Giriş

31 Temmuz 2026 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 7589 sayılı Kanun, Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun en çok tartışılan kurumlarından birini, belirsiz alacak davasını yürürlükten kaldırdı. Aynı Kanun, kısmi davayı düzenleyen 109. maddeye yeni bir dördüncü fıkra ekleyerek davacıya talebini bir defaya mahsus artırma imkanı tanıdı ve artırılan kısım için zamanaşımının dava tarihinde kesilmiş sayılacağını kabul etti.

Değişikliğin yeni açılacak davalar bakımından sonucu büyük ölçüde açıktır. Kanun koyucu, derdest belirsiz alacak davaları için de açık bir geçiş hükmü koymuştur. Buna karşılık 31 Temmuz 2026'dan önce açılmış ve halen görülmekte olan kısmi davalar hakkında Kanun'da bir geçiş hükmü bulunmamaktadır. Oysa uygulamada, özellikle işçilik alacaklarında, alacağın belirsiz sayılmayacağı kaygısıyla kısmi dava olarak açılmış çok sayıda dosya bulunmaktadır. Yeni hükmün bu dosyalara uygulanıp uygulanmayacağı ve uygulanacaksa sınırı aşağıda ele alınmaktadır.

I. Yeni Düzenleme

7589 sayılı Kanun'un 19. maddesi HMK m.107'yi yürürlükten kaldırmış, 20. maddesi ise HMK m.109'a şu fıkrayı eklemiştir:

"Alacağın sadece bir kısmının dava edildiği durumlarda talep konusu, aynı davada bir defaya mahsus olmak üzere iddianın genişletilmesi yasağına tabi olmaksızın tahkikatın sona ermesine kadar artırılabilir. Bu durumda zamanaşımı, artırılan kısım bakımından da dava tarihinden itibaren kesilmiş sayılır."

Hüküm iki ayrı unsur içermektedir. Birincisi usule ilişkindir: davacı, ıslaha başvurmadan ve iddianın genişletilmesi yasağına takılmadan talebini bir kez artırabilir. İkincisi ise maddi hukuk sonucu doğurur: artırılan kısım bakımından zamanaşımı geriye etkili olarak dava tarihinde kesilmiş sayılır. Derdest davalar tartışmasının düğüm noktası da bu ikinci unsurdur.

Kanun'un yürürlük maddesine göre hem 19. hem 20. madde yayım tarihi olan 31 Temmuz 2026'da yürürlüğe girmiştir.

II. Kanun Koyucunun Bilinçli Bir Tercihi mi, Bir Boşluk mu?

7589 sayılı Kanun'un geçici 1. maddesinin onuncu fıkrası şöyledir:

"6100 sayılı Kanunun yürürlükten kaldırılan 107 nci maddesi, yürürlükten kaldırılma tarihinden önce açılan davalar bakımından uygulanmaya devam olunur."

Kanun koyucu derdest belirsiz alacak davalarını düşünmüş ve bunları eski hükme tabi tutmuştur. Aynı özen yeni 109/4 bakımından gösterilmemiştir. Bu durumu iki şekilde okumak mümkündür. Bir okumaya göre geçiş hükmünün bulunmaması, genel kurala yani usul hükümlerinin derhal uygulanması ilkesine bilinçli bir göndermedir. Diğer okumaya göre ise kanun koyucu yalnızca kaldırılan kurumun akıbetini düzenlemiş, yeni hükmün eski kısmi davalara etkisini hiç öngörmemiştir. Hangi okuma tercih edilirse edilsin, sonuç HMK m.448'in yorumuna bağlanmaktadır.

III. Derhal Uygulama İlkesi ve Sınırı

HMK m.448'e göre Kanun hükümleri, tamamlanmış işlemleri etkilememek kaydıyla derhal uygulanır. Bu ilke, usul kurallarının görülmekte olan davalara da uygulanmasını öngörür, ancak yeni kuralın geçmişte tamamlanmış işlemleri ve bunlara bağlanmış sonuçları ortadan kaldırmasına izin vermez.

Bu çerçevede 109/4'ün iki unsurunu ayrı ayrı değerlendirmek gerekir.

Talebin bir kez artırılması imkanı, henüz yapılmamış bir usul işlemine ilişkindir. Derdest bir kısmi davada davacının 31 Temmuz 2026'dan sonra yapacağı artırım, yeni kuralın yürürlükte olduğu bir tarihte gerçekleşen yeni bir işlemdir. Bu işlemin yeni kurala tabi olması derhal uygulama ilkesinin doğal sonucudur. Kanaatimizce bu unsur bakımından ciddi bir tereddüt yoktur. Ancak bu imkan, hükmün açık lafzı gereği yalnızca tahkikatı henüz sona ermemiş dosyalarda kullanılabilir. 31 Temmuz 2026 itibarıyla tahkikatı tamamlanmış, istinaf veya temyiz aşamasındaki dosyalarda 109/4 yoluyla artırım mümkün değildir. Bozma sonrası aşamanın durumu ise ayrıca tartışılmalıdır.

Zamanaşımına ilişkin unsur ise farklıdır. Eski düzende kısmi davanın açılması, zamanaşımını yalnızca dava edilen kısım için kesiyordu. Dava dışında kalan kısım için zamanaşımı işlemeye devam ediyordu. Dolayısıyla 31 Temmuz 2026'dan önce, dava dışında kalan kısım bakımından zamanaşımı süresi tamamlanmış olabilir. Bu durumda borçlu lehine, zamanaşımı defini ileri sürme imkanı doğmuş ve tamamlanmış bir hukuki durum ortaya çıkmıştır.

