Yargı kararlarında takviye edici gıdalar; normal beslenmeyi takviye etmek amacıyla vitamin, mineral, protein, bitkisel veya hayvansal kaynaklı maddeler gibi besleyici veya fizyolojik etkileri bulunan bileşenlerin konsantre veya ekstraktlarının, günlük alım dozu belirlenmiş kapsül, tablet, pastil veya sıvı formlarda sunulan ürünler olarak tanımlanmaktadır (Reklam Kurulu-2020/5055).
Yargı mercileri, bu ürünleri standart gıda maddelerinden ayırarak "nutrasötik" (tıbbi içerikli ve kimyasal özellikleri bulunan) ürünler olarak nitelendirmektedir. Bu kapsamda, tüketicilerin bu ürünleri satın alırken standart gıda ürünlerine kıyasla daha üstün bir dikkat sarf ettiği ve genellikle eczaneler gibi yetkili noktaları tercih ettiği kabul edilmektedir (Ankara 5. Fikri ve Sınaî Haklar Hukuk Mahkemesi-2021/268-2022/120)
Piyasaya sürülecek takviye edici gıdaların etiket ve reklam faaliyetleri aşağıdaki yasal çerçeveye uygun olmak zorundadır:
• 5996 Sayılı Kanun (Madde 24): Gıdanın etiketlenmesi, tanıtımı ve reklamı tüketiciyi yanıltıcı şekilde yapılamaz.
• Ticari Reklam ve Haksız Ticari Uygulamalar Yönetmeliği (Madde 8/3): Takviye edici gıdaların karşılaştırmalı reklamı kesinlikle yasaktır.
• Gıda ve Takviye Edici Gıdalarda Sağlık Beyanı Kullanımı Hakkında Yönetmelik: Sağlık beyanları sadece Bakanlıkça izin verilen (Ek-1 listesi) ifadelerle ve belirtilen koşullarda kullanılabilir.
Reklam Kurulu’nun 2024/3186 sayılı kararında vurgulandığı üzere, ürün isimlerinin zayıflama veya tıbbi etki çağrıştırması "ortalama tüketici nezdinde tıbbi ürün algısı" oluşturduğundan aldatıcı kabul edilmektedir.
Uygulamada karşılaşılan örnek idari yaptırım kararları ve esaslı noktalar;
• Hastalık Önleme İddiaları: "Hastalanmasın diye" ifadesi, 2021/1602 ve 2021/1598 sayılı kararlar uyarınca takviye edici gıdalar için kesinlikle yasaktır.
• Zihinsel Performans İddiaları: "Daha zeki olması için" ifadesi onaylanmamış bir beyandır.
2024/3932 sayılı karar uyarınca bilişsel fonksiyon artırımı iddiaları mevzuata aykırıdır.
• Bağısıklık Vurgusu: "Bağışıklığı kuvvetli olmalı" ifadesindeki "kuvvetlendirme" vurgusu, 2021/774 ve 2021/1596 sayılı kararlar gereği sınırları asmaktadır. Mevzuata uygun ifade "Bagısıklık sistemini desteklemeye yardımcı olur" seklindedir.
• Sağlık Profesyoneli Yasağı: Reklam Kurulu’nun 2022/3861 ve 2021/4368 sayılı kararları uyarınca, reklamda doktor, eczacı veya sağlık profesyoneli görüntüsü ya da tavsiyesi kullanılamaz. Bu durum tüketici güveninin istismarı olarak değerlendirilmektedir.
• Karsılastırma Yasagı: "Her propolis aynı değildir" veya rakip ürünleri kötüleyen "Siz bunları yutmazsınız" gibi ifadeler, 2021/1479 ve 2020/692 sayılı kararlar uyarınca karşılaştırmalı reklam yasağının ihlalidir. Takviye edici gıdalarda karşılaştırma hiçbir şekilde yapılamaz (2024/4027).
• Çocuklara Yönelik Kurgular: Animasyon karakterler ve "rüya dünyası" konsepti, çocukların bilgi ve tecrübe eksikliğini istismar etmemelidir (2021/988). Ürünün mucizevi etkileri olduğu algısı yaratılmamalıdır.
• Örtülü Reklam ve Şeffaflık: Sosyal medya paylaşımlarında reklam veren ile etkileyici arasındaki ticari ilişki gizlenemez. 2021/932 ve 2022/103 sayılı kararlar uyarınca "#Reklam" veya "#Isbirligi" ibaresi açıkça yer almalıdır; aksi takdirde örtülü reklam cezası uygulanır.
• Bilesen Atfı Zorunluluğu: Sağlık beyanları ürünün tamamına değil, içeriğindeki spesifik bilesene (örneğin B12 vitamini) atıf yapmalıdır (2020/4344, 2021/929).
• Eczane Vurgusu: "Sadece eczanelerde" ibaresi, ürünün ilaç olduğu yanılgısını oluşturabileceği için 2021/929 ve 2019/2833 sayılı kararlar uyarınca riskli bulunmaktadır.
Bu aykırılıklar, Reklam Kurulu tarafından idari para cezası, reklam durdurma ve ürün toplama yaptırımlarına yol açabilecek niteliktedir.
Reklam Kurulu, aykırılık tespit ettiğinde sadece para cezası vermekle kalmaz, aynı zamanda reklamın durdurulması ve düzeltilmesi kararlarını da verir. Sosyal medya üzerinden yapılan örtülü reklamlarda ise içeriklerin kaldırılması ve erişim engeli gibi usuli süreçler işletilebilmektedir.
Av. Emre GÜLER
