banner647

GİRİŞ

Devletlerden sonra uluslararası kişiliği kabul edilen uluslararası örgütler, ikinci en önemli uluslararası hukuk kişilerindedir. Uluslararası örgütlerin uluslararası hukuk kişiliği, Uluslararası Adalet Divanı’nın 1949’daki danışma görüşü ile birlikte teyit edilmiştir. Uluslararası hukuk kişiliğine haiz olmanın getirisi olarak hak ve borçlara ehil olmanın yanı sıra bu alanda sorumluluk sahibi de olunması gerektirir. Bu bağlamda uluslararası örgütlerin de uluslararası sorumluluğunun olduğu bir gerçektir. 2001’de kabul edilen Uluslararası hukuka aykırı davranışlar nedeniyle devletlerin sorumluluğuna yönelik maddeler uyarınca devletin sorumluluğu, uluslararası hukuka göre uluslararası örgütün veya uluslararası örgütün tasarrufu bağlamında devletin sorumluluğuna yönelik konuları kapsam dışında tutmuştur. Bu sebeple Uluslararası Hukuk Komisyonu tarafından DSİM’de düzenlenmiş olan konuya ilişkin çalışmalara başlanmıştır.

Birleşmiş Milletler Genel Kurulu tarafından Uluslararası Örgütlerin Sorumluluğu başlığı altında gerekli çalışmaların yapılmasını resmi şekilde talep etmiş ve uzun süren çalışmaların sonunda 2011’de UHK tarafından uluslararası örgütlerin sorumluluğuna yönelik taslak maddeler kabul edilmiştir. Devletlerin uluslararası alanda hala güçlü aktörler olmasına karşın uluslararası işbirliğin sağlanması gerektiği alanlarda uluslararası örgütlerin oluşturularak faaliyette bulunmaları mümkündür. Uluslararası barış ve güvenliğin sağlanması bakımından devletlerin yaptıkları işbirliği ve bunun genellikle uluslararası örgüt altında gerçekleştirmeleri zorunluluk olduğu kadar söz konusu duruma ilişkin sorumluluğun da alınması gerekir. Fakat sorumluluk bağlamında örgütler tarafından yürütülen ya da rol alınan faaliyetler neticesinde hukuka aykırı davranışların olması halinde meydana gelecek sorumluluğun ve hukuki sonuçların göz önünde bulundurulması gerekir.

I. ULUSLARARASI HUKUKTA SORUMLULUK VE ULUSLARASI ÖRGÜTLERİN SORUMLULUĞU

1. Uluslararası Sorumluluk Kavramı

Sorumluluk, hukukun gerekli ve mantıksal bir sonucudur (haklar ve görevler). Sorumluluk kavramından çok geniş anlamda bir kişinin başka bir kişiye verdiği bir zararı onarmakla yükümlü olduğu anlaşılmaktadır. Kural olarak, kişi bir başkasına verdiği zarardan hukuken sorumludur ve borçlar hukuku anlamında sorumluluk kavramı, bir fiilin ifası için mal varlığıyla alacaklıya karşı sorumludur. Bu teknik olarak bir sorumluluktur; ancak sorumluluk kavramının başka anlamları da vardır. Teknik anlamda, “… ile sorumluluk”, diğer sorumluluk, özellikle tazminat gerektiren sorumluluk, “… 'den sorumluluk” olarak adlandırmak mümkündür[1].

“… Dan Sorumluluk”, bir kişinin yasal düzen tarafından getirilen genel bir yasal yükümlülüğü veya bir hukuki ilişkiden, örneğin bir sözleşmeden kaynaklanan özel bir yükümlülüğü ihlal etmesinden kaynaklanan yükümlülüğü ifade eder. Bir diğer sorumluluk biçimi olan cezai sorumluluk, gerçek bir kişinin hukuku ihlal etmesi, topluma zarar vermesi veya zarar verme riski oluşturması durumunda ortaya çıkar. Konumuz açısından cezai sorumluluk kapsam dışındadır. Uluslararası sorumluluk hukuku açısından, sorumluluktan kasıt yasaldır, yani “…'den sorumluluk” ve geleneksel olarak yalnızca uluslararası hukukta devletlerin sorumluluğu olarak algılanmıştır[2].

Bu tanım, yakın zamana kadar uluslararası sorumluluğun da temelini oluşturmuştur. Bu ilke, Uluslararası Daimi Adalet Divanı (USAD) tarafından da belirtilmiştir: "Herhangi bir yükümlülüğün ihlali, onarım yükümlülüğünü içerir, bu bir uluslararası hukuk ilkesidir, hatta genel olarak hukuk. Öte yandan, uluslararası hukuk sorumluluğunu, uluslararası hukuku ihlal eden devlet ile zarar görmüş devlet arasındaki ilişki olarak tanımlamış ve ihlalin tazminat yükümlülüğü getirdiğini ve o dönemden itibaren yalnızca devletlerin sorumlu olduğunu ileri sürmüştür. Devletler önce ele alındı, potansiyel olarak daha sonra gelişti ve devletlerin sorumlulukları ile karşılaştırıldığında, uluslararası kuruluşların ve bireylerin uluslararası arenada sorumluluk iddia edip üstlenebilecekleri görülmektedir[3].

Uluslararası sorumluluk, günümüz uluslararası hukukuna göre, uluslararası hukuka aykırı fiillerin veya uluslararası hukuka uygun faaliyetlerin yol açtığı bazı zararların, yaralı uluslararası hukuk kişisine karşı etkilerini ortadan kaldırmak amacıyla uluslararası bir hukuk kurumudur. Burada anılan, elbette devletler ve uluslararası kuruluşlar gibi uluslararası hukukçu kişilerin hukuki sorumluluğudur. Kişiler tarafından işlenen savaş suçları, barışa ve insanlığa karşı suçlar veya soykırım suçları ve benzeri suçlar nedeniyle uluslararası hukuki sorumluluk kurumu işletilemez[4]. Uluslararası sorumluluktan bahsetmek için, uluslararası bir tüzel kişiliğin varlığı esastır. Günümüzde bu alanda uluslararası hukuk şahsiyeti olarak kabul edilenler yalnızca devletler ve uluslararası kuruluşlardır. Uluslararası şirketlerin uluslararası tüzel kişiliği ve sorumlulukları konusunda tartışmalar olsa da bu şirketlerin ve gerçek kişilerin sorumlulukları tez kapsamında göz ardı edilmiştir[5].