Yeni hükmün bu durumu geriye etkili olarak ortadan kaldırması, yani daha önce zamanaşımına uğramış bir alacak kısmını "dava tarihinde kesilmiş sayılır" kuralıyla yeniden talep edilebilir hale getirmesi, HMK m.448'deki tamamlanmış işlemleri etkilememe kaydıyla bağdaştırılması güç bir sonuçtur. Zamanaşımının dolması bir usul işlemi değil, maddi hukuka ilişkin bir hukuki durumdur. Bu nedenle sonuç yalnızca HMK m.448'deki tamamlanmış işlem kavramına değil, kanunların geriye yürümezliği ve hukuki güvenlik ilkelerine de dayanır.

IV. Önerilen Ayrım

Bu nedenle derdest kısmi davalar bakımından üç durumu birbirinden ayırmak gerektiği kanaatindeyiz.

Birinci durumda, dava dışında kalan kısım için zamanaşımı 31 Temmuz 2026 itibarıyla henüz dolmamıştır. Bu durumda tamamlanmış bir hukuki durum bulunmamaktadır. 6101 sayılı Türk Borçlar Kanununun Yürürlüğü ve Uygulama Şekli Hakkında Kanun m.5'teki, işlemeye başlamış sürelerin eski kanuna tabi kalacağı yönündeki kural kıyasen aksi yönde ileri sürülebilir. Ancak 109/4'ün amacı ve borçlunun henüz kazanılmış bir savunma imkanının bulunmaması, kanaatimizce yeni hükmün uygulanmasını haklı kılmaktadır. Davacının artırımı 109/4'e göre yapılabilmeli ve zamanaşımı artırılan kısım bakımından da dava tarihinde kesilmiş sayılmalıdır.

İkinci durumda, zamanaşımı 31 Temmuz 2026'dan önce dolmuştur. Davacı yine 109/4 kapsamında artırım yapabilir, çünkü usul imkanı derhal uygulanır. Ancak artırılan kısım bakımından borçlunun zamanaşımı defi, tamamlanmış bir hukuki durum olarak korunmalıdır.

Üçüncü olarak, hangi durum söz konusu olursa olsun, davacı talebini 31 Temmuz 2026'dan önce ıslah yoluyla zaten artırmıştır. Bu halde artırım işlemi eski kurala göre tamamlanmış olduğundan, yeni hükmün o işleme ve onun zamanaşımı sonuçlarına uygulanması söz konusu olmamalıdır.

Bu ayrım hem derhal uygulama ilkesine hem de hukuki güvenlik ilkesine uygundur. Davacıya yeni usul imkanından yararlanma olanağı verirken, borçlunun kazanılmış bir savunma imkanını kanun değişikliğiyle elinden almaz.

V. Islah Hakkı ile İlişki

Tartışmanın bir başka boyutu ıslahtır. HMK m.176/2 uyarınca taraflar aynı davada ancak bir kez ıslah yoluna başvurabilir. 109/4, artırımı ıslaha gerek olmaksızın ve ayrı bir usulle düzenlediğinden, bu artırımın ıslah niteliğinde olmadığı ve ıslah hakkını tüketmeyeceği savunulabilir.

Bu yorum derdest davalarda özellikle şu durumda önem kazanır. 31 Temmuz 2026'dan önce ıslah hakkını kullanmış bir davacı, bilirkişi ek raporundan sonra ortaya çıkan farkı 109/4 yoluyla talep etmek isteyebilir. Böyle bir artırıma izin verilip verilmeyeceği ve izin verilirse zamanaşımı korumasından yararlanıp yararlanmayacağı, yargı kararlarıyla netleşmesi gereken sorular arasındadır.

VI. Uygulayıcılar İçin Sonuç

Yargıtay'ın bu konuda yerleşik bir içtihat oluşturması zaman alacaktır. Bu süre zarfında derdest kısmi davalarda talep artırımı yapacak davacı vekillerinin, artırım dilekçesinde 109/4'ün derdest davalara uygulanması gerektiğini HMK m.448 çerçevesinde ayrıca gerekçelendirmeleri, olası bir zamanaşımı def'ine karşı, artırılan kısım bakımından zamanaşımının 31 Temmuz 2026 itibarıyla dolmadığını gösteren tarih hesabını hazır tutmaları yerinde olacaktır. Davalı vekilleri bakımından ise zamanaşımı defi, artırılan her kalem için tarih hesabıyla birlikte ileri sürülmelidir.

Belirsiz alacak davasının kaldırılması, on beş yıla yakın süren bir tartışmayı sona erdirdi. Ancak geçiş hükmündeki bu eksiklik, en azından birkaç yıl boyunca yeni bir tartışmanın kapısını açmış gibi gözükmekte. Kanun koyucunun konuyu bir sonraki düzenlemede açık bir geçiş hükmüyle çözmesi, hem mahkemelerin iş yükünü hem de tarafların belirsizliğini azaltacaktır. Son olarak, tartışmalar yaratan belirsiz alacak davası ile vedalaşmanın mutluluğu içinde olduğumu belirtmek isterim.