Belediye başkanlığına seçilebilme şartları, 2972 sayılı Mahalli İdareler ile Mahalle Muhtarlıkları ve İhtiyar Heyetleri Seçimi Hakkında Kanun’un 9. maddesinde düzenlenmiştir. Anılan hüküm uyarınca, belediye başkanı seçilebilmek için 2839 sayılı Milletvekili Seçimi Kanunu’nun 11. maddesinde belirtilen seçilmeye engel hallerin bulunmaması gerekmektedir.
2839 sayılı Kanunun 11. maddesinde; kamu hizmetinden yasaklı olanların, taksirli suçlar hariç olmak üzere toplam bir yıl veya daha fazla hapis cezasına mahkum edilenlerin ve maddede sınırlı olarak sayılan suçlardan mahkum olanların seçilme yeterliliği olmadığı düzenlenmiştir. Bu kapsamda, ceza miktarına bakılmaksızın seçilmeye engel teşkil eden mahkumiyetler şunlardır:
- Affa uğramış olsalar bile basit ve nitelikli zimmet, irtikap, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, inancı kötüye kullanma, dolanlı iflas gibi yüz kızartıcı suçlardan, istimal ve istihlak kaçakçılığı dışında kalan kaçakçılık suçlarından, resmi ihale ve alım satımlara fesat karıştırma veya Devlet sırlarını açığa vurma suçlarından mahkumiyet,
- Türk Ceza Kanunu’nun mülga 765 sayılı Kanun dönemindeki İkinci Kitabının birinci babında düzenlenen suçlardan veya bu suçların işlenmesini alenen tahrik etme suçundan mahkumiyet,
- Terör eylemlerinden mahkumiyet,
- Mülga 765 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 536. maddesinin birinci, ikinci ve üçüncü fıkralarında ve 537. maddesinin birinci ila beşinci fıkralarında düzenlenen fiillerin siyasi veya ideolojik amaçlarla işlenmesinden mahkumiyet.
Belediye başkanlığına seçilme yeterliliğinin değerlendirilmesinde; sadece mahkumiyete konu suç ve ceza miktarı değil, mahkumiyetin 2839 sayılı Kanunun 11. maddesi kapsamında bulunup bulunmadığı ve kamu hizmetinden yasaklılık sonucu doğurup doğurmadığı da dikkate alınmalıdır.
5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 53. maddesinde, belli hakları kullanmaktan yoksun bırakılma yaptırımı düzenlenmiştir. Maddenin birinci fıkrasının (a) bendine göre; kasten işlediği bir suçtan dolayı hapis cezasına mahkum edilen kişi, sürekli, süreli veya geçici bir kamu görevinin üstlenilmesinden yoksun bırakılır. Seçilme yeterliliğine ilişkin mevzuatta yer alan “kamu hizmetlerinden yasaklı olmama” şartının temel hukuki dayanağı da bu hükümdür.
TCK m.53/2 uyarınca; 53. maddenin birinci fıkrasında belirtilen hak yoksunlukları, mahkum olunan hapis cezasının infazı tamamlanıncaya kadar devam eder. Burada ifade edilen infazın tamamlanması; cezanın tümü ile çekilmesi, diğer bir ifadeyle cezanın bihakkın infaz edilmesi anlamına gelmektedir. Sonuç olarak; TCK m.53/1-a kapsamında kamu hizmetinden yasaklılık sonucu doğuran bir mahkumiyet, cezanın infazı tamamlanıncaya kadar kamu hizmetine girme ve bu kapsamda belediye başkanlığı görevini üstlenme yönünden hak yoksunluğuna sebep olacaktır. Cezanın infazının tamamlanmasıyla birlikte, TCK m.53’den kaynaklanan bu hak yoksunluğu kural olarak sona erecektir.
Bununla birlikte, kamu hizmetinden yasaklılık ile seçilme yeterliliğine ilişkin diğer mahkumiyet engellerinin birbirinden ayrılması gerekir. Çünkü seçilme engeli, sadece TCK m.53 kapsamında kamu hizmetinden yasaklılık halinden ibaret değildir.
