Özbekistan Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesinin ev sahipliğinde 1-2 Ekim 2026 tarihlerinde Semerkant’ta düzenlenen AAMB VII. Kongresi, “Dijitalleşme ve Yapay Zekâ Bağlamında Anayasa Yargısı” temasıyla gerçekleştirildi. Kongreye çok sayıda ülkenin anayasa ve yüksek mahkemelerinin başkan ve üyeleri ile uluslararası kuruluşların temsilcileri katıldı. Başkan Özkaya’ya; Anayasa Mahkemesi Başkanvekili Basri Bağcı, Üyeler Engin Yıldırım ve Yusuf Şevki Hakyemez, Genel Sekreter Murat Azaklı ile Başraportör Yakup Macit eşlik etti.

Özbekistan Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesi Başkanı Mirza-Ulugbek Abdusalomov’un açış konuşmasıyla başlayan kongrede Başkan Kadir Özkaya, “Dijital Dönüşüm Bağlamında Yargı Bağımsızlığı, İnsan Hakları ve Hukukun Üstünlüğü” başlıklı birinci oturumda moderatörlük yaptı. Başkan Özkaya daha sonra “Dijitalleşme ve Yapay Zekâ Çağında Anayasa Yargısı; Yargı Bağımsızlığı, İnsan Hakları ve Hukukun Üstünlüğü için Hukuksal Güvenceler” başlıklı konuşmasını gerçekleştirdi.

Mahkemeler Yapay Zekâyı Hangi Sınırlar İçerisinde ve Hangi Anayasal Güvenceler Altında Kullanmalıdır?

Başkan Özkaya, AAMB’nin çalışmalarına büyük önem verdiklerini belirterek eğitim, mesleki tecrübe paylaşımı ve üye mahkemeler arasındaki iş birliğinin geliştirilmesine yönelik çalışmaları kararlılıkla sürdürdüklerini dile getirdi. AAMB Daimî Sekretaryalarının kuruluşunun 10. yıldönümünü de kutlayan Başkan Özkaya, kongrenin anayasal adalet, temel hak ve özgürlükler ile dijitalleşme ve yapay zekâ alanındaki ortak meselelerin değerlendirilmesine katkı sağlamasını temenni etti.

Başkan Özkaya, dijitalleşme ve yapay zekânın yalnızca mahkemelerin çalışma yöntemlerini değiştiren teknolojik gelişmeler olmadığını; aynı zamanda yargı bağımsızlığının, insan haklarının ve hukukun üstünlüğünün nasıl korunacağına ilişkin yeni anayasal soruları da beraberinde getirdiğini belirtti.

Yargı bağımsızlığının artık yalnızca hâkimin dış müdahalelerden korunması anlamına gelmediğini vurgulayan Başkan Özkaya, hâkimin karar verme sürecinde kullandığı teknolojik araçların da onun bağımsız muhakemesini ve anayasal sorumluluğunu zedelemeyecek şekilde tasarlanması ve kullanılması gerektiğini ifade etti.

Yapay zekânın önceki teknolojilerden farklı olarak yalnızca bilgiyi saklayan veya ulaştıran bir araç olmadığını belirten Başkan Özkaya; bilgiyi sınıflandırabildiğini, milyonlarca belge arasında bağlantılar kurabildiğini, hukuki metinleri özetleyebildiğini, yargısal kararlar arasındaki ortak eğilimleri tespit edebildiğini ve hukuki argümanlar üretebildiğini kaydetti.

Başkan Özkaya, bu gelişmeler karşısında tartışılması gereken temel sorunun “Mahkemeler yapay zekâyı hangi sınırlar içerisinde ve hangi anayasal güvenceler altında kullanmalıdır?” olduğunu belirterek anayasa yargısı bakımından insan hakları, demokrasi ve hukuk devleti konusunda nihai karar verme sorumluluğunun ne ölçüde yapay zekâyla paylaşılabileceğinin de değerlendirilmesi gerektiğini söyledi.

Yapay Zekânın Asıl Potansiyeli Hâkimin Yerine Düşünmesinde Değil Hâkimin Daha İyi Düşünmesine Yardımcı Olmasında Yatmaktadır

Yapay zekânın benzer başvuruların tespit edilmesi, içtihat araştırması, dosyaların sınıflandırılması, kararlar arasındaki bağlantıların belirlenmesi, belge ve kararların özetlenmesinde önemli katkılar sağlayabileceğini kaydeden Başkan Özkaya, “Böyle bir kullanım elbette hâkimin yerine karar vermek anlamına gelmemektedir. Yapay zekânın anayasa yargısındaki asıl potansiyeli; hâkimin yerine düşünmesinde değil hâkimin daha iyi düşünmesine yardımcı olmasında yatmaktadır.” ifadelerini kullandı.