2. Uluslararası Örgütlerin Sorumluluğu

Uluslararası kuruluşlar genellikle anlaşmalar yapmak, askeri faaliyetlerde bulunmak, ticari işlemler yürütmek, kararlar almak ve diğer yasal olarak bağlayıcı kurallar oluşturmak gibi uluslararası düzeyde faaliyetlerde bulunurlar. Bazen ulusal düzeyde, devletleri, diğer uluslararası kuruluşları veya bireyleri etkileyen, sözleşme yapma, mülkiyet haklarını kullanma veya haksız fiil gibi eylemlere sahip olabilirler. Bu durumlarda uluslararası kuruluşların ulusal ve uluslararası faaliyetlerindeki sorumluluğu konusu gündeme gelebilir[6].

Uluslararası kuruluşları eylemlerinden sorumlu tutmak, uluslararası tüzel kişiliklerinin doğal bir sonucudur. Örneğin, kuruluş personelinin bir eylemi veya ihmalinde, iç kurallar ihlal edilebilir ve kuruluşun sorumluluğu uluslararası kuruluş kuralları düzeyinde ortaya çıkar. Son olarak, kuruluş, uluslararası hukuku ihlal eden bir eylem yoluyla uluslararası hukuk düzeyinde bir sorumluluğa sahip olabilir - örneğin, uluslararası insancıl hukuk. Ayrıca olaydan zarar gören kişi de buna göre değişir; Örneğin sorumluluk, kuruluşun üye devletleri tarafından veya kuruluşun çalışanları veya tamamen kuruluşun dışında olan üçüncü şahıslar tarafından ileri sürülebilir[7].

Uluslararası organizasyon organından anlaşılması gerekenler ileride detaylı olarak tartışılacak olsa da, genel olarak her türlü organizasyonel organ anlaşılır ve bu organizasyonun karar alma organı, yürütme organı veya operasyonel organı olabilir. Ayrıca kuruluşların uluslararası hukuk kapsamında kendi personeline karşı sorumlulukları olabilir. Örneğin bir kuruluş, personelinin haklarını ihlal edebilir ve bu ihlal de uluslararası hukuka aykırı ise kuruluşun uluslararası sorumluluğu gündeme gelebilir[8].

Bir hukuk sistemindeki hukuki öznelerin haklarının kapsamı veya niteliği aynı olmayabilir. Bir dernek ile tüzel kişiliğe sahip gerçek bir kişinin hak ve yükümlülükleri aynı olamayacağı gibi, uluslararası bir kuruluşun tüzel kişiliği ve hak ve yükümlülükleri de devletlerle aynı değildir. Benzer şekilde, devletlere uygulanan uluslararası hesap verebilirlik mekanizmaları bir bütün olarak uluslararası kuruluşlara uygulanamaz ve değiştirilemez. Sorumlulukla ilgili olarak aşağıda bahsedileceği üzere, devlet ve kuruluşlara uygulanabilecek ortak hükümler olmakla birlikte, özellikle iki unsur, devletlere uygulanan hükümlerin aynı şekilde örgütlere uygulanmasını engellemektedir[9].

Bunlardan ilki, kuruluşların yetkilerini belirleyen ve sınırlayan özellik ilkesidir. İkincisi, kuruluşların sorumluluklarından kaynaklanan yükümlülüklerini yerine getirmeleri için mevcut olan sınırlı kaynaklardır. Sonuç olarak, uluslararası hukuka göre, uluslararası bir örgütün veya bir devletin uluslararası bir örgütün elden çıkarılmasındaki sorumluluğu, devletlerin sorumluluğundan bağımsız bir konudur. BM Genel Kurulu'nun UHK'dan "Uluslararası Kuruluşların Sorumluluğu" başlıklı çalışmayı yürütmesini istemesinin ardından, 2000 yılında başlayan uzun soluklu çalışmaların ardından, 2011 yılında IFSIT ILC tarafından kabul edilmiş ve kuruluşların sorumluluklarına ilişkin temel bir metin ortaya çıkmıştır. DSIM'de ele alınmayan bu konuyu tamamlamak için önemli bir adım atılmıştır[10].

II. ULUSLARASI ÖRÜGTLERİN ULUSLARARASI HUKUKA AYKIRI DAVRANIŞLARINDAN DOĞAN SORUMLULUĞU

1. Genel İlkeler

Uluslararası kuruluşların uluslararası hukuka aykırı eylemlerinden doğan sorumlulukları, UÖSİTM'in üçüncü bölümü hükümlerinin öngördüğü hukuki sonuçları kapsamaktadır. Ayrıca bu kapsamda öngörülen yasadışı bir eylemin sonuçları, sorumlu uluslararası kuruluşun ihlal edilen yükümlülüğü yerine getirme görevinin devamını etkilemez. Başka bir deyişle, bu hüküm kapsamındaki uluslararası bir yasal yükümlülüğün ihlali, bu yükümlülüğün varlığını otomatik olarak etkilemez. Ancak bu, ihlalle bağlantılı olarak bu yükümlülüğün yerine getirilmesini engellemeyebilir; örneğin, bir sözleşmeden zarar gören bir devlet veya kuruluş, 1986 tarihli Devletler ile Uluslararası Kuruluşlar ve Uluslararası Örgütler Arasındaki Antlaşmalar Hukuku Hakkında Viyana Sözleşmesi kapsamındaki sözleşmeyi askıya alma veya feshetme hakkını kullanabilir. bir yükümlülük genellikle devletlerin sorumluluğu ile aynıdır. Bu nedenle DSİM'in bu konudaki ilgili şerhine bakmak yeterli olacaktır[11].