5393 sayılı Belediye Kanunu’nun 44. maddesinin birinci fıkrasının (b) bendinde; belediye başkanının seçilme yeterliliğini kaybetmesi, belediye başkanlığının sona erme sebepleri arasında sayılmıştır. Aynı maddenin ikinci fıkrasının (b) bendinde ise seçilme yeterliliğini kaybeden belediye başkanının bu sıfatının, İçişleri Bakanlığının başvurusu üzerine Danıştay tarafından verilecek kararla sona ereceği düzenlenmiştir.
Diğer taraftan, Belediye Kanunu’nun 45. maddesinde belediye başkanlığının boşalması halinde uygulanacak usul belirlenmiştir. Anılan maddenin birinci fıkrasının (a) bendi uyarınca; belediye başkanının kamu hizmetinden yasaklanmasına ilişkin cezanın seçim dönemini aşması halinde, belediye meclisi tarafından yeni bir belediye başkanı seçilir. Buna karşılık; yasaklılık halinin seçim dönemini aşmaması durumunda, belediye meclisi tarafından bir başkan vekili seçilmesi sözkonusu olur.
Bu düzenlemeler birlikte değerlendirildiğinde; kamu hizmetinden yasaklılığın süresinin, belediye başkanlığının devamında belirleyici olduğu görülmektedir. Kasten işlenen bir suçtan dolayı verilen hapis cezasının kesinleşmesiyle ortaya çıkan hak yoksunluğunun, cezanın infazına başlandığı tarihten itibaren hesaplandığında sonraki seçim döneminden önce sona ermeyecek olması halinde, Belediye Kanunu’nun 45. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamında yeni belediye başkanı seçilmesi gerekir.
5393 sayılı Kanunun 45. maddesinin dördüncü fıkrası uyarınca; aynı maddenin birinci fıkrasının (b) bendi kapsamında başkan vekili seçildikten sonra, belediye başkanlığının birinci fıkranın (a) bendinde belirtilen nedenlerle boşalması halinde, başkan vekilliği sona erer ve yeni belediye başkanının seçilmesi gerekir. Dolayısıyla; kamu hizmetinden yasaklılık süresi seçim dönemini aşmadığı için veya tutukluluk gibi bir nedenle belediye başkanlığı geçici fakat öngörülemez bir süre boşaldığında, başkan vekili seçilir. Ancak sonradan belediye başkanının bu sıfatı ortadan kalkarsa, daha önce seçilmiş olan başkan vekilinin görevi de sona erer. Belediye başkanlığının sona ermesi hali;
· Sadece kamu hizmetinden yasaklılığa bağlı ise, bu yasaklılık durumunun ne zaman sona ereceğine göre başkan veya başkan vekili seçilir.
· Kamu hizmetinden yasaklılığın dışında; belediye başkanı hakkında verilen bir mahkumiyet kararı kesinleştiğinde, bu mahkumiyet 2839 sayılı Kanun m.11’de öngörülen ceza süresi veya suç türü açısından seçilme yeterliliğini ortadan kaldırıyorsa, bu takdirde yeni belediye başkanı seçilir.
· Örneğin; görevde olan bir belediye başkanı tutuklandığında, belediye meclisi bir başkan vekili seçer. Başkan vekili görevde iken ve başkanın tutukluluğu devam ederken; belediye başkanı hakkında 11 ay hapis cezası verilirse, mahkum olunan suç türü de 2839 sayılı Kanun m.11’de sayılanlardan değilse, bu takdirde mahkumiyete bağlı seçilme yeterliliğini kaybetme hali gerçekleşmeyeceğinden, TCK m.53 uyarınca bihakkın infaz sonucunda kamu hizmetinden yasaklılık halinin ortadan kalkacağı tarih, sonraki seçim dönemini aşmıyorsa, başkanlık sıfatı sona ermez, yeni başkan seçilmez, mevcut başkan vekili görevine devam eder. Ayrıca başkan, bir sonraki seçimde de aday olabilir.
TCK m.53 kapsamında cezanın infazı süresince devam eden kamu hizmetinden yasaklılık hali ile cezanın infazından sonra da varlığını sürdüren seçilme engellerinin birbirinden ayrılması gerekir.
Cezanın infazının tamamlanması ile TCK m.53’den kaynaklanan hak yoksunluğu sona erse bile; Anayasanın 76. maddesinin ikinci fıkrası ve 2839 sayılı Kanunun 11. maddesi kapsamında kalan bir mahkumiyet sözkonusu ise, kişinin seçilme yeterliliğini yeniden kazanabilmesi için, 5352 sayılı Adli Sicil Kanunu’nun 13/A maddesi uyarınca yasaklanmış hakların geri verilmesi kararı alması gerekir.
