Şubat 2020’de, 3194 sayılı İmar Kanunu’nun 8. maddesinin birinci fıkrasının (b) bendine eklenen hükümle, imar planlarına karşı dava açılması kesinleşme tarihinden itibaren beş yıllık üst süreye bağlandı. Değişiklik öncesinde de bugün olduğu gibi genel dava açma süresi altmış gündü. Askı süresinde itiraz edilmemişse bu süre, son ilan tarihini izleyen günden başlıyordu. Bununla birlikte, bu sürenin geçirilmesi planın yargısal denetimini bütünüyle engellemiyordu. Planın yıllar sonra uygulanması üzerine, uygulama işlemine ilişkin dava süresi içinde dayanak planın da iptali istenebiliyordu. Taşınmaz için imar durumu belgesi düzenlenmesi, yapı ruhsatı verilmesi veya ruhsat talebinin reddedilmesi, parselasyon ve kamulaştırma gibi işlemler bu imkânı sağlayan uygulama örnekleriydi. Beş yıllık üst sınır, uygulama üzerine kullanılabilen bu dava hakkının kapsamını daralttı.
Bu yazıda, değişiklik öncesindeki hukuki çerçeveyi ve yeni düzenlemenin etkisini ortaya koyacak; beş yıllık sınırın, hükmün yürürlüğe girmesinden önce ve sonra kesinleşen planlara uygulanmasını Danıştay kararları ışığında inceleyeceğiz. Ardından, plan kararlarının somut sonuçlarıyla yıllar sonra karşılaşan kişilerin hukuki durumunu ele alarak düzenlemeyi hukuki güvenlik, mülkiyet hakkı ve mahkemeye erişim hakkı bakımından değerlendireceğiz.
İmar Planlarına Karşı Dava Açmaya Beş Yıllık Üst Sınır Getiren Hüküm
7221 sayılı Kanun’un 6. maddesiyle, 3194 sayılı İmar Kanunu’nun 8. maddesinin birinci fıkrasının (b) bendine eklenen hüküm şöyledir:
“Kesinleşen imar planları veya parselasyon planlarına karşı kesinleşme tarihinden itibaren her halde beş yıl içinde dava açılabilir.”
DEĞİŞİKLİKTEN ÖNCE UYGULAMA İŞLEMİ ÜZERİNE DAVA AÇILMASI
Değişiklik öncesinde, imar planının ilanından sonra dava açılmamış olması, planın daha sonra dava konusu edilmesini engellemiyordu. Planın üzerinden kaç yıl geçtiğine bakılmaksızın, uygulama işlemi üzerine, o işlem için öngörülen dava süresi içinde planın da iptali istenebiliyordu. Bu imkân, farklı uygulama işlemleri bakımından Danıştay kararlarında açıkça kabul edilmişti.
1. İmar durumu belgesi alınması
Taşınmaz için imar durumu belgesi düzenlenmesi, dayanak imar planına karşı dava açma imkânı sağlıyordu. Daha önce imar durumu alınmış ve dava açılmamış olması da yeni belge üzerine dava açılmasına engel değildi.
“Her yeni başvuru üzerine idarece tesis edilecek işlem üzerine 2577 sayılı Yasanın 7. maddesinde öngörülen 60 günlük süre içinde imar planına dava açılması mümkündür.”
Danıştay 6. Dairesi, 09.03.2007, E.2005/214, K.2007/1461.
2. Parselasyon yapılması
Parselasyon, imar planının uygulanması niteliğindedir. Değişiklik öncesinde, parselasyon işlemine karşı dava açma süresi içinde, bu işlemin dayanağı olan uygulama ve nazım imar planlarının da iptali istenebiliyordu. Danıştay, şu gerekçeyle nazım imar planı yönünden verilen süre aşımı kararını bozmuştur:
“…dava açma süresi içinde anılan parselasyon işlemiyle birlikte dayanağı 1/1000 ölçekli ve 1/5000 ölçekli planların iptali istemiyle dava açıldığından…”
Danıştay 6. Dairesi, 06.07.2017, E.2013/331, K.2017/5495.
3. Yapı ruhsatı verilmesi
İmar planına dayanılarak yapı ruhsatı verilmesi de planın uygulanması niteliğindeydi. Planın ilanı üzerine dava açılmamış olsa bile, ruhsat üzerine başlayan dava süresi içinde dayanak planın da iptali istenebiliyordu. Danıştay, yapı ruhsatı ile dayanak planların birlikte dava konusu edildiği bir uyuşmazlıkta şöyle karar vermiştir:
“…süresi içinde yapı ruhsatı ile dayanağı imar planlarının iptali istemiyle … davanın açıldığı görüldüğünden, davanın süre aşımı yönünden reddi yolundaki mahkeme kararında hukuki isabet bulunmamıştır.”
Danıştay 6. Dairesi, E.2014/2935, K.2014/5375.
4. Kamulaştırma yapılması
Taşınmazın imar planında ayrıldığı amaç doğrultusunda kamulaştırılması hâlinde, kamulaştırma işlemine karşı dava açma süresi içinde dayanak plan da dava konusu edilebiliyordu.