Anayasa mahkemelerinin insan onuru, eşitlik, özgürlük, adalet, demokratik toplum, ölçülülük, kamu yararı ve hukuk devleti gibi anayasal değer ve ilkeleri yorumladığını belirten Başkan Kadir Özkaya, bu kavramların yalnızca matematiksel formüllerle açıklanamayacağını söyledi.

İfade özgürlüğü ile kişilik hakları gibi çatışan hakların söz konusu olduğu durumlarda hâkimin yalnızca geçmiş kararları bulmasının yeterli olmadığını kaydeden Başkan Özkaya, somut olayın özelliklerinin ve bağlamının değerlendirilerek yarışan hak ve menfaatler arasında anayasal açıdan gerekçelendirilebilir bir denge kurulması gerektiğini aktardı.

İnsan Muhakemesi Vazgeçilmez Hâle Gelmektedir

Başkan Özkaya, anayasa yargısında insan muhakemesinin önemine dikkat çekerek yapay zekânın geçmiş kararları ve benzer uyuşmazlıkları ortaya koyabileceğini ancak anayasal değerler arasında nihai tercihi yapanın ve bu tercihin sorumluluğunu üstlenenin insan olması gerektiğini belirtti.

Başkan Özkaya, yapay zekânın sunduğu imkânların yanında ortaya çıkabilecek algoritmik önyargı ve eşitlik, şeffaflık, kişisel verilerin korunmaması ve teknolojik sonuçlara aşırı güven duyulması gibi risklere de dikkat çekti. Yapay zekâ tarafından üretilen bir önerinin hangi verilere ve değerlendirmelere dayandığının anlaşılamamasının yargısal karar sürecinde ciddi sorunlara neden olabileceğini belirten Başkan Özkaya, hâkimin açıklayamadığı algoritmik bir sonucun karar gerekçesi hâline getirilmesinin hukuk devleti anlayışıyla bağdaşmayacağını söyledi.

Başkan Özkaya, mahkeme dosyalarının yapay zekâ sistemlerine aktarılmasında kişisel verilerin hangi amaçla ve hangi güvenlik tedbirleri altında işlendiğinin açık biçimde belirlenmesi gerektiğini de vurguladı.

Hâkimin Yardımcısı Olabilir Ancak Hâkimin Üzerinde Bir Otorite Hâline Gelemez

Başkan Özkaya, hâkimin yapay zekânın ürettiği sonucu anlayabilmesi, sorgulayabilmesi, doğrulayabilmesi, reddedebilmesi ve sistemin önerdiğinden tamamen farklı bir sonuca da ulaşabilmesi gerektiğini ifade etti.

Yargı bağımsızlığının teknolojik sistemler bakımından da korunması gerektiğini vurgulayan Başkan Özkaya, “Yapay zekâ hâkimin yardımcısı olabilir ancak hâkimin üzerinde bir otorite hâline gelemez.” dedi.

Yapay Zekâ, Yargısal Kararın Yerine Geçen Bir Mekanizma Değil Hâkimin Çalışmalarını Destekleyen Bir Araçtır

Türkiye Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesinin dijitalleşme ve yapay zekâ alanındaki çalışmalarına da değinen Başkan Özkaya, Mahkemenin insan unsurunu göz ardı etmeksizin bu teknolojilerin sunduğu imkânlardan etkin biçimde yararlanmak amacıyla kapsamlı çalışmalar yürüttüğünü belirtti. Başkan Özkaya, “Yapay zekâ, yargısal kararın yerine geçen bir mekanizma değil hâkimin ve raportörün çalışmalarını destekleyen bir araçtır.” ifadelerini kullandı.

1 Ekim 2025 tarihi itibarıyla avukatların bireysel başvuruları Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) üzerinden elektronik ortamda da yapılabildiğini belirten Başkan Özkaya, söz konusu tarihten bu yana Mahkemeye yapılan başvuruların yüzde 34’ünün elektronik ortamda gerçekleştirildiğini söyledi.

Mahkemenin kendi yazılım geliştirme ekibi tarafından bireysel başvuru formlarını ve başvuru dosyalarını analiz eden ve özetleyen yapay zekâ destekli sistemler geliştirildiğini belirten Başkan Özkaya, fiziki olarak yapılan bireysel başvurulardaki taranmış belgelerin dijital metne dönüştürülmesinde de yapay zekâ destekli görüntü işleme teknolojilerinden yararlanıldığını ifade etti.