Sorumluluğun sonuçlarına ilişkin olarak, uluslararası hukuka aykırı bir eylemden sorumlu tutulan uluslararası bir kuruluş, bu eylemin devam etmesi halinde derhal feshetmek zorundadır. İhlal gerçekleştiğinde ve devam ettiğinde, zarar gören devlet veya uluslararası kuruluş öncelikle ihlalin sona erdirilmesini talep eder. Uluslararası bir yükümlülüğe uyulmasını talep etmek, hukuka aykırı eylemin bir sonucu olarak ortaya çıkan yeni bir yükümlülük değil, bu kuralın gerektirdiği bir zorunluluktur. Buna ek olarak, şartlar gerektiriyorsa, ihlal eden kuruluş, eylemin tekrarlanmayacağına dair uygun güvenceler ve garantiler sağlamakla yükümlüdür. Bu yükümlülük somut olaya göre değişir ve yükümlülüğün devam eden ihlali olması gerekmez. Ancak, ihlal eylemini sonlandırma yükümlülüğünden farklı olarak; eylemin eylemi daha fazla ihlal riski gösteriyorsa, eylemin tekrarlanmayacağına dair güvence ve garanti vermek, yasadışı eylemin bir sonucu olarak yeni bir yükümlülük olarak adlandırılabilir[12].

Genel olarak, sorumluluk hukukunun gerektirdiği üzere, hukuka aykırı hareketinden sorumlu tutulan uluslararası bir hukuk kişisi, yol açtığı zararın tam olarak giderilmesini sağlamakla yükümlüdür. Zarar, uluslararası hukuka aykırı bir eylemin neden olduğu her türlü maddi veya manevi zararı içerir[13].

Bir kuruluş, uluslararası sorumluluğun doğabileceği bir devletin ülkesinde faaliyette bulunduğunda; faaliyete ilişkin hukuka aykırı eylemden doğan yükümlülüğü sınırlandıran devletle bir antlaşma yapabilir. Bu konunun en güzel örneği, bir devletin ülkesinde BM tarafından gerçekleştirilen askeri operasyonlardır. Örneğin BM barışı koruma misyonunun gönderildiği ülke ile yapılan anlaşma gereği, uluslararası sorumluluk dışındaki bazı durumlar anlaşma kapsamına alınabilir. Bir kuruluşun tam onarım yükümlülüğü, bir veya daha fazla devletle birlikte bir organizasyon - örneğin, UÖSİTM 14. maddede olduğu gibi, bir devletin uluslararası hukuka aykırı bir eylemde bulunmaya yardım ettiği veya diğer kuruluşlara karşı sorumlu tutulduğu durumda geçerli olacağı anlamına gelmez[14].

Devletlerin sorumluluğundan farklı olarak, bir uluslararası kuruluşun iç kuralları, üyesi olan devlet veya kuruluşlarla olan ilişkilerine uygulanabilir. Kuruluşta sorumlu üyelerine veya atıfta bulunduğu zararı telafi etme yollarına ilişkin kurallarda değişiklikler yapabilir. Örgüt kurallarının kuruluşa ve örgüte üye devlet ve kuruluşlara uygulanacağı kurallar, ancak UÖSİTM'in Üçüncü Bölümündeki yükümlülükler açısından üyelerine yöneltilen uluslararası sorumluluğa uygulanabilir. Başka bir deyişle, uluslararası hukuka aykırı bir eylemden kaynaklanan sonuçlara ilişkin olarak, üye olmayan devletler veya kuruluşlarla ilişkilerini etkilemediği gibi, uluslararası hukukun zorunlu hükümlerinin uluslararası toplumu etkilemesini de etkilemez[15].

Zararın tazmini, uluslararası hukukun genel ilkeleri çerçevesinde tazmin edildiğinden, genellikle uluslararası kuruluşlar için aynıdır. UÖSİTM'in ilgili bölümündeki hükümlere göre uluslararası bir organizasyon; bireysel veya birlikte; iade, tazminat ve memnuniyet şeklinde düzeltilebilir. Hasarın giderilmesinde öncelikle arzu edilen; durumu zarardan önce yapma durumudur. Diğer bir deyişle, uluslararası hukuka aykırı bir eylemden sorumlu tutulan uluslararası bir kuruluş, durumu yeniden tesis etmek, yani hukuka aykırı eylem işlenmeden önce durumu mümkün olduğunca yeniden tesis etmekle yükümlüdür. Aslında, eski haline döndürme kavramının tek bir tanımı yoktur[16].

Onarım yükümlülüğünün yerine getirilmesi için sorumlu tutulan uluslararası kuruluş, ilgili kuruluşun getirdiği yükümlülükleri yerine getirmek için üyelerinin bunu kendi kuruluş kurallarına uygun olarak yerine getirmesini sağlamak için gerekli tüm önlemleri alır. Önceki bölümlerde detaylı olarak bahsedildiği üzere; Uluslararası bir kuruluşun ayrı bir tüzel kişiliği olduğundan, yasadışı eylemlerinden sorumlu tutulacak tek konu kuruluşun kendisi olacaktır[17].

Uluslararası hukukun zorunlu kurallarının ciddi ihlallerini düzenleyen bölüm, zorunlu bir genel uluslararası hukuk kuralından kaynaklanan yükümlülüğün ciddi ihlalleri için uluslararası bir kuruluşun uluslararası sorumluluğu için geçerlidir. Sorumlu uluslararası kuruluşun yükümlülüğünü yerine getirmesinde ciddi veya sistematik bir hata içeriyorsa, böyle bir yükümlülüğün ihlali ağır kabul edilir. Uluslararası kuruluşlar tarafından zorunlu kuralların ağır ihlali devletlere göre daha az olası olsa da, böyle bir durum elbette kuruluşların böyle bir durumu düzenleme sorumluluğu açısından da ele alınmalıdır. Bir örgütün insan haklarını koruma haklarını ihlal etmesi veya uluslararası hukukun zorunlu bir hükmünü ihlal etmesi düşünülemez değildir[18].