“…uygulama işlemi olan kamulaştırma işlemi ile birlikte dayanağı imar planına karşı da dava açılması olanaklı olduğundan…”
Danıştay 6. Dairesi, 14.10.2005, E.2004/7161, K.2005/4737.
5. Alt ölçekli plan yapılması
Üst ölçekli plana karşı ilanı üzerine dava açılmamış olsa bile, bu planın uygulanması niteliğindeki alt ölçekli planın yapılması üzerine üst planın da iptali istenebiliyordu.
“…uygulamaya esas olan 1/1000 ölçekli planlar ile birlikte üst ölçekli planlara dava açılabileceği…”
Danıştay İDDK, 25.04.2018, E.2015/4155, K.2018/1939.
DÜZENLEMEDEN ÖNCE KESİNLEŞEN PLANLARIN DURUMU
Beş yıllık sınırın, düzenlemeden önce kesinleşen planlara uygulanması Danıştay tarafından geriye yürümezlik ve hukuk güvenliği açısından ele alınmıştır.
Uyuşmazlıkta, 2008 tarihli plan nedeniyle taşınmazı kısıtlanan malik, kısıtlamanın kaldırılmasını veya bedelinin ödenmesini istemiştir. Başvurusu reddedilince 2020 yılında planın iptali için dava açmıştır. Bölge idare mahkemesi, beş yıllık sınırın aşıldığını kabul etmiştir.
Danıştay ise önceki kurallara göre uygulama üzerine dava açabilen kişilerin bu imkânının, sonradan getirilen sınır geçmişe uygulanarak ortadan kaldırılamayacağını belirtmiştir:
“…dava açma süresini beş yıl olarak sınırlayan hükmünün geriye dönük olarak uygulanması hukuka olan güven duygusunu zedeler ve hukuk güvenliği ilkesi ile de bağdaşmaz.”
Daire, kanunda bu sınırın önceden kesinleşmiş planlara uygulanacağını belirten açık bir hüküm bulunmadığını da vurgulamıştır. Planlarda istikrar sağlama amacı, mevcut dava açma imkânının geçmişe dönük kaldırılması için yeterli görülmemiştir.
Ayrıca kısıtlamanın kaldırılması başvurusunun reddi, planın uygulanması kabul edilmiştir:
“İmar kısıtlılığının kaldırılması yönündeki başvurunun reddine yönelik işlemin mevcut imar planının uygulanması niteliğinde bir işlem olması nedeniyle, anılan işlem üzerine düzenleyici işlem mahiyetindeki mevcut imar planının iptali istenebilecektir.”
Danıştay 6. Dairesi, 25.04.2023, E.2021/6296, K.2023/4015.
DÜZENLEMEDEN SONRA KESİNLEŞEN PLANLARIN DURUMU
Yeni düzenleme, altmış günlük genel dava açma süresini değiştirmemiştir. Beş yıl, planın iptali için istenilen zamanda dava açılabilecek bir süre değildir. İlan veya uygulama üzerine başlayan dava süresine yine uyulması gerekir.
Örneğin, planın ilanından sonra altmış günlük süreyi geçiren kişi, herhangi bir uygulama işlemi de bulunmadan, yalnızca “Beş yıl henüz dolmadı” diyerek iki yıl sonra plana karşı dava açamaz.
Danıştay, beş yıllık sınırın genel dava açma süresini uzatmadığını açıklamıştır. Hükmün uygulanacağı planlarda ise genel dava süresiyle beş yıllık üst sınırın birlikte gözetilmesi gerekir:
“…bu süreleri genişleten, (5 yıla yayan) süreler olmamakta…”
Aynı kararda, düzenlemenin niteliği şöyle açıklanmıştır:
“…imar planlarına dava açma yolunu kısıtlayan, hak düşürücü bir süreyi düzenlemektedir.”
Danıştay 6. Dairesi, 15.06.2021, E.2020/11086, K.2021/8240.
Planın daha sonra uygulanması hâlinde ise uygulama işlemine ilişkin dava süresi içinde planın da iptali istenebilir. Ancak bu davanın, planın kesinleşmesinden itibaren beş yıl dolmadan açılması gerekir. Başka bir ifadeyle, hem uygulama işlemine ilişkin dava süresine hem de beş yıllık üst sınıra uyulmalıdır.
BEŞ YILLIK SÜRENİN BAŞLANGICI
Beş yıllık süre, imar planının kesinleştiği tarihten başlar. Bu nedenle yalnızca planın onay tarihine bakılarak hesap yapılamaz. İlan sürecinin tamamlanıp tamamlanmadığı ve itirazlar üzerine planın değişip değişmediği de incelenmelidir.
İtirazların kabul edilmesiyle plan değiştirilmişse, değişen kararların yeniden ilan edilmesi gerekir. Danıştay, nazım imar planına yapılan itirazların bir kısmının kabul edildiği bir uyuşmazlıkta:
“…nazım imar planının yeniden bu süreci takip edip ilan edilerek kesinleştirilmesi…”
gerektiğini belirtmiştir.