Yasaklanmış hakların geri verilmesi kurumu, cezanın infazından sonra da devam eden ve mahkumiyetin kanuni sonucu olarak ortaya çıkan hak yoksunluklarının giderilmesini amaçlamaktadır. Bu kararın alınabilmesi için Adli Sicil Kanunu’nun 13/A maddesinde öngörülen koşulların gerçekleşmesi gerekir. Bunun için; cezanın infazının tamamlandığı tarihten itibaren üç yıl geçmesi, bu süre içerisinde kişinin yeni bir suç işlememiş olması ve yaşamını iyi halli olarak sürdürdüğüne ilişkin mahkemede kanaat oluşması gerekir.
Belediye başkanlığına seçilme yeterliliği ve seçilmiş belediye başkanının görevine devam edip edemeyeceği değerlendirilirken, mahkumiyetin niteliği, cezanın türü ve miktarı, kamu hizmetinden yasaklılık sonucunun bulunup bulunmadığı ve cezanın infaz durumu birlikte ele alınmalıdır.
Bu kapsamda;
1. Kamu hizmetinden yasaklılık: Kasten işlenen bir suçtan dolayı hapis cezasına mahkumiyet halinde, TCK m.53/1-a uyarınca kamu hizmetinden yasaklılık doğar. Bu hak yoksunluğu, TCK m.53/2 gereğince cezanın infazı tamamlanıncaya kadar devam eder.
2. Belediye başkanlığının sona ermesi: Seçilme yeterliliğinin kaybedilmesi, 5393 sayılı Kanunun 44. maddesi kapsamında belediye başkanlığının sona erme sebebidir. Kamu hizmetinden yasaklılığın seçim dönemini aşması halinde ise aynı Kanunun 45. maddesi uyarınca yeni belediye başkanı seçilmesi gerekir.
3. Cezanın infazından sonra devam eden seçilme engelleri: Anayasanın 76. maddesinin ikinci fıkrasında ve 2839 sayılı Kanun'un 11. maddesinde belirtilen suçlardan mahkumiyet veya taksirli suçlar hariç olmak üzere toplam bir yıl ya da daha fazla hapis cezasına mahkumiyet halinde, seçilme engeli yalnızca TCK m.53 kapsamında kamu hizmetinden yasaklılıkla sınırlı değildir. Bu engel, cezanın infazından sonra da devam eder.
4. Yasaklanmış hakların geri verilmesi: Cezanın infazının tamamlanmasına rağmen seçilme engelinin devam ettiği durumlarda, kişinin seçilme yeterliliğini yeniden kazanabilmesi için 5352 sayılı Kanunun 13/A maddesi uyarınca yasaklanmış hakların geri verilmesi kararı alması gerekir.
Sonuç olarak; belediye başkanlığı bakımından kamu hizmetinden yasaklılık ile mahkumiyete bağlı seçilme engeli, farklı hukuki sebeplerdir. TCK m.53 kapsamında ortaya çıkan kamu hizmetinden yasaklılık; cezanın infazının tamamlanmasıyla kural olarak sona ererken, Anayasanın 76. maddesinin ikinci fıkrası ve 2839 sayılı Kanunun 11. maddesi kapsamında kalan mahkumiyetlerden kaynaklanan seçilme engeli, yasaklanmış hakların geri verilmesi kararı alınmadıkça devam etmektedir. Bu ayırım, hem belediye başkanlığına aday olabilme ve hem de seçilmiş belediye başkanının görevini sürdürüp sürdüremeyeceğinin belirlenmesi bakımından önem taşımaktadır.
Prof. Dr. Ersan Şen
Av. Beyza Başer Berkün
(Bu makale, sayın Prof. Dr. Ersan ŞEN tarafından www.hukukihaber.net sitesinde yayınlanması için kaleme alınmıştır. Kaynak gösterilse dahi makalenin tamamı özel izin alınmadan kullanılamaz. Ancak alıntılanan makalenin bir bölümü, aktif link verilerek kullanılabilir. Yazarı ve kaynağı gösterilmeden kısmen ya da tamamen yayınlanması şahsi haklara ve fikri haklara aykırılık teşkil eder.)
Next