Devletlerin sorumluluğu olduğu için, UÖSİTM'in bu kısmının, yani zorunlu kurallara uyma yükümlülüğünün ihlal edilmesine bazı özel sonuçlar atfedilmiştir. İşbirliği sırasında kuruluşların yetkilerinin ve örgütsel kuralların ötesine geçemeyeceği ancak bazı kuruluşların belirli yetkilerle donatılabileceği belirtilmelidir Bu hükmün gereklerinin ötesine geçebilecekleri, örneğin saldırı suçu bağlamında, BM bu suçu işleyen devlete karşı alınacak tedbirler açısından yetkilerine halel getirmemektedir[19].

Uluslararası kuruluşların sorumluluğunu kullanma konusu, kuruluşların yapısal farklılıkları dışında, esas olarak uluslararası sorumluluk genel ilkelerine tabidir. Bu bölümde DSİM'in sistematiği benimsenmiş ve konu iki başlık altında düzenlenmiştir. İlk bölüm, sorumluluk ve ilgili konularla ilgiliydi. Ancak burada belirtilmelidir ki bu bölüm uluslararası sorumluluğun uygulanmasında alınabilecek hukuk yollarına ilişkin konuları düzenlememektedir. Aşağıda görüleceği üzere, uluslararası kuruluşların sorumluluğu ile ilgili olarak sorumluluğa başvuru, başvurunun bildirilmesi, taleplerin kabul edilebilirliği gibi ana konuları ele almaktadır. Bu nedenle, söz konusu maddeler, devletlerin bir devlet veya kuruluş tarafından uluslararası bir örgütün sorumluluğuna sunulmasına ilişkin konuları düzenlememektedir. Yalnızca bir hüküm (Madde 48), bir veya daha fazla Devletin veya uluslararası kuruluşun ve bir uluslararası kuruluşun aynı anda sorumlu olduğu durumlarla ilgilidir. İkinci başlık md. 51 vd. Sorumlu uluslararası kuruluşun uluslararası hukuka aykırı eylemini sona erdirmesi ve zararı ortadan kaldırması için alınması gereken önlemler ile ilgilidir[20].

Yaralı olarak bir devlet veya uluslararası kuruluş, ihlal edilen yükümlülük o devlete veya (başvuru sahibi) uluslararası kuruluşa bireysel olarak yöneltilirse, uluslararası bir kuruluşun sorumluluğuna başvurabilir. Uygulamada, bireysel bir kuruluşun sorumluluğa başvurma hakkı, esasen bir devletin yükümlülüklerini ihlalidir[21]. Uygulamadaki ihlaller, bir antlaşma veya genel uluslararası hukuk tarafından getirilen yükümlülük ihlallerinden oluşur. UAD, genel uluslararası hukuk kapsamında Birleşmiş Milletler Hizmetinde Tazminat başlıklı istişari görüşünde, Örgüt'ün iddiaları uluslararası arenada ortaya koyma yetkisine sahip olduğunu belirtti. Yine bu bağlamda, bir devletin işlediği ihlaller için, BM Tazminat Komisyonu Yürütme Konseyi, "Irak'ın Kuveyt'i yasadışı işgali ve işgalinden kaynaklanan doğrudan kayıp, hasar veya zarar" için tazminat öngörmüştür[22].

Taleplerin veya taleplerin uyruğu, devletler diplomatik koruma için başvurduğunda aranan bir koşuldur. Diplomatik koruma maddelerinin birinci hükmünde (madde 1), kurum olarak "uluslararası hukuka aykırı bir eylemle zarara neden olan bir devletin tabiiyeti altındaki gerçek veya tüzel kişinin" kurumu olarak tanımlanmasına rağmen Devletin diğerinin sorumluluğuna başvurması, bu tanımın amaçları doğrultusunda tanımlanmıştır. Burada sadece diplomatik koruma kapsamındaki devletler açısından tartışılmaktadır. Ancak diplomatik himaye, devletler tarafından uluslararası örgütlere karşı da uygulanabilecek bir kurumdur. Örneğin, bir uluslararası kuruluş bir devletin ülkesine asker gönderdiğinde, bu birliklerin eylemleri bireylere yönelik uluslararası yasal yükümlülükleri ihlal ederse, o devlet diplomatik koruma hakkını kullanabilir[23].

Bilindiği gibi diplomatik koruma hakkının bir devlet tarafından kullanılması için kişinin o devletin vatandaşı olması, tüzel kişi ise vatandaşlığın varlığı ön şarttır. UÖSİTM md. 45 (1) Bir devlet diplomatik koruma hakkını kullandığında uygulanabilir, ancak bu hüküm uluslararası bir kuruluşun başka bir kuruluşa yaptığı başvuruda uygulanmaz. Bir devletin sorumluluğu ile ilgili bir kuruluş tarafından yapılacak başvuruda, UAD tarafından "vatandaşlık konusunun başvurunun kabul edilebilirliği açısından uygun olmadığı" belirtildi[24].

Zarar gören bir devlet veya uluslararası kuruluş dışında başka bir devlet veya uluslararası kuruluşa da sorumluluk başvurusunda bulunmak mümkündür. Bunun için; İhlal edilen uluslararası yükümlülük, sorumluluğa başvuran devlet veya kuruluş dahil olmak üzere bir grup devlet veya kuruluşa yönelikse ve bu grubun ortak çıkarlarını korumak için kurulmuşsa, zarar gören devlet / kuruluş dışında başka bir devlet veya kuruluşun hakkı vardır. İhlal edilen yükümlülük tüm uluslararası topluma yönelik olsa da, zarar gören devlet dışında bir devlet de sorumluluk için başvurabilir[25].

2. Hukuka Aykırı Davranışların Örgüte Atfedilmesi

Uluslararası kuruluşların sorumluluğu ile ilgili olarak, yukarıda da belirtildiği gibi, devletlerin sorumluluğuna ilişkin kurallar çoğunlukla modellenmiş olsa da; Uluslararası hukuk düzeninde uluslararası kuruluşların özel yapısı nedeniyle; yasa dışı eylem, belirli durumlarda kuruluşun ve üyelerinin müşterek veya paralel sorumluluğuna yol açabilir. Genel ilkelerden anlaşılacağı üzere, uluslararası bir örgütün sorumluluğunun ortaya çıkması için uluslararası hukuka aykırı bir eylem ve atfedilebilir şartların var olması gerekir[26].