Bireysel başvuru formuyla birlikte ilgili mahkeme dosyalarındaki gerekçeli kararların ve diğer belgelerin analiz edilip özetlenerek raportörün incelemesine yardımcı olacak yapılandırılmış bir “Başvuru Dosyası Özeti” oluşturulmasının hayata geçirildiğini belirten Başkan Özkaya, tüm belgelerin metne dönüştürülmesini, analiz edilmesini ve özetlenmesini sağlayacak daha kapsamlı bir sistemin de oluşturulduğunu kaydetti.

TÜBİTAK ile yürütülen proje kapsamında bireysel başvuruların kabul edilebilirlik incelemesine ve dosya notlarının hazırlanmasına yardımcı olacak daha kapsamlı bir yapay zekâ tabanlı karar destek sistemi üzerinde de çalışıldığını ifade eden Başkan Özkaya, bu çalışmaların amacının hâkimin veya raportörün yerine geçmek değil bilgiye daha hızlı ulaşmalarını sağlamak olduğunu belirtti.

Asıl Görevimiz, Teknolojik Yenilik ile Anayasal Güvenceleri Birlikte Yaşatacak Bir Model Geliştirmektir

Yapay zekâ çağında hukuk devletinin nasıl korunacağına ilişkin değerlendirmelerde bulunan Başkan Özkaya, çözümün teknolojiyi reddetmek olmadığını ifade etti. Başkan Özkaya, “Asıl görevimiz, teknolojik yenilik ile anayasal güvenceleri birlikte yaşatacak bir model geliştirmektir.” diyerek bu modelin merkezinde insan merkezlilik, şeffaflık ve denetlenebilirlik ile yargısal bağımsızlığın korunması olmak üzere üç temel ilkenin bulunması gerektiğini söyledi.

Başkan Özkaya, yapay zekâ çağında korunması gereken en önemli değerin teknolojinin kendisi değil teknolojinin hizmet etmesi gereken insan olduğunu vurguladı.

Üyeler Kurulu Toplantısı Gerçekleştirildi

Kongre kapsamında AAMB Üyeler Kurulu Toplantısı gerçekleştirildi. Dijitalleşme ve yapay zekânın anayasa yargısında kullanımına ilişkin hedeflerin belirlendiği Semerkant Deklarasyonu’nun kabul edildiği toplantıda, AAMB’nin üyelik yapısının geliştirilmesi ve dış paydaşlarla iş birliğinin güçlendirilmesi gibi gelecek döneme ilişkin çalışmaları görüşüldü. Ayrıca Özbekistan Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesinin yürüttüğü dönem başkanlığı görevinin 2027-2029 yılları için Filipinler Yüksek Mahkemesine devredilmesi konuları değerlendirildi.

Özbekistan Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesi Başkanı Mirza-Ulugbek Abdusalomov, AAMB kapsamındaki çalışmalara ve yürütülen faaliyetlere verdiği destek dolayısıyla Türkiye Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesine ve Başkan Kadir Özkaya’ya teşekkür etti.

Kongre kapsamında ayrıca Genel Sekreterler Toplantısı da yapıldı. Faaliyet raporlarının sunulduğu toplantıda Anayasa Mahkemesi Genel Sekreteri Murat Azaklı, Mahkemenin Asya Anayasa Mahkemeleri ve Muadili Kurumlar Birliği (AAMB) Daimî Sekretaryası kapsamında Eğitim ve İnsan Kaynakları Geliştirme Merkezi rolüyle yürüttüğü çalışmalara ilişkin bilgi verdi. Azaklı, 2013 yılından bu yana düzenlenen Yaz Okulu programlarına 44 farklı ülkeden ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinden toplam 480 katılımcının katıldığını belirtti. Azaklı, 5-6 Ekim 2026’da “Hak ve Özgürlüklerin Sınırlandırılmasında Temel İlkeler” temasıyla gerçekleştirilecek 14. Yaz Okulunu programına ise 39 farklı ülke ile Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinden toplam 74 katılımcının katılacağını kaydetti. Azaklı, Yaz Okulu programları aracılığıyla üye mahkemeler arasında bilgi ve tecrübe paylaşımının güçlendirilmesinin amaçlandığını ifade etti.

Anayasa Mahkemesi Başkanı Kadir Özkaya ve beraberindeki heyet, Özbekistan temasları kapsamında Semerkant Başkonsolosu Mehmet Macit’i de ziyaret etti.