 Kasım, yılda bir kez tekrarlanan güzel cümlelerin ötesine geçsin. Dünyanın bütün coğrafyalarında çocukların can korkusuyla değil, yaşama sevinciyle büyüyebildiği bir dünyaya ulaşma irademizi güçlendirsin. Hiçbir çocuk ailesinin yoksulluğunu kendi eksikliği sanmasın; hiçbir çocuk sesini duyurabilmek için önce zarar görmek zorunda kalmasın. Bir çocuğun gözyaşını yalnızca uzaktan izlemekle yetinmeyen bir insanlık, hukukun korumaya çalıştığı değeri de daha iyi anlayacaktır.
Çünkü çocuklara bırakacağımız en büyük miras kusursuz olduğunu iddia ettiğimiz bir dünya değil; haklarının coğrafyaya, ekonomik güce veya başkalarının merhametine bağlı olmadığı bir hayat olmalıdır. Bir çocuğun gözyaşında insanlığın vicdanı saklıdır. O gözyaşını görmezden geldiğimizde eksilen yalnızca o çocuğun çocukluğu değil, hepimizin insanlığıdır.
Next