Uygulamadaki çoğu durumda, belirli bir eylemin yalnızca uluslararası bir tüzel kişiye atfedilebileceği düşünülebilir; bir eylemin yalnızca bir uluslararası hukuk konusuna atfedilmesi gerekmez. Örneğin, iki devlet ortak bir yapı oluşturduysa, o cismin eylemi her iki duruma da atfedilmelidir. Benzer şekilde, bir eylem aynı anda bir uluslararası kuruluşa ve bir veya daha fazla üyesine atfedilebilir[27].

Her iki durumda da, bazı davalı devletler eylemin kendilerine değil NATO'ya atfedilmesi gerektiğini iddia ettiler. Bu aşamada değinilmesi gereken nokta; Bir eylemin uluslararası bir kuruluşa atfedilmesi, aynı eylemin bir devlete atfedilmesini engellemez, aksine bir eylemin bir kuruluşa atfedilmesi, eylemin devlete atfedilmesini engellemez. İleride bu konunun detayları tartışılacak olsa da meseleyi anlamak için aşağıdaki örnek verilebilir, çünkü devletler askeri bir operasyonun planlanmasına veya icrasına katkıda bulunduğu için söz konusu bir eylem hem NATO'ya hem de bir operasyona atfedilebilir[28].

Ayrıca Mahkeme, kişilerin resmi / idari statüsünün değil, görevin niteliğinin esas alınması gerektiğini belirtmektedir. Nispeten yakın zamanda aldığı bir kararda, BM veya BM temsilcilerinin görevleri kapsamındaki eylemlerinden doğan zararlardan BM'nin sorumlu tutulabileceğini belirtmiştir. Bu nedenle, mahkemeye göre, BM'nin ana ve yardımcı organları dışında eylemleri, temsilcilerinin eylemlerini ve ihmallerini de içerir ve bu terim, yalnızca yetkilileri değil, BM adına hareket eden ve bir yetkili tarafından atanan kişileri de kapsar. kuruluşun organı. UAD'nin BM için belirttiği durum genellikle uluslararası bir kuruluş tarafından verilen görevleri çoğunlukla yerine getiren ve bu şekilde tanımlansın ya da tanımlanmasın organları aracılığıyla hareket eden diğer kuruluşlar için geçerlidir[29].

Uluslararası bir organizasyonun organları ve temsilcileri genellikle organizasyona resmi olarak bağlıdır. Bu bağlantı genellikle kurucu belgelerde veya buna dayalı olarak çıkarılan ikincil kurallarla tanımlanır (örneğin, yardımcı organı oluşturan kararlar). Aynı şekilde organizasyon yetkililerinin organizasyonla ilişkisi de personele ilişkin yönetmelikle belirlenir. Söz konusu bağlantı, bazı eylemlerini (örneğin askeri faaliyetler) gerçekleştirmek için uluslararası bir kuruluş tarafından verilen bazı belgelerden de kaynaklanıyor olabilir[30].

3. Uluslararası Örgütün Uluslararası Yükümlülüğün İhlali

UÖSİTM'in uluslararası yükümlülüğün ihlali ile ilgili hükümleri DSİM ile aynıdır, "devlet" kelimesi yerine sadece "uluslararası örgüt" kullanılmıştır[31]. Daha önce belirtildiği gibi, uluslararası bir örgütün eylemi bir eylem veya ihmalden oluşabilir. İhmal, uluslararası kuruluş uluslararası bir pozitif eylemde bulunma yükümlülüğü altındaysa ve bunu yerine getirmemişse, bir ihlal teşkil eder. Ek olarak, eylem, uluslararası bir kuruluşun uluslararası hukuk kapsamında yapması veya yapmaması gerekenlerle uyumsuzsa, bir ihlal meydana gelir. İhlal edilen yükümlülük, hükümlerin genel kapsamı bölümünde belirtildiği gibi kuruluşlara birincil bağlayıcı yükümlülükler getirmez. ISSIT ve DSIM'in 'Olduğu gibi, sadece ikincil yükümlülükler getirdi. Dolayısıyla ihlal edilen bir yükümlülük UÖSİTM'in kendisinde yer almamaktadır[32].

Bir uluslararası kuruluş, bir bütün olarak uluslararası topluluğa, bir veya daha fazla devlete, başka bir uluslararası kuruluşa - üye olsun ya da olmasın - ya da diğer uluslararası kuruluşlara veya uluslararası hukukun diğer konularına yüklenebilir. Diğer bir deyişle, bu konular uluslararası hukukun konusu olduğu sürece gerçek kişilere de uluslararası yükümlülükler getirilebilir. Bireylere karşı üstlenilecek bir yükümlülüğün, büyük olasılıkla bireylerin istihdam alanındaki yükümlülüklerin ihlali veya bir barışı koruma gücü tarafından işlenen ihlallerde ve bireyleri etkileyen konularda ortaya çıkması muhtemeldir[33].

Bir kuruluşun iç kurallarının hukuki niteliği, teorik olarak Taslak Maddelerin amaçları açısından alakasız olsa da, kuruluşun kurallarından kaynaklanan belirli yükümlülüklerin ihlalinden kaynaklanan sorumlulukla ilgili uluslararası hukuk ilkelerinin uygulanmasını etkilemektedir. Bu konu madde10/2'de düzenlenmiştir. Özetle, organizasyon kurallarından kaynaklanan bir yükümlülüğün ihlali her zaman uluslararası bir yasal yükümlülüğün ihlali anlamına gelmez ve kuralın öngördüğü yükümlülüğün içeriğine göre karar verilmesi gerekir. Ayrıca makaledeki "örgütün kendi üyelerine karşı doğabilecek uluslararası yükümlülüklere atıfta bulunması", örgütün diğer kurallarının da uluslararası hukukun bir parçasını oluşturması ihtimalinin göz ardı edilmemesi gerektiğini hatırlatmaktadır.

