Yapı kooperatifleri, yüksek hacimli nakit akışlarının yönetildiği, müteahhitlik ve inşaat sözleşmelerinin akdedildiği ve yüzlerce ortağın birikimlerini emanet ettiği tüzel kişiliklerdir. Bu büyüklükteki bir organizasyonun sevk ve idaresini üstlenen yönetim ve denetim kurulu üyeleri, hem ortaklara hem de kooperatif tüzel kişiliğine karşı ağır hukuki ve cezai sorumluluklar taşımaktadır.

1. Yöneticilerin Özen Yükümlülüğü ve Görev Sınırları

1163 sayılı Kooperatifler Kanunu m. 62 f. 1 uyarınca yönetim kurulu üyeleri; kooperatif işlerinin yönetimi için gereken titizliği göstermek, kooperatifin başarısı ve gelişmesi yolunda bütün gayretini sarf etmekle yükümlüdür. Bu yükümlülük, objektif bir özen derecesini (tedbirli ve basiretli bir yöneticinin göstermesi gereken özeni) ifade eder.

Kanun m. 62 f. 2 uyarınca yönetim kurulu özellikle;

- Tutanakların, ortak listelerinin, gelir-gider hesaplarının ve yıllık bilançoların usulüne uygun tutulması, saklanması ve denetçilere sunulmasından,

- Görevi sona erdiğinde, sorumluluğu altındaki para, mal, defter ve tüm kooperatif evrakını üç iş günü içinde tutanakla yeni seçilen yönetime devretmekten bizzat sorumludur.

2. Hukuki (Tazminat) Sorumluluğu

1163 sayılı Kooperatifler Kanunu m. 62 f. 3 hükmüne göre yönetim kurulu üyeleri, kendi kusurlarından ileri gelen kooperatif zararlarından müteselsilen sorumludurlar. Kooperatifler Kanununda özel hüküm bulunmayan hallerde, m. 98 yollamasıyla Türk Ticaret Kanunu'nun (TTK) anonim şirket yönetim kurullarının sorumluluğuna ilişkin hükümleri (TTK m. 553 vd.) uygulanır.

A. Sorumluluk Davasını Kimler Açabilir?

1. Kooperatif Tüzel Kişiliği Adına Dava: Genel kurul tarafından yönetim kurulu aleyhine sorumluluk davası açılmasına karar verilmesi halinde, kooperatifi temsilen denetim kurulu veya genel kurulca tayin edilecek özel temsilci tarafından dava açılır.

2. Bireysel Ortaklar: Doğrudan zarara uğrayan ortak kendi adına tazminat isteyebileceği gibi; kooperatifin uğradığı dolaylı zararlar için de tazminatın ortağa değil, kooperatif tüzel kişiliğine ödenmesi talebiyle dava ikame edebilir.

B. İbranın Etkisi ve Zamanaşımı

- İbra: Genel kurul tarafından yönetim kurulunun faaliyet döneminin ibra edilmesi (aklanması), kural olarak ibra yönünde oy kullanan ortaklar ve kooperatif bakımından sorumluluk davası açma hakkını sınırlar. Ancak genel kurula sunulmayan, gizlenen, bilanço dışı bırakılan işlemler veya suç teşkil eden eylemler bakımından ibra kararı yöneticileri sorumluluktan kurtarmaz.

- Zamanaşımı: TTK m. 560 yollamasıyla sorumluluk davası; zararın ve sorumlunun öğrenildiği tarihten itibaren iki yıl ve her halükarda zararı doğuran fiilin meydana geldiği tarihten itibaren beş yıl geçmekle zamanaşımına uğrar. Ancak eylem aynı zamanda Türk Ceza Kanunu kapsamında bir suç teşkil ediyorsa ve ceza kanununda daha uzun bir dava zamanaşımı öngörülmüşse, uzamış ceza zamanaşımı uygulanır.

3. Cezai Sorumluluk: "Kamu Görevlisi Gibi" Cezalandırılma

Yapı kooperatifi yöneticileri bakımından en kritik düzenleme 1163 sayılı Kanun m. 62 f. 3'te yer almaktadır: Yönetim kurulu üyeleri ve memurları, suç teşkil eden fiil ve hareketlerinden ve özellikle kooperatifin para ve malları, bilanço, tutanak, rapor ve belgeleri üzerinde işledikleri suçlardan dolayı kamu görevlisi gibi cezalandırılırlar.

Bu yasal statü nedeniyle,

- Zimmet Suçu (TCK m. 247): Kooperatife ait aidat paralarını, banka hesaplarını veya malvarlığını şahsi menfaati için kullanan yöneticiler hakkında adi "güveni kötüye kullanma" suçu değil, ağır hapis cezası öngören zimmet suçu hükümleri uygulanır.

- Resmi Belgede Sahtecilik (TCK m. 204): Kooperatif defterleri, bilançolar ve yönetim kurulu karar tutanakları üzerinde tahrifat yapılması veya gerçeğe aykırı belge düzenlenmesi resmi belgede sahtecilik kapsamında değerlendirilir.

- Görevi Kötüye Kullanma (TCK m. 257): Yetkilerini aşarak kooperatifi zarara sokan veya haksız menfaat temin eden eylemler bu kapsamda cezalandırılır.

4. Denetim Kurulunun Sorumluluğu

Kooperatif denetçileri, yönetim kurulunun işlemlerini, kasa ve defter kayıtlarını, genel kurula sunulacak bilançonun doğruluğunu periyodik olarak incelemekle mükelleftir. Görevlerini gereği gibi yapmayarak usulsüzlüklerin ve zararların gizlenmesine göz yuman veya raporlarında gerçeğe aykırı tespitlerde bulunan denetçiler de yönetim kurulu üyeleriyle birlikte zincirleme hukuki ve cezai sorumluluk altına girerler.

Sonuç olarak; yapı kooperatiflerinde yöneticilik fahri bir görev olmayıp, hem ortakların malvarlığını doğrudan ilgilendiren hukuki tazminat hem de kamu görevlisi gibi ağır ceza yaptırımları doğuran yüksek riskli bir yetki alanıdır.