Danıştay 6. Dairesi, 06.10.2021, E.2019/16386, K.2021/10910.
Bu karar doğrudan beş yıllık üst sınırı incelememektedir. Ancak planın ne zaman kesinleştiğinin belirlenmesinde ilan ve itiraz sürecinin önemini göstermektedir. Beş yıllık sınır kesinleşmeye bağlandığı için, süre hesabından önce bu sürecin doğru belirlenmesi gerekir.
Planın bir bölümünün değiştirilmesi, değişmeyen bütün plan kararları için beş yıllık sürenin yeniden başladığı anlamına gelmez. Süre hesabında, dava konusu edilen kararın değişiklikten etkilenip etkilenmediği ayrıca incelenmelidir.
BEŞ YILLIK SINIRIN DEĞERLENDİRİLMESİ
İmar planlarına güvenerek işlem yapan kişilerin korunması ve planların istikrar içinde uygulanması önemlidir. Ancak bu amaçla getirilen süre sınırının, kişilerin dava açma hakkı üzerindeki sonuçları da gözetilmelidir.
Temel sorun, planın ne zaman uygulanacağının çoğu kez ilgili kişinin elinde olmamasıdır. Uygulamanın zamanı; idarenin kararlarına, yatırım programlarına veya başka kişilerin başvurularına bağlı olabilir. Buna karşılık beş yıllık süre, uygulamanın ne zaman yapılacağına bakılmaksızın planın kesinleşmesinden başlar. Böylece kişinin belirleyemediği bir gecikme, dayanak plana karşı dava açma imkânını kaybetmesine yol açabilir.
Örneğin, beş yıllık sınırın uygulandığı bir plana dayanılarak altıncı yılda yapı ruhsatı verilebilir. Komşu taşınmaz sahibi, planın kendisini nasıl etkilediğini bu yapılaşma sırasında fark edebilir. Ruhsata karşı süresinde dava açabilse de dayanak planın iptalini istemesi beş yıllık süre engeline takılacaktır. Kişi, planın somut sonuçlarıyla karşılaştığında planı doğrudan dava etme imkânını kaybetmiş olabilir.
Üstelik imar planı, yapıldığı tarihte etkisini tamamlayan bir işlem değildir. Yürürlükte kaldığı sürece taşınmazların kullanımını ve yapılaşma koşullarını belirlemeye devam eder. Planın uygulanması yıllarca gecikebilirken, bu gecikmenin dava hakkı bakımından doğurduğu yükün ilgiliye bırakılması, düzenlemenin en tartışmalı sonucudur.
Planın ilan edilmiş olması da sorunu bütünüyle çözmez. Plan paftalarının ve plan notlarının taşınmaza etkisini anlamak teknik bilgi gerektirebilir. Bu nedenle ilan, kişinin planın kendisi bakımından sonuçlarını her durumda anlayabildiği anlamına gelmez.
Anayasa Mahkemesi, 30.06.2022 tarihli, E.2021/20, K.2022/84 sayılı kararında, hükmün yalnızca parselasyon planlarına ilişkin bölümünü incelemiş ve iptal istemini oyçokluğuyla reddetmiştir. Zühtü Arslan ise karşıoyunda şu güvenceye dikkat çekmiştir:
“haklı mazeretlerin varlığı halinde hak düşürücü süreden sonra da dava açılabilmesine imkân sağlanması gerekir.”
Anayasa Mahkemesi, 30.06.2022, E.2021/20, K.2022/84, Zühtü Arslan’ın karşıoy gerekçesi, § 11.
Bu değerlendirme parselasyona ilişkindir. Bununla birlikte, dava hakkını sona erdiren sürelerin yeterli güvencelerle dengelenmesi gerektiği yönünden önem taşımaktadır.
Beş yılın dolması, sonraki uygulama işlemlerine karşı dava yolunu kapatmaz. İYUK’un 7. maddesinin dördüncü fıkrasına göre, “Düzenleyici işlemin iptal edilmemiş olması bu düzenlemeye dayalı işlemin iptaline engel olmaz.” Ancak uygulama işleminin iptali, dayanak planı kendiliğinden yürürlükten kaldırmaz. Plan, başka işlemlere dayanak olmaya devam edebilir. Bu nedenle yalnızca uygulama işlemine karşı dava açılabilmesi, planın doğrudan iptalini isteme imkânındaki kaybı bütünüyle karşılamaz.
Kanaatimizce düzenleme; etkili bilgilendirmeyi, süresinde dava açılamamasını haklı kılan nedenleri ve planın yıllar sonra uygulanması ihtimalini gözeten güvencelerle yeniden ele alınmalıdır. Hukuki güvenlik, planlara güvenerek işlem yapan kişilerin korunması kadar, planın sonuçlarıyla sonradan karşılaşan kişilerin etkili biçimde hak arayabilmesini de gerektirir.
Next