4. Uluslararası Örgütün Devlet veya Başka Uluslararası Örgütün Davranışından Sorumluluğu

UÖSİTM’nin 5. kısmı bir uluslararası örgütün bir devlet ya da başka bir uluslararası örgütün eyleminden kaynaklanan sorumluluğunu düzenler. Bu kısım; hukuka aykırı bir eylemin işlenmesinde bir devlet ya da örgüte yardım eden veya destekleyen örgütün, bir eylemin işlenmesinde yönlendirme yapan veya kontrol eden örgütün ya da bir devlet ya da başka örgütü zorlayan örgütün sorumluluğunu kapsar. Ayrıca üyelerine yönelik aldığı kararlar ve verdiği yetkiler aracılığıyla uluslararası bir yükümlülüğünden kaçan örgütün ve başka bir örgüte üye olan uluslararası örgütün sorumluluğunu bu başlık altında düzenlemiştir[34].

DSİM md. 16, 17 ve 18, devletler açısından bu konuyu düzenlemiştir ve md. 16 için UAD bir kararında, bu kuralın bir uluslararası teamül kuralını yansıttığını ifade etmiştir. Aynı durum uluslararası örgütler için de geçerlidir, yani bir uluslararası örgüt bir devlete ya da başka bir örgüte, uluslararası hukuka aykırı bir eylemin işlenmesinde yardım edebilir ya da destek verebilir. Uluslararası örgütlerin yapısından kaynaklanan bazı farklılıklara ve kısıtlı uygulamalara rağmen devletlere ilişkin bu kurallar örgütlere de uygulanabilir nitelik taşır[35].

DSİM’nin ilgili hükümlerine göre uluslararası hukuka aykırı bir eylemin işlenmesinde yapılan yardım veya verilen destek, yönlendirme ve kontrol veya zorlama; eylemin, yardım edilen, destek verilen veya yönlendirilen ya da kontrol altında olan ya da zorlanan devlete atfedilmesine etki etmez. Zorlama durumu istisna sayılsa da, tüm bu durumlarda hukuka aykırı eylemi işleyen söz konusu yardım edilen, yönlendirilen ya da kontrol edilen devlettir. Eylemi işleten devlet; eylemin işlenmesinden değil, eylemin işlenmesine sebep olmaktan ötürü sorumlu tutulmaktadır.

Devletler için geçerli olan bu durum bir uluslararası örgüt ve üye devletler (veya üye örgütler) arasında da söz konusu olabilir. Bu durumda üye olunan örgüt, üyelerinin -DSİM’nin ilgili hükümlerinde öngörülmemiş durumlar da dâhil-eylemlerini etkileyebilir. Bazı örgütlerin üyelerini bağlayıcı kararlar alma yetkisi varken; çoğu örgüt bağlayıcı olmayan işlemler ile de üyelerinin eylemlerini etkileyebilir. Bu tür bir ilişki devletlerin sorumluluğundan farklı olarak bir uluslararası örgütün sorumluluğu gibi sonuçlara sebep olabileceği için UÖSİTM’de ayrıca ele alınmıştır[36].

UÖSİTM md. 15 uyarınca, bir devletin ya da başka bir uluslararası örgütün bir uluslararası hukuka aykırı eylemi işlemesinde, devleti ya da uluslararası örgütü yönlendiren ya da kontrol eden bir uluslararası örgüt bu eyleminden ötürü uluslararası alanda sorumlu olur. Yardım ve destek için yukarıda bahsettiğimiz koşullar burada da geçerlidir. Yani örgüt uluslararası hukuka aykırı eylemin koşullarının bilincinde olarak yönlendirme veya kontrol ediyorsa ve eylem kendisi tarafından işlendiğinde de hukuka aykırı olacak idiyse, bu eylemden uluslararası alanda sorumlu olur[37].

Bir uluslararası örgüt ile üyesi olan devlet ve örgütler arasındaki ilişkide “yönlendirme ve kontrol”ün kapsamı, üyeleri bağlayıcı nitelikte kararlar alınan durumları kapsamak amacıyla genişletilebilir. DSİM’de bu durum devletler arasındaki ilişkiler açısından; söz konusu maddenin egemen devletin, kendisine tabi diğer bir devletin uluslararası bir yükümlülüğünü ihlal eden eylemini yönlendirdiği ve kontrol ettiği durumlarla sınırlı olduğunu ifade eder. Buradaki kontrol terimi işlenen hukuka aykırı eyleme hâkim olunmasını ve basit bir gözetimden fazlasının olması gerektiğini ifade eder. Yönlendirme terimi ise sadece teşvik ya da telkin değil de, daha çok etkin/faal türdeki gerçek bir yönlendirme anlamına gelir. Söz konusu hüküm yorumlanırsa bir uluslararası örgütün aldığı bağlayıcı bir karar, belli koşullarda, hukuka aykırı eylemin işlenmesinde yönlendirme veya kontrolü şeklinde ortaya çıkabilir. Burada kararın yöneldiği üye devlet ya da örgüte, kararın gereğini yerine getirirlerken, eylemin işlenmesinde herhangi bir takdir hakkı bırakılmamasının uluslararası hukuka aykırı bir eylem teşkil etmeyeceği kabul edilebilir[38].

5. Hukuka Aykırı Sona Erdiren Haller

UÖSİTM md. 20 ile 27 arasındaki hükümler, hukuka aykırılığı ortadan kaldıran davaları düzenler. Burada, ayrı ayrı bakıldığında doğası gereği farklı olan ancak birlikte ele alındığında yarattığı etki açısından ortak olan durumlar tartışılmaktadır. Bu bölüm, uluslararası hukuk ve uluslararası hukuk açısından genel hükümler niteliği taşıdığından kısaca tartışılacaktır. uluslararası kuruluşların sorumlulukları açısından çok az uygulama alanına sahiptir. Hukuka aykırılığı ortadan kaldıran durumların, kaynağı ne olursa olsun uluslararası örgüt için var olan uluslararası bir yükümlülüğü ortadan kaldırmadığı ve sona erdirmediği bilinmelidir; başka bir deyişle, kuruluş bu yükümlülüğe uymaya devam etmelidir[39].

Genel sorumluluk hukukunun ilkeleri olan rıza, meşru müdafaa, karşı tedbirler, mücbir sebepler, tehlike ve zorunluluk, UÖSİTM'de hukuka uygunluk nedenleri olarak sıralanmaktadır. Birincisi, bir devlet veya uluslararası bir kuruluş tarafından başka bir uluslararası kuruluşun belirli bir eylemini gerçekleştirmek için verilen geçerli onay; Devletin veya önceki örgütün hukuka aykırılığı, o eylem için verilen rıza sınırları içinde kaldığı ölçüde ortadan kaldırdığı görülmektedir. Aynı şekilde, uluslararası bir örgütün bir eyleminin hukuka aykırılığı, bu eylemin uluslararası hukuka göre meşru bir savunma tedbiri oluşturması halinde ortadan kalkar[40].

Hukuka aykırılığı ortadan kaldıran davalar arasında karşı önlemler de sayılıyor. UÖSİTM'in "Karşı Tedbirler" başlıklı yazısı. 51'den 57'ye kadarki hükümlerle düzenlenmiştir. Bir devlete veya başka bir uluslararası kuruluşa bu hükümler uyarınca uluslararası bir yükümlülükle bağdaşmayan bir eylemin hukuka aykırılığı; Başka bir uluslararası kuruluşa karşı alınan karşı tedbirler için gerekli olanlar da dahil olmak üzere, uluslararası hukukun gerektirdiği maddi ve usule ilişkin gerekliliklere uygun olarak alınan bir karşı tedbir teşkil ettiği ölçüde söz konusu olur[41].

Uluslararası bir kuruluşa, sorumlu üye devlete veya uluslararası kuruluşa karşı; Genel olarak, uluslararası hukukun gereklerine ve kuruluşun kendi kurallarına uygun olarak ve sorumlu devletin veya uluslararası kuruluşun ihlalin durdurulması ve giderilmesi ile ilgili yükümlülüklerine uyulmasını sağlayacak uygun bir yöntem yoksa, o zaman karşı önlemler uygulanabilir. Karşı tedbirlerle ilgili olarak söylenebilecek bir diğer şey ise, bir üye devlete veya uluslararası bir kuruluşa karşı, kuruluşun kurallarından kaynaklanan uluslararası bir yükümlülüğün ihlaline cevaben, bu tür karşı önlemler bu kurallar tarafından öngörülmedikçe; uluslararası bir örgütün karşı önlemlere başvurması mümkün değildir[42].

Hukuka uygunluğun diğer bir nedeni olan mücbir sebepler için UÖSİTM, uluslararası bir kuruluşun uluslararası bir yükümlülükle bağdaşmayan bir eyleminin hukuka aykırılığıdır; Fiil, mücbir sebeplerden kaynaklanıyorsa, yani yükümlülüğünü yerine getirmeyi fiziksel olarak imkansız kılan koşullar altında, karşı konulamaz bir güç veya kuruluşun kontrolü dışında beklenmedik bir olay ortadan kalkar. Bu durum, mücbir sebep, onu tek başına veya diğer faktörlerle birlikte uygulayan kuruluşun eylemi sonucunda meydana gelmişse veya kuruluş meydana gelen durumun riskini almışsa geçerli değildir. Tehlike durumu, mücbir sebeplere benzeyen yasaya uymanın bir başka nedenidir. Böyle bir durumda, kanuna aykırı eylemin faili, kendisinin veya velayetine verilen diğer kişilerin hayatını kurtarmanın başka makul bir yolunun bulunmadığı koşullar altında tehlikeye girmişse, ortadan kaldırılır. Bununla birlikte, tehlike durumu, tek başına veya diğer faktörlerle birlikte, onu uygulayan kuruluşun eyleminin sonucuysa veya söz konusu eylem benzer veya daha büyük bir tehlikeye neden olmuşsa, bu durum yasal olarak kabul edilmeyecektir[43].

Hukuka aykırılığı ortadan kaldıran durum artık mevcut değilse, söz konusu uluslararası yükümlülüğe saygı gösterilmelidir. Ek olarak, söz konusu eylemin neden olduğu herhangi bir maddi zararın da tazmin edilmesi gerekir. UÖSİTM'in hukuka uygunluk gerekçelerinin uygulanmasına ilişkin hükümleri; Uluslararası bir kuruluşun, zorunlu bir genel uluslararası hukuk kuralından doğan bir normla bağdaşmayan bir eylemi, hukuka aykırılığı ortadan kaldırmak için uygulanamaz[44].

SONUÇ

Uluslararası alanda etkin ve güçlü aktörler olmalarına rağmen devletler, uluslararası toplumun yapısı gereği ve özellikle uluslararası barış ve güvenliğin sağlanması açısından işbirliği yapmak ve uluslararası örgütler altında bir araya gelmek zorunda kalmaktadırlar. Uluslararası örgütlerin uluslararası hukuk kişiliğini haiz olması hak ve borçlara ehil olmak kadar, bu alanda sorumluluk sahibi olmayı da gerektirir ve bu anlamda uluslararası örgütlerin de uluslararası sorumluluğunun olduğu tartışmasızdır. 2011 yılında UHK tarafından kabul edilen UÖSİTM henüz bağlayıcı bir metin olmasa da, uluslararası hukukta örgütlerin sorumluluğunu doğrudan konu edinen ve konuya uygulanabilecek tek metin niteliğindedir.

Devletler ile örgütlerin sorumluluğunun sınırlarının net bir şekilde belirlenmesi meselesi, uygulamada en çok örgütlerin askeri faaliyetleri alanında önem arz eder. Ancak UÖSİTM’nin bu konudaki bazı ‘eksik’ ve ‘zayıf’ düzenlemeleri, uluslararası örgütlerin askeri faaliyetlerine ilişkin sorumluluk meselesinin çözülmesinde yetersiz kalmasına sebep olmuştur. UÖSİTM, devletler ile uluslararası örgütler arasındaki farkları yeterince ortaya koyamamış olması, farklı nitelik taşıyan birçok örgüt olmasına rağmen bu durumu yeterince gözetememiş olması ve örgütlerin sorumluluğu konusunda henüz birincil nitelikteki kurallar tam olarak oluşturulmadan konuya ilişkin ikincil nitelikte genel bir çerçeve çizmeye çalışmış olması şeklinde eleştirilere maruz kalmıştır.

Uluslararası örgütlerin sorumluluğu meselesinin çıkış noktasının devletlerin sorumluluğu olduğu ve tüzel hukuk kişiliği açısından sorumluluk meselesinin genel anlamda devletler ile örgütlerin birbirinden çok da farklı olmadığı göz önüne alınırsa UÖSİTM’nin bu ikisi arasında net bir ayırım yapmadığı eleştirisi yerinde değildir. UÖSİTM metninde örgütlerin yapısına yönelik DSİM’den farklı hükümlere yer verilmiş olması bu ayırımın yeterli şekilde yapıldığının göstergesidir.

KAYNAKÇA

Acer, Yücel, Kaya, İbrahim: Uluslararası Hukuk Temel Ders Kitabı, Seçkin Yayınları, 6. Baskı, Ankara, 2015.

Çakmak, Cenap, Aslan, H. Kürşad, Doğan, Nejat: Birleşmiş Milletler: BM Sistemi ve Reformu, Siyasal Kitabevi, Ankara, 2014.

Denk, Erdem: Birleşmiş Milletler Sistemi Uluslararası Örgütler Hukuku, Siyasal Kitabevi, Ankara, 2015.

Dülger, Kenan: Devletin Uluslararası İnsancıl Hukukun İhlalinden Doğan Sorumluluğu, Beta Yayınları, İstanbul, 2015.

Keskin, Sevda: Uluslararası Örgütlerin Askeri Faaliyetlerden Kaynaklanan Sorumluluğu, İstanbul Üniversitesi, Yayımlanmamış Doktora Tezi, 2018.

Öğüt, Selman: Uluslararası Örgütlerin Sorumluluğu, Gökkubbe Yayınları, İstanbul, 2017.

Pazarcı, Hüseyin: Uluslararası Hukuk, Turhan Kitabevi, 10. Bası, Ankara , 2011.

Tütüncü, Ayşe Nur: Beta Yayınları, İnsancıl Hukuka Giriş, İstanbul, 2006.

Uzun, Elif: Milletlerararası Hukuka Aykırı Eylemlerinden Dolayı Devletin Sorumluluğu, Seçkin Yayınları, 2. Baskı, Ankara, 2016.

---------------------

[1] Dülger, Kenan: Devletin Uluslararası İnsancıl Hukukun İhlalinden Doğan Sorumluluğu, Beta Yayınları, İstanbul, 2015.

[2] Dülger, 2015.

[3] Tütüncü, Ayşe Nur: Beta Yayınları, İnsancıl Hukuka Giriş, İstanbul, 2006.

[4] Tütüncü, 2006.

[5] Uzun, Elif: Milletlerararası Hukuka Aykırı Eylemlerinden Dolayı Devletin Sorumluluğu, Seçkin Yayınları, 2. Baskı, Ankara, 2016.

[6] Uzun, 2016.

[7] Çakmak, Cenap, Aslan, H. Kürşad, Doğan, Nejat: Birleşmiş Milletler: BM Sistemi ve Reformu, Siyasal Kitabevi, Ankara, 2014.

[8] Çakmak, 2014.

[9] Denk, Erdem: Birleşmiş Milletler Sistemi Uluslararası Örgütler Hukuku, Siyasal Kitabevi, Ankara, 2015.

[10] Tütüncü, 2006.

[11] Denk, 2015.

[12] Öğüt, Selman: Uluslararası Örgütlerin Sorumluluğu, Gökkubbe Yayınları, İstanbul, 2017.

[13] Öğüt, Selman, 2017.

[14] Pazarcı, Hüseyin: Uluslararası Hukuk, Turhan Kitabevi, 10. Bası, Ankara , 2011.

[15] Pazarcı, 2011.

[16] Çakmak, 2014.

[17] Çakmak, 2014.

[18] Çakmak, 2014.

[19] Öğüt, Selman, 2017.

[20] Keskin, Sevda: Uluslararası Örgütlerin Askeri Faaliyetlerden Kaynaklanan Sorumluluğu, İstanbul Üniversitesi, Yayımlanmamış Doktora Tezi, 2018.

[21] Keskin, 2018.

[22] Acer, Yücel, Kaya, İbrahim: Uluslararası Hukuk Temel Ders Kitabı, Seçkin Yayınları, 6. Baskı, Ankara, 2015.

[23] Acer, 2015.

[24] Uzun, 2016.

[25] Dülger, 2015.

[26] Pazarcı, 2011.

[27] Pazarcı, 2011.

[28] Uzun, 2016.

[29] Acer, 2015.

[30] Acer, 2015.

[31] Keskin, 2018.

[32] Dülger, 2015.

[33] Dülger, 2015.

[34] Çakmak, 2014.

[35] Uzun, 2016.

[36] Pazarcı, 2011.

[37] Pazarcı, 2011.

[38] Keskin, 2018.

[39] Keskin, 2018.

[40] Öğüt, Selman, 2017.

[41] Öğüt, Selman, 2017.

[42] Çakmak, 2014.

[43] Öğüt, Selman, 2017.

[44] Öğüt, Selman, 2017.

Avatar
Adınız
Yorum Gönder
Kalan Karakter:
Yorumunuz onaylanmak üzere yöneticiye iletilmiştir.×
Dikkat! Suç teşkil edecek, yasadışı, tehditkar, rahatsız edici, hakaret ve küfür içeren, aşağılayıcı, küçük düşürücü, kaba, müstehcen, ahlaka aykırı, kişilik haklarına zarar verici ya da benzeri niteliklerde içeriklerden doğan her türlü mali, hukuki, cezai, idari sorumluluk içeriği gönderen Üye/Üyeler’e